Kodeks cywilny

Tom II

Komentarz
do artykułów 450–1088

Redaktor

prof. dr hab. Krzysztof Pietrzykowski
Uniwersytet Warszawski, sędzia Sądu Najwyższego

Autorzy

dr hab. Zbigniew Banaszczyk; prof. dr hab. Adam Brzozowski; dr Marcin Kłoda; dr Jan Mojak; prof. dr hab. Leszek Ogiegło; prof. dr hab. Maksymilian Pazdan;  Janusz Pietrzykowski; prof. dr hab. Krzysztof Pietrzykowski; prof. dr hab. Wojciech Popiołek; prof. dr hab. Marek Safjan; prof. dr hab. Elżbieta Skowrońska-Bocian; dr Michał Warciński; dr Kamil Zaradkiewicz; prof. dr hab. Kazimierz Zawada

7. wydanie

WYDAWNICTWO C.H. BECK

WARSZAWA 2013

Propozycja cytowania:
M. Safjan, [w:] K. Pietrzykowski, KC. Komentarz, art. 583 Nb 1, Warszawa 2013

Poszczególne części komentarza opracowali:

Zbigniew Banaszczyk:
objaśnienia do art. 535–555

Adam Brzozowski:
objaśnienia do art. 556–582, 627–658

Marcin Kłoda:
przepisy wprowadzające Kodeks cywilny

Jan Mojak:
objaśnienia do art. 509–525

Leszek Ogiegło:
wprowadzenie przed art. 535, objaśnienia do art. 725–859⁹, 876–887

Maksymilian Pazdan:
objaśnienia do art. 709¹–709¹⁸, wprowadzenie przed art. 992, objaśnienia do art. 922–1057

Janusz Pietrzykowski:
wprowadzenie przed art. 1058, objaśnienia do art. 1058–1088

Krzysztof Pietrzykowski:
objaśnienia do art. 659–692, 860–875; aktualizacja wprowadzenia przed art. 1058 oraz objaśnień do art. 1058–1088

Wojciech Popiołek:
objaśnienia do art. 450–497, 527–534, 710–724

Marek Safjan:
objaśnienia do art. 583–604, 888–902²

Elżbieta Skowrońska-Bocian:
objaśnienia do art. 908–918

Michał Warciński:
objaśnienia do art. 908–918

Kamil Zaradkiewicz:
objaśnienia do art. 605–626, 693–709, 903–907

Kazimierz Zawada:
wprowadzenie przed art. 498, objaśnienia do art. 498–508, 919–921¹⁶

Redakcja: Aleksandra Dróżdż

Wydawca: Joanna Ziemiecka

© Wydawnictwo C.H. Beck 2013

Wydawnictwo C.H. Beck Sp. z o.o.

ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

Skład i łamanie: Wydawnictwo C.H. Beck

Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H. Beck

ISBN epub: 978-83-255-5858-1

Spis treści

Przedmowa

Wykaz skrótów

Kodeks cywilny

Księga trzecia. Zobowiązania

Art. 353–921¹⁶

Tytuł VII. Wykonanie zobowiązań i skutki ich niewykonania

Art. 450–497

Dział I. Wykonanie zobowiązań

Art. 450–470

Dział II. Skutki niewykonania zobowiązań

Art. 471–486

Dział III. Wykonanie i skutki niewykonania zobowiązań z umów wzajemnych

Art. 487–497

Tytuł VIII. Potrącenie, odnowienie, zwolnienie z długu

Wprowadzenie

Art. 498–508

Tytuł IX. Zmiana wierzyciela lub dłużnika

Art. 509–526

Dział I. Zmiana wierzyciela

Art. 509–518

Dział II. Zmiana dłużnika

Art. 519–526

Tytuł X. Ochrona wierzyciela w razie niewypłacalności dłużnika

Art. 527–534

Tytuł XI. Sprzedaż

Art. 535–602

Dział I. Przepisy ogólne

Wprowadzenie do części szczegółowej zobowiązań

Art. 535–555¹

Dział II. Rękojmia za wady

Art. 556–576

Dział III. Gwarancja jakości

Art. 577–582

Dział IV. Szczególne rodzaje sprzedaży

Art. 583–602

Rozdział I. Sprzedaż na raty

Art. 583–588

Rozdział II. Zastrzeżenie własności rzeczy sprzedanej. Sprzedaż na próbę

Art. 589–592

Rozdział III. Prawo odkupu

Art. 593–595

Rozdział IV. Prawo pierwokupu

Art. 596–602

Tytuł XII. Zamiana

Art. 603–604

Tytuł XIII. Dostawa

Art. 605–612

Tytuł XIV. Kontraktacja

Art. 613–626

Tytuł XV. Umowa o dzieło

Art. 627–646

Tytuł XVI. Umowa o roboty budowlane

Art. 647–658

Tytuł XVII. Najem i dzierżawa

Art. 659–709

Dział I. Najem

Art. 659–692

Rozdział I. Przepisy ogólne

Art. 659–679

Rozdział II. Najem lokalu

Art. 680–692

Dział II. Dzierżawa

Art. 693–709

Tytuł XVII¹. Umowa leasingu

Art. 709¹–709¹⁸

Tytuł XVIII. Użyczenie

Art. 710–719

Tytuł XIX. Pożyczka

Art. 720–724

Tytuł XX. Umowa rachunku bankowego

Art. 725–733

Tytuł XXI. Zlecenie

Art. 734–751

Tytuł XXII. Prowadzenie cudzych spraw bez zlecenia

Art. 752–757

Tytuł XXIII. Umowa agencyjna

Art. 758–764⁹

Tytuł XXIV. Umowa komisu

Art. 765–773

Tytuł XXV. Umowa przewozu

Art. 774–793

Dział I. Przepisy ogólne

Art. 774–775

Dział II. Przewóz osób

Art. 776–778

Dział III. Przewóz rzeczy

Art. 779–793

Tytuł XXVI. Umowa spedycji

Art. 794–804

Tytuł XXVII. Umowa ubezpieczenia

Art. 805–834

Dział I. Przepisy ogólne

Art. 805–820

Dział II. Ubezpieczenia majątkowe

Art. 821–828

Dział III. Ubezpieczenia osobowe

Art. 829–834

Tytuł XXVIII. Przechowanie

Art. 835–845

Tytuł XXIX. Odpowiedzialność, prawo zastawu i przedawnienie roszczeń utrzymujących hotele i podobne zakłady

Art. 846–852

Tytuł XXX. Umowa składu

Art. 853–859⁹

Tytuł XXXI. Spółka

Art. 860–875

Tytuł XXXII. Poręczenie

Art. 876–887

Tytuł XXXIII. Darowizna

Art. 888–902

Tytuł XXXIII¹. Przekazanie nieruchomości

Art. 902¹–902²

Tytuł XXXIV. Renta i dożywocie

Art. 903–916

Dział I. Renta

Art. 903–907

Dział II. Dożywocie

Art. 908–916

Tytuł XXXV. Ugoda

Art. 917–918

Tytuł XXXVI. Przyrzeczenie publiczne

Art. 919–921

Tytuł XXXVII. Przekaz i papiery wartościowe

Art. 921¹–921¹⁶

Dział I. Przekaz

Art. 921¹–921⁵

Dział II. Papiery wartościowe

Art. 921⁶–921¹⁶

Księga czwarta. Spadki

Wprowadzenie

Art. 922–1088

Tytuł I. Przepisy ogólne

Art. 922–930

Tytuł II. Dziedziczenie ustawowe

Art. 931–940

Tytuł III. Rozrządzenia na wypadek śmierci

Art. 941–990¹

Dział I. Testament

Art. 941–958

Rozdział I. Przepisy ogólne

Art. 941–948

Rozdział II. Forma testamentu

Art. 949–958

Oddział 1. Testamenty zwykłe

Art. 949–951

Oddział 2. Testamenty szczególne

Art. 952–955

Oddział 3. Przepisy wspólne dla testamentów zwykłych i szczególnych

Art. 956–958

Dział II. Powołanie spadkobiercy

Art. 959–967

Dział III. Zapis i polecenie

Art. 968–985

Rozdział I. Zapis zwykły

Art. 968–981

Rozdział II. Zapis windykacyjny

Art. 981¹–981⁶

Rozdział III. Polecenie

Art. 982–985

Dział IV. Wykonawca testamentu

Art. 986–990¹

Tytuł IV. Zachowek

Art. 991–1011

Tytuł V. Przyjęcie i odrzucenie spadku

Art. 1012–1024

Tytuł VI. Stwierdzenie nabycia spadku lub przedmiotu zapisu windykacyjnego, poświadczenie dziedziczenia i ochrona spadkobiercy

Art. 1025–1029¹

Tytuł VII. Odpowiedzialność za długi spadkowe

Art. 1030–1034³

Tytuł VIII. Wspólność majątku spadkowego i dział spadku

Art. 1035–1046

Tytuł IX. Umowy dotyczące spadku

Art. 1047–1057

Tytuł X. Przepisy szczególne o dziedziczeniu gospodarstw rolnych

Wprowadzenie

Art. 1058–1088

Odnośnik nr 1

Przepisy wprowadzające Kodeks cywilny

Wprowadzenie

Rozdział I. Przepisy ogólne

Art. I–XVI

Rozdział II. Zmiany w przepisach obowiązujących

Art. XVII–XXV

Rozdział III. Przepisy przechodnie

Art. XXVI–LXV

Indeks rzeczowy

Przedmowa

Niniejszy Komentarz do Kodeksu cywilnego, po raz piąty przedstawiany przez Wydawnictwo C.H. Beck w serii Duże Komentarze, składa się z dwóch tomów. Tom I, którego pierwsze wydanie ukazało się w 1997 r. zawiera objaśnienia do przepisów Księgi pierwszej (część ogólna), Księgi drugiej (własność i inne prawa rzeczowe) oraz Księgi trzeciej (zobowiązania) w zakresie tzw. części ogólnej prawa zobowiązań (do art. 449¹⁰). Tom II, którego sześć wydań ukazało się od 1998 r. zawiera objaśnienia do przepisów Księgi trzeciej w zakresie tzw. części ogólnej prawa zobowiązań (od art. 450) oraz części szczegółowej prawa zobowiązań, a także Księgi czwartej (spadki). Po raz pierwszy w tomie II w obecnym wydaniu został zamieszczony komentarz do Przepisów wprowadzających Kodeks cywilny.

Komentarz jest dziełem zbiorowym trzynastu Autorów o wyjątkowej pozycji naukowej i zawodowej, łączących naukę prawa cywilnego z praktyką (pracowników naukowych z Uniwersytetu Jagiellońskiego, Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Uniwersytetu Śląskiego, Uniwersytetu Warszawskiego, sędziów Sądu Najwyższego i Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, radców prawnych i adwokatów), nie jest wszakże ich dziełem wspólnym. Każdy Autor odpowiada wyłącznie za wyrażane przez siebie poglądy.

Obecne siódme wydanie tomu II Komentarza zaktualizowano na dzień 1.10.2013 r. Uwzględniono w nim liczne zmiany stanu prawnego już dokonane bądź dopiero projektowane oraz zaprezentowano najnowsze poglądy doktryny. Dodano także najnowsze orzecznictwo, bardzo istotne z punktu widzenia praktyki, wyselekcjonowane przez Autorów (sędziów, adwokatów, radców prawnych) pod kątem praktycznej przydatności. W nowym wydaniu wprowadzono bardziej szczegółowy podział wewnętrzny komentarza do danego artykułu oraz tytuły tez, pozwalające w szybki sposób na znalezienie właściwego zagadnienia.

W Komentarzu uwzględniono dotychczasowe publikacje (wcześniejsze komentarze do KC, System Prawa Cywilnego, System Prawa Prywatnego, monografie, artykuły i glosy) oraz orzecznictwo, w tym zwłaszcza SN. Jednakże Autorzy przedstawiają w objaśnieniach do poszczególnych artykułów stanowisko doktryny i judykatury w takim zakresie, w jakim uznają to za stosowne z punktu widzenia praktycznej przydatności niniejszego Komentarza.

Wydawnictwo oraz Autorzy wyrażają przekonanie, że niniejszy Komentarz do Kodeksu cywilnego będzie stanowił cenną pomoc nie tylko dla osób, które w swojej działalności zawodowej zajmują się stosowaniem i wykładnią przepisów prawa cywilnego – w tym zwłaszcza dla sędziów, adwokatów, radców prawnych, prokuratorów, notariuszy, komorników sądowych i pracowników naukowych – ale również dla aplikantów, a także studentów wydziałów prawa oraz wszystkich osób zainteresowanych tą dziedziną prawa.

Warszawa, wrzesień 2013 r.

Krzysztof Pietrzykowski

Wykaz skrótów

1. Źródła prawa

ABGB

Allgemeines Bürgerliches Gesetzbuch; Powszechny kodeks obywatelski – austriacki kodeks cywilny z 1811 r.;\n http://www.ibiblio.org/ais/abgb1.htm

AMopU

ustawa z 24.2.1990 r. o przeciwdziałaniu praktykom monopolistycznym i ochronie interesów konsumentów (t.j. Dz.U. z 1997 r. Nr 49, poz. 318 ze zm.); nie obowiązuje

BGB

Bürgerliches Gesetzbuch – ogólnoniemiecki kodeks cywilny uchwalony w 1896 r., obowiązujący od 1.1.1900 r.; http://www.gesetze-im-internet.de/bgb/index.html

CenyU

ustawa z 5.7.2001 r. o cenach (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 385)

CmentU

ustawa z 31.1.1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych (t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr 118, poz. 687 ze zm.)

DSkłU

ustawa z 16.11.2000 r. o domach składowych oraz o zmianie Kodeksu cywilnego, Kodeksu postępowania cywilnego i innych ustaw (Dz.U. Nr 114, poz. 1191 ze zm.); nie obowiązuje

DzGospRolnR

rozp. RM z 12.12.1990 r. w sprawie warunków dziedziczenia ustawowego gospodarstw rolnych (Dz.U. Nr 89, poz. 519 ze zm.)

FundU

ustawa z 6.4.1984 r. (t.j. Dz.U. z 1991 r. Nr 46, poz. 203 ze zm.)

GospGruntU

ustawa z 29.4.1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (t.j. Dz.U. z 1991 r. Nr 30, poz. 127 ze zm.); nie obowiązuje

GospKomU

ustawa z 20.12.1996 r. o gospodarce komunalnej (t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr 45, poz. 236)

GospNierSPU

ustawa z 19.10.1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 1187 ze zm.)

GospNierU

ustawa z 21.8.1997 r. o gospodarce nieruchomościami (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr 102, poz. 651 ze zm.)

GospU

ustawa z 23.12.1988 r. o działalności gospodarczej (Dz.U. Nr 41, poz. 324 ze zm.); nie obowiązuje

KC

ustawa z 23.4.1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.)

KC franc.

Kodeks cywilny francuski z 1804 r. (fr. Code Napoléon, Code civil des Français); http://codes-et-lois.fr/code-civil/texte-integral, http://www.legifrance.gouv.fr/

KH

rozp. Prezydenta Rzeczypospolitej z 27.6.1934 r. – Kodeks handlowy (Dz.U. Nr 57, poz. 502 ze zm.); nie obowiązuje

KK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.)

KKS

ustawa z 10.9.1999 r. – Kodeks karny skarbowy (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 186)

KKW

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz.U. Nr 90, poz. 557 ze zm.)

KM

ustawa z 18.9.2001 r. – Kodeks morski (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 758)

KomEgzU

ustawa z 29.8.1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji (t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr 231, poz. 1376 ze zm.)

KomPrywU

ustawa z 30.8.1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 216)

KP

ustawa z 26.6.1974 r. – Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.)

KPA

ustawa z 14.6.1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 267 ze zm.)

KPC

ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.)

KPK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. Nr 89, poz. 555 ze zm.)

KRO

ustawa z 25.2.1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 788 ze zm.)

KrRejSU

ustawa z 20.8.1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (t.j. Dz.U. z 2007 r. Nr 168, poz. 1186 ze zm.)

KSH

ustawa z 15.9.2000 r. – Kodeks spółek handlowych (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 1030)

KW

stawa z 20.5.1971 r. – Kodeks wykroczeń (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 482)

KWU

ustawa z 6.7.1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 707 ze zm.)

KZ

rozp. Prezydenta Rzeczypospolitej z 27.10.1933 r. – Kodeks zobowiązań (Dz.U. Nr 82, poz. 598 ze zm.); nie obowiązuje

LasU

ustawa z 28.9.1991 r. o lasach (t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr 12, poz. 59 ze zm.)

NabNierCudzU

ustawa z 24.3.1920 r. o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców (t.j. Dz.U. z 2004 r. Nr 167, poz. 1758 ze zm.)

NajLokU

ustawa z 2.7.1994 r. o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych (t.j. Dz.U. z 1998 r. Nr 120, poz. 787 ze zm.); nie obowiązuje

ObligU

ustawa z 29.6.1995 r. o obligacjach (t.j. Dz.U. z 2001 r. Nr 120, poz. 1300 ze zm.)

ObrInFinU

ustawa z 29.7.2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr 211, poz. 1384 ze zm.)

OchrKonkurU

ustawa z 16.2.2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz.U. Nr 50, poz. 331 ze zm.)

OchrKonsU

ustawa z 2.3.2000 r. o ochronie niektórych praw konsumentów oraz o odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny (Dz.U. z 2012 r. poz. 1225)

OchrLokU

ustawa z 21.6.2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (t.j. Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 266 ze zm.)

OchrZwU

ustawa z 21.8.1997 r. o ochronie zwierząt (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 856)

OrdPod

ustawa z 29.8.1997 r. – Ordynacja podatkowa (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 749 ze zm.)

PobKomU

ustawa z 1.7.2005 r. o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów (Dz.U. Nr 169, poz. 1411 ze zm.)

POPC

ustawa z 18.7.1950 r. – Przepisy ogólne prawa cywilnego (Dz.U. Nr 34, poz. 311 ze zm.); nie obowiązuje

PostFInwBankR

rozp. Min. Finansów z 24.9.2012 r. w sprawie trybu i warunków postępowania firm inwestycyjnych, banków, o których mowa w art. 70 ust. 2 ustawy o obrocie instrumentami finansowymi, oraz banków powierniczych (Dz.U. poz. 1078)

PPU

ustawa z 25.9.1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (t.j. Dz.U. z 2002 r. Nr 112, poz. 981 ze zm.)

PrASC

ustawa z 29.9.1986 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego (t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr 212, poz. 1264 ze zm.)

PrAtom

ustawa z 29.11.2000 r. – Prawo atomowe (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 264 ze zm.)

PrAut

ustawa z 4.2.1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (t.j. Dz.U. z 2006 r. Nr 90, poz. 631 ze zm.)

PrBank

ustawa z 29.8.1997 r. – Prawo bankowe (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 1376 ze zm.)

PrBud

ustawa z 7.7.1994 r. – Prawo budowlane (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr 243, poz. 1623 ze zm.)

PrCzek

ustawa z 28.4.1936 r. – Prawo czekowe (Dz.U. Nr 37, poz. 283 ze zm.)

PrDew

ustawa z 27.7.2002 r. – Prawo dewizowe (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 826)

PrGeodU

ustawa z 17.5.1989 r. – Prawo geodezyjne i kartograficzne (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr 193, poz. 1287 ze zm.)

PrGeol

ustawa z 9.6.2011 r. – Prawo geologiczne i górnicze (Dz.U. Nr 163, poz. 981 ze zm.)

PrLok

ustawa z 10.4.1974 r. – Prawo lokalowe (t.j. Dz.U. z 1987 r. Nr 30, poz. 165 ze zm.); nie obowiązuje

PrLot

ustawa z 3.7.2002 r. – Prawo lotnicze (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 933 ze zm.)

PrŁow

ustawa z 13.10.1995 r. – Prawo łowieckie (t.j. Dz.U. z 2005 r. Nr 127, poz. 1066 ze zm.)

PrNot

ustawa z 14.2.1991 r. – Prawo o notariacie (t.j. Dz.U. z 2008 r. Nr 189, poz. 1158 ze zm.)

PrOchrŚrod

ustawa z 27.4.2001 r. – Prawo ochrony środowiska (t.j. Dz.U. z 2008 r. Nr 25, poz. 150 ze zm.)

PrPapW

ustawa z 21.8.1997 r. – Prawo o publicznym obrocie papierami wartościowymi (t.j. Dz.U. z 2005 r. Nr 111, poz. 937 ze zm.); nie obowiązuje

PrPostAdm

ustawa z 30.8.2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.)

PrPras

ustawa z 26.1.1984 r. – Prawo prasowe (Dz.U. Nr 5, poz. 24 ze zm.)

PrPrywM

ustawa z 4.2.2011 r. – Prawo prywatne międzynarodowe (Dz.U. Nr 80, poz. 432)

PrRz

dekret z 11.10.1946 r. – Prawo rzeczowe (Dz.U. Nr 57, poz. 319 ze zm.); nie obowiązuje

PrSpółdz

ustawa z 16.9.1982 r. – Prawo spółdzielcze (t.j. Dz.U. z 2003 r. Nr 188, poz. 1848 ze zm.)

PrSzkolWyższ

ustawa z 27.7.2005 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 572 ze zm.)

PrUkł

rozp. Prezydenta Rzeczypospolitej z 24.10.1934 r. – Prawo o postępowaniu układowem (Dz.U. Nr 93, poz. 836 ze zm.); nie obowiązuje

PrUp

rozp. Prezydenta Rzeczypospolitej z 24.10.1934 r. – Prawo upadłościowe (t.j. Dz.U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm.); nie obowiązuje

PrUpadNapr

ustawa z 28.2.2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 1112 ze zm.)

PrWeksl

ustawa z 28.4.1936 r. – Prawo wekslowe (Dz.U. Nr 37, poz. 282 ze zm.)

PrWod

ustawa z 18.7.2001 r. – Prawo wodne (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 145 ze zm.)

PWPU

ustawa z 30.6.2000 r. – Prawo własności przemysłowej (t.j. Dz.U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1117 ze zm.)

PrZamPubl

ustawa z 29.1.2004 r. – Prawo zamówień publicznych (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 907 ze zm.)

PWKC

ustawa z 23.4.1964 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 94 ze zm.)

PWKP

ustawa z 26.6.1974 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks pracy (Dz.U. Nr 24, poz. 142 ze zm.)

PWKrRejSU

ustawa z 20.8.1997 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowym Rejestrze Sądowym (Dz.U. Nr 121, poz. 770 ze zm.)

PWKRO

ustawa z 25.2.1964 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. Nr 9, poz. 60)

PWUsRefAPubl

ustawa z 13.10.1998 r. – Przepisy wprowadzające ustawy reformujące administrację publiczną (Dz.U. Nr 133, poz. 872 ze zm.)

PWprRz

dekret z 11.10.1946 r. – Przepisy wprowadzające prawo rzeczowe i prawo o księgach wieczystych (Dz.U. Nr 57, poz. 321 ze zm.)

PWSamTerU

ustawa z 10.5.1990 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych (Dz.U. Nr 32, poz. 191 ze zm.)

RachunkU

ustawa z 29.9.1994 r. o rachunkowości (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 330 ze zm.)

RzeczPrPacU

ustawa z 6.11.2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 159 ze zm.)

SamGminU

ustawa z 8.3.1990 r. o samorządzie gminnym (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 594 ze zm.)

SamPowU

ustawa z 5.6.1998 r. o samorządzie powiatowym (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 595 ze zm.)

SamWojU

ustawa z 5.6.1998 r. o samorządzie województwa (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 596 ze zm.)

SNU

ustawa z 23.11.2002 r. o Sądzie Najwyższym (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 499)

SpółdzMieszkU

ustawa z 15.12.2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (t.j. Dz.U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116 ze zm.)

SprzKonsU

ustawa z 27.7.2002 r. o szczególnych warunkach sprzedaży konsumenckiej oraz o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz.U. Nr 141, poz. 1176 ze zm.)

SUSU

ustawa z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.)

SwDzGospU

ustawa z 2.7.2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 672 ze zm.)

UbezpEksU

ustawa z 7.7.1994 r. o gwarantowanych przez Skarb Państwa ubezpieczeniach eksportowych (t.j. Dz.U. z 2001 r. Nr 59, poz. 609 ze zm.)

UbezpObowU

ustawa z 22.5.2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 392 ze zm.)

UbezpU

ustawa z 22.5.2003 r. o działalności ubezpieczeniowej (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 950 ze zm.)

UbezpU z 28.7.1990 r.

ustawa z 28.7.1990 r. o działalności ubezpieczeniowej (t.j. Dz.U. z 1996 r. Nr 11, poz. 62 ze zm.); nie obowiązuje

WłLokU

ustawa z 24.6.1994 r. o własności lokali (t.j. Dz.U. z 2000 r. Nr 80, poz. 903 ze zm.)

WspRUsłTelU

ustawa z 7.5.2010 r. o wspieraniu rozwoju usług i sieci telekomunikacyjnych (Dz.U. Nr 106, poz. 675 ze zm.)

WynU

ustawa z 19.10.1972 r. o wynalazczości (t.j. Dz.U. z 1993 r. Nr 26, poz. 117 ze zm.); nie obowiązuje

ZabezpFinU

ustawa z 2.4.2004 r. o niektórych zabezpieczeniach finansowych (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 942 ze zm.)

ZastRejU

ustawa z 6.12.1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr 67, poz. 569 ze zm.)

ZasWykUprSPU

ustawa z 8.8.1996 r. o zasadach wykonywania uprawnień przysługujących Skarbowi Państwa (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 1224)

ZmGospGruntU

ustawa z 29.9.1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz.U. Nr 79, poz. 464 ze zm.); nie obowiązuje

ZmKC

ustawa z 28.7.1990 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 55, poz. 321 ze zm.)

ZmKC z 17.6.2004 r.

ustawa z 17.6.2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 162, poz. 1692 ze zm.)

ZmKWU

ustawa z 26.6.2009 r. o zmianie ustawy o księgach wieczystych i hipotece oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 131, poz. 1075)

ZNKU

ustawa z 16.4.1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (t.j. Dz.U. z 2003 r. Nr 153, poz. 1503 ze zm.)

2. Organy orzekające

BGH

Niemiecki Federalny Sąd Najwyższy (Bundesgerichtshof)

ETPC

Europejski Trybunał Praw Człowieka

ETS

Europejski Trybunał Sprawiedliwości (od 1.12.2009 r. – Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej)

GKA

Główna Komisja Arbitrażowa

KIO

Krajowa Izba Odwoławcza

NSA

Naczelny Sąd Administracyjny

NSA(7)

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie siedmiu sędziów

SA

Sąd Apelacyjny

SKO

Samorządowe Kolegium Odwoławcze

SN

Sąd Najwyższy

SN(PS)

Sąd Najwyższy w pełnym składzie

SN(PSIC)

Sąd Najwyższy w pełnym składzie Izby Cywilnej (w latach 1982–1989: Izby Cywilnej i Administracyjnej)

SN(PSIP)

Sąd Najwyższy w pełnym składzie Izby Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych (w latach 1991–2003: Izby Administracyjnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych)

SN(5)

Sąd Najwyższy w składzie pięciu sędziów

SN(7)

Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów

SO

Sąd Okręgowy

SW

Sąd Wojewódzki; obecnie Sąd Okręgowy

TK

Trybunał Konstytucyjny

TS UE

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej

WSA

Wojewódzki Sąd Administracyjny

3. Czasopisma

Ann. UMCS

Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska

AUWr

Acta Universitatis Wratislaviensis

BMS

Biuletyn Ministerstwa Sprawiedliwości

BSN

Biuletyn Sądu Najwyższego

DPP

Demokratyczny Przegląd Prawniczy

Dz.U.

Dziennik Ustaw

Dz.Urz.

Dziennik Urzędowy

EPS

Europejski Przegląd Sądowy

Gl.

Glosa

GP

Gazeta Prawna

GS

Gazeta Sądowa

GSiP

Gazeta Sądowa i Penitencjarna

GSP

Gdańskie Studia Prawnicze

KPP

Kwartalnik Prawa Prywatnego

KSP

Krakowskie Studia Prawnicze

KZS

Krakowskie Zeszyty Sądowe

MoP

Monitor Prawniczy

MoPB

Monitor Prawa Bankowego

MoPod

Monitor Podatkowy

MoPr

Monitor Prawa Pracy

M.P.

Monitor Polski

M.Spół.

Monitor Spółdzielczy

NP

Nowe Prawo

NPN

Nowy Przegląd Notarialny

OG

Orzecznictwo Gospodarcze

ONSA

Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego

OSA, OSAiSN

Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych (w latach 1993–1994: Orzecznictwo Sądu Apelacyjnego i Sądu Najwyższego)

OSAB

Orzecznictwo Sądów Apelacji Białostockiej

OSG

Orzecznictwo Sądów w Sprawach Gospodarczych

OSN

Zbiór Orzeczeń Sądu Najwyższego. Orzeczenia Izby Cywilnej (w latach 1933–1952), Orzecznictwo Sądu Najwyższego (w latach 1953–1961: Izby Cywilnej i Izby Karnej, w roku 1962: Izby Cywilnej, w latach 1963–1981: Izby Cywilnej oraz Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, w latach 1982–1989: Izby Cywilnej i Administracyjnej oraz Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, w latach 1990–1994: Izby Cywilnej oraz Izby Administracyjnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, od 1995 roku: Izby Cywilnej)

OSNCK

Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Izba Cywilna i Karna (w latach 1953–1961)

OSNK

Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Izba Karna (od 1.1.1994 r.)

OSNKW

Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Izba Karna i Izba Wojskowa (do 31.12.1993 r.)

OSNP

Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Zbiór Urzędowy. Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych (od 1.7.1994 r.)

OSNPG

Orzecznictwo Sądu Najwyższego, wydawnictwo Prokuratury Generalnej

OSNwSK

Orzecznictwo Sądu Najwyższego w Sprawach Karnych

OSP

Orzecznictwo Sądów Polskich (w latach 1957–1989: Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych)

OTK

Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego

PA

Prawo Asekuracyjne

Pal.

Palestra

PG

Prawo Gospodarcze

PiM

Prawo i Medycyna

PiP

Państwo i Prawo

PiZS

Praca i Zabezpieczenie Społeczne

PiŻ

Prawo i Życie

PL

Przegląd Legislacyjny

PN

Przegląd Notarialny

PN UŚ

Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego

POSAG

Przegląd Orzecznictwa Sądu Apelacyjnego w Gdańsku

PP

Przegląd Podatkowy

PPC

Polski Proces Cywilny

PPE

Przegląd Prawa Egzekucyjnego

PPH

Przegląd Prawa Handlowego

PPHZ

Problemy Prawne Handlu Zagranicznego

PPiA

Przegląd Prawa i Administracji

PPPM

Problemy Prawa Prywatnego Międzynarodowego

Pr.Bank.

Prawo Bankowe

Prob.Praw.

Problemy Praworządności

Prok. i Pr.

Prokuratura i Prawo

Pr.Sp.

Prawo Spółek

Przegl.Orz.Pr.Spółdz.

Przegląd Orzecznictwa i Piśmiennictwa z Zakresu Prawa Spółdzielczego

Prz.Sejm.

Przegląd Sejmowy

PS

Przegląd Sądowy

PUG

Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego

PUSiG

Przegląd Ubezpieczeń Społecznych i Gospodarczych

PZS

Przegląd Zagadnień Socjalnych

Rej.

Rejent

RGZ

Entscheidungen des Reichsgerichts in Zivilsachen (Zbiór Orzeczeń niemieckiego Sądu Rzeszy w sprawach cywilnych)

RNS KUL

Roczniki Nauk Społecznych KUL

RPE

Ruch Prawniczy i Ekonomiczny

RPEiS

Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny

R.Pr.

Radca Prawny

Rzeczp.

Rzeczpospolita

SC

Studia Cywilistyczne

SI

Studia Iuridica

SIS

Studia Iuridica Silesiana

SKN

Spółdzielczy Kwartalnik Naukowy

Sł. Prac.

Służba Pracownicza

SP

Studia Prawnicze

SPE

Studia Prawno-Ekonomiczne

SPP

Studia Prawa Prywatnego

ST

Samorząd Terytorialny

TPP

Transformacje Prawa Prywatnego

Wok.

Wokanda

WPP

Wojskowy Przegląd Prawniczy

ZN IBPS

Zeszyty Naukowe Instytutu Badania Prawa Sądowego

ZN UGd

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Gdańskiego

ZN UJ

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego

ZN UJ PPWI

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace z Prawa Własności Intelektualnej

ZN UJ PWiOWI

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace z Wynalazczości i Ochrony Własności Intelektualnej

ZN UŁ

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego

ZN UMK

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu

ZN USz

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego

ZN UŚ

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Śląskiego

ZP UKSW

Zeszyty Prawnicze Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie

4. Piśmiennictwo

Allerhand 1935

M. Allerhand, Kodeks handlowy. Komentarz, Lwów 1935

Czachórski 1970

W. Czachórski, Prawo zobowiązań w zarysie, Warszawa 1970

Czachórski 1994 (1999, 2002, 2003, 2004, 2007, 2009)

W. Czachórski, A. Brzozowski, M. Safjan, E. Skowrońska-Bocian, Zobowiązania. Zarys wykładu, Warszawa 1994 (1999, 2002, 2003, 2004, 2007, 2009)

Dmowski, Rudnicki, Komentarz KC 1999 (2001, 2002, 2003, 2004, 2007, 2009, 2011, 2013)

S. Dmowski, S. Rudnicki, Komentarz do Kodeksu cywilnego. Księga pierwsza. Część ogólna, Warszawa 1999, 2001, 2002, 2003, 2004, 2007, 2009, 2011, 2013

Dziurzyński, Fenichel, Honzatko, Komentarz, t. I–II

T. Dziurzyński, Z. Fenichel, M. Honzatko, Kodeks handlowy. Komentarz, t. I–II, Kraków 1935

Gniewek, Komentarz KC 2004, I (II), 2006, 2008, 2011

Kodeks cywilny. Komentarz (red. E. Gniewek), t. I–II, Warszawa 2004, 2006, 2008, 2011, 2012

Gniewek, Machnikowski,\n Komentarz KC 2013

Kodeks cywilny. Komentarz (red. E. Gniewek, P. Machnikowski), Warszawa 2013

Grzybowski, System

S. Grzybowski, w: System prawa cywilnego, t. I, Ossolineum 1974

Gwiazdomorski, Prawo\n spadkowe

J. Gwiazdomorski, Prawo spadkowe w zarysie, Warszawa 1990 (opracował i zaktualizował A. Mączyński)

Ignatowicz, Prawo rzeczowe

J. Ignatowicz, Prawo rzeczowe, Warszawa 1994

Kidyba, Komentarz KC 2009, I 

Kodeks cywilny. Komentarz, t. I, Część ogólna (red. A. Kidyba), Warszawa 2009

Kidyba, Komentarz KC 2010, III

Kodeks cywilny. Komentarz, t. III, Zobowiązania. Część ogólna (red. A. Kidyba), Warszawa 2010

Kidyba, Komentarz KC, 2008 (2011, 2012), IV

Kodeks cywilny. Komentarz, t. IV, Spadki (red. A. Kidyba), Warszawa 2008, 2011, 2012

Komentarz 1972

Kodeks cywilny. Komentarz, praca zbiorowa (red. Z. Resich, J. Ignatowicz, J. Pietrzykowski, I. Bielski), t. 1–3, Warszawa 1972

Komentarz 1989

Kodeks cywilny z komentarzem, praca zbiorowa (red. J. Winiarz), t. I–II, Warszawa 1989

Komentarz 2001 (2002, 2003, 2006, 2007, 2009, 2011), I 

G. Bieniek, H. Ciepła, S. Dmowski, J. Gudowski, K. Kołakowski, M. Sychowicz, T. Wiśniewski, C. Żuławska, Komentarz do Kodeksu cywilnego. Księga trzecia. Zobowiązania, t. I, Warszawa 2001, 2002, 2003, 2006, 2007, 2009, 2011

Komentarz 1997 (1999, 2002, 2003, 2007, 2009), II

G. Bieniek, H. Ciepła, S. Dmowski, J. Gudowski, K. Kołakowski, M. Sychowicz, T. Wiśniewski, C. Żuławska, Komentarz do Kodeksu cywilnego. Księga trzecia. Zobowiązania, t. II, Warszawa 1997, 1999, 2002, 2003, 2007, 2009

Komentarz KH

S. Sołtysiński, A. Szajkowski, J. Szwaja, Kodeks handlowy. Komentarz, t. I, Warszawa 1994, 1997, t. II, Warszawa 1996, 1998

Komentarz KPC 1975

Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, praca zbiorowa (red. Z. Resich, W. Siedlecki), t. I i II, Warszawa 1975

Komentarz KPC 1989

Kodeks postępowania cywilnego z komentarzem, praca zbiorowa (red. J. Jodłowski, K. Piasecki), t. 1–3, Warszawa 1989

Komentarz KPC 2006

Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, t. I (red. K. Piasecki), Warszawa 2006

Komentarz KRO

Kodeks rodzinny i opiekuńczy z komentarzem, praca zbiorowa (red. J. Pietrzykowski), Warszawa 1990, 1993

Komentarz KRO 2003 (2010, 2012)

Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz (red. K. Pietrzykowski), Warszawa 2003, 2010, 2012

Komentarz KSH

S. Sołtysiński, A. Szajkowski, A. Szumański, J. Szwaja, Kodeks spółek handlowych. Komentarz, t. I, Warszawa 2001, 2006, 2012, t. II, Warszawa 2002, 2005, 2013 (w przygotowaniu), t. III, Warszawa 2003, 2008, 2013 (w przygotowaniu), t. IV, Warszawa 2004, 2009, 2012, Suplement do t. IV, Warszawa 2004, t. V, Warszawa 2004, 2008, Suplement do t. I–IV, Warszawa 2010

KRO z komentarzem 2002

H. Ciepła, B. Czech, T. Domińczyk, S. Kalus, K. Piasecki, M. Sychowicz, Kodeks rodzinny i opiekuńczy z komentarzem, Warszawa 2002

Lewaszkiewicz-Petrykowska,\n Wady

B. Lewaszkiewicz-Petrykowska, Wady oświadczenia woli w polskim prawie cywilnym, Warszawa 1973

Longchamps de Bérier,\n Zobowiązania

R. Longchamps de Bérier, Zobowiązania, Poznań 1948 (opracowanie J. Górski),

Łętowska, Ochrona 2000 (2001)

E. Łętowska, Ochrona niektórych praw konsumentów, Komentarz, Warszawa 2000, 2001

Łętowska, Podstawy

E. Łętowska, Podstawy prawa cywilnego, Warszawa 1993

Łętowska, Prawo 1999 (2002)

E. Łętowska, Prawo umów konsumenckich, Warszawa 1999, 2002

Łętowska, Ustawa 2000

E. Łętowska, Ustawa o ochronie niektórych praw konsumentów, Komentarz, Warszawa 2000

Łętowska, Wzorce

E. Łętowska, Wzorce umowne. Ogólne warunki, wzory, regulaminy, Ossolineum 1975

Münchener Kommentar

Münchener Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch. Band 6. Sachenrecht. §§ 854–1296 (red. M. E. Rinne), Monachium 2004

Nowe prawo lokalowe

A. Mączyński, A. Proksa, Nowe prawo lokalowe z komentarzem, Kraków 1994

Ohanowicz, Górski, Zarys

A. Ohanowicz, J. Górski, Zarys prawa zobowiązań, Warszawa 1970

Osajda, Komentarz KC

Kodeks cywilny. Komentarz (red. K. Osajda), Beck online 2012

Osajda, Komentarz KC 2013, III

Kodeks cywilny. Komentarz, t. III, Spadki (red. K. Osajda), Warszawa 2013

Piasecki, Kodeks 2003

K. Piasecki, Kodeks cywilny. Księga I. Część ogólna, Kraków 2003

Piątowski, Prawo spadkowe

J. St. Piątowski, Prawo spadkowe. Zarys wykładu, Warszawa 1979

Pietrzykowski, Spółdzielnie

K. Pietrzykowski, Spółdzielnie mieszkaniowe, Komentarz, Warszawa 2001, 2004, 2006, 2008, 2009, 2011, 2013

Pyziak-Szafnicka, KC. Komentarz 2009, I 

Kodeks cywilny. Część ogólna. Komentarz (red. M. Pyziak-Szafnicka), Warszawa 2009

Radwański 1993 (1994, 1997, 1999, 2002, 2003, 2004, 2005, 2007, 2009, 2011)

Z. Radwański, Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 1993, 1997, 1999, 2002, 2003, 2004, 2005, 2007, 2009, 2011 (wraz z A. Olejniczakiem)

Radwański 1995 (1998, 2001, 2003, 2004)

Z. Radwański, Zobowiązania – część ogólna, Warszawa 1995, 1998, 2001, 2003, 2004

Radwański, Olejniczak 2005\n (2006, 2008, 2010, 2012)

Z. Radwański, M. Olejniczak, Zobowiązania – część ogólna, Warszawa 2005, 2006, 2008, 2010, 2012

Radwański, Panowicz-Lipska\n 1996 (1998, 2001, 2003, 2004, 2005, 2008, 2010, 2012)

Z. Radwański, J. Panowicz-Lipska, Zobowiązania – część szczegółowa, Warszawa 1996, 1998, 2001, 2004, 2005, 2008, 2010, 2012

Rajski, Prawo o kontraktach

J. Rajski, Prawo o kontraktach w obrocie gospodarczym, Warszawa 1994

Rudnicki, Komentarz KC

S. Rudnicki, Komentarz do Kodeksu cywilnego. Księga druga. Własność i inne prawa rzeczowe, Warszawa 1996, 2001, 2007

Rudnicki, Komentarz KWU

S. Rudnicki, Komentarz do ustawy o księgach wieczystych i hipotece, Warszawa 2000

Rudnicki, Rudnicki, Komentarz

S. Rudnicki, G. Rudnicki, Komentarz do Kodeksu cywilnego. Ksiega druga. Własność i inne prawa rzeczowe, Warszawa 2011

Skowrońska, Komentarz KC\n 1995

E. Skowrońska, Komentarz do Kodeksu cywilnego. Księga czwarta. Spadki, Warszawa 1995

Skowrońska-Bocian, Komentarz KC 1999 (2001, 2002, 2003, 2005, 2007, 2008), 2011

E. Skowrońska-Bocian, Komentarz do Kodeksu cywilnego. Księga czwarta. Spadki, Warszawa 1999, 2001, 2002, 2003, 2005, 2007, 2008, 2011

J. v. Staudingers Kommentar 2007

J. v. Staudingers Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch mit Einführungsgesetz und Nebengesetzen. Buch 3. Sachenrecht, §§ 854–882, Neubearbeitung 2007 (red. K.-H. Gursky), Berlin 2007

J. v. Staudingers Kommentar 2008

J. v. Staudingers Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch mit Einführungsgesetz und Nebengesetzen. Buch 3. Sachenrecht, §§ 883–902, Neubearbeitung 2008 (red. K.-H. Gursky), Berlin 2008

J. v. Staudingers Kommentar 2009 (1)

J. v. Staudingers Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch mit Einführungsgesetz und Nebengesetzen. Buch 3. Sachenrecht. ErbbauRG, §§ 1018–1112, Neubearbeitung 2009 (red. W. Wiegand), Berlin 2009

J. v. Staudingers Kommentar 2009 (2)

J. v. Staudingers Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch mit Einführungsgesetz und Nebengesetzen. Buch 3. Sachenrecht, §§ 1204–1296; SchiffsRG, Neubearbeitung 2009 (red. W. Wiegand), Berlin 2009

Stelmachowski, Wstęp

A. Stelmachowski, Wstęp do teorii prawa cywilnego, Warszawa 1984

Stelmachowski, Zarys

A. Stelmachowski, Zarys teorii prawa cywilnego, Warszawa 1998

System

System prawa cywilnego, praca zbiorowa, t. I, Ossolineum 1974, Ossolineum 1985, t. II, Ossolineum 1977, t. III, cz. 1, Ossolineum 1981, t. III, cz. 2, Ossolineum 1976, t. IV, Ossolineum 1986

System PrHandl

System Prawa Handlowego, t. 1, Warszawa 2009, t. 2A, Warszawa 2007, t. 2B, Warszawa 2007, t. 2, Warszawa 2012, t. 5, Warszawa 2001 (seria Prawo Gospodarcze i Handlowe), 2006, 2011, t. 7, Warszawa 2007, 2013 (w przygotowaniu), t. 8, Warszawa 2010, t. 10, Warszawa 2012

System PrPryw

System Prawa Prywatnego, t. 1, Warszawa 2007, 2012, t. 2, Warszawa 2002, 2008, Suplement do t. 2, Warszawa 2004, t. 3, Warszawa 2003, 2007, 2013, t. 4, Warszawa 2005, 2007, 2012, t. 5, Warszawa 2006, 2012, t. 6, Warszawa 2009, Suplement do t. 6, Warszawa 2010, t. 7, Warszawa 2001, 2004, 2011, t. 8, Warszawa 2004, 2011, t. 9, Warszawa 2010, t. 10, Warszawa 2009, 2013, t. 11, Warszawa 2009, t. 12, Warszawa 2003, 2011, t. 13, Warszawa 2003, 2007, 2013 (w przygotowaniu), t. 14A, Warszawa 2012, t. 14B, Warszawa 2012, t. 15 (w przygotowaniu), t. 16, Warszawa 2008, t. 17A, Warszawa 2010, t. 17B, Warszawa 2010, t. 18, Warszawa 2005, 2010, Suplement do t. 18, Warszawa 2006, t. 19, Warszawa 2006, t. 20 (w przygotowaniu)

System PrRodz

System prawa rodzinnego i opiekuńczego, praca zbiorowa, Ossolineum 1985

Szer, Prawo cywilne

S. Szer, Prawo cywilne. Część ogólna, Warszawa 1967

Wolter, Prawo cywilne 1986

A. Wolter, Prawo cywilne. Zarys części ogólnej (aktualizacja i uzupełnienie J. Ignatowicz), Warszawa 1986

Wolter, Prawo cywilne 1967

A. Wolter, Prawo cywilne. Zarys części ogólnej, Warszawa 1967

Wolter, Ignatowicz, Stefaniuk,\n Prawo cywilne 1996 (1998, 1999, 2000, 2001)

A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne. Zarys części ogólnej, Warszawa 1996, 1998, 1999, 2000, 2001

5. Inne skróty

apr.

aprobująca

art.

artykuł

cyt.

cytat, cytowany

cz.

część

d.

dawny

EWG

Europejska Wspólnota Gospodarcza

ha

hektar

itp.

i temu podobne

j.g.u.

jednostki gospodarki uspołecznionej

jw.

jak wyżej

KKPC

Komisja Kodyfikacyjna Prawa Cywilnego

kryt.

krytyczna

ks.

księga

lit.

litera

m.in.

między innymi

m.zd.

moim zdaniem

Min.

Minister

nast.

następny

Nb

numer brzegowy

NBP

Narodowy Bank Polski

niepubl.

niepublikowany(-a, -e)

np.

na przykład

Nr

numer

NW

nieszczęśliwy wypadek

OC

odpowiedzialność cywilna

orz.

orzeczenie

oz.

oddział zamiejscowy

pkt

punkt

por.

porównaj

poz.

pozycja

przyp.

przypis

PSIC

pełny skład Izby Cywilnej SN

PSIP

Pelny skład Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

publ.

publikowany

r.

rok

red.

redakcja

RM

Rada Ministrów

rozdz.

rozdział

rozp.

rozporządzenie

r.s.p.

rolnicza spółdzielnia produkcyjna

s.

strona

siwz

specyfikacja istotnych warunków zatrudnienia

t.

tom

t.j.

tekst jednolity

tj.

to jest

tłum.

tłumaczenie

tzn.

to znaczy

tzw.

tak zwany

uchw.

uchwała

uchw.(7)

uchwała SN w składzie 7 sędziów

UE

Unia Europejska

UOKiK

Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów

ust.

ustęp

uw.

uwaga

uz.

uzasadnienie

vol.

volumen

WE

Wspólnoty Europejskie

wyr.

wyrok

w zw.

w związku

z.

zeszyt

zd.

zdanie

zm.

zmiana(-y)

zob.

zobacz

ZUS

Zakład Ubezpieczeń Społecznych

Kodeks cywilny¹

z dnia 23 kwietnia 1964 r. (Dz.U. Nr 16, poz. 93)

(zm.: Dz.U. 1971, Nr 27, poz. 252; 1976, Nr 19, poz. 122; 1982, Nr 11, poz. 81, Nr 19, poz. 147, Nr 30, poz. 210; 1984, Nr 45, poz. 242; 1985, Nr 22, poz. 99; 1989, Nr 3, poz. 11; 1990, Nr 34, poz. 198, Nr 55, poz. 321, Nr 79, poz. 464; 1991, Nr 107, poz. 464, Nr 115, poz. 496; 1993, Nr 17, poz. 78; 1994, Nr 27, poz. 96, Nr 84, poz. 386, Nr 85, poz. 388, Nr 105, poz. 509; 1995, Nr 83, poz. 417; 1996, Nr 114, poz. 542, Nr 139, poz. 646, Nr 149, poz. 703; 1997, Nr 43, poz. 272, Nr 115, poz. 741, Nr 117, poz. 751; 1998, Nr 106, poz. 668, Nr 117, poz. 758; 1999, Nr 52, poz. 532; 2000, Nr 22, poz. 271, Nr 74, poz. 855 i 857, Nr 88, poz. 983, Nr 114, poz. 1191; 2001, Nr 11, poz. 91, Nr 71, poz. 733, Nr 130, poz. 1450, Nr 145, poz. 1638; 2002, Nr 113, poz. 984, Nr 141, poz. 1176; 2003, Nr 49, poz. 408, Nr 60, poz. 535, Nr 64, poz. 592, Nr 124, poz. 1151; 2004, Nr 91, poz. 870, Nr 96, poz. 959, Nr 162, poz. 1692, Nr 172, poz. 1804, Nr 281, poz. 2783; 2005, Nr 48, poz. 462, Nr 157, poz. 1316, Nr 172, poz. 1438; 2006, Nr 133, poz. 935, Nr 164, poz. 1166; 2007, Nr 80, poz. 538, Nr 82, poz. 557, Nr 181, poz. 1287; 2008, Nr 116, poz. 731, Nr 163, poz. 1012, Nr 220, poz. 1425 i 1431, Nr 228, poz. 1506; 2009, Nr 42, poz. 341, Nr 79, poz. 662, Nr 131, poz. 1075; 2010, Nr 40, poz. 222, Nr 155, poz. 1037; 2011, Nr 80, poz. 432, Nr 85, poz. 458, Nr 230, poz. 1370)

¹ Odnośnik nr 1 dodany do tytułu ustawą z dnia 23.06.2006 r. (Dz.U. Nr 133, poz. 935), która wchodzi w życie 5.08.2006 r. Treść odnośnika publikujemy na końcu ustawy.

Księga trzecia. Zobowiązania

Tytuł VII. Wykonanie zobowiązań i skutki ich niewykonania

Dział I. Wykonanie zobowiązań

Art. 450. [Świadczenie częściowe]

Wierzyciel nie może odmówić przyjęcia świadczenia częściowego, chociażby cała wierzytelność była już wymagalna, chyba że przyjęcie takiego świadczenia narusza jego uzasadniony interes.

Nb 1

1. Pojęcie wykonania zobowiązania. Przez wykonanie zobowiązania rozumie się zwykle zachowanie dłużnika, którego celem jest zaspokojenie interesu wierzyciela wyrażonego w treści zobowiązania, przy czym w zależności od ujęcia danego sytemu prawnego, o powinności dłużnika rozstrzyga nie tylko treść zobowiązania, ale także np. dyrektywa, zgodnie z którą należy wykonać zobowiązania w sposób odpowiadający zasadom słuszności (zasadom współżycia społecznego), zwyczajom (jak art. 354 KC), zasadom dobrej wiary, czy też usprawiedliwione oczekiwania wierzyciela, o których dłużnik wiedział lub powinien był wiedzieć w chwili powstania zobowiązania. O ile można uznać, że pojęcie „wykonania” rozumiane jest w miarę jednolicie, o tyle sporny jest – zwłaszcza w doktrynie – charakter prawny wykonania.

Nb 2

2. Charakter prawny wykonania zobowiązania. W doktrynie prezentowano – w odniesieniu do zagadnienia charakteru prawnego wykonania – cztery teorie, a mianowicie teorię umowną, „realnego spełnienia świadczenia”, „celowego spełnienia świadczenia” oraz tzw. ograniczoną teorię umowną. Zasadniczy przedmiot rozbieżnych poglądów stanowi kwestia, czy spełnienie świadczenia to tylko określone „faktyczne” zachowanie dłużnika, czy też wykonanie zobowiązania wymaga także wyrażenia woli przez strony (albo tylko przez dłużnika). Wedle teorii umownej dla spełnienia świadczenia konieczne jest porozumienie stron co do zaspokojenia przez dłużnika długu. Przeciwne stanowisko jest wyrażane przez zwolenników teorii „realnego spełnienia świadczenia”. Według „ograniczonej teorii umownej” wymóg porozumienia dotyczącego spełnienia świadczenia występuje wówczas, gdy samo spełnienie świadczenia wymaga dokonania czynności prawnej (zob. np. A. Szpunar, Charakter prawny wykonania zobowiązania, Rej. 1998, Nr 5; Z. Kuniewicz, Uwagi o charakterze prawnym wykonania zobowiązania na przykładzie zobowiązania pieniężnego, w: Proces cywilny. Nauka, kodyfikacja, praktyka. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Feliksowi Zedlerowi (red. P. Grzegorczyk, K. Knoppek, M. Walasik), Warszawa 2012, s. 1145 i nast.). Teoria „celowego spełnienia świadczenia” wreszcie wskazuje, że do spełnienia świadczenia przez dłużnika dochodzi wówczas, gdy dłużnik podejmuje określone zachowania w celu wykonania konkretnego zobowiązania (zob. bliżej np. F. Zoll, w: System PrPryw, t. 6, Suplement, 2010, s. 12 i nast. i cyt. tam literatura).

Nb 3

3. Istota wykonania zobowiązania. Wykonanie zobowiązania polega na zrealizowaniu przez dłużnika wszystkich ciążących na nim obowiązków z zobowiązania wynikających, a zatem nie tylko tych określonych treścią oświadczeń woli, w przypadku gdy zobowiązanie wynika z czynności prawnej, ale także z przepisów, zasad słuszności (zasad współżycia społecznego) czy zwyczajów (por. art. 56 KC). Wszystkie te elementy kształtują treść zobowiązania, a przez to treść powinności dłużnika, przy czym współcześnie wyraźna jest tendencja, wobec postępującej komplikacji i zróżnicowania stosunków społeczno-gospodarczych, do wzbogacania treści zobowiązań o różne dodatkowe obowiązki (por. np. F. Zoll, w: System PrPryw, t. 6, Suplement, 2010, s. 12).

Nb 4

4. Zobowiązanie i świadczenie. Przedmiotem zobowiązania jest świadczenie, czyli zachowanie zgodne z tak czy inaczej ukształtowaną treścią zobowiązania. To zachowanie stanowić będzie wykonanie zobowiązania, jeżeli zrealizowane zostanie w odpowiedni sposób, wobec osoby uprawnionej, we właściwym miejscu i we właściwym czasie. Świadczenie, rozumiane jako takie właśnie zachowanie dłużnika, nie jest jednak tożsame z zobowiązaniem. W polskiej doktrynie podkreśla się konieczność odróżnienia zobowiązania i świadczenia i ich odmiennych ról w stosunku cywilnoprawnym (por. np. E. Łętowska, w: System PrPryw, t. 5, 2006, s. 12 i nast.; P. Machnikowski, w: System PrPryw, t. 5, 2006, s. 110 i nast.; A. Klein, Elementy zobowiązaniowego stosunku prawnego, Wrocław 2005, s. 38 i nast.; G. Tracz, Klauzula generalna nieistotnego naruszenia zobowiązania w krakowskim projekcie przepisów dotyczących wykonania i skutków naruszenia zobowiązań – uwagi krytyczne, w: Rozprawy z prawa cywilnego, własności intelektualnej i prawa prywatnego międzynarodowego. Księga pamiątkowa dedykowana profesorowi Bogusławowi Gawlikowi (red. F. Zoll, J. Pisuliński), Warszawa 2012, s. 269 i nast.). W skład zobowiązania bowiem wchodzi nie tylko świadczenie jako jego przedmiot, ale także inne – dodatkowe – elementy (por. np. A. Klein, Elementy, s. 40 i nast.; P. Machnikowski, Swoboda umów według art. 353¹ KC. Konstrukcja prawna, Warszawa 2005, s. 45, 73; F. Tracz, Klauzula generalna nieistotnego naruszenia zobowiązania w krakowskim projekcie przepisów dotyczących wykonania i skutków naruszenia zobowiązań – uwagi krytyczne, w: Rozprawy z prawa cywilnego). Chodzi tu zwłaszcza o dodatkowe obowiązki dłużnika, które nie mieszczą się w zakresie obowiązków objętych świadczeniem, ale dłużnik także jest zobowiązany do ich wykonania (por. A. Klein, Elementy, s. 40 i nast.). Innymi słowy, zobowiązanie jest wówczas wykonane, gdy dłużnik wykona wszystkie obowiązki, jakie go obciążają w związku z zaciągnięciem zobowiązania (por. np. G. Tracz, Klauzula generalna nieistotnego naruszenia zobowiązania w krakowskim projekcie przepisów dotyczących wykonania i skutków naruszenia zobowiązań – uwagi krytyczne, w: Rozprawy z prawa cywilnego, s. 277; zob. też wyr. SN z 5.1.2011 r., III CSK 119/10, Legalis), niezależnie od tego, czy stanowią one świadczenie, czy też mają charakter „dodatkowy” czy „uboczny”, obciążających dłużnika w związku z obowiązkiem spełnienia świadczenia głównego, wspomagających lub uzupełniających jego realizację (por. np. J. Dąbrowa, w: System, t. III, cz. 1, s. 44 i nast.).

Nb 5

5. Dopuszczalność świadczenia częściowego. Prawidłowe wykonanie zobowiązania wymaga, jeżeli z treści zobowiązania nie wynika nic innego, spełnienia świadczenia w całości, niepodzielnego lub podzielnego. Niekiedy jednak dopuszczalne jest świadczenie częściowe (z mocy ustawy – np. art. 450 lub orzeczenia sądu – np. art. 357¹ § 1).

Nb 6

6. Przesłanki odmowy przyjęcia świadczenia częściowego. Jeżeli świadczenie jest podzielne (zob. art. 379), a dług jest wymagalny, wierzyciel nie może odmówić przyjęcia części świadczenia, chyba że naruszałoby to jego „uzasadniony” interes (co oczywiście nie oznacza, że przyjęcie przez wierzyciela świadczenia częściowego zwalnia dłużnika z odpowiedzialności za nienależyte wykonanie zobowiązania). Ciężar dowodu w tym zakresie spoczywa na wierzycielu. Następstwem nieuzasadnionej odmowy jest popadnięcie wierzyciela w zwłokę (zob. art. 486; zob. też A. Janiak, Glosa do wyr. SN z 22.3.2001 r., V CKN 769/00, PiP 2002, Nr 8, s. 106; K. Zagrobelny, w: Gniewek, Machnikowski, Komentarz KC 2013, s. 854; Z. Gawlik, w: Kidyba, Komentarz KC 2010, III, s. 556), co uprawnia dłużnika do złożenia przedmiotu częściowego świadczenia do depozytu sądowego (art. 486 § 1 KC).
Z reguły naruszenie interesu wierzyciela nie wchodzi w grę w przypadku świadczenia pieniężnego. Jeżeli natomiast chodzi o inne świadczenia podzielne, to ocena, czy takie naruszenie jest możliwe, zależy od konkretnych okoliczności.

Nb 7

7. „Uzasadniony” interes wierzyciela może się wyrażać tym, że świadczenie częściowe nie jest dla niego – z jakichś względów (które nie muszą być znane dłużnikowi w chwili powstania zobowiązania) – przydatne albo też naraża go na trudności lub szkodę, a także wtedy, gdy świadczenie z natury podzielne z woli stron jest niepodzielne.

Nb 8

8. Zasada realnego wykonania zobowiązań. Uregulowanie art. 450 uznaje się za przejaw zasady realnego wykonania zobowiązań (zob. np. W. Warkałło, Wykonywanie zobowiązań i skutki ich niewykonania według Kodeksu cywilnego, PiP 1965, Nr 8–9).

Nb 9

9. Zwłoka dłużnika. Jeżeli odmowa wierzyciela była uzasadniona, dłużnik popada w zwłokę co do całości świadczenia (zob. art. 476 i nast.).

Nb 10

10. Żądanie spełnienia świadczenia częściowo. Wierzyciel może żądać, by dłużnik spełnił świadczenie częściowo, a nie w całości. Jeżeli termin spełnienia świadczenia nie został zastrzeżony na korzyść dłużnika, ten powinien dostosować się do żądania (zob. Czachórski 1970, s. 307; T. Wiśniewski, w: Komentarz 2011, I, s. 737).

Nb 11

11. Odmowa przyjęcia świadczenia częściowego. Wierzyciel nie może odmówić przyjęcia świadczenia częściowego, zaoferowanego przez dłużnika przed terminem, jeżeli termin ten został zastrzeżony na korzyść dłużnika (zob. art. 457).

Nb 12

12. Pokwitowanie. Spełniając świadczenie częściowe, dłużnik może żądać odpowiedniego pokwitowania. Stosuje się do niego uregulowania art. 462.

Nb 13

13. Zakres zastosowania. W doktrynie zwrócono uwagę, że przepis dotyczy – ze względu na wymóg współdziałania dłużnika i wierzyciela – tylko świadczeń polegających na działaniu (tak T. Wiśniewski, w: Komentarz 2011, I, s. 737).

Nb 14

14. Częściowa zapłata należności wekslowej. Co do częściowej zapłaty należności wekslowej zob. art. 39 PrWeksl; co do szczególnego uregulowania art. 654 KC zob. np. M. Lemkowski, Glosa do wyr. SN z 19.3.2004 r. (IV CK 172/03, Rej. 2006, Nr 1, s. 136).

Nb 15

15. Literatura. Co do ogólnych zagadnień wykonania zobowiązań zob. m.in. W. Warkałło, Wykonywanie zobowiązań i skutki ich niewykonania według Kodeksu cywilnego, PiP 1965, Nr 8–9; tenże, Ogólne zasady wykonywania zobowiązań, SP 1973, Nr 37; Z. Klafkowski, Wymagalność roszczeń, PUG 1970, Nr 11; L. Stecki, Istota wezwania do wypełnienia zobowiązania, Pal. 1972, Nr 2; E. Zejda, Obowiązki wierzyciela i jego współdziałanie przy wykonaniu zobowiązania przez dłużnika, Pal. 1974, Nr 1; J. Dąbrowa, w: System, t. III, cz. 1, s. 714 i nast.; A. Klein, Skutki prawne braku współdziałania wierzyciela z dłużnikiem, w: Księga pamiątkowa ku czci Profesora Jana Kosika, Wrocław 1990, s. 155 i nast.; Ohanowicz, Górski, Zarys, s. 153 i nast.; Rajski, Prawo o kontraktach, s. 178 i nast.; Czachórski 2009, s. 306 i nast.; Radwański, Olejniczak, 2010, s. 300 i nast.; A. Szpunar, Charakter prawny wykonania zobowiązania, Rej. 1998, Nr 5; M. Lewandowicz-Machnikowska, Wykonanie świadczeń polegających na zaniechaniu na przykładzie umownych zakazów konkurencji, w: Zawieranie i wykonywanie umów. Wybrane zagadnienia (red. E. Gniewek), AUWr 2004, Nr 289, s. 177 i nast.; zob. też wyr. SN z 5.6.1997 r. (II CKN 195/97, niepubl.); F. Zoll, w: System PrPryw, t. 6, Suplement, 2010, s. 11 i nast.; Z. Kuniewicz, Uwagi o charakterze prawnym wykonania zobowiązania na przykładzie zobowiązania pieniężnego, w: Proces Cywilny. Nauka, kodyfikacja, praktyka. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Feliksowi Zedlerowi (red. P. Grzegorczyk, K. Knoppek, M. Walasik), Warszawa 2012, s. 1145 i nast.

Art. 451. [Zaliczenie zapłaty]

§ 1. Dłużnik mający względem tego samego wierzyciela kilka długów tego samego rodzaju może przy spełnieniu świadczenia wskazać, który dług chce zaspokoić. Jednakże to, co przypada na poczet danego długu, wierzyciel może przede wszystkim zaliczyć na związane z tym długiem zaległe należności uboczne oraz na zalegające świadczenia główne.

§ 2. Jeżeli dłużnik nie wskazał, który z kilku długów chce zaspokoić, a przyjął pokwitowanie, w którym wierzyciel zaliczył otrzymane świadczenie na poczet jednego z tych długów, dłużnik nie może już żądać zaliczenia na poczet innego długu.

§ 3. W braku oświadczenia dłużnika lub wierzyciela spełnione świadczenie zalicza się przede wszystkim na poczet długu wymagalnego, a jeżeli jest kilka długów wymagalnych – na poczet najdawniej wymagalnego.

Nb 1

1. Zakres zastosowania. Artykuł 451 rozstrzyga kwestię zaliczenia świadczenia spełnionego przez dłużnika, który wobec tego samego wierzyciela ma kilka długów tego samego rodzaju, tj. długów pieniężnych oraz dotyczących świadczenia rzeczy oznaczonych gatunkowo, tej samej jakości (lub kilka obowiązków wynikających wprawdzie z tego samego stosunku zobowiązaniowego, ale na tyle odrębnych, że ich wykonywanie może być traktowane jako spełnianie różnych świadczeń, por. J. Dąbrowa, w: System, t. III, cz. 1, s. 735; R. Kolano, Zarachowanie wierzytelności w świetle regulacji artykułu 451 Kodeksu cywilnego, PUG 2002, Nr 7; ponadto np. wyr. SN z 10.8.2005 r., I CK 140/05, Legalis), a spełnione przez niego świadczenie nie wystarcza na zaspokojenie wszystkich długów (por. wyr. SN z 24.6.2005 r., V CK 806/04, niepubl.). Bez znaczenia jest źródło powstania długów [por. M. Lemkowski, Glosa do wyr. SN z 8.3.2002 r. (III CKN 548/00, MoP 2003, Nr 22)]. Zawarte w art. 451 reguły interpretacyjne znajdują zastosowanie tylko wówczas, gdy strony nie umówią się inaczej w kwestii zarachowania spełnianych przez dłużnika świadczeń (por. np. wyr. SA w Katowicach z 8.2.2006 r., I ACa 1693/05, niepubl.; wyr. SN z 21.6.2007 r., IV CSK 95/07, Legalis; wyr. SN z 16.2.2012 r., IV CSK 233/11, Legalis; zob. też K. Zagrobelny, w: Gniewek, Machnikowski, Komentarz KC 2013, s. 854; T. Wiśniewski, w: Komentarz 2011, I, s. 738; Z. Gawlik, w: Kidyba, Komentarz KC, 2010, III, s. 557). Kwestia, w jaki sposób nastąpi zarachowanie, ma istotne znaczenie m.in. ze względu na bieg terminu przedawnienia roszczeń przysługujących wierzycielowi, jak i ewentualne należności uboczne (odsetki) przypadające od poszczególnych długów.

Nb 2

2. Uprawnienia dłużnika i wierzyciela. Co do zasady, decyzja w kwestii zarachowania należy do dłużnika. Może on wskazać, które zobowiązanie wykonuje lub wykona. Wierzyciel nie może sprzeciwić się woli dłużnika. W przeciwnym razie popadnie w zwłokę. Jednakże w ramach zobowiązania (długu) wskazanego przez dłużnika wierzyciel jest uprawniony do zarachowania, wbrew woli dłużnika, w pierwszej kolejności – w takim zakresie, w jakim pozwala na to spełnione przez dłużnika świadczenie – całości lub części wymagalnych należności ubocznych, np. odsetek za opóźnienie, odsetek kapitałowych, kar umownych oraz świadczeń zaległych, np. rat (por. wyr. SN z 7.5.1998 r., I PKN 88/98, OSNAPiUS 1999, Nr 9, poz. 306 – w wyroku tym wskazano, że głównym motywem przyznania wierzycielowi przywileju modyfikowania oczekiwanego przez dłużnika sposobu zarachowania wpłat jest wzgląd na okoliczność, że świadczenia, co do których wierzycielowi przyznano prawo decydowania o sposobie zarachowania, przedawniają się w krótszym czasie niż świadczenia główne – tak spóźnioną wypłatę składników należnego wynagrodzenia za pracę pracownik może zarachować w pierwszej kolejności na zaspokojenie zaległych odsetek związanych z długiem pracodawcy; wyr. SN z 8.3.2002 r., III CKN 548/00, OSNC 2003, Nr 5, poz. 60 z glosą apr. M. Lemkowskiego, MoP 2003, Nr 22, s. 1045; zob. też P. Drapała, Glosa do wyr. SN z 24.1.2002 r., III CKN 495/00, PS 2003, Nr 11–12, s. 153). Dłużnik może zatem wskazać, na który dług zalicza świadczenie, ale to wierzyciel decyduje, czy w ramach tego długu chce zaliczyć wpłatę na należności uboczne (por. wyr. SN z 24.1.2002 r., III CKN 495/00, OSNC 2002, Nr 11, poz. 143). Zasada ogólna znajduje zastosowanie także wówczas, gdy dłużnik ma wobec wierzyciela tylko jeden dług, złożony z należności głównej i odsetek (por. wyr. SN z 19.11.1998 r., III CKN 17/98, Legalis; z 24.1.2002 r., III CKN 495/00, OSNC 2002, Nr 11, poz. 143; z 7.4.2004 r., IV CK 211/03, Legalis; z 9.2.2005 r., II CK 433/04, Legalis; z 31.3.2006 r., IV CSK 132/05, Legalis), a także w przypadku świadczeń okresowych, np. czynszów należnych za kolejne okresy [tak SN w wyr. z 7.1.2009 r., II CSK 409/08, Legalis: „Świadczenie z tytułu stosunku najmu, polegające na płaceniu czynszu, to wiele świadczeń okresowych, z których każde wymagalne jest w innym terminie, (…). W rezultacie, każde z tych świadczeń stanowi odrębny dług (…). Dłużnik może zatem przy spełnieniu świadczenia wskazać, który dług (czynsz najmu za jaki okres) chce zaspokoić. To zaś, co przypada na poczet tego długu (za konkretnie wskazany okres), wierzyciel może zarachować na związane z tym konkretnym świadczeniem należności uboczne”; zob. też wyr. SN z 10.8.2005 r., I CK 140/05, Legalis]. Wierzyciel nie jest zobowiązany informować dłużnika o zaliczeniu spełnionego świadczenia na poczet należności z tytułu odsetek; nie jest także zobowiązany do wystawienia pokwitowania, z którego treści wynika, że dokonał takiego zaliczenia. Artykuł 462 § 1 KC daje dłużnikowi uprawnienie do żądania od wierzyciela pokwitowania, ale obowiązek wystawienia takiego pokwitowania powstaje dopiero po zgłoszeniu przez dłużnika takiego żądania (por. wyr. SN z 9.2.2005 r., II CK 433/04, Legalis; zob. też K. Zagrobelny, w: Gniewek, Machnikowski, Komentarz KC 2013, s. 856; por. M. Lemkowski, Glosa do wyr. SN z 8.3.2002 r. (III CKN 548/00, MoP 2003, Nr 22).
W orzecznictwie przyjęto, że ustawowe odsetki za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego, którego termin był oznaczony, stają się zaległą należnością uboczną bez potrzeby uprzedniego wezwania dłużnika do zapłaty tych odsetek (wyr. SN z 8.3.2002 r., III CKN 548/00, OSNC 2003, Nr 5, poz. 60).

Nb 3

3. Sposób wyrażenia woli przez dłużnika. Wola dłużnika w kwestii zarachowania wyrażona poprzez czynność prawną (tak R. Kolano, Zarachowanie, s. 28; K. Zagrobelny, w: Gniewek, Machnikowski, Komentarz KC 2013, s. 855) może być wyrażona w dowolny sposób. Najczęściej dłużnik, spełniając świadczenie, wskazuje, który dług płaci. Może to uczynić także później, do chwili odebrania pokwitowania, w którym wierzyciel dokonał zarachowania. W wyr. z 16.2.2012 r. (IV CSK 233/11, Legalis), SN wskazał, że w przypadku spełnienia świadczenia odpowiadającego wysokością jednemu z dwóch świadczeń głównych można domniemywać – wobec braku innych okoliczności – że zamiarem dłużnika było zaspokojenie tego długu, który wysokością odpowiada spełnionemu świadczeniu. Również w przypadku, gdy wysokość spełnionego przez dłużnika świadczenia odpowiada wysokością sumie świadczeń głównych wynikających z różnych tytułów można domniemywać wolę dłużnika spełnienia tych świadczeń, a nie tylko jednego z nich wraz z należnościami ubocznymi.

Nb 4

4. Zarachowanie świadczenia przez wierzyciela. Jeżeli dłużnik nie skorzystał z przysługującego mu uprawnienia, wierzyciel może zarachować świadczenie wedle swojego uznania, jednakże tylko poprzez oświadczenie wyrażone w pokwitowaniu (i to oświadczenie konstytuuje czynność prawną dokonywaną przez wierzyciela, tak K. Zagrobelny, w: Gniewek, Machnikowski, Komentarz KC 2013, s. 856; zob. też M. Lemkowski, Glosa do wyr. SN z 8.3.2002 r., III CKN 548/00, MoP 2003, Nr 22, 1045). Jego decyzja staje się skuteczna dopiero wówczas, gdy dłużnik przyjmie pokwitowanie wierzyciela wskazujące kolejność zarachowania (por. wyr. SN z 24.6.2005 r., V CK 806/04, Legalis; przyjęcie pokwitowania traktuje się jako dorozumianą zgodę dłużnika na przedstawioną przez wierzyciela propozycję) – wówczas zostaje wyłączone uprawnienie dłużnika do decydowania o kolejności zapłaty (tak wyr. SA w Poznaniu z 23.5.2007 r., I ACa 224/07, niepubl.). Skoro zaś dłużnik przyjmuje pokwitowanie, które dokonuje określonego zarachowania odmiennego od wskazanego przez dłużnika, to należy przyjąć, że dłużnik zmodyfikował swoje pierwotne stanowisko. Dłużnik może natomiast odmówić przyjęcia pokwitowania i skorzystać ze swojego uprawnienia do zarachowania.
Samo sporządzenie pokwitowania i próba wręczenia go dłużnikowi nie są wystarczające dla przyjęcia, że wierzyciel decyduje o sposobie zarachowania (por. K. Zagrobelny, w: Gniewek, Machnikowski, Komentarz KC 2013, s. 856; wyr. SA w Poznaniu z 11.10.2005 r., I ACa 746/05, OSA 2006, Nr 11, poz. 39, s. 21).

Nb 5

5. Przyjęcie pokwitowania. Jeżeli dłużnik, spełniając świadczenie, wskazał zaspokajany dług, a następnie nie odmówił przyjęcia pokwitowania wierzyciela, w którym ten ostatni zaliczył świadczenie na poczet innego długu, wówczas proponuje się uznać, że dłużnik zgodził się na zaproponowany przez wierzyciela sposób zarachowania (tak m.in. R. Kolano, Zarachowanie, s. 29; Z. Gawlik, w: Kidyba, Komentarz KC, 2010, III, s. 560; wyr. SN z 24.6.2005 r., V CK 806/04, Legalis; odmiennie jednak K. Zagrobelny, w: Gniewek, Machnikowski, Komentarz KC 2013, s. 856, który słusznie zwraca uwagę, że wcześniejsze zarachowanie prowadzi do wygaśnięcia długu, zatem brak jest przedmiotu ponownego zarachowania przez wierzyciela). To domniemanie może być obalone (tak T. Wiśniewski, w: Komentarz 2011, I, s. 739). To samo odnoszone jest do przypadku przyjęcia przez dłużnika pokwitowania, w którym wierzyciel określił kolejność zarachowania odmiennie, niż to strony wcześniej uzgodniły.

Nb 6

6. Współdłużnicy solidarni. Prawo wskazania zaspokajanego długu należy do dłużnika dokonującego zapłaty, wobec czego współdłużnicy solidarni poszczególnych długów względem tego samego wierzyciela nie mogą w ramach art. 375 § 1 KC domagać się innego zarachowania zapłaty (wyr. SN z 13.11.1973 r., II PR 287/73, BSN 1974, Nr 2, poz. 32). Co do sytuacji małżonków jako współdłużników zob. K. Zagrobelny, w: Gniewek, Machnikowski, Komentarz KC 2013, s. 857.

Nb 7

7. Brak oświadczeń stron. W braku oświadczeń zarówno dłużnika, jak i wierzyciela (pomiędzy spełnieniem świadczenia przez dłużnika, który nie wskazał sposobu zarachowania, a wystawieniem przez wierzyciela pokwitowania winno zachodzić bezpośrednie następstwo czasowe; w przeciwnym wypadku należy przyjąć, że żadna ze stron nie skorzystała z możliwości wyboru sposobu zarchowania, por. wyr. SA w Poznaniu z 11.10.2005 r., I ACa 746/05, OSA 2006, Nr 11, poz. 39; wyr. SN z 27.11.2002 r., I CKN 133/00, niepubl.) spełnione świadczenie zalicza się wedle zasad wskazanych w art. 451 § 3 (por. np. wyr. SN z 17.1.2007 r., II CSK 412/06, MoP 2007, Nr 4, s. 171; przy czym o tym, że dług jest najdawniej wymagalny, decyduje data powstania długu, a nie termin jego zapłaty – wyr. SN z 27.11.2002 r., I CKN 1331/00, Legalis). Jeżeli nie da się ich zastosować, przyjmuje się, że spełnione świadczenie zalicza się na poczet wszystkich długów stosunkowo (tak J. Dąbrowa, w: System, t. III, cz. 1, s. 736; Czachórski 2009, s. 311; Radwański, Olejniczak, 2010, s. 313; T. Wiśniewski, w: Komentarz 2011, I, s. 739; K. Zagrobelny, w: Gniewek, Machnikowski, Komentarz KC 2013, s. 857; Z. Gawlik, w: Kidyba, Komentarz KC 2010, III, s. 561; wyr. SN z 27.11.2002 r., I CKN 1331/00, Legalis). Brak wskazania przez dłużnika, który dług chce zaspokoić, nie daje podstaw do przyjęcia, że jego wolą była zapłata długu przedawnionego przed nieprzedawnionymi (wyr. SN z 18.6.1957 r., I CR 456/56, OSPiKA 1958, Nr 9, poz. 228; tak też autorzy, cyt. K. Zagrobelny, w: Gniewek, Machnikowski, Komentarz KC 2013, s. 857, który wszakże wyraża pogląd odmienny, wskazując, że brak jest podstaw do wyłączenia zastosowania uregulowania art. 451).
Co do ratio uregulowania zob. wyr. SN z 17.1.2007 r., II CSK 412/06, OSNC 2008, Nr 1, poz. 15; wyr. SA w Poznaniu z 11.10.2005 r., I ACa 746/05, OSA 2006, Nr 11, poz. 39.

Nb 8

8. Wyłączenie stosowania art. 451. Reguły interpretacyjne art. 451 nie znajdują zastosowania, jeżeli wierzyciel zaspokajany jest w drodze egzekucji, a nie przez dobrowolną zapłatę (por. post. SN z 14.1.1957 r., IV CR 589/55, PUG 1957, Nr 12, s. 462; PUG 1958, Nr 2, s. 75), albo w postępowaniu upadłościowym. Koszty egzekucyjne nie są należnością uboczną w rozumieniu art. 451 KC, lecz odrębnym długiem, który pozostaje w związku z podjęciem czynności egzekucyjnych (wyr. SN z 7.6.2002 r., IV CKN 1155/00, BSN 2003, Nr 2, s. 11). Zob. też M. Glabas, Sprzedaż nieruchomości z wolnej ręki po zmianie prawa upadłościowego, PS 1998, Nr 12; M. Porzycki, Umorzenie długów w postępowaniu upadłościowym, cz. 1, Pr.Bank. 2006, Nr 6; Z. Woźniak, Podział sum uzyskanych ze zbycia rzeczy obciążonych rzeczowo w postępowaniu upadłościowym, PPH 2005, Nr 3. Przepis art. 451 znajduje natomiast zastosowanie wówczas, gdy dłużnik spełnia za zgodą wierzyciela świadczenie zastępcze, którego wartość nie odpowiada wartości pierwotnego zobowiązania (por. wyr. SN z 15.9.2005 r., II CK 68/05, Legalis).

Art. 452. [Świadczenie do rąk nieuprawnionego]

Jeżeli świadczenie zostało spełnione do rąk osoby nie uprawnionej do jego przyjęcia, a przyjęcie świadczenia nie zostało potwierdzone przez wierzyciela, dłużnik jest zwolniony w takim zakresie, w jakim wierzyciel ze świadczenia skorzystał. Przepis ten stosuje się odpowiednio w wypadku, gdy świadczenie zostało spełnione do rąk wierzyciela, który był niezdolny do jego przyjęcia.

Nb 1

1. Uprawnieni do odbioru świadczenia. Osobą uprawnioną do odbioru świadczenia jest wierzyciel lub odpowiednio umocowana osoba działająca w jego imieniu (przedstawiciel ustawowy, pełnomocnik, zastępca wierzyciela działający z urzędu, np. komornik; jednakże przekazanie wierzycielowi przez komornika kwot ściągniętych od dłużnika w wyniku uznanej za bezprawną egzekucji nie może spowodować zmniejszenia lub wygaśnięcia zadłużenia dłużnika; skutek taki może mieć tylko egzekucja, której prawna skuteczność nie została podważona, tak wyr. SN z 10.2.2010 r., V CSK 272/09, Legalis; zob. też J. M. Kondek, Spełnienie świadczenia do rąk nieuprawnionego w wyniku postępowania egzekucyjnego, PPH 2008, Nr 12), zdolni do dokonania odbioru (w zależności od okoliczności w grę wchodzi zdolność do czynności prawnych bądź zdolność „czysto faktyczna”, por. Czachórski 2009, s. 313; A. Rembieliński, w: Komentarz, 1989, t. I, s. 458; Z. Gawlik, w: Kidyba, Komentarz KC, 2010, III, s. 562). Jeżeli świadczenie zostanie spełnione do rąk innej osoby bądź też uprawnionej, ale niemającej należytej zdolności do odbioru, zobowiązanie nie jest wykonane z wszystkimi wynikającymi stąd konsekwencjami (por. np. wyr. SN z 5.6.1997 r., II CKN 195/97, Legalis; z 13.8.2008 r., I CSK 78/08, Legalis), i to niezależnie od tego, czy dłużnik działał w dobrej, czy w złej wierze. Wyjątki od tej zasady uzasadnione są bądź szczególną potrzebą ochrony dobrej wiary dłużnika (jak np. art. 103 i 512 KC), bądź brakiem potrzeby ochrony wierzyciela (jak np. art. 452). Zob. też K. Oplustil, Skutki wypłaty wkładu osobie nieuprawnionej. Uwagi na tle nowej ustawy o ochronie niektórych praw konsumentów, Pr.Bank. 2000, Nr 11; wyr. SN z 27.4.2001 r., III CKN 368/00, OSNC 2002, Nr 1, poz. 8 („Operator, który wie, że z telefonu korzysta osoba nieuprawniona, nie wykonuje swego zobowiązania wynikającego z umowy o świadczenie usługi telefonicznej”).

Nb 2

2. Spełnienie świadczenia do rąk osoby nieuprawnionej. Jeżeli dłużnik spełnił świadczenie do rąk osoby nieuprawnionej, może żądać zwrotu na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu (por. art. 410 KC). Wobec wierzyciela obowiązany jest on natomiast nadal do spełnienia świadczenia, chyba że zachodzi któraś ze wskazanych w art. 452 okoliczności zwalniających dłużnika (por. też P. Machnikowski, Glosa do wyr. SN z 22.11.2002 r., IV CKN 1526/00, OSP 2003, Nr 12, poz. 159; zob. K. Zagrobelny, w: Gniewek, Machnikowski, Komentarz KC 2013, s. 858).

Nb 3

3. Świadczenie z zastrzeżeniem zwrotu. Dłużnik, który nie wie, czy osoba, której chce zaoferować świadczenie, jest uprawniona do odbioru, może spełnić świadczenie z zastrzeżeniem zwrotu (por. art. 411 pkt 1 KC). Wierzyciel, nie narażając się na zarzut zwłoki, nie może odmówić przyjęcia tak zaoferowanego świadczenia (tak też K. Zagrobelny, w: Gniewek, Machnikowski, Komentarz KC 2013, s. 858). Dłużnik może także złożyć przedmiot świadczenia do depozytu sądowego (por. Z. Gawlik, w: Kidyba, Komentarz KC 2010, III, s. 563).

Nb 4

4. Niezdolność do przyjęcia świadczenia. Wierzyciel jest niezdolny do przyjęcia świadczenia nie tylko wtedy, gdy brak mu odpowiedniej zdolności do czynności prawnych, ale także wówczas, gdy jego „niezdolność” ma charakter faktyczny (np. choroba prowadząca do stanu braku świadomości; por. A. Szpunar, Charakter prawny wykonania zobowiązania, Rej. 1998, Nr 5). Zdolność wierzyciela do czynności prawnych nie ma znaczenia wówczas, gdy wykonanie zobowiązania jest aktem czysto faktycznym albo też polega na zaniechaniu (tak też T. Wiśniewski, w: Komentarz 2011, I, s. 741).

Nb 5

5. Zwolnienie dłużnika z zobowiązania. Zgodnie z art. 452 dłużnik zwolniony jest z zobowiązania mimo spełnienia do rąk osoby nieuprawnionej (bądź wierzyciela niezdolnego do odbioru), jeżeli wierzyciel (lub jego przedstawiciel ustawowy) potwierdził przyjęcie świadczenia (co można uznać za udzielenie ex post upoważnienia do odbioru). Potwierdzenie może nastąpić w dowolny sposób, chociaż oczywiście ze względów dowodowych najlepiej jest, jeżeli wierzyciel wystawi dokument pokwitowania. Mimo braku potwierdzenia dłużnik jest zwolniony w takim zakresie, w jakim wierzyciel ze świadczenia skorzystał (przez co należy rozumieć zarówno zwiększenie aktywów, jak i zmniejszenie pasywów; por. np. wyr. SN z 21.3.1997 r., II CKN 55/97, Legalis). Ciężar dowodu, co do przesłanki potwierdzenia lub skorzystania, spoczywa na dłużniku. Zob. też wyr. SA w Białymstoku z 3.7.2003 r. (I ACa 350/03, OSAB 2003, Nr 4, poz. 8).

Nb 6

6. Orzecznictwo. W wyroku z 5.1.2011 r. (III CSK 119/10, Legalis), SN wskazał, że „jeżeli wierzyciel ma wiedzę o spełnieniu świadczenia do rąk osoby nieuprawnionej i jest to wynikiem uzgodnień pomiędzy wierzycielem, dłużnikiem i osobą nieuprawnioną, to mimo iż w świetle postanowień umowy łączącej wierzyciela i dłużnika nie dochodzi do zmiany umownego sposobu spełnienia świadczenia, wierzyciel, w świetle zasad współżycia społecznego tj. zasady uczciwego obrotu i zaufania do kontrahenta umowy, nie może powoływać się następnie na negatywne konsekwencje, które mogą (lecz nie muszą) wyniknąć z takiego sposobu spełnienia świadczenia”.

Art. 453. [Świadczenie zamiast wykonania]

Jeżeli dłużnik w celu zwolnienia się z zobowiązania spełnia za zgodą wierzyciela inne świadczenie, zobowiązanie wygasa. Jednakże gdy przedmiot świadczenia ma wady, dłużnik obowiązany jest do rękojmi według przepisów o rękojmi przy sprzedaży.

Nb 1

1. Zmiana przedmiotu świadczenia. Prawidłowe wykonanie zobowiązania przez dłużnika może nastąpić jedynie przez świadczenie określone w treści zobowiązania. Wierzyciel nie jest więc zobowiązany do przyjęcia innego świadczenia niż określone treścią zobowiązania, chociażby nie różniło się ono znacznie od świadczenia zaoferowanego. Niekiedy jednak dojść może do zmiany przedmiotu świadczenia. Jeden z przypadków takiej zmiany (tzw. datio in solutum; świadczenie w miejsce wypełnienia) uregulowano w art. 453. Zob. P. Drapała, Świadczenie w miejsce wykonania (datio in solutum), PiP 2003, Nr 12; D. Celiński, Konstrukcja datio in solutum w praktyce notarialnej, Rej. 2006, Nr 4; M. Kućka, Glosa do wyr. SN z 3.7.2008 r. (IV CSK 149/08, Rej. 2010, Nr 1).

Nb 2

2. Świadczenie w miejsce wypełnienia. Świadczenie w miejsce wypełnienia, prowadzące do wygaśnięcia jakiegokolwiek zobowiązania (co do wyjątków zob. P. Drapała, Świadczenie) z zaspokojeniem wierzyciela, bądź jego części (tak K. Zagrobelny, w: Gniewek, Machnikowski, Komentarz KC 2013, s. 859; wyr. SN z 15.9.2005 r., II CK 68/05, Legalis), ma miejsce wówczas, gdy pomiędzy stronami zawarta zostaje ważna (por. wyr. SN z 20.3.2003 r., III CKN 804/00, Legalis) odpłatna umowa rozporządzająca – pactum de in solutum dando (por. J. Dąbrowa, w: System, t. III, cz. 1, s. 852; P. Drapała, Świadczenie; zob. jednak M. Pyziak-Szafnicka, w: System PrPryw, t. 6, 2009, s. 1077), przysparzająca i kauzalna (solvendi causa por. P. Drapała, Świadczenie). Według tej umowy dłużnik spełni świadczenie inne niż określone treścią zobowiązania [przy czym jest całkowicie obojętne, na ile to świadczenie jest „inne”, byleby jego spełnienie nastąpiło w chwili zawarcia umowy; zob. np. wyr. SN z 3.7.2008 r. (IV CSK 149/08, OSNC 2009, Nr 1, poz. 17) – przeniesienie własności nieruchomości przez pożyczkobiorcę w celu zwolnienia się z długu wynikającego z umowy pożyczki; por. też glosa A. Sylwestrzak, GSP Prz.Orz. 2009, Nr 3, s. 49. P. Drapała, Świadczenie, zauważa, że nie jest wystarczająca „modyfikacja pierwotnego świadczenia”, jednakże nie wskazuje kryterium odróżnienia „modyfikacji” świadczenia od „innego” świadczenia; co do wręczenia czeku w miejsce zapłaty gotówką zob. A. Szpunar, O zapłacie dokonanej za pomocą czeku, PS 1993, Nr 3; J. P. Naworski, Opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego z umów wzajemnych (wybrane zagadnienia), PUG 1991, Nr 11–12; co do wydania weksla zob. orz. SN z 29.4.1946 r. (C III 932/45, OSN(C) 1948, Nr II, poz. 32); ponadto glosa M. H. Kozińskiego do uchw. SN z 13.11.1975 r. (IV PZP 9/75, OSPiKA 1977, Nr 5, poz. 95); co do zmiany waluty w ramach świadczenia pieniężnego zob. wyr. SN z 8.2.2002 r. (II CKN 671/00, OSNC 2002, Nr 12, poz. 158); wyr. SN z 18.1.2001 r. (V CKN 1840/00, OSNC 2001, Nr 7–8, poz. 114, z glosą K. Zagrobelnego, OSP 2003, Nr 4, poz. 50); krytycznie P. Drapała, Świadczenie], zaś wierzyciel takie świadczenie przyjmie (zobowiązanie wygasa tylko wówczas, gdy umowie stron towarzyszy rzeczywiste spełnienie świadczenia przez dłużnika; sama umowa o zmianie przedmiotu świadczenia może ewentualnie prowadzić do odnowienia – zob. art. 506; por. też orz. SN z 29.4.1946 r., C III 934/45, OSN(C) 1948, Nr II, poz. 32; M. Dworak, Niektóre przypadki wygaśnięcia zobowiązań, Rej. 1993, Nr 10; K. Zagrobelny, w: Gniewek, Machnikowski, Komentarz KC 2013, s. 859; M. Kućka, Glosa do wyr. SN z 3.7.2008 r., IV CSK 149/08, Rej. 2010, Nr 1; Z. Gawlik, w: Kidyba, Komentarz KC 2010, III, s. 564; M. Pyziak-Szafnicka, w: System PrPryw, t. 6, 2009 s. 1074; odmiennie P. Drapała, Świadczenie, który odmawia – wbrew literalnemu brzmieniu przepisu art. 453 – uznania realnego charakteru umowy o datio in solutum; według tego autora oddzielić trzeba element umowy o datio in solutum, która jest źródłem upoważnienia przemiennego po stronie dłużnika, od spełnienia przewidzianego w niej świadczenia – czynności wykonawczej; konsekwentnie też w ujęciu tego autora umowa o datio in solutum niepołączona ze spełnieniem świadczenia nie może być uznana za odnowienie).
Szczególnym przypadkiem świadczenia w miejsce wykonania jest przelew wierzytelności w miejsce wykonania (cessio in solutum), zob. P. Drapała, Świadczenie; K. Zagrobelny, w: Gniewek, Machnikowski, Komentarz KC 2013, s. 859; wyr. SN z 17.10.2008 r. (I CSK 100/08, MoP 2010, Nr 4, s. 229), w którym podkreślono, że przelew przez dłużnika na wierzyciela „dla rozliczenia się” wierzytelności przysługującej dłużnikowi względem osoby trzeciej nie stanowi w razie wątpliwości – z przyczyn analogicznych do leżących u podstaw rozwiązania przewidzianego w art. 506 § 2 KC – świadczenia w miejsce wykonania (zob. też P. Drapała, Glosa do wyr. SN z 17.10.2008 r., I CSK 100/08, OSP 2010, Nr 3, poz. 31).

Nb 3

3. Udział osoby trzeciej. O dopuszczalności świadczenia w miejsce wykonania z udziałem osoby trzeciej (osoba trzecia spełnia za zgodą wierzyciela inne świadczenie, niż miał wykonać dłużnik) zob. P. Drapała, Świadczenie; D. Celiński, Konstrukcja.

Nb 4

4. Umowa o przepadek. Co do oceny w świetle art. 453 tzw. umowy o przepadek zob. A. Roman, Umowa o przepadek na tle ustawy o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów, Rej. 1998, Nr 9; P. Drapała, Świadczenie.

Nb 5

5. Skutek świadczenia w miejsce wypełnienia. Skutkiem świadczenia w miejsce wypełnienia jest wygaśnięcie tego zobowiązania, z którego wynikał obowiązek świadczenia „zastąpionego” przez dłużnika w warunkach określonych w art. 453. Nie ma ono natomiast oczywiście wpływu na ewentualnie istniejące wzajemne zobowiązanie wierzyciela (P. Drapała, Świadczenie, mylnie utożsamia zobowiązanie będące stosunkiem prawnym z umową wzajemną będącą źródłem dwóch „przeciwstawnych” zobowiązań). Spełnienie świadczenia zastępczego może też prowadzić do częściowego wykonania zobowiązania, jeżeli strony tak postanowiły (por. wyr. SN z 15.9.2005 r., II CK 68/05, Legalis; K. Zagrobelny, w: Gniewek, Machnikowski, Komentarz KC 2013, s. 859).

Nb 6

6. Nadwyżka. Słuszne jest spostrzeżenie, że w przypadku, w którym wartość świadczenia spełnionego przez dłużnika przewyższa wartość świadczenia pierwotnego, nadwyżka podlega zwrotowi na rzecz dłużnika tylko wówczas, gdy strony wyraźnie tak postanowiły (P. Drapała, Świadczenie; według wyr. SN z 15.9.2005 r., II CK 68/05, Legalis, w sytuacji gdy wartość spełnionego świadczenia zastępczego nie odpowiada wartości pierwotnego zobowiązania, wartość tych prac może być zaliczona na poczet zobowiązania stosownie do reguł określonych w art. 451 KC); co do sytuacji odwrotnej zob. wyr. SA w Poznaniu z 15.2.2006 r. (I ACa 1235/05, niepubl.).

Nb 7

7. Wady przedmiotu świadczenia. Jeżeli przedmiot spełnionego świadczenia miał wady, zobowiązanie mimo to wygasa (zatem wierzyciel nie może domagać się spełnienia pierwotnego świadczenia), ale dłużnik ponosi odpowiedzialność za wady według odpowiednio stosowanych (P. Drapała, Świadczenie) przepisów o rękojmi przy sprzedaży (zob. art. 556 i nast.), jeżeli przepisy te mogą znaleźć zastosowanie ze względu na przedmiot świadczenia (według wyr. SN z 17.4.2002 r., IV CKN 985/00, OSP 2003, Nr 8, poz. 97 z glosą częściowo kryt. P. Drapały, przepisy o rękojmi mają zastosowanie także wówczas, gdy przedmiotem nowego świadczenia jest wierzytelność), a strony nie dokonały w umowie o datio in solutum modyfikacji reżimu tej odpowiedzialności (w granicach wskazanych w art. 558 § 1 KC).
Zakres zastosowania przepisów o rękojmi jest sporny: według P. Drapały, (Świadczenie) wierzyciel nie może domagać się usunięcia wady, ani wydania rzeczy wolnej od wad, gdyż roszczenia te są ściśle związane ze stosunkiem sprzedaży, może natomiast odstąpić od umowy albo obniżyć cenę; odmiennie, jak się wydaje słusznie M. Pyziak-Szafnicka (w: System PrPryw, t. 6, 2009, s. 1088), która dopuszcza – w zależności od okoliczności – możliwość skorzystania przez wierzyciela z uprawnienia do żądania wydanie rzeczy wolnej od wad albo usunięcie wady.
Podstawą tej odpowiedzialności jest przepis ustawy, a nie utrzymane w mocy, w odpowiedniej części, zobowiązanie dotychczasowe (tak jednak K. Zawada, Umowy przenoszące wierzytelność, cz. 2, Rej. 1992, Nr 1). P. Drapała (Świadczenie) wskazuje na przypadki, w których wyłączone bądź ograniczone będzie stosowanie przepisów o rękojmi, ze względu na stosunek prawny, który był źródłem zobowiązania.
Jeżeli wierzyciel skorzysta z przysługującego mu na podstawie przepisów o rękojmi uprawnienia do odstąpienia od umowy, wówczas reaktywuje się pierwotne zobowiązanie dłużnika (tak T. Wiśniewski, w: Komentarz 2011, I, s. 742; tamże propozycja analogicznego zastosowania art. 560 § 3 KC, uzasadniającego żądanie przez wierzyciela, w miejsce żądania obniżenia ceny, że zobowiązanie wygasło tylko częściowo; zob. też P. Drapała, Świadczenie; K. Zagrobelny, w: Gniewek, Machnikowski, Komentarz KC 2013, s. 860).

Nb 8

8. Sprzedaż konsumencka. Brak jest podstaw do stosowania – w przypadku datio in solutum – przepisów ustawy z 27.7.2002 r. o szczególnych warunkach sprzedaży konsumenckiej oraz o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz.U. Nr 141, poz. 1176 ze zm.; tak P. Drapała, Świadczenie; Z. Gawlik, w: Kidyba, Komentarz KC 2010, III, s. 566; odmiennie K. Zagrobelny, w: Gniewek, Machnikowski, Komentarz KC 2013, s. 860).