Kodeks cywilny

Tom I

Komentarz • Art. 1–449¹⁰

Redaktor

Prof. dr hab. Krzysztof Pietrzykowski
Uniwersytet Warszawski, sędzia Sądu Najwyższego

Autorzy

dr hab. Zbigniew Banaszczyk; prof. dr hab. Adam Brzozowski; dr Marcin Kłoda; dr Jan Mojak; prof. dr hab. Leszek Ogiegło; prof. dr hab. Maksymilian Pazdan;  Janusz Pietrzykowski †;  Krzysztof Pietrzykowski; prof. dr hab. Wojciech Popiołek; prof. dr hab. Marek Safjan; prof. dr hab. Elżbieta Skowrońska-Bocian; dr  Michał Warciński; dr Kamil Zaradkiewicz; prof. dr hab.  Kazimierz Zawada

WYDAWNICTWO C.H. BECK

WARSZAWA 2013

Propozycja cytowania:
M. Safjan, w: K. Pietrzykowski, KC. Komentarz, art. 56, Nb 1, Warszawa 2013

Poszczególne części komentarza opracowali:

Zbigniew Banaszczyk:
objaśnienia do art. 361–363, 415–426, 449¹–449¹¹

Adam Brzozowski:
wprowadzenie do KC, objaśnienia do art. 66–81, 117–125, 356–360

Marcin Kłoda:
objaśnienia do art. 3

Jan Mojak:
objaśnienia do art. 55⁴

Maksymilian Pazdan:
wprowadzenie przed art. 8, objaśnienia do art. 8–43, 89–116

Krzysztof Pietrzykowski:
wprowadzenie do art. 1, objaśnienia do art. 1–7, 82–88, 232–243, 405–414

Wojciech Popiołek:
objaśnienia do art. 43¹–43¹⁰, 384–396

Marek Safjan:
wprowadzenie przed art. 56 i 353, objaśnienia do art. 56–65, 353–355, 364–365¹, 427–449

Elżbieta Skowrońska-Bocian:
objaśnienia do art. 44–55³, wprowadzenie przed art. 140, objaśnienia do art. 140–231, 336–352

Michał Warciński:
objaśnienia do art. 44–55³, wprowadzenie przed art. 140, objaśnienia do art. 140–231, 336–352

Kamil Zaradkiewicz:
objaśnienia do art. 244–335

Kazimierz Zawada:
objaśnienia do art. 366–383

Redakcja: Iwona Duda

Wydawca: Joanna Ziemiecka

© Wydawnictwo C.H. Beck 2013

Wydawnictwo C.H. Beck Sp. z o.o.

ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

Skład i łamanie: Wydawnictwo C.H. Beck

Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H. Beck

ISBN epub: 978-83-255-5692-1

Spis treści

Przedmowa

Wykaz skrótów

Kodeks cywilny

Wprowadzenie

Księga pierwsza. Część ogólna

Wprowadzenie

Art. 1–125

Tytuł I. Przepisy wstępne

Art. 1–7

Tytuł II. Osoby

Wprowadzenie

Art. 8–43¹⁰

Dział I. Osoby fizyczne

Art. 8–32

Rozdział I. Zdolność prawna i zdolność do czynności prawnych

Art. 8–24

Rozdział II. Miejsce zamieszkania

Art. 25–28

Rozdział III. Uznanie za zmarłego

Art. 29–32

Dział II. Osoby prawne

Art. 33–43

Dział III. Przedsiębiorcy i ich oznaczenia

Art. 43¹–43¹⁰

Tytuł III. Mienie

Art. 44–55⁴

Tytuł IV. Czynności prawne

Art. 56–109⁹

Dział I. Przepisy ogólne

Wprowadzenie

Art. 56–65

Dział II. Zawarcie umowy

Art. 66–72¹

Dział III. Forma czynności prawnych

Art. 73–81

Dział IV. Wady oświadczenia woli

Art. 82–88

Dział V. Warunek

Art. 89–94

Dział VI. Przedstawicielstwo

Art. 95–109⁹

Rozdział I. Przepisy ogólne

Art. 95–97

Rozdział II. Pełnomocnictwo

Art. 98–109

Rozdział III. Prokura

Art. 109¹–109⁹

Tytuł V. Termin

Art. 110–116

Tytuł VI. Przedawnienie roszczeń

Art. 117–125

Księga druga. Własność i inne prawa rzeczowe

Art. 126–352

Tytuł I. Własność

Art. 126–231

Dział I. Przepisy ogólne

Art. 126–139

Dział II. Treść i wykonywanie własności

Wprowadzenie

Art. 140–154

Dział III. Nabycie i utrata własności

Art. 155–194

Rozdział I. Przeniesienie własności

Art. 155–171

Rozdział II. Zasiedzenie

Art. 172–178

Rozdział III. Inne wypadki nabycia i utraty własności

Art. 179–194

Dział IV. Współwłasność

Art. 195–221

Dział V. Ochrona własności

Art. 222–231

Tytuł II. Użytkowanie wieczyste

Art. 232–243

Tytuł III. Prawa rzeczowe ograniczone

Art. 244–335

Dział I. Przepisy ogólne

Wprowadzenie

Art. 244–251

Dział II. Użytkowanie

Art. 252–284

Rozdział I. Przepisy ogólne

Art. 252–265

Rozdział II. Użytkowanie przez osoby fizyczne

Art. 266–270¹

Rozdział III. Użytkowanie przez rolnicze spółdzielnie produkcyjne

Art. 271–282

Rozdział IV. Inne wypadki użytkowania

Art. 283–284

Dział III. Służebności

Art. 285–305⁴

Rozdział I. Służebności gruntowe

Art. 285–295

Rozdział II. Służebności osobiste

Art. 296–305

Rozdział III. Służebność przesyłu

Art. 305¹–305⁴

Dział IV. Zastaw

Art. 306–335

Rozdział I. Zastaw na rzeczach ruchomych

Art. 306–326

Rozdział II. Zastaw na prawach

Art. 327–335

Tytuł IV. Posiadanie

Art. 336–352

Księga trzecia. Zobowiązania

Wprowadzenie

Art. 353–921¹⁶

Tytuł I. Przepisy ogólne

Art. 353–365¹

Tytuł II. Wielość dłużników albo wierzycieli

Art. 366–383

Dział I. Zobowiązania solidarne

Art. 366–378

Dział II. Zobowiązania podzielne i niepodzielne

Art. 379–383

Tytuł III. Ogólne przepisy o zobowiązaniach umownych

Art. 384–396

Tytuł IV. (skreślony)

Tytuł V. Bezpodstawne wzbogacenie

Art. 405–414

Tytuł VI. Czyny niedozwolone

Art. 415–449

Tytuł VI¹. Odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny

Art. 449¹–449¹¹

Indeks rzeczowy

Przedmowa

Niniejszy Komentarz do Kodeksu cywilnego, po raz piąty przedstawiany przez Wydawnictwo C.H. Beck w serii Duże Komentarze, składa się z dwóch tomów. Tom I, którego pierwsze wydanie ukazało się w 1997 r. zawiera objaśnienia do przepisów Księgi pierwszej (część ogólna), Księgi drugiej (własność i inne prawa rzeczowe) oraz Księgi trzeciej (zobowiązania) w zakresie tzw. części ogólnej prawa zobowiązań (do art. 449¹⁰). Tom II, którego sześć wydań ukazało się od 1998 r. zawiera objaśnienia do przepisów Księgi trzeciej w zakresie tzw. części ogólnej prawa zobowiązań (od art. 450) oraz części szczegółowej prawa zobowiązań, a także Księgi czwartej (spadki). Po raz pierwszy w tomie II w obecnym wydaniu został zamieszczony komentarz do Przepisów wprowadzających Kodeks cywilny.

Komentarz jest dziełem zbiorowym trzynastu Autorów o wyjątkowej pozycji naukowej i zawodowej, łączących naukę prawa cywilnego z praktyką (pracowników naukowych z Uniwersytetu Jagiellońskiego, Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Uniwersytetu Śląskiego, Uniwersytetu Warszawskiego, sędziów Sądu Najwyższego i Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości, radców prawnych i adwokatów), nie jest wszakże ich dziełem wspólnym. Każdy Autor odpowiada wyłącznie za wyrażane przez siebie poglądy.

Obecne siódme wydanie tomu I Komentarza zaktualizowano na dzień 1.9.2013 r. Uwzględniono w nim liczne zmiany stanu prawnego już dokonane bądź dopiero projektowane oraz zaprezentowano najnowsze poglądy doktryny. Dodano także najnowsze orzecznictwo, bardzo istotne z punktu widzenia praktyki, wyselekcjonowane przez Autorów (sędziów, adwokatów, radców prawnych) pod kątem praktycznej przydatności. W nowym wydaniu wprowadzono bardziej szczegółowy podział wewnętrzny komentarza do danego artykułu oraz tytuły tez, pozwalające w szybki sposób na znalezienie właściwego zagadnienia.

W Komentarzu uwzględniono dotychczasowe publikacje (wcześniejsze komentarze do KC, System Prawa Cywilnego, System Prawa Prywatnego, monografie, artykuły i glosy) oraz orzecznictwo, w tym zwłaszcza SN. Jednakże Autorzy przedstawiają w objaśnieniach do poszczególnych artykułów stanowisko doktryny i judykatury w takim zakresie, w jakim uznają to za stosowne z punktu widzenia praktycznej przydatności niniejszego Komentarza.

Wydawnictwo oraz Autorzy wyrażają przekonanie, że niniejszy Komentarz do Kodeksu cywilnego będzie stanowił cenną pomoc nie tylko dla osób, które w swojej działalności zawodowej zajmują się stosowaniem i wykładnią przepisów prawa cywilnego – w tym zwłaszcza dla sędziów, adwokatów, radców prawnych, prokuratorów, notariuszy, komorników sądowych i pracowników naukowych – ale również dla aplikantów, a także studentów wydziałów prawa oraz wszystkich osób zainteresowanych tą dziedziną prawa.

Warszawa, sierpień 2013 r.

Krzysztof Pietrzykowski

Wykaz skrótów

1. Źródła prawa

ABGB

Allgemeines Bürgerliches Gesetzbuch; Powszechny kodeks obywatelski – austriacki kodeks cywilny z 1811 r.; http://www.ibiblio.org/ais/abgb1.htm

AMopU

ustawa z 24.2.1990 r. o przeciwdziałaniu praktykom monopolistycznym i ochronie interesów konsumentów (t.j. Dz.U. z 1997 r. Nr 49, poz. 318 ze zm.); nie obowiązuje

BGB

Bürgerliches Gesetzbuch – ogólnoniemiecki kodeks cywilny uchwalony w 1896 r., obowiązujący od 1.1.1900 r.; http://www.gesetze-im-internet.de/bgb/index.html

CenyU

ustawa z 5.7.2001 r. o cenach (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 385)

CmentU

ustawa z 31.1.1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych (t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr 118, poz. 687 ze zm.)

DSkłU

ustawa z 16.11.2000 r. o domach składowych oraz o zmianie Kodeksu cywilnego, Kodeksu postępowania cywilnego i innych ustaw (Dz.U. Nr 114, poz. 1191 ze zm.); nie obowiązuje

DzGospRolnR

rozp. RM z 12.12.1990 r. w sprawie warunków dziedziczenia ustawowego gospodarstw rolnych (Dz.U. Nr 89, poz. 519 ze zm.)

FundU

ustawa z 6.4.1984 r. (t.j. Dz.U. z 1991 r. Nr 46, poz. 203 ze zm.)

GospGruntU

ustawa z 29.4.1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (t.j. Dz.U. z 1991 r. Nr 30, poz. 127 ze zm.); nie obowiązuje

GospKomU

ustawa z 20.12.1996 r. o gospodarce komunalnej (t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr 45, poz. 236)

GospNierSPU

ustawa z 19.10.1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 1187 ze zm.)

GospNierU

ustawa z 21.8.1997 r. o gospodarce nieruchomościami (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr 102, poz. 651 ze zm.)

GospU

ustawa z 23.12.1988 r. o działalności gospodarczej (Dz.U. Nr 41, poz. 324 ze zm.); nie obowiązuje

KC

ustawa z 23.4.1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.)

KC franc.

Kodeks cywilny francuski z 1804 r. (fr. Code Napoléon, Code civil des Français); http://codes-et-lois.fr/code-civil/texte-integral, http://www.legifrance.gouv.fr/

KH

rozp. Prezydenta Rzeczypospolitej z 27.6.1934 r. – Kodeks handlowy (Dz.U. Nr 57, poz. 502 ze zm.); nie obowiązuje

KK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.)

KKS

ustawa z 10.9.1999 r. – Kodeks karny skarbowy (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 186)

KKW

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz.U. Nr 90, poz. 557 ze zm.)

KM

ustawa z 18.9.2001 r. – Kodeks morski (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 758)

KomEgzU

ustawa z 29.8.1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji (t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr 231, poz. 1376 ze zm.)

KomPrywU

ustawa z 30.8.1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 216)

KP

ustawa z 26.6.1974 r. – Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.)

KPA

ustawa z 14.6.1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 267 ze zm.)

KPC

ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.)

KPK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. Nr 89, poz. 555 ze zm.)

KRO

ustawa z 25.2.1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 788 ze zm.)

KrRejSU

ustawa z 20.8.1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (t.j. Dz.U. z 2007 r. Nr 168, poz. 1186 ze zm.)

KSH

ustawa z 15.9.2000 r. – Kodeks spółek handlowych (Dz.U. Nr 94, poz. 1037 ze zm.)

KW

stawa z 20.5.1971 r. – Kodeks wykroczeń (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 482)

KWU

ustawa z 6.7.1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (t.j. Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm.)

KZ

rozp. Prezydenta Rzeczypospolitej z 27.10.1933 r. – Kodeks zobowiązań (Dz.U. Nr 82, poz. 598 ze zm.); nie obowiązuje

LasU

ustawa z 28.9.1991 r. o lasach (t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr 12, poz. 59 ze zm.)

NabNierCudzU

ustawa z 24.3.1920 r. o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców (t.j. Dz.U. z 2004 r. Nr 167, poz. 1758 ze zm.)

NajLokU

ustawa z 2.7.1994 r. o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych (t.j. Dz.U. z 1998 r. Nr 120, poz. 787 ze zm.); nie obowiązuje

ObligU

ustawa z 29.6.1995 r. o obligacjach (t.j. Dz.U. z 2001 r. Nr 120, poz. 1300 ze zm.)

ObrInFinU

ustawa z 29.7.2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr 211, poz. 1384 ze zm.)

OchrKonkurU

ustawa z 16.2.2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz.U. Nr 50, poz. 331 ze zm.)

OchrKonsU

ustawa z 2.3.2000 r. o ochronie niektórych praw konsumentów oraz o odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny (Dz.U. z 2012 r. poz. 1225)

OchrLokU

ustawa z 21.6.2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (t.j. Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 266 ze zm.)

OchrZwU

ustawa z 21.8.1997 r. o ochronie zwierząt (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 856)

OrdPod

ustawa z 29.8.1997 r. – Ordynacja podatkowa (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 749 ze zm.)

PobKomU

ustawa z 1.7.2005 r. o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów (Dz.U. Nr 169, poz. 1411 ze zm.)

POPC

ustawa z 18.7.1950 r. – Przepisy ogólne prawa cywilnego (Dz.U. Nr 34, poz. 311 ze zm.); nie obowiązuje

PostFInwBankR

rozp. Min. Finansów z 24.9.2012 r. w sprawie trybu i warunków postępowania firm inwestycyjnych, banków, o których mowa w art. 70 ust. 2 ustawy o obrocie instrumentami finansowymi, oraz banków powierniczych (Dz.U. poz. 1078)

PPU

ustawa z 25.9.1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (t.j. Dz.U. z 2002 r. Nr 112, poz. 981 ze zm.)

PrASC

ustawa z 29.9.1986 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego (t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr 212, poz. 1264 ze zm.)

PrAtom

ustawa z 29.11.2000 r. – Prawo atomowe (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 264 ze zm.)

PrAut

ustawa z 4.2.1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (t.j. Dz.U. z 2006 r. Nr 90, poz. 631 ze zm.)

PrBank

ustawa z 29.8.1997 r. – Prawo bankowe (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 1376 ze zm.)

PrBud

ustawa z 7.7.1994 r. – Prawo budowlane (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr 243, poz. 1623 ze zm.)

PrCzek

ustawa z 28.4.1936 r. – Prawo czekowe (Dz.U. Nr 37, poz. 283 ze zm.)

PrDew

ustawa z 27.7.2002 r. – Prawo dewizowe (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 826)

PrGeodU

ustawa z 17.5.1989 r. – Prawo geodezyjne i kartograficzne (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr 193, poz. 1287 ze zm.)

PrGeol

ustawa z 9.6.2011 r. – Prawo geologiczne i górnicze (Dz.U. Nr 163, poz. 981 ze zm.)

PrGosp

ustawa z 19.11.1999 r. – Prawo działalności gospodarczej (Dz.U. Nr 101, poz. 1178 ze zm.); nie obowiązuje

PrLok

ustawa z 10.4.1974 r. – Prawo lokalowe (t.j. Dz.U. z 1987 r. Nr 30, poz. 165 ze zm.); nie obowiązuje

PrLot

ustawa z 3.7.2002 r. – Prawo lotnicze (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 933 ze zm.)

PrŁow

ustawa z 13.10.1995 r. – Prawo łowieckie (t.j. Dz.U. z 2005 r. Nr 127, poz. 1066 ze zm.)

PrNot

ustawa z 14.2.1991 r. – Prawo o notariacie (t.j. Dz.U. z 2008 r. Nr 189, poz. 1158 ze zm.)

PrOchrŚrod

ustawa z 27.4.2001 r. – Prawo ochrony środowiska (t.j. Dz.U. z 2008 r. Nr 25, poz. 150 ze zm.)

PrPapW

ustawa z 21.8.1997 r. – Prawo o publicznym obrocie papierami wartościowymi (t.j. Dz.U. z 2005 r. Nr 111, poz. 937 ze zm.); nie obowiązuje

PrPostAdm

ustawa z 30.8.2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.)

PrPras

ustawa z 26.1.1984 r. – Prawo prasowe (Dz.U. Nr 5, poz. 24 ze zm.)

PrPrywM

ustawa z 4.2.2011 r. – Prawo prywatne międzynarodowe (Dz.U. Nr 80, poz. 432)

PrRzecz

dekret z 11.10.1946 r. – Prawo rzeczowe (Dz.U. Nr 57, poz. 319 ze zm.); nie obowiązuje

PrSpółdz

ustawa z 16.9.1982 r. – Prawo spółdzielcze (t.j. Dz.U. z 2003 r. Nr 188, poz. 1848 ze zm.)

PrSzkolWyższ

ustawa z 27.7.2005 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 572 ze zm.)

PrUkł

rozp. Prezydenta Rzeczypospolitej z 24.10.1934 r. – Prawo o postępowaniu układowem (Dz.U. Nr 93, poz. 836 ze zm.); nie obowiązuje

PrUp

rozp. Prezydenta Rzeczypospolitej z 24.10.1934 r. – Prawo upadłościowe (t.j. Dz.U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm.); nie obowiązuje

PrUpadNapr

ustawa z 28.2.2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 1112 ze zm.)

PrWeksl

ustawa z 28.4.1936 r. – Prawo wekslowe (Dz.U. Nr 37, poz. 282 ze zm.)

PrWod

ustawa z 18.7.2001 r. – Prawo wodne (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 145 ze zm.)

PrZamPubl

ustawa z 29.1.2004 r. – Prawo zamówień publicznych (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr 113, poz. 759 ze zm.)

PWKC

ustawa z 23.4.1964 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 94 ze zm.)

PWKP

ustawa z 26.6.1974 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks pracy (Dz.U. Nr 24, poz. 142 ze zm.)

PWKRO

ustawa z 25.2.1964 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. Nr 9, poz. 60)

PWKrRejSU

ustawa z 20.8.1997 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowym Rejestrze Sądowym (Dz.U. Nr 121, poz. 770 ze zm.)

PWPU

ustawa z 30.6.2000 r. – Prawo własności przemysłowej (t.j. Dz.U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1117 ze zm.)

PWSamTerU

ustawa z 10.5.1990 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych (Dz.U. Nr 32, poz. 191 ze zm.)

PWUsRefAPubl

ustawa z 13.10.1998 r. – Przepisy wprowadzające ustawy reformujące administrację publiczną (Dz.U. Nr 133, poz. 872 ze zm.)

RachunkU

ustawa z 29.9.1994 r. o rachunkowości (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 330 ze zm.)

RzeczPrPacU

ustawa z 6.11.2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 159 ze zm.)

SamGminU

ustawa z 8.3.1990 r. o samorządzie gminnym (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 594 ze zm.)

SamPowU

ustawa z 5.6.1998 r. o samorządzie powiatowym (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 595 ze zm.)

SamWojU

ustawa z 5.6.1998 r. o samorządzie województwa (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 596 ze zm.)

SNU

ustawa z 23.11.2002 r. o Sądzie Najwyższym (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 499)

SpółdzMieszkU

ustawa z 15.12.2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (t.j. Dz.U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116 ze zm.)

SprzKonsU

ustawa z 27.7.2002 r. o szczególnych warunkach sprzedaży konsumenckiej oraz o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz.U. Nr 141, poz. 1176 ze zm.)

SUSU

ustawa z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.)

SwDzGospU

ustawa z 2.7.2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 672 ze zm.)

UbezpObowU

ustawa z 22.5.2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 392 ze zm.)

UbezpU

ustawa z 22.5.2003 r. o działalności ubezpieczeniowej (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr 11, poz. 66 ze zm.)

UbezpU z 28.7.1990 r.

ustawa z 28.7.1990 r. o działalności ubezpieczeniowej (t.j. Dz.U. z 1996 r. Nr 11, poz. 62 ze zm.); nie obowiązuje

WłLokU

ustawa z 24.6.1994 r. o własności lokali (t.j. Dz.U. z 2000 r. Nr 80, poz. 903 ze zm.)

WspRUsłTelU

ustawa z 7.5.2010 r. o wspieraniu rozwoju usług i sieci telekomunikacyjnych (Dz.U. Nr 106, poz. 675 ze zm.)

WynU

ustawa z 19.10.1972 r. o wynalazczości (t.j. Dz.U. z 1993 r. Nr 26, poz. 117 ze zm.); nie obowiązuje

ZabezpFinU

ustawa z 2.4.2004 r. o niektórych zabezpieczeniach finansowych (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 942 ze zm.)

ZastRejU

ustawa z 6.12.1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr 67, poz. 569 ze zm.)

ZasWykUprSPU

ustawa z 8.8.1996 r. o zasadach wykonywania uprawnień przysługujących Skarbowi Państwa (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 1224)

ZmGospGruntU

ustawa z 29.9.1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz.U. Nr 79, poz. 464 ze zm.); nie obowiązuje

ZmKC

ustawa z 28.7.1990 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 55, poz. 321 ze zm.)

ZmKC z 17.6.2004 r.

ustawa z 17.6.2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 162, poz. 1692 ze zm.)

ZmKWU

ustawa z 26.6.2009 r. o zmianie ustawy o księgach wieczystych i hipotece oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 131, poz. 1075)

ZNKU

ustawa z 16.4.1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (t.j. Dz.U. z 2003 r. Nr 153, poz. 1503 ze zm.)

2. Organy orzekające

BGH

Niemiecki Federalny Sąd Najwyższy (Bundesgerichtshof)

ETPC

Europejski Trybunał Praw Człowieka

ETS

Europejski Trybunał Sprawiedliwości (od 1.12.2009 r. – Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej)

GKA

Główna Komisja Arbitrażowa

KIO

Krajowa Izba Odwoławcza

NSA

Naczelny Sąd Administracyjny

NSA(7)

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie siedmiu sędziów

SA

Sąd Apelacyjny

SKO

Samorządowe Kolegium Odwoławcze

SN

Sąd Najwyższy

SN(PS)

Sąd Najwyższy w pełnym składzie

SN(PSIC)

Sąd Najwyższy w pełnym składzie Izby Cywilnej (w latach 1982–1989: Izby Cywilnej i Administracyjnej)

SN(PSIP)

Sąd Najwyższy w pełnym składzie Izby Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych (w latach 1991–2003: Izby Administracyjnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych)

SN(5)

Sąd Najwyższy w składzie pięciu sędziów

SN(7)

Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów

SO

Sąd Okręgowy

SW

Sąd Wojewódzki; obecnie Sąd Okręgowy

TK

Trybunał Konstytucyjny

TS UE

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej

WSA

Wojewódzki Sąd Administracyjny

3. Czasopisma

Ann. UMCS

Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska

AUWr

Acta Universitatis Wratislaviensis

BMS

Biuletyn Ministerstwa Sprawiedliwości

BSN

Biuletyn Sądu Najwyższego

DPP

Demokratyczny Przegląd Prawniczy

Dz.U.

Dziennik Ustaw

Dz.Urz.

Dziennik Urzędowy

EPS

Europejski Przegląd Sądowy

GP

Gazeta Prawna

GS

Gazeta Sądowa

GSiP

Gazeta Sądowa i Penitencjarna

GSP

Gdańskie Studia Prawnicze

KPP

Kwartalnik Prawa Prywatnego

KSP

Krakowskie Studia Prawnicze

KZS

Krakowskie Zeszyty Sądowe

MoP

Monitor Prawniczy

MoPB

Monitor Prawa Bankowego

MoPod

Monitor Podatkowy

MoPr

Monitor Prawa Pracy

M.P.

Monitor Polski

M.Spół.

Monitor Spółdzielczy

NP

Nowe Prawo

NPN

Nowy Przegląd Notarialny

OG

Orzecznictwo Gospodarcze

ONSA

Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego

OSA, OSAiSN

Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych (w latach 1993–1994: Orzecznictwo Sądu Apelacyjnego i Sądu Najwyższego)

OSAB

Orzecznictwo Sądów Apelacji Białostockiej

OSG

Orzecznictwo Sądów w Sprawach Gospodarczych

OSN

Zbiór Orzeczeń Sądu Najwyższego. Orzeczenia Izby Cywilnej (w latach 1933–1952), Orzecznictwo Sądu Najwyższego (w latach 1953–1961: Izby Cywilnej i Izby Karnej, w roku 1962: Izby Cywilnej, w latach 1963–1981: Izby Cywilnej oraz Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, w latach 1982–1989: Izby Cywilnej i Administracyjnej oraz Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, w latach 1990–1994: Izby Cywilnej oraz Izby Administracyjnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, od 1995 roku: Izby Cywilnej)

OSNCK

Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Izba Cywilna i Karna (w latach 1953–1961)

OSNK

Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Izba Karna (od 1.1.1994 r.)

OSNKW

Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Izba Karna i Izba Wojskowa (do 31.12.1993 r.)

OSNP

Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Zbiór Urzędowy. Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych (od 1.7.1994 r.)

OSNPG

Orzecznictwo Sądu Najwyższego, wydawnictwo Prokuratury Generalnej

OSNwSK

Orzecznictwo Sądu Najwyższego w Sprawach Karnych

OSP

Orzecznictwo Sądów Polskich (w latach 1957–1989: Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych)

OTK

Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego

PA

Prawo Asekuracyjne

Pal.

Palestra

PG

Prawo Gospodarcze

PiM

Prawo i Medycyna

PiP

Państwo i Prawo

PiZS

Praca i Zabezpieczenie Społeczne

PiŻ

Prawo i Życie

PL

Przegląd Legislacyjny

PN

Przegląd Notarialny

PN UŚ

Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego

POSAG

Przegląd Orzecznictwa Sądu Apelacyjnego w Gdańsku

PP

Przegląd Podatkowy

PPC

Polski Proces Cywilny

PPE

Przegląd Prawa Egzekucyjnego

PPH

Przegląd Prawa Handlowego

PPHZ

Problemy Prawne Handlu Zagranicznego

PPiA

Przegląd Prawa i Administracji

PPPM

Problemy Prawa Prywatnego Międzynarodowego

Pr.Bank.

Prawo Bankowe

Prob.Praw.

Problemy Praworządności

Prok. i Pr.

Prokuratura i Prawo

Pr.Sp.

Prawo Spółek

Przegl.Orz.Pr.Spółdz.

Przegląd Orzecznictwa i Piśmiennictwa z Zakresu Prawa Spółdzielczego

Prz.Sejm.

Przegląd Sejmowy

PS

Przegląd Sądowy

PUG

Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego

PUSiG

Przegląd Ubezpieczeń Społecznych i Gospodarczych

PZS

Przegląd Zagadnień Socjalnych

Rej.

Rejent

RGZ

Entscheidungen des Reichsgerichts in Zivilsachen (Zbiór Orzeczeń niemieckiego Sądu Rzeszy w sprawach cywilnych)

RNS KUL

Roczniki Nauk Społecznych KUL

RPE

Ruch Prawniczy i Ekonomiczny

RPEiS

Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny

R.Pr.

Radca Prawny

Rzeczp.

Rzeczpospolita

SC

Studia Cywilistyczne

SI

Studia Iuridica

SIS

Studia Iuridica Silesiana

SKN

Spółdzielczy Kwartalnik Naukowy

Sł. Prac.

Służba Pracownicza

SP

Studia Prawnicze

SPE

Studia Prawno-Ekonomiczne

SPP

Studia Prawa Prywatnego

ST

Samorząd Terytorialny

TPP

Transformacje Prawa Prywatnego

Wok.

Wokanda

WPP

Wojskowy Przegląd Prawniczy

ZN IBPS

Zeszyty Naukowe Instytutu Badania Prawa Sądowego

ZN UGd

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Gdańskiego

ZN UJ

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego

ZN UJ PPWI

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace z Prawa Własności Intelektualnej

ZN UJ PWiOWI

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace z Wynalazczości i Ochrony Własności Intelektualnej

ZN UŁ

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego

ZN UMK

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu

ZN USz

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego

ZN UŚ

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Śląskiego

ZP UKSW

Zeszyty Prawnicze Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie

4. Piśmiennictwo

Allerhand 1935

M. Allerhand, Kodeks handlowy. Komentarz, Lwów 1935

Czachórski 1970

W. Czachórski, Prawo zobowiązań w zarysie, Warszawa 1970

Czachórski 1994 (1999, 2002, 2003, 2004, 2007, 2009)

W. Czachórski, A. Brzozowski, M. Safjan, E. Skowrońska-Bocian, Zobowiązania. Zarys wykładu, Warszawa 1994 (1999, 2002, 2003, 2004, 2007, 2009)

Dmowski, Rudnicki, Komentarz KC 1999 (2001, 2002, 2003, 2004, 2007, 2009, 2011, 2013)

S. Dmowski, S. Rudnicki, Komentarz do Kodeksu cywilnego. Księga pierwsza. Część ogólna, Warszawa 1999, 2001, 2002, 2003, 2004, 2007, 2009, 2011, 2013

Dziurzyński, Fenichel, Honzatko, Komentarz, t. I–II

T. Dziurzyński, Z. Fenichel, M. Honzatko, Kodeks handlowy. Komentarz, t. I–II, Kraków 1935

Gniewek, Komentarz KC 2004, I (II), 2006, 2008, 2011

Kodeks cywilny. Komentarz (red. E. Gniewek), t. I–II, Warszawa 2004, 2006, 2008, 2011, 2012

Gniewek, Machnikowski, Komentarz KC 2013

Kodeks cywilny. Komentarz (red. E. Gniewek, P. Machnikowski), Warszawa 2013

Grzybowski, System

S. Grzybowski, w: System prawa cywilnego, t. I, Ossolineum 1974

Gwiazdomorski, Prawo spadkowe

J. Gwiazdomorski, Prawo spadkowe w zarysie, Warszawa 1990 (opracował i zaktualizował A. Mączyński)

Ignatowicz, Prawo rzeczowe

J. Ignatowicz, Prawo rzeczowe, Warszawa 1994

Kidyba, Komentarz KC 2009, I 

Kodeks cywilny. Komentarz, t. I, Część ogólna (red. A. Kidyba), Warszawa 2009

Kidyba, Komentarz KC 2010, III

Kodeks cywilny. Komentarz, t. III, Zobowiązania. Część ogólna (red. A. Kidyba), Warszawa 2010

Kidyba, Komentarz KC, 2008 (2011), IV

Kodeks cywilny. Komentarz, t. IV, Spadki (red. A. Kidyba), Warszawa 2008, 2011

Komentarz 1972

Kodeks cywilny. Komentarz, praca zbiorowa (red. Z. Resich, J. Ignatowicz, J. Pietrzykowski, I. Bielski), t. 1–3, Warszawa 1972

Komentarz 1989

Kodeks cywilny z komentarzem, praca zbiorowa (red. J. Winiarz), t. I–II, Warszawa 1989

Komentarz 2001 (2002, 2003, 2006, 2007, 2009, 2011), I 

G. Bieniek, H. Ciepła, S. Dmowski, J. Gudowski, K. Kołakowski, M. Sychowicz, T. Wiśniewski, C. Żuławska, Komentarz do Kodeksu cywilnego. Księga trzecia. Zobowiązania, t. I, Warszawa 2001, 2002, 2003, 2006, 2007, 2009, 2011

Komentarz 1997 (1999, 2002, 2003, 2007, 2009), II

G. Bieniek, H. Ciepła, S. Dmowski, J. Gudowski, K. Kołakowski, M. Sychowicz, T. Wiśniewski, C. Żuławska, Komentarz do Kodeksu cywilnego. Księga trzecia. Zobowiązania, t. II, Warszawa 1997, 1999, 2002, 2003, 2007, 2009

Komentarz KH

S. Sołtysiński, A. Szajkowski, J. Szwaja, Kodeks handlowy. Komentarz, t. I, Warszawa 1994, 1997, t. II, Warszawa 1996, 1998

Komentarz KPC 1975

Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, praca zbiorowa (red. Z. Resich, W. Siedlecki), t. I i II, Warszawa 1975

Komentarz KPC 1989

Kodeks postępowania cywilnego z komentarzem, praca zbiorowa (red. J. Jodłowski, K. Piasecki), t. 1–3, Warszawa 1989

Komentarz KPC 2006

Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, t. I (red. K. Piasecki), Warszawa 2006

Komentarz KRO

Kodeks rodzinny i opiekuńczy z komentarzem, praca zbiorowa (red. J. Pietrzykowski), Warszawa 1990, 1993

Komentarz KRO 2003 (2010, 2012)

Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz (red. K. Pietrzykowski), Warszawa 2003, 2010, 2012

Komentarz KSH

S. Sołtysiński, A. Szajkowski, A. Szumański, J. Szwaja, Kodeks spółek handlowych. Komentarz, t. I, Warszawa 2001, 2006, 2012, t. II, Warszawa 2002, 2005, 2013 (w przygotowaniu), t. III, Warszawa 2003, 2008, 2013 (w przygotowaniu), t. IV, Warszawa 2004, 2009, 2012, Suplement do t. IV, Warszawa 2004, t. V, Warszawa 2004, 2008, Suplement do t. I–IV, Warszawa 2010

KRO z komentarzem 2002

H. Ciepła, B. Czech, T. Domińczyk, S. Kalus, K. Piasecki, M. Sychowicz, Kodeks rodzinny i opiekuńczy z komentarzem, Warszawa 2002

Lewaszkiewicz-Petrykowska, Wady

B. Lewaszkiewicz-Petrykowska, Wady oświadczenia woli w polskim prawie cywilnym, Warszawa 1973

Longchamps de Bérier, Zobowiązania

R. Longchamps de Bérier, Zobowiązania, Poznań 1948 (opracowanie J. Górski),

Łętowska, Ochrona 2000 (2001)

E. Łętowska, Ochrona niektórych praw konsumentów, Komentarz, Warszawa 2000, 2001

Łętowska, Podstawy

E. Łętowska, Podstawy prawa cywilnego, Warszawa 1993

Łętowska, Prawo 1999 (2002)

E. Łętowska, Prawo umów konsumenckich, Warszawa 1999, 2002

Łętowska, Ustawa 2000

E. Łętowska, Ustawa o ochronie niektórych praw konsumentów, Komentarz, Warszawa 2000

Łętowska, Wzorce

E. Łętowska, Wzorce umowne. Ogólne warunki, wzory, regulaminy, Ossolineum 1975

Münchener Kommentar

Münchener Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch. Band 6. Sachenrecht. §§ 854–1296 (red. M. E. Rinne), Monachium 2004

Nowe prawo lokalowe

A. Mączyński, A. Proksa, Nowe prawo lokalowe z komentarzem, Kraków 1994

Ohanowicz, Górski, Zarys

A. Ohanowicz, J. Górski, Zarys prawa zobowiązań, Warszawa 1970

Osajda, Komentarz KC

Kodeks cywilny. Komentarz (red. K. Osajda), Beck online 2012

Piasecki, Kodeks 2003

K. Piasecki, Kodeks cywilny. Księga I. Część ogólna, Kraków 2003

Piątowski, Prawo spadkowe

J. St. Piątowski, Prawo spadkowe. Zarys wykładu, Warszawa 1979

Pietrzykowski, Spółdzielnie

K. Pietrzykowski, Spółdzielnie mieszkaniowe, Komentarz, Warszawa 2001, 2004, 2006, 2008, 2009, 2011

Pyziak-Szafnicka, KC. Komentarz 2009, I 

Kodeks cywilny. Część ogólna. Komentarz (red. M. Pyziak-Szafnicka), Warszawa 2009

Radwański 1993 (1994, 1997, 1999, 2002, 2003, 2004, 2005, 2007, 2009, 2011)

Z. Radwański, Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 1993, 1997, 1999, 2002, 2003, 2004, 2005, 2007, 2009, 2011 (wraz z A. Olejniczakiem)

Radwański 1995 (1998, 2001, 2003, 2004)

Z. Radwański, Zobowiązania – część ogólna, Warszawa 1995, 1998, 2001, 2003, 2004

Radwański, Olejniczak 2005 (2006, 2008, 2010, 2012)

Z. Radwański, M. Olejniczak, Zobowiązania – część ogólna, Warszawa 2005, 2006, 2008, 2010, 2012

Radwański, Panowicz-Lipska 1996 (1998, 2001, 2003, 2004, 2005, 2008, 2010, 2012)

Z. Radwański, J. Panowicz-Lipska, Zobowiązania – część szczegółowa, Warszawa 1996, 1998, 2001, 2004, 2005, 2008, 2010, 2012

Rajski, Prawo o kontraktach

J. Rajski, Prawo o kontraktach w obrocie gospodarczym, Warszawa 1994

Rudnicki, Komentarz KC

S. Rudnicki, Komentarz do Kodeksu cywilnego. Księga druga. Własność i inne prawa rzeczowe, Warszawa 1996, 2001, 2007

Rudnicki, Komentarz KWU

S. Rudnicki, Komentarz do ustawy o księgach wieczystych i hipotece, Warszawa 2000

Rudnicki, Rudnicki, Komentarz

S. Rudnicki, G. Rudnicki, Komentarz do Kodeksu cywilnego. Ksiega druga. Własność i inne prawa rzeczowe, Warszawa 2011

Skowrońska, Komentarz KC 1995

E. Skowrońska, Komentarz do Kodeksu cywilnego. Księga czwarta. Spadki, Warszawa 1995

Skowrońska-Bocian, Komentarz KC 1999 (2001, 2002, 2003, 2005, 2007, 2008)

E. Skowrońska-Bocian, Komentarz do Kodeksu cywilnego. Księga czwarta. Spadki, Warszawa 1999, 2001, 2002, 2003, 2005, 2007, 2008

J. v. Staudingers Kommentar 2007

J. v. Staudingers Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch mit Einführungsgesetz und Nebengesetzen. Buch 3. Sachenrecht, §§ 854–882, Neubearbeitung 2007 (red. K.-H. Gursky), Berlin 2007

J. v. Staudingers Kommentar 2008

J. v. Staudingers Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch mit Einführungsgesetz und Nebengesetzen. Buch 3. Sachenrecht, §§ 883–902, Neubearbeitung 2008 (red. K.-H. Gursky), Berlin 2008

J. v. Staudingers Kommentar 2009 (1)

J. v. Staudingers Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch mit Einführungsgesetz und Nebengesetzen. Buch 3. Sachenrecht. ErbbauRG, §§ 1018–1112, Neubearbeitung 2009 (red. W. Wiegand), Berlin 2009

J. v. Staudingers Kommentar 2009 (2)

J. v. Staudingers Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch mit Einführungsgesetz und Nebengesetzen. Buch 3. Sachenrecht, §§ 1204–1296; SchiffsRG, Neubearbeitung 2009 (red. W. Wiegand), Berlin 2009

Stelmachowski, Wstęp

A. Stelmachowski, Wstęp do teorii prawa cywilnego, Warszawa 1984

Stelmachowski, Zarys

A. Stelmachowski, Zarys teorii prawa cywilnego, Warszawa 1998

System

System prawa cywilnego, praca zbiorowa, t. I, Ossolineum 1974, Ossolineum 1985, t. II, Ossolineum 1977, t. III, cz. 1, Ossolineum 1981, t. III, cz. 2, Ossolineum 1976, t. IV, Ossolineum 1986

System PrHandl

System Prawa Handlowego, t. 1, Warszawa 2009, t. 2A, Warszawa 2007, t. 2B, Warszawa 2007, t. 2, Warszawa 2012, t. 5, Warszawa 2001 (seria Prawo Gospodarcze i Handlowe), 2006, 2011, t. 7, Warszawa 2007, 2013 (w przygotowaniu), t. 8, Warszawa 2010, t. 10, Warszawa 2012

System PrPryw

System Prawa Prywatnego, t. 1, Warszawa 2007, 2012, t. 2, Warszawa 2002, 2008, Suplement do t. 2, Warszawa 2004, t. 3, Warszawa 2003, 2007, 2013, t. 4, Warszawa 2005, 2007, 2012, t. 5, Warszawa 2006, 2012, t. 6, Warszawa 2009, Suplement do t. 6, Warszawa 2010, t. 7, Warszawa 2001, 2004, 2011, t. 8, Warszawa 2004, 2011, t. 9, Warszawa 2010, t. 10, Warszawa 2009, 2013, t. 11, Warszawa 2009, t. 12, Warszawa 2003, 2011, t. 13, Warszawa 2003, 2007, 2013 (w przygotowaniu), t. 14A, Warszawa 2012, t. 14B Warszawa 2012, t. 15 (w przygotowaniu), t. 16, Warszawa 2008, t. 17A, Warszawa 2010, t. 17B, Warszawa 2010, t. 18, Warszawa 2005, 2010, Suplement do t. 18, Warszawa 2006, t. 19, Warszawa 2006, t. 20 (w przygotowaniu)

System PrRodz

System prawa rodzinnego i opiekuńczego, praca zbiorowa, Ossolineum 1985

Szer, Prawo cywilne

S. Szer, Prawo cywilne. Część ogólna, Warszawa 1967

Wolter, Prawo cywilne 1986

A. Wolter, Prawo cywilne. Zarys części ogólnej (aktualizacja i uzupełnienie J. Ignatowicz), Warszawa 1986

Wolter, Prawo cywilne 1967

Wolter, Prawo cywilne. Zarys części ogólnej, Warszawa 1967

Wolter, Ignatowicz, Stefaniuk, Prawo cywilne 1996 (1998, 1999, 2000, 2001)

A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne. Zarys części ogólnej, Warszawa 1996, 1998, 1999, 2000, 2001

5. Inne skróty

apr.

aprobująca

art.

artykuł

cyt.

cytat, cytowany

cz.

część

d.

dawny

EWG

Europejska Wspólnota Gospodarcza

ha

hektar

itp.

i temu podobne

j.g.u.

jednostki gospodarki uspołecznionej

jw.

jak wyżej

KKPC

Komisja Kodyfikacyjna Prawa Cywilnego

kryt.

krytyczna

ks.

księga

lit.

litera

m.in.

między innymi

m.zd.

moim zdaniem

Min.

Minister

nast.

następny

Nb

numer brzegowy

NBP

Narodowy Bank Polski

niepubl.

niepublikowany(-a, -e)

np.

na przykład

Nr

numer

NW

nieszczęśliwy wypadek

OC

odpowiedzialność cywilna

orz.

orzeczenie

oz.

oddział zamiejscowy

pkt

punkt

por.

porównaj

poz.

pozycja

przyp.

przypis

PSIC

pełny skład Izby Cywilnej SN

PSIP

Pelny skład Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

publ.

publikowany

r.

rok

red.

redakcja

RM

Rada Ministrów

rozdz.

rozdział

rozp.

rozporządzenie

r.s.p.

rolnicza spółdzielnia produkcyjna

s.

strona

siwz

specyfikacja istotnych warunków zatrudnienia

t.

tom

t.j.

tekst jednolity

tj.

to jest

tłum.

tłumaczenie

tzn.

to znaczy

tzw.

tak zwany

uchw.

uchwała

uchw.(7)

uchwała SN w składzie 7 sędziów

UE

Unia Europejska

UOKiK

Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów

ust.

ustęp

uw.

uwaga

uz.

uzasadnienie

vol.

volumen

WE

Wspólnoty Europejskie

wyr.

wyrok

w zw.

w związku

z.

zeszyt

zd.

zdanie

zm.

zmiana(-y)

zob.

zobacz

ZUS

Zakład Ubezpieczeń Społecznych

Kodeks cywilny¹

z dnia 23 kwietnia 1964 r. (Dz.U. Nr 16, poz. 93)

(zm.: Dz.U. 1971, Nr 27, poz. 252; 1976, Nr 19, poz. 122; 1982, Nr 11, poz. 81, Nr 19, poz. 147, Nr 30, poz. 210; 1984, Nr 45, poz. 242; 1985, Nr 22, poz. 99; 1989, Nr 3, poz. 11; 1990, Nr 34, poz. 198, Nr 55, poz. 321, Nr 79, poz. 464; 1991, Nr 107, poz. 464, Nr 115, poz. 496; 1993, Nr 17, poz. 78; 1994, Nr 27, poz. 96, Nr 84, poz. 386, Nr 85, poz. 388, Nr 105, poz. 509; 1995, Nr 83, poz. 417; 1996, Nr 114, poz. 542, Nr 139, poz. 646, Nr 149, poz. 703; 1997, Nr 43, poz. 272, Nr 115, poz. 741, Nr 117, poz. 751; 1998, Nr 106, poz. 668, Nr 117, poz. 758; 1999, Nr 52, poz. 532; 2000, Nr 22, poz. 271, Nr 74, poz. 855 i 857, Nr 88, poz. 983, Nr 114, poz. 1191; 2001, Nr 11, poz. 91, Nr 71, poz. 733, Nr 130, poz. 1450, Nr 145, poz. 1638; 2002, Nr 113, poz. 984, Nr 141, poz. 1176; 2003, Nr 49, poz. 408, Nr 60, poz. 535, Nr 64, poz. 592, Nr 124, poz. 1151; 2004, Nr 91, poz. 870, Nr 96, poz. 959, Nr 162, poz. 1692, Nr 172, poz. 1804, Nr 281, poz. 2783; 2005, Nr 48, poz. 462, Nr 157, poz. 1316, Nr 172, poz. 1438; 2006, Nr 133, poz. 935, Nr 164, poz. 1166; 2007, Nr 80, poz. 538, Nr 82, poz. 557, Nr 181, poz. 1287; 2008, Nr 116, poz. 731, Nr 163, poz. 1012, Nr 220, poz. 1425 i 1431, Nr 228, poz. 1506; 2009, Nr 42, poz. 341, Nr 79, poz. 662, Nr 131, poz. 1075; 2010, Nr 40, poz. 222, Nr 155, poz. 1037; 2011, Nr 80, poz. 432, Nr 85, poz. 458, Nr 230, poz. 1370)

Wprowadzenie

Spis treści

Nb

I.

Historia kodyfikacji prawa cywilnego

1

II.

Pierwszy etap reformy prawa cywilnego

12

III.

Drugi etap reformy prawa cywilnego

32

A.

Zmiany wprowadzone

32

B.

Planowane kierunki dalszych zmian

57

IV.

Trzeci etap reformy prawa cywilnego

68

V.

Dalsza modernizacja KC

83

VI.

Kierunki prac nad dalszą reformą prawa cywilnego

93

I. Historia kodyfikacji prawa cywilnego

Nb 1

1. Zadanie kodyfikacji prawa cywilnego ustawodawca polski podjął już w okresie międzywojennym. Zrealizowano wówczas jednak tylko częściową kodyfikację, na którą złożyły się w zakresie prawa materialnego dwa kodeksy: rozp. Prezydenta Rzeczypospolitej z 27.10.1933 r. – Kodeks zobowiązań (Dz.U. Nr 82, poz. 598 ze zm.) – obejmujący prawie połowę podstawowej materii kodeksowej (zobowiązania i część ogólna), i rozp. Prezydenta Rzeczypospolitej z 27.6.1934 r. – Kodeks handlowy (Dz.U. Nr 57, poz. 502 ze zm.), w którym unormowany został obrót profesjonalny (czynności handlowe). Były to nie tylko akty unifikujące znaczną część materii pozaborczego prawa cywilnego, lecz także realizujące pierwszy etap kodyfikacji prawa cywilnego. Realizację tego etapu uznano za bardzo udaną.

Nb 2

2. Po drugiej wojnie światowej za szczególnie ważną uznano kwestię zastąpienia istniejącego nadal w dość szerokim zakresie dzielnicowego prawa pozaborczego prawem rodzimym. Zadanie unifikacji zostało dokonane w latach 1945–1946 (w ciągu 17 miesięcy). Wydane 16 dekretów objęło (wraz z przepisami wprowadzającymi) w zasadzie całość materii prawa cywilnego.

Nb 3

3. Próba kodyfikacji (po zunifikowaniu prawa cywilnego) została podjęta przez Ministerstwo Sprawiedliwości w 1947 r. Według planów miała ona ograniczać się do strony technicznej, celem jej bowiem było „nie tworzenie nowego prawa, lecz tylko techniczne udoskonalenie i usystematyzowanie prawa obowiązującego”. Prace powołanej w tym celu komisji trwały do grudnia 1948 r. i doprowadziły do uchwalenia projektu Kodeksu cywilnego w pierwszym czytaniu. Uznano, że prawo zunifikowane (a więc także prawo przygotowane w okresie międzywojennym) w znacznej części jest już zdezaktualizowane i nie odpowiada obecnym potrzebom społeczno-gospodarczym (wprowadzanemu wówczas modelowi zetatyzowanej gospodarki nakazowo-rozdzielczej). Prace kodyfikacyjne należało więc – według tego zapatrywania – rozpocząć od podstaw. Plany te można określić jako drugi etap kodyfikacji polskiego prawa cywilnego.

Nb 4

4. Prace kodyfikacyjne podjęto wkrótce na nowo, a ich efektem było uchwalenie w 1950 r. Kodeksu rodzinnego oraz Przepisów ogólnych prawa cywilnego. Kodeks rodzinny (Dz.U. Nr 34, poz. 308 ze zm.) oraz Przepisy wprowadzające (Dz.U. Nr 34, poz. 309) zostały uchwalone jako ustawy z 27.6.1950 r. i weszły w życie 1.10.1950 r. Równocześnie zostały wydane Przepisy ogólne prawa cywilnego (Dz.U. Nr 34, poz. 311 ze zm.) wraz z Przepisami wprowadzającymi przepisy ogólne prawa cywilnego (Dz.U. Nr 34, poz. 312) [dwie ustawy z 18.7.1950 r., które weszły w życie 1.10.1950 r. i zastąpiły poprzednie Przepisy ogólne prawa cywilnego z 12.11.1946 r. (Dz.U. Nr 67, poz. 369 ze sprost.) oraz Prawo osobowe z 29.8.1945 r. (Dz.U. Nr 40, poz. 223)]. Oba akty prawne wprowadziły przede wszystkim wiele istotnych zmian do pochodzącego z 1933 r. Kodeksu zobowiązań. Dość powszechnie przyjmuje się, że w ten sposób został dokonany trzeci etap kodyfikacji prawa cywilnego, wciąż jednak tylko kodyfikacji częściowej.

Nb 5

5. Dalszym pracom dała początek uchwała Prezydium Rządu z 27.9.1950 r. w sprawie opracowania nowych kodeksów Polski Ludowej – karnego i cywilnego (M.P. „A” Nr 106, poz. 1339). Uznała ona opracowanie nowego KC za sprawę pilną. Prace utrudniały jednak dokonujące się zmiany gospodarcze. Ponadto, nowym elementem, który musiał być w tych pracach uwzględniony, stało się wejście w życie Konstytucji PRL z 22.7.1952 r.

Nb 6

6. Projekt KC wraz z projektem przepisów wprowadzających został opracowany stosunkowo szybko i ogłoszony drukiem przez Wydawnictwo Prawnicze w 1954 r. Obejmował on cztery księgi (przepisy ogólne, własność i inne prawa rzeczowe, zobowiązania, prawo spadkowe). Po publicznej dyskusji została opracowana nowa wersja projektu, ogłoszona drukiem w 1955 r. Jednak i ten projekt nie doczekał się dalszych prac ustawodawczych. Uznano, że jedną z przyczyn niepowodzenia przeprowadzonych prac nad kodyfikacją prawa cywilnego była wadliwa ich organizacja, powierzenie ich wąskiemu gronu specjalistów, co w pewnym stopniu ograniczało możliwość wszechstronnej oceny potrzeb społecznych i prawidłowości ich normatywnej realizacji. Miało temu przeciwdziałać powołanie Komisji Kodyfikacyjnej przy Ministerstwie Sprawiedliwości, składającej się z teoretyków i przedstawicieli praktyki (zarządzenie Prezesa RM z 23.8.1956 r., M.P. Nr 70, poz. 856). Przyjęła ona jako podstawę dalszych działań projekt z 1955 r. W wyniku trwających kilka lat prac doszło do przygotowania projektów czterech aktów normatywnych obejmujących:

1) Kodeks cywilny;

2) Przepisy wprowadzające Kodeks cywilny;

3) Kodeks rodzinny i opiekuńczy;

4) Przepisy wprowadzające Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

Nb 7

7. Dalsze szeroko zakrojone i wnikliwe prace trwały do 1964 r. i zakończyły się uchwaleniem tych aktów prawnych w 1964 r. przez Sejm. Weszły one w życie 1.1.1965 r. i ze zmianami obowiązują do dnia dzisiejszego.

Nb 8

8. Oceniając strukturę formalną KC w wersji z 1964 r., należy wskazać w pierwszym rzędzie na problem zakresu kodyfikacji cywilnej, a zwłaszcza kwestii zupełności KC. W założeniach kodyfikacji podkreślano wielokrotnie, że postulat zupełności (różnie zresztą rozumiany) jest w praktyce niewykonalny. W krajach, gdzie prawo cywilne zostało skodyfikowane, obowiązuje z reguły wiele ustaw szczególnych, normujących ważne stosunki cywilnoprawne. Przyjmuje się tam, że cel kodyfikacji zostaje osiągnięty, jeżeli kodeks obejmuje co najmniej główny trzon ustawodawstwa cywilnego. Kodeks powinien jednak zawierać uregulowania ogólne, mające pośrednio znaczenie także w odniesieniu do stosunków regulowanych ustawami szczególnymi. Polski KC w swej strukturze formalnej nie wykazuje daleko idących różnic w porównaniu z innymi krajami posiadającymi skodyfikowane prawo cywilne, w szczególności w porównaniu z rozwiązaniami przyjętymi w krajach Europy Zachodniej. Sprawa szczegółowego układu KC może być rozpatrywana w wielu płaszczyznach. Układ ten wzorowany jest na systemie pandektowym (charakterystycznym dla niemieckiego kodeksu cywilnego). Uwaga ta dotyczy zwłaszcza podziału na cztery księgi i przyjętego w nim kryterium. Charakterystyczną cechą prawa polskiego jest jednak zamieszczenie w części ogólnej zobowiązań przepisów o czynach niedozwolonych i bezpodstawnym wzbogaceniu.

Nb 9

9. Z legislacyjnego punktu widzenia charakterystyczne jest wyodrębnienie części ogólnej jako Księgi pierwszej (art. 1–125). Zawiera ona przede wszystkim przepisy wstępne, mające znaczenie dla całokształtu prawa cywilnego. Na szczególną uwagę zasługuje przepis art. 5 o nadużyciu prawa podmiotowego. Należy on do kategorii klauzul generalnych, których zakres i znaczenie są przedmiotem niekończących się kontrowersji. W części ogólnej ujęto ponadto wiele kwestii w sposób bardzo ogólny i nie do końca konsekwentny. Uwagę tę należy zwłaszcza odnieść do uregulowania o czynnościach prawnych, którego zrozumienie stwarza trudności nawet doświadczonym prawnikom. Przykładowo biorąc, przy wykładni umowy obligacyjnej muszą oni szukać rozwiązań najpierw w części ogólnej KC, dopiero potem zestawić postanowienia części ogólnej i szczegółowej prawa zobowiązań. W wielu wypadkach konieczne jest ponadto sięgnięcie do ustawy szczegółowej.

Nb 10

10. Celowe wydaje się w tym miejscu przypomnienie podstawowych zasad KC w wersji z 1964 r. jako podstawy i punktu odniesienia zmian, jakie nastąpiły w KC w ostatnim czasie. Mają one już tylko historyczny charakter, ale dawniej wpływały na stosowanie przepisów prawa cywilnego. Do podstawowych zasad należały:

1) zasada jedności prawa cywilnego, która według dominującego poglądu oznaczała, że KC powinien regulować nie tylko stosunki między osobami fizycznymi, ale także między nimi a osobami prawnymi. Zasada ta znalazła wyraz w art. 1 (w dawnym brzmieniu) regulującym stosunki należące do sfery wszystkich form własności istniejących w danej gospodarce. Jej reperkusje są nadal aktualne w odniesieniu do określenia stosunku prawa cywilnego i prawa gospodarczego;

2) zasada szczególnej ochrony mienia społecznego. Zasada ta wypływa z ogólnego założenia, że własność społeczna (zwłaszcza państwowa) stanowi podstawę ustroju socjalistycznego. Jej konsekwencje, choć w niewielkim już zakresie, nadal można znaleźć w ustawodawstwie dotyczącym gospodarki gruntami komunalnymi i gruntami Skarbu Państwa;

3) zasada jedności własności państwowej została sformułowana w (skreślonym obecnie) art. 128 w sposób wyłączający pozornie wszelkie wątpliwości. Państwu przysługiwała niepodzielnie socjalistyczna własność ogólnonarodowa (państwowa). Trzeba jednak zaznaczyć, że implikacje tej zasady były przedmiotem niekończących się kontrowersji, które doprowadziły do uchylenia tego artykułu. Do dziś toczą się na tle tej zasady spory dotyczące komunalizacji i uwłaszczenia państwowych osób prawnych niebędących Skarbem Państwa;

4) zasada oparcia obrotu uspołecznionego na planach gospodarczych. W wielu przepisach (por. przykładowo uchylone art. 386, 397–404) uregulowany został wpływ planu gospodarczego na obowiązki stron przy zawieraniu umów. Dziś ma już ona znaczenie czysto historyczne.

Nb 11

11. Oceny KC w omawianej wersji są współcześnie bardzo zróżnicowane. Wydaje się, że stanowił on duże osiągnięcie polskiej myśli prawniczej. Autorytet jego twórców sprawił, że w okresie gospodarki nakazowo-rozdzielczej nie zniszczono jego liberalnego, wolnorynkowego charakteru. Jest jednak aktem prawnym, który w obecnej zreformowanej postaci może jeszcze przez wiele lat służyć jako podstawa prawna najszerzej rozumianego obrotu cywilnoprawnego w warunkach gospodarki rynkowej.

II. Pierwszy etap reformy prawa cywilnego

Nb 12

1. Kodeksy cywilny podlegał do 1989 r. – w miarę jego stosowania – zmianom, jak każdy poważniejszy akt normatywny. Zmiany te nie powodowały jednak przebudowy obowiązującego systemu prawnego. Nowele wydane przed 1989 r. mieściły się w ramach istniejącego wówczas ustroju politycznego i gospodarczego. Dotyczyły głównie obrotu nieruchomościami rolnymi i ich dziedziczenia, a częściowo umowy ubezpieczenia. Po 1986 r. sytuacja uległa zmianie, najpierw stopniowej i bardzo ostrożnej, później radykalnej. W 1986 r. została powołana Komisja do spraw Reformy Prawa Cywilnego. Jej prace odbywały się głównie w stosunkowo małych grupach roboczych. Koordynacja między nimi nie była zadowalająca, ale nie ulega wątpliwości, że same grupy pracowały bardzo intensywnie. Poglądy na temat zakresu i głębokości zmian legislacyjnych były początkowo rozbieżne i dopiero stopniowo się krystalizowały. Zmiany systemowe zapoczątkowane zostały w 1990 r. Zostały one bowiem dokonane – i będą dokonywane nadal – w związku z przekształceniem systemu gospodarczego; gospodarkę nakazową zastępuje gospodarka rynkowa. W sferze prawa ma to przede wszystkim taki skutek, że pierwszoplanowa rola w organizowaniu życia społeczno-gospodarczego przypada nie prawu administracyjnemu, lecz cywilnemu. Miejsce odgórnych i arbitralnych decyzji administracyjnych zajmują właściwe dla prawa cywilnego czynności prawne, przede wszystkim umowy. O ich bycie nie decyduje szeroko rozumiana „władza”, lecz same podmioty obrotu cywilnoprawnego. Zmiany te dość powszechnie oznaczane są mianem reformy prawa cywilnego.

Nb 13

2. Dokonujące się w Polsce, począwszy od przełomu lat 80. i 90. XX w., przemiany ustroju gospodarczego musiały doprowadzić do głębokich korekt całego systemu prawa, a w jego ramach przede wszystkim prawa cywilnego, które jest podstawowym instrumentem regulującym funkcjonowanie życia gospodarczego. Istotnej intensyfikacji uległy prace Komisji do spraw Reformy Prawa Cywilnego działającej przy Ministrze Sprawiedliwości. Komisja przyjęła założenie, zgodnie z którym reformę prawa cywilnego należy prowadzić etapowo, przede wszystkim poprzez nowelizację obowiązujących aktów prawnych, tj. dostosowanie ich do zmieniających się warunków społeczno-gospodarczych. Oczywiście, optymalnym rozwiązaniem byłoby opracowanie i wydanie nowych kodyfikacji prawa cywilnego. Wymaga to jednak czasu i dużego wysiłku. Bieżące potrzeby i możliwości nie w każdym wypadku na to pozwalają. Stworzenie nowych kodeksów prawa cywilnego należy traktować jako zadanie docelowe, którego realizacja będzie możliwa dopiero w dłuższej perspektywie czasowej. Stąd też za najwłaściwszy środek uznano nowelizację, za pomocą której stosunkowo szybko można dokonać niezbędnych zmian. Podkreślenia wymaga jednak, że nowelizacje prawa cywilnego muszą mieć charakter bardzo ostrożny i wyważony. Są one wprawdzie niezbędne, ale pochopne i zbyt daleko idące zmiany mogą powodować naruszenie spójności poszczególnych działów i instytucji prawa cywilnego, co nie jest korzystne z punktu widzenia jego przejrzystości.

Nb 14

3. Pierwszy etap reformy prawa cywilnego został zrealizowany przez wydanie ustawy z 28.7.1990 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 55, poz. 321 ze zm.) oraz ustawy z 25.10.1991 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz ustaw – o księgach wieczystych i hipotece, Prawo spółdzielcze, Kodeks postępowania cywilnego, Prawo lokalowe (Dz.U. Nr 115, poz. 496). Ze względu na duży zakres zmian tak samego KC, jak i regulacji pozakodeksowych związanych z jego nowelizacją lub będących konsekwencją tej nowelizacji, poniżej zostaną opisane tylko zmiany podstawowe. Zagadnienia szczegółowe przekraczają zdecydowanie ramy tego komentarza.

Nb 15

4. Z uzasadnienia projektu pierwszej z powołanych wyżej nowelizacji wynika, że celem przyjętych zmian koniecznych, a zarazem minimalnych, były:

1) realizacja zasady równości wobec prawa wszystkich podmiotów stosunków cywilnoprawnych;

2) ukształtowanie stosunków własnościowych w sposób odpowiadający wymaganiom gospodarki rynkowej;

3) ograniczenie oddziaływania czynników administracyjnych;

4) zapewnienie prawnej równowagi w sferze ustalenia i wykonania świadczeń w pieniądzu w warunkach inflacji;

5) zmodyfikowanie przepisów dotyczących polityki rolnej;

6) uzupełnienia KC przepisami o przekazie i papierach wartościowych.

Nb 16

5. Myślą przewodnią realizacji zasady równości wobec prawa wszystkich podmiotów gospodarczych było zniesienie dotychczasowego podziału tych podmiotów na uspołecznione i nieuspołecznione oraz podziału obrotu cywilnoprawnego na uspołeczniony i powszechny. Spowodowało to w konsekwencji uchylenie przepisów stwarzających rozmaite przywileje jednostek gospodarki uspołecznionej.

Nb 17

6. Podstawowe znaczenie w omawianym zakresie ma nowy art. 1, w myśl którego KC reguluje stosunki cywilnoprawne między osobami fizycznymi i osobami prawnymi. Ustawodawca odstąpił od podziału osób prawnych na jednostki gospodarki uspołecznionej i jednostki organizacyjne, zaliczone do sektora nieuspołecznionego. Zgodnie z art. 33, w jego nowym brzmieniu, osobami prawnymi są: Skarb Państwa oraz jednostki organizacyjne, którym przepisy szczególne przyznają osobowość prawną. W dziale dotyczącym osób prawnych wyróżnione zostały jedynie państwowe osoby prawne. Według zmienionego art. 34 mienie państwowe może należeć bądź do Skarbu Państwa, bądź też do innych państwowych osób prawnych. W uzupełnieniu tej regulacji w nowym art. 40 zostały określone zasady odpowiedzialności za zobowiązania Skarbu Państwa oraz za zobowiązania innych państwowych osób prawnych.

Nb 18

7. Znowelizowany art. 37 § 1 przyjmuje jako zasadę, że jednostki organizacyjne uzyskują osobowość prawną z chwilą wpisu do właściwego rejestru, chyba że przepisy szczególne stanowią inaczej. Na uwagę zasługuje także fakt skreślenia art. 36. W konsekwencji zdolność prawna osób prawnych została poddana zasadom ogólnym.

Nb 19

8. Istotne znaczenie, z omawianego punktu widzenia, ma modyfikacja przepisów o przedawnieniu roszczeń. Główna zmiana polega na przywróceniu w nowym brzmieniu art. 117 § 2 zasady, że upływ terminu przedawnienia sąd uwzględnia jedynie na zarzut dłużnika, a nie – jak dotychczas – z urzędu, oraz przyjęciu jednolitego skutku przedawnienia, po myśli którego przedawnione roszczenia nie wygasają, lecz podlegają regułom przewidzianym w znowelizowanym art. 117 § 2 oraz w art. 411 pkt 3. Znowelizowane zostały także zasady dotyczące terminów przedawnienia. Zgodnie z nowym brzmieniem art. 118, ogólny termin przedawnienia, z zastrzeżeniem odmiennej regulacji w przepisach szczególnych, wynosi 10 lat, a dla roszczeń o świadczenia okresowe – 3 lata. Terminy te dotyczą roszczeń w stosunkach między wszystkimi podmiotami, z wyjątkiem przysługujących podmiotom gospodarczym w związku z prowadzoną działalnością. Do tych roszczeń stosuje się trzyletni termin przedawnienia.

Nb 20

9. Ogromne znaczenie praktyczne dla kształtujących się stosunków gospodarki rynkowej ma wyrażona expressis verbis w nowym art. 353¹ zasada swobody umów wraz z zakreśleniem jej granic, wyznaczanych przez naturę zobowiązania, ustawy i zasady współżycia społecznego.

Nb 21

10. Z uregulowaniami przyjmującymi zasadę jednakowego traktowania podmiotów praw rzeczowych, niezależnie od reprezentowanego przez nie typu własności, jest rezygnacja z dotychczasowego podziału własności na typy i formy (społeczną, indywidualną i osobistą), z których każda podlegała odrębnemu reżimowi prawnemu. Skutek ten osiągnięto przez skreślenie art. 126–135 i zastąpienie ich ogólną normą art. 44, mającą zastosowanie do wszystkich podmiotów prawa, oraz skreślenie art. 129, 131 i 139, które przewidywały szczególne reguły interpretacyjne w odniesieniu do ochrony poszczególnych typów własności, a także skreślenie art. 177 wyłączającego zasiedzenie nieruchomości państwowych.

Nb 22

11. Zgodnie z art. 1 ustawy z 25.10.1991 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz ustaw – o księgach wieczystych i hipotece, Prawo spółdzielcze, Kodeks postępowania cywilnego, Prawo lokalowe (Dz.U. Nr 115, poz. 496) został znowelizowany art. 244. Według § 1 tego przepisu, od chwili wejścia w życie wymienionej ustawy (tj. od 14.3.1992 r.), ograniczonymi prawami rzeczowymi są: użytkowanie, służebność, zastaw, własnościowe spółdzielcze prawo do lokalu mieszkalnego, spółdzielcze prawo do lokalu użytkowego, prawo do domu jednorodzinnego w spółdzielni mieszkaniowej oraz hipoteka. Zmiana omawianego przepisu wiąże się z dalszymi zmianami wymienionych w jej tytule ustaw. Celem tych zmian było stworzenie możliwości obciążenia hipoteką podanych wyżej ograniczonych praw rzeczowych w spółdzielni mieszkaniowej, a także wierzytelności zabezpieczonej hipoteką przede wszystkim dla zabezpieczania kredytów mieszkaniowych.

Nb 23

12. Uchylony został art. 384, który przewidywał upoważnienie określonych w nim organów do wydawania normatywnych ogólnych warunków, wzorów lub regulaminów umów dla określonych rodzajów umów. Według nowego brzmienia art. 384, RM została upoważniona do wydawania normatywnych ogólnych warunków umów określających tylko szczegółowe warunki zawierania i wykonywania umów z udziałem konsumentów i tylko w przypadkach, gdy wymaga tego ochrona interesów konsumentów. Inne ogólne warunki, wzory i regulaminy umów stosowane w obrocie mają charakter nienormatywny. Konsekwencją tych zmian jest całkowicie nowe unormowanie w zmienionym art. 385 i w dodanych nowych art. 385¹ i 385² sposobu wydawania i mocy wiążącej dla stron ogólnych warunków umów, wzorów umów i regulaminów, a także wprowadzenie sądowej ochrony strony pokrzywdzonej przed rażąco nieuzasadnionymi korzyściami, zastrzeżonymi dla strony stosującej ogólne warunki, wzory lub regulaminy.

Nb 24

13. Skreślono także przepisy art. 397–404, normujące przed nowelizacją obowiązek zawierania umów między jednostkami gospodarki uspołecznionej, a także pozostające w związku z tym obowiązkiem przepisy art. 648 § 3, art. 650, 653 i 656 § 2.

Nb 25

14. Dotychczasowy art. 358 § 2 przewidywał dość rygorystycznie ujętą i tak interpretowaną przez doktrynę i judykaturę zasadę nominalizmu. Przepis art. 358 § 2 został skreślony i zastąpiony przepisem art. 358¹ § 1, który stanowi, że spełnienie świadczenia przez zapłatę sumy nominalnej ogranicza się tylko do takich sytuacji, gdy przedmiotem zobowiązania od chwili jego powstania jest oznaczona suma pieniężna (np. pożyczka określonej sumy). Ustawodawca uwzględnił jednak wyjątki od tej zasady w wypadkach przewidzianych w przepisach szczególnych. Jednym z takich przepisów jest § 2 omawianego artykułu stanowiący, że strony mogą zastrzec w umowie, iż wysokość świadczenia pieniężnego zostanie ustalona według innego niż pieniądz miernika wartości. Strony mogą więc ustalić umowną klauzulę waloryzacyjną i w ten sposób we własnym zakresie zabezpieczyć się przed ujemnymi skutkami deprecjacji pieniądza. Konsekwencją zastosowania umownej klauzuli waloryzacyjnej jest to, że spełnienie świadczenia następuje nie przez zapłatę sumy nominalnej, lecz przez zapłatę takiej sumy, która odpowiada wartości przyjętego przez strony miernika wartości. Innym wyjątkiem od zasady nominalizmu jest tzw. waloryzacja sądowa (art. 358¹ § 3). Podstawą jej dokonania jest istotna zmiana siły nabywczej pieniądza po powstaniu zobowiązania. Przepis ten odnosi się do zobowiązań zarówno z umów, jak i innych zdarzeń, umożliwia zmianę warunków spełnienia świadczenia pieniężnego w konkretnej sprawie, jeżeli w ocenie sądu, po rozważeniu interesów obu stron, jest to zgodne z zasadami współżycia społecznego. Zmiana taka może dotyczyć nie tylko samej wysokości świadczenia pieniężnego, lecz także sposobu jego spełnienia (np. przesunięcie terminu wykonania, rozłożenie płatności na raty).

Nb 26

15. Radykalną zmianą, zwłaszcza w warunkach wysokiej inflacji, było przywrócenie w art. 357¹ ogólnej zasady klauzuli rebus sic stantibus stanowiącej zmodyfikowaną postać dawnego art. 269 KZ. Klauzula ta określa podstawy żądania zmiany przez sąd treści zobowiązania z powodu nadzwyczajnej zmiany stosunków. Odnosi się ona do zobowiązań wynikających z umów i ma zastosowanie w sytuacjach wyjątkowych, gdy nadzwyczajna zmiana stosunków nastąpiła w okresie pomiędzy zawarciem a wykonaniem umowy, strony nie przewidywały skutków takiej zmiany przy zawieraniu umowy polegających na tym, że spełnienie świadczenia byłoby połączone z nadmiernymi trudnościami albo groziłoby jednej ze stron rażącą stratą. W razie ustalenia istnienia powyższych przesłanek sąd, na żądanie zainteresowanej strony, może zmodyfikować sposób wykonania zobowiązania i wysokość świadczenia, a nawet orzec o rozwiązaniu umowy i stosownym rozliczeniu stron. Wybór właściwego środka zależy od oceny sądu dokonywanej po rozważeniu interesów obu stron i z uwzględnieniem zasad współżycia społecznego.

Nb 27

16. Omawiane nowelizacje KC ograniczyły w sposób istotny ingerencję organów państwowych w indywidualne stosunki własnościowe. Osiągnięto to przez skreślenie przepisów art. 160, 161, 163–165, 166 § 2, art. 167 i 168. Straciły więc moc prawną ograniczenia dotyczące wymagań stawianych nabywcy nieruchomości rolnej, norm obszarowych oraz wymagania, aby utworzone w wyniku podziału gospodarstwa rolnego zbywcy nowe gospodarstwo było zdolne do towarowej produkcji rolnej. Co do zasady, rolnik może zatem (z zastrzeżeniem przepisów o dziedziczeniu gospodarstw rolnych) swobodnie rozporządzać stanowiącymi jego własność nieruchomościami rolnymi, w szczególności zbyć tylko część tych nieruchomości dowolnie wybranej osobie.

Nb 28

17. Skreślenie art. 1065 spowodowało przywrócenie swobody testamentowego rozporządzania gospodarstwami rolnymi. Dziedziczenie testamentowe gospodarstwa rolnego podlega więc ogólnym zasadom uregulowanym w art. 959–967.

Nb 29

18. Utrzymano natomiast ograniczenia w zakresie ustawowego dziedziczenia gospodarstw rolnych. Ograniczeniom przewidzianym w nowym brzmieniu art. 1058 i 1059 oraz w znowelizowanych przepisach art. 1060, 1062 i 1064 podlegają jednak obecnie tylko te gospodarstwa, które obejmują grunty rolne o powierzchni przekraczającej 1 ha. Artykuł 1059 stanowił, że gospodarstwo rolne dziedziczą z ustawy spadkobiercy, którzy w chwili otwarcia spadku spełniają jedną z ustawowo określonych przesłanek: stale pracują bezpośrednio przy produkcji rolnej albo mają przygotowanie do prowadzenia produkcji rolnej, albo są małoletni bądź też pobierają naukę zawodu lub uczęszczają do szkół, albo są trwale niezdolni do pracy.

Nb 30

19. Radykalnej modyfikacji uległy ponadto przepisy normujące podział gospodarstw rolnych w drodze zniesienia współwłasności. Zgodnie z nowym brzmieniem art. 213 podział będącego przedmiotem współwłasności gospodarstwa rolnego nie podlega ograniczeniom zarówno przedmiotowym, jak i podmiotowym w sytuacjach, gdy w jego wyniku liczba utworzonych samodzielnych gospodarczo części (łącznie z własnymi gruntami współwłaścicieli) odpowiada liczbie współwłaścicieli. Gdy natomiast podział między współwłaścicielami byłby sprzeczny z zasadami prawidłowej gospodarki rolnej, gospodarstwo jest przyznawane temu współwłaścicielowi, na którego wyrażają zgodę wszyscy współwłaściciele. W razie braku takiej zgody stosuje się reguły określone w art. 214, według którego gospodarstwo należy przyznać temu współwłaścicielowi, który je prowadzi lub stale w nim pracuje, chyba że interes społeczno-gospodarczy przemawia za wyborem innego współwłaściciela. Jeżeli warunek taki spełnia kilku współwłaścicieli albo jeżeli nie spełnia go żaden z nich, sąd przyzna gospodarstwo temu współwłaścicielowi, który daje najlepszą gwarancję jego należytego prowadzenia. Sąd może zarządzić sprzedanie gospodarstwa rolnego stosownie do przepisów art. 1066–1071 KPC tylko wtedy, gdy żaden ze współwłaścicieli nie godzi się na przyznanie mu gospodarstwa. Znacznym zmianom uległy także zasady przyznawania spłat z gospodarstwa rolnego.

Nb 31

20. Do KC został wprowadzony nowy Tytuł XXXVII Księgi trzeciej zawierający przepisy o przekazie (art. 921¹–921⁵) oraz o papierach wartościowych (art. 921⁶–921¹⁶). Przywrócenie przekazu miało na celu ułatwienie, uproszczenie i przyspieszenie dokonywania obrotu cywilnoprawnego, w szczególności przez umożliwienie rozliczania należności z wielu stosunków prawnych za pomocą jednego świadczenia. Natomiast nowe przepisy o papierach wartościowych normują przede wszystkim ogólne zasady dotyczące papierów wartościowych imiennych, na zlecenie i na okaziciela, oraz zasady spełnienia świadczenia wynikającego z wystawionego papieru wartościowego i przenoszenia praw z papieru wartościowego.

III. Drugi etap reformy prawa cywilnego

A. Zmiany wprowadzone

Nb 32

1. Drugi etap reformy prawa cywilnego podzielony został na dwie części. Zadania pierwszej części objęła ustawa z 23.8.1996 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 114, poz. 542). Objęła ona kilka istotnych zagadnień merytorycznych.

Nb 33

2. Omawiana nowelizacja wprowadziła do KC ogólną regulację przetargu, który jest jednym z najbardziej rozpowszechnionych trybów zawarcia umowy. W przeciwieństwie jednak do oferty i negocjacji nie był on dotychczas uregulowany w KC. Poza KC mamy w prawie obowiązującym szereg uregulowań szczegółowych tego trybu postępowania. W KPC uregulowany jest też przetarg egzekucyjny. W tej sytuacji celowe wydawało się zamieszczenie w KC kilku norm ogólnych określających podstawowe zasady postępowania przetargowego. W art. 70¹ wskazano na rodzaje przetargów oraz określono niezbędne dane, które strona inicjująca przetarg powinna zamieścić w ogłoszeniu przetargu. Tu również może być mowa o ewentualnej potrzebie złożenia wadium. Instytucja wadium znana jest przepisom KPC (Część druga, Księga druga, pod nazwą „rękojmia”). Przepisy art. 70² i 70³ zajmowały się przetargiem ustnym i przetargiem pisemnym. W obu przypadkach wskazywały na okoliczności, kiedy oferta złożona przez biorącego udział w przetargu przestaje wiązać oferenta. Ponadto, wskazuje się też, kiedy ma miejsce zawarcie umowy między stronami w wyniku przetargu. Natomiast art. 70⁴ wskazywał na przesłanki unieważnienia umowy wynikłej z postępowania przetargowego oraz zakreśla termin prekluzyjny ograniczający zgłoszenie stosownego żądania.

Nb 34

3. W związku ze zniesieniem podziału własności na typy i formy, konieczna była odpowiednia zmiana redakcyjna art. 179 § 1.

Nb 35

4. Zarówno doktryna, jak i judykatura poddawały poważnej krytyce wyłączenia dotyczące dopuszczalności korzystania z waloryzacji sądowej i klauzuli rebus sic stantibus przez podmioty gospodarcze. W istocie wyłączały one użyteczność klauzuli dla stosunków gospodarczych, gdzie było to najbardziej potrzebne. Ustawodawca uchylił te ograniczenia, skreślając art. 357¹ § 2.

Nb 36

5. Wprowadzenie do KC art. 420¹ jest konsekwencją dokonanej w 1990 r. (w szczególności przez ustawę z 8.3.1990 r. o samorządzie terytorialnym, Dz.U. Nr 16, poz. 95 ze zm. i ustawę z 17.5.1990 r. o podziale zadań i kompetencji określonych w ustawach szczególnych pomiędzy organy gminy a organy administracji rządowej oraz o zmianie niektórych ustaw, Dz.U. Nr 34, poz. 198 ze zm.) reformy prawa administracyjnego, powołującej do życia samorząd terytorialny i regulującej relacje prawne między tym samorządem a administracją rządową. Określa ona zasady działania gmin, związków międzygminnych i komunalnych osób prawnych. W myśl powołanych wyżej ustaw, przypisany samorządom zakres działania charakteryzuje wyraźna dwoistość. Zgodnie z art. 2 SamTerU, gmina posiada osobowość prawną (w obrocie cywilnoprawnym) i wykonuje zadania publiczne w imieniu własnym. Jednocześnie, w zakresie uregulowanym ustawami, gmina wykonuje zadania administracji rządowej. Przedmiotem projektowanej regulacji jest określenie zasad odpowiedzialności osób prawnych samorządu terytorialnego za szkody wyrządzone przez ich funkcjonariuszy. Istniejące unormowania KC w tym zakresie nie są wystarczające. Przepisy art. 417–421 KC normowały bowiem tylko odpowiedzialność Skarbu Państwa i państwowych osób prawnych.

Nb 37

6. Odpowiedzialność osób prawnych samorządu terytorialnego została więc uregulowana w KC, a odpowiednie przepisy zostały powiązane z regulacją odpowiedzialności Skarbu Państwa. Powiązanie to znalazło wyraz w umiejscowieniu stosownych unormowań bezpośrednio po art. 421. Z natury rzeczy w unormowaniu odpowiedzialności osób prawnych samorządu terytorialnego znaleźć się musiał podział zadań samorządu na: własne, zlecone i powierzone. Co do zasady, odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przez funkcjonariusza gminy ponosi gmina. Jeżeli szkoda została wyrządzona przy wykonywaniu zadań zleconych z zakresu administracji rządowej lub powierzonych przez tę administrację, odpowiedzialność ponosi solidarnie gmina i Skarb Państwa. Gdy szkoda została wyrządzona przez funkcjonariusza gminy lub związku międzygminnego przy wykonywaniu zadań własnych, odpowiedzialność ponosi gmina lub związek międzygminny (art. 420¹). W takim przypadku uzasadnione wydaje się ograniczenie odpowiedzialności gminy lub związku międzygminnego za szkody wyrządzone przez funkcjonariuszy na skutek wydania orzeczenia lub zarządzenia (zastrzeżenie odpowiedniego stosowania art. 418), tak jak to ma miejsce w wypadku odpowiedzialności Skarbu Państwa. Przyjęto więc także stosowanie art. 419 do odpowiedzialności gminy lub związku międzygminnego. Wyrządzenie szkody przez funkcjonariusza komunalnej osoby prawnej uzasadnia odpowiedzialność tej osoby prawnej (podobnie jak to ma miejsce w przypadku odpowiedzialności Skarbu Państwa i państwowych osób prawnych).

Nb 38

7. Artykuły 420¹ i 420² posługują się terminem „funkcjonariusz” w szerokim znaczeniu. W przepisach tych została pominięta (tak jak w art. 417 § 1) wzmianka o winie. Podkreśla to wyraźnie nawiązanie omawianych regulacji do unormowania odpowiedzialności Skarbu Państwa.

Nb 39

8. W art. 420¹ § 2 uregulowano także odpowiedzialność gmin, które wyłoniły sejmik samorządowy, za szkody wyrządzone przez funkcjonariuszy sejmiku. Konieczna była także odpowiednia zmiana treści art. 421.

Nb 40

9. Nowe brzmienie art. 448 wyraża myśl rozszerzenia odpowiedzialności za uszczerbek na dobrach osobistych podmiotów prawa cywilnego w dwóch kwestiach:

1) przez uznanie za podstawę odpowiedzialności zawinionego działania sprawcy;

2) w miejsce żądania, by odpowiedzialność w sumie pieniężnej jako zadośćuczynienie miała być opłacana tylko na rzecz Polskiego Czerwonego Krzyża, zostawia się kwestię otwartą w tej sprawie dla wniosku samego poszkodowanego. Podobne stanowisko zajmowały postanowienia KZ (art. 165). Konsekwencją proponowanego uregulowania w art. 448 jest skreślenie art. 40 ustawy z 26.1.1984 r. – Prawo prasowe (Dz.U. Nr 5, poz. 24 ze zm.).

Nb 41

10. Założeniem zmian dotyczących odpowiedzialności za wady było utrzymanie tych zmian na poziomie potrzeb uzasadnionych przez zachodzące zmiany systemu gospodarczego i rzeczywistą sytuację rynkową. Utraciła ona bowiem cechy rynku sprzedawcy z głębokimi deficytami towarów, a równocześnie została wzbogacona przez nowe zjawiska, wymagające poszerzonej regulacji.

Nb 42

11. Istotną zmianę wprowadzono do art. 560 § 1 zd. 2. Dotychczasowe jego brzmienie, odpowiadające zasadzie realnego wykonywania umów (zgodnie z ideą „gospodarki rzeczowej” i „zaopatrywania ludności”), pozwala sprzedawcy na zablokowanie odstąpienia od umowy poprzez proste oświadczenie samej gotowości natychmiastowej wymiany (brak przy tym regulacji skutków niezrealizowania tej „gotowości”) albo przez niezwłoczne usunięcie wady (co stawia kupującego w przymusowej sytuacji, że musi przyjąć rzecz naprawianą). Unormowanie to było zgodnie krytykowane w doktrynie, sprawia też trudności interpretacyjne judykaturze (konieczność odrzucenia wykładni słownej). Przyjęta zmiana polega na ograniczeniu tamującego uprawnienia sprzedawcy do „niezwłocznej wymiany” lub „niezwłocznego usunięcia wady”, co pozwala utrzymać umowę, a zarazem chroni interes kupującego. Jest oczywiste, że możliwość zastosowania tego przepisu będzie zawsze zależeć od uwarunkowań faktycznych, a zatem od tego, czy sprzedawca będzie np. dysponował innym egzemplarzem tego samego rodzaju rzeczy. Wykluczy to zastosowanie tego uprawnienia przy sprzedaży rzeczy oznaczonych indywidualnie, w tym zwłaszcza unikatowych.

Nb 43

12. Przy realizacji uprawnienia obniżenia ceny (art. 560 § 3) skreślono zd. 2, a to w związku ze zniesieniem systemu administracyjnego stanowienia cen i upustów związanych z kwalifikacją jakości.

Nb 44

13. Z art. 562 usunięto § 2, jako odpowiadający założeniom planowego zaopatrywania (zadań planowych), a ponadto zbędny; podobny bowiem rezultat kupujący może osiągnąć na podstawie przepisów o skutkach niewykonania zobowiązań. Zdanie 2 tego przepisu jest bezprzedmiotowe z powodu zmiany dotychczasowego systemu normalizacji technicznej, a mianowicie usunięcia norm wiążących z mocy prawa. Zdanie 1 zaś w dotychczasowym brzmieniu zawierało normę dyskryminującą kupującego przez szczególne sankcjonowanie (utratę uprawnień przyszłych) jego nie dość starannego działania przy badaniu jakości rzeczy. Unormowanie to było przedmiotem zgodnej krytyki, jako niecelowe i niespójne z generalnym odstąpieniem przez KC od wymagania badania jakości przez kupującego. Zmiana tego przepisu polega na zastąpieniu go przepisem normującym rękojmię przy sprzedaży sukcesywnej. Jej istota polega na tym, że nie jest ona szeregiem sprzedaży cząstkowych, ale jej przedmiot stanowi – dla kupującego – całość. Jeżeli więc część tej całości pozostaje wadliwa (pomimo żądania wymiany), kupujący powinien mieć uprawnienie odstąpienia od umowy co do całości, a zatem także co do tych części, które w przyszłości miałyby zostać dostarczone. Jest to ponadto sprawa utraty zaufania do określonego towaru i do określonego sprzedawcy.

Nb 45

14. W art. 565 wprowadzono zwrot końcowy, akcentujący dyspozytywny charakter tego przepisu.

Nb 46

15. Unormowanie rękojmi za wady prawne uległo zmianie w największym zakresie. W definicji wady prawnej (art. 556 § 2) przywrócono sformułowanie art. 306 § 1 KZ, jako bardziej wyczerpujące, obejmujące zarówno obciążenie, ograniczenie, jak i w ogóle istnienie sprzedawanego prawa. Artykuł 572¹ stanowi odpowiednik art. 313 KZ i opiera się na niekwestionowanej zasadzie, że kupujący nie może być zmuszony do pozostawania w stanie zagrożenia, że osoba trzecia wystąpi przeciwko niemu w przyszłości. Zmiana ta harmonizuje omawianą instytucję z dokonaną już zmianą unormowania instytucji przedawnienia (art. 117 § 2), skoro nie powoduje ono umorzenia zobowiązania.

Nb 47

16. Podobnie art. 575¹ stanowi odpowiednik art. 318 KZ (z drobnymi zmianami w celu zachowania jednolitości terminologicznej). Wyraża on zasadę pełnej kompensacji majątkowej na rzecz kupującego, który – ponosząc wydatki – zdołał utrzymać się przy nabytym przedmiocie sprzedaży. Właściwa zatem odpowiedzialność z rękojmi stała się bezprzedmiotowa.

Nb 48

17. Zgodnie z art. 576 § 1, przywrócono trzyletni termin do wygaśnięcia uprawnień z tytułu wad prawnych nieruchomości (art. 319 § 1 KZ). Unormowanie to podyktowane jest koniecznością wzmocnienia bezpieczeństwa obrotu – w przewidywaniu intensyfikacji obrotu nieruchomościami.

Nb 49

18. Wprowadzona nowelizacja gwarancji obejmuje zmiany o różnym ciężarze gatunkowym. Najbardziej podstawowa zmiana dotyczy stosunku odpowiedzialności z tytułu gwarancji i rękojmi. W miejsce dotychczasowego uregulowania, które w przypadku udzielenia gwarancji dopuszczało możliwość skorzystania przez nabywcę rzeczy wadliwych z uprawnień wynikających z rękojmi dopiero po wygaśnięciu gwarancji lub ujmowało rękojmię jako swoistą sankcję niewykonania obowiązków gwaranta, wprowadza się równoległą odpowiedzialność z gwarancji i rękojmi. Wybór stosownych uprawnień należeć będzie do kupującego. Zmiana ta ma na celu m.in. wykluczenie powszechnie krytykowanej praktyki udzielania długoterminowych gwarancji przewidujących bardzo niekorzystne dla kupujących warunki w celu faktycznego wyłączenia odpowiedzialności z tytułu rękojmi (tzw. gwarancje wieczyste).

Nb 50

19. Mniej istotną zmianę stanowi dopełnienie nazwy tytułu Działu III (art. 77 i nast.) słowem „jakości” (Gwarancja jakości). Było to konieczne dla unikania nieporozumień, a to wobec rozpowszechnienia się innych postaci „gwarancji”, w tym zwłaszcza „gwarancji kredytowych” (bankowych, rządowych itd.), a także umów gwarancyjnych z art. 391 KC.

Nb 51

20. Wprowadzona, kolejna już zmiana przepisu art. 921² polega na usunięciu wadliwej redakcji § 1 i 2, która wkradła się do tych przepisów w noweli z 28.7.1990 r. Przepis ten miał dla instytucji przekazu przywrócić koncepcję ujęcia znanego ze sformułowania przepisów KZ (art. 613 i nast., a ściślej art. 614 KZ). Według tej koncepcji zobowiązanie z przyjęcia przekazu jako podwójnego upoważnienia ze strony przekazującego – powodujące możliwość powstania zobowiązania do świadczenia przez przekazanego na rzecz odbiorcy przekazu, było uznawane stale za zobowiązanie abstrakcyjne (innymi słowy, oderwane od causa). Wskutek poprawienia błędnego sformułowania w noweli z 28.7.1990 r. obecna redakcja jest redakcją prawidłową. Wynika to ze stwierdzenia, jakie zarzuty przysługują przekazanemu po przyjęciu przekazu. Są to tylko zarzuty wynikające z treści przekazu i te, które przekazanemu przysługują osobiście względem odbiorcy. Staje się więc jasne, że nie są to zarzuty ze stosunku między przekazanym i przekazującym ani ze stosunku między odbiorcą i przekazującym, jeżeli o takich zarzutach nie ma mowy w treści przekazu. Zobowiązanie przekazanego wobec odbiorcy jest więc wówczas abstrakcyjne, tj. oderwane od causa wskazującej poza tekstem przekazu na stosunki podwójnego upoważnienia przekazującego. Jeżeli natomiast treść przekazu wskazuje na któryś ze stosunków przekazującego z przekazanym lub przekazującego z odbiorcą, na zarzut z takiego stosunku może się powołać zobowiązany do świadczenia. O tyle więc wówczas przekaz stanie się stosunkiem kauzalnym.

Nb 52

21. Potrzeba zmiany art. 927 § 3 była konsekwencją niektórych zmian w ustawie z 6.4.1984 r. o fundacjach (t.j. Dz.U. z 1991 r. Nr 46, poz. 203 ze zm.) dokonanych ustawą z 23.2.1991 r. o zmianie ustawy o fundacjach (Dz.U. Nr 19, poz. 82). Obecnie ustanowienie fundacji (także w testamencie) nie wymaga zatwierdzenia przez właściwego ministra. O tym, czy cel i statut fundacji (także ustanowionej w testamencie) są zgodne z przepisami prawa, a także o tym, czy czynności prawne stanowiące podstawę wpisu fundacji do rejestru zostały podjęte przez uprawnioną osobę lub organ i są ważne, decyduje sąd wydający postanowienie o wpisaniu fundacji do rejestru (obecnie Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy).

Nb 53

22. Już od kilkunastu lat art. 951 § 1, formalnie nigdy niezmieniony, brzmiał anachronicznie, gdyż nie pozostawał w zgodzie ani z administracyjnym podziałem kraju, ani ze strukturą terenowych organów administracji. Stało się to szczególnie wyraźne i dotkliwe od wejścia w życie kompleksu ustaw o samorządzie terytorialnym. Przyjęte brzmienie art. 951 § 1 określa krąg podmiotów uprawnionych do przyjęcia oświadczenia spadkodawcy w sposób niebudzący wątpliwości. Ponadto, regulacja ta odznacza się elastycznością umożliwiającą uwzględnienie sytuacji istniejących w poszczególnych gminach.

Nb 54

23. Zmiany w art. 79, 110 (179 § 1 i 2 – uchylony), art. 187, 189, 263, 358, 390 § 3 i art. 632 § 2 były następstwem zmian dokonanych w innych ustawach, a w szczególności zniesienia niektórych urzędów i instytucji oraz przyjęcia, że w tych wszystkich przypadkach, w których KC posługuje się określeniem „własność państwowa”, nabycie własności następuje na rzecz Skarbu Państwa (art. 44¹).

Nb 55

24. Istotnym krokiem na drodze modernizacji prawa cywilnego było uregulowanie instytucji bankowego zastawu rejestrowego jako formy zabezpieczenia. Ustawa o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów uchwalona przez Sejm 6.12.1996 r. (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr 67, poz. 569 ze zm.) weszła w życie 1.1.1998 r. Rozbudowała ona w sposób istotny kodeksowe postanowienia dotyczące instytucji zastawu. Wprowadzenie tej instytucji wymagało stworzenia podstaw prawnych i organizacyjnych scentralizowanego rejestru zastawów.

Nb 56

25. Dalsze nowelizacje dokonane w latach 1996–1998 miały na ogół charakter drobnych korekt związanych ze zmianami ustaw pozakodeksowych. Wyjątkiem w tym zakresie są nowe uregulowania odnoszące się do odpowiedzialności osób utrzymujących hotele i podobne zakłady wprowadzone ustawą z 24.7.1998 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz ustawy – Prawo przewozowe (Dz.U. Nr 117, poz. 758). Stanowią one następstwo ratyfikowania przez Polskę ustawą z 10.10.1996 r. (Dz.U. Nr 146, poz. 678) Konwencji sporządzonej w Paryżu 17.12.1962 r. o odpowiedzialności osób utrzymujących hotele za rzeczy wniesione przez gości hotelowych (Dz.U. z 1999 r. Nr 22, poz. 197).

B. Planowane kierunki dalszych zmian

Nb 57

1. W dalszej części II etapu Komisja do spraw Reformy Prawa Cywilnego zaplanowała zmiany legislacyjne stanowiące realizację programu tzw. komercjalizacji prawa cywilnego. Zmierzać one miały przede wszystkim do wprowadzenia nowych gwarancji pewności obrotu cywilnoprawnego, poszerzenia i zwiększenia skuteczności zabezpieczeń kredytowych, rozszerzenia zakresu i skuteczności ochrony konsumentów. W ramach projektowanych prac legislacyjnych uwzględniane miały być w najszerszym możliwym zakresie potrzeby harmonizowania prawa polskiego z prawem UE. Dotyczyło to w szczególności prawa spółek, rejestru podmiotów gospodarczych i odpowiedzialności za produkt.

Nb 58

2. Planowane szczegółowe zmiany miały objąć w zakresie KC:

1) stworzenie przepisów ogólnych o terminach zawitych na wzór przepisów o przedawnieniu;

2) uporządkowanie problematyki typów i form własności oraz ochrony własności. Sposób regulacji tych zagadnień był uwarunkowany rozwiązaniami nowej Konstytucji RP;

3) wprowadzenie instytucji własności czasowej w miejsce (lub obok) użytkowania wieczystego, które wydaje się zbędne w warunkach gospodarki rynkowej, narusza podstawową zasadę prawa rzeczowego superficies solo cedit, wyrażoną w art. 47 § 1. Dokonane w ten sposób rozszerzenie własności prywatnej gruntów mogłoby ułatwić prywatyzację całej gospodarki. Instytucja własności czasowej byłaby też bardziej zrozumiała dla inwestorów zagranicznych. Zniesienie instytucji użytkowania wieczystego spowodowałoby także konieczność istotnej zmiany lub nawet uchylenia ustawy z 29.4.1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (t.j. Dz.U. z 1991 r. Nr 30, poz. 127 ze zm.). Osobnym, szerszym problemem jest zmiana dotychczasowej praktyki obciążania gruntów Skarbu Państwa i gruntów komunalnych w kierunku definitywnego zbywania tych gruntów;

4) wprowadzenie przewłaszczenia na zabezpieczenie (odnoszącego się także do nieruchomości) – jako nowej formy zabezpieczenia wierzytelności;

5) stworzenie nowych podtypów umów gospodarczych, uwzględniających potrzeby obrotu profesjonalnego;

6) gruntowną przebudowę konstrukcji umów o świadczenie usług oraz uregulowanie nowych ich podtypów;

7) zniesienie ograniczeń w zakresie ustawowego dziedziczenia gospodarstw rolnych przy utrzymaniu specyficznych zasad jedynie w przepisach dotyczących działu spadku obejmującego gospodarstwo rolne.

Nb 59

3. Obecnie zadania Komisji do spraw Reformy Prawa Cywilnego kontynuuje powołana w 1996 r. Komisja Kodyfikacyjna Prawa Cywilnego przy Ministrze Sprawiedliwości. Komisja na wstępie swoich prac przygotowała „Założenia i ogólny kierunek zmian w prawie cywilnym, prawie rodzinnym i gospodarczym oraz postępowaniu cywilnym”, a także przyjęła harmonogram prac. Komisja uznała wówczas, że prace jej nie będą zmierzały do stworzenia nowych kodyfikacji prawa cywilnego materialnego i procesowego, lecz do ich uzupełnienia i modyfikowania w niezbędnym zakresie, potrzebnym do przystosowania ich do nowoczesnych standardów światowych, wyznaczonych w szczególności dyrektywami UE. Spełnienie tych postulatów wymagać zarazem będzie przygotowania ustaw pozakodeksowych, ściśle jednak zsynchronizowanych ze wspomnianymi kodyfikacjami, które stanowią – wraz z ustawą z 25.2.1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 788 ze zm.) – podstawę polskiego prawa prywatnego i procesowego. W przyjętym przez KKPC programie działań potwierdzono wcześniejsze założenie, że KC powinien zostać utrzymany w mocy i regulować stosunki prawne nie tylko z udziałem osób fizycznych, ale także między profesjonalistami (obrót gospodarczy). Coraz więcej bowiem nowoczesnych kodyfikacji przyjmuje system łącznej regulacji obrotu profesjonalnego i nieprofesjonalnego. Rozwiązanie przeciwne, które nie znajduje istotnego uzasadnienia, prowadziłoby do dekompozycji KC i konieczności opracowania nowego aktu prawnego. Zadania z zakresu reformowania prawa cywilnego KKPC uznała za fundamentalne dla rozwoju gospodarczego i społecznego Polski, wymagające jednak działań ostrożnych, prowadzących do spójnych regulacji prawnych.

Nb 60

4. Do planowanych zadań KKPC zaliczyła uzupełnienie KC o podstawowe i trwałe instytucje prawa cywilnego, które – często przypadkowo lub z powodów związanych z poprzednim systemem społeczno-gospodarczym – znalazły się poza ramami tego aktu prawnego.

Nb 61

5. Podstawowe znaczenie KKPC przypisała uregulowaniu w KC instytucji hipoteki, która obecnie w sposób sztuczny powiązana jest w odrębnej ustawie z ustrojem ksiąg wieczystych, oraz dokonaniu zmian wielu instytucji niedostatecznie przystosowanych do potrzeb współczesnego obrotu gospodarczego i usunięciu instytucji zbędnych.

Nb 62

6. Do zadań szczegółowych zaliczono zagadnienia obejmujące:

1) źródła prawa cywilnego (prawo zwyczajowe, zwyczaje, lex contractus, prawo międzyczasowe);

2) pojęcie, nazwy i funkcje klauzul generalnych;

3) regulacje ochrony konsumenta w KC;

4) konstrukcję i rodzaje osób prawnych, ich rejestrację i zakres regulacji w KC;

5) pojęcie przedsiębiorstwa i jego implikacje w odniesieniu do klasyfikacji osób prawnych, typologii czynności prawnych, odpowiedzialności podmiotów, które przedsiębiorstwo prowadzą;

6) pojęcie mienia z uwzględnieniem m.in. własności intelektualnej;

7) ochronę dóbr osobistych ze szczególnym uwzględnieniem ochrony dóbr osobistych osób prawnych;

8) typologię praw rzeczowych wraz z rozważeniem konstrukcji prawa własności;

9) odpowiedzialność za szkody wyrządzone przez funkcjonariuszy publicznych ze szczególnym uwzględnieniem prawa UE, regulacji pozakodeksowych (zwłaszcza ustawy z 14.6.1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego, t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 267 oraz projektu części ogólnej prawa administracyjnego) wraz ze zwróceniem uwagi na system przedawnienia tych roszczeń;

10) czynności cywilnoprawne i typologię umów. Chodzi tu w szczególności o następujące zagadnienia: dokonywanie czynności prawnych przy stosowaniu nowoczesnych środków komunikowania się i wynikającą stąd odpowiedzialność (np. forma czynności prawnych, list intencyjny, opcja, culpa in contrahendo), regulację czynności prawnych o charakterze gospodarczym (w tym umowy ramowe oraz długotrwałe), papiery wartościowe (problem ich definicji, numerus clausus, procedury „dematerializacji” na tle przyjętej w KC koncepcji czynności realnych, abstrakcyjny ich charakter), zakres umów szczegółowych.

Nb 63

7. Ten szeroki program reform został już w pewnym zakresie zrealizowany. Wskazać można przede wszystkim na ustawę z 15.9.2000 r. – Kodeks spółek handlowych, która weszła w życie 1.1.2001 r. (Dz.U. Nr 94, poz. 1037 ze zm.). Nie objął on jednak zagadnień prokury ani firmy, które to zagadnienia uregulowane były dotychczas w KH z 1934 r. Konieczne więc i pilne stało się opracowanie komplementarnych projektów wprowadzających obydwie instytucje do KC. Komisja Kodyfikacyjna stanęła bowiem na stanowisku, że regulacja dotycząca prokury i firmy powinna znaleźć się w KC jako materia ogólniejszej natury, nieodnosząca się wyłącznie do spółek handlowych.
Komisja kontynuowała prace nad projektem zmian ustawy o księgach wieczystych i hipotece wprowadzającym do polskiego systemu prawnego nową instytucję – dług na nieruchomości – stanowiącą kolejny typ ograniczonego prawa rzeczowego. Należy podkreślić, że regulacje dotyczące hipoteki i długu na nieruchomości nie zostały wymuszone koniecznością dostosowania polskiego prawa do prawa wspólnotowego, ale są wymagane rozwojem najnowszych instrumentów zabezpieczających kredyt. Banki hipoteczne sugerowały od pewnego czasu rozszerzenie katalogu rzeczowych zabezpieczeń udzielanych przez nie kredytów. Wspomniany projekt spełnia te postulaty.
To samo dotyczy prac w zakresie regulacji ochrony konsumenta, w możliwie najszerszym zakresie bezpośrednio w KC. Ich rezultatem stały się propozycje zmian KC, przewidujące wprowadzenie do niego umowy o podróż jako nowego typu umowy nazwanej. Rozwiązanie to jest wzorowane na dyrektywie Rady 90/314/EWG z 13.6.1990 r. w sprawie zorganizowanych podróży, wakacji i wycieczek (Dz.Urz. WE L Nr 158, s. 59). Niektóre zagadnienia objęte dyrektywą w pewnej mierze i w zadowalający sposób uregulowane zostały w ustawie z 29.8.1997 r. o usługach turystycznych (t.j. Dz. U. z 2004 r. Nr 223, poz. 2268 ze zm.). Ustawa ta pominęła jednak zagadnienia kluczowe z punktu widzenia ochrony konsumenta. Komisja Kodyfikacyjna stanęła na stanowisku, że zagadnienia cywilistyczne powinny być uregulowane w KC, a ustawa o usługach turystycznych powinna zawierać jedynie zagadnienia administracyjnoprawne oraz szczegółowe i bardzo kazuistyczne postanowienia odnoszące się do zawierania umowy. Kodeks cywilny jest natomiast (ze względów systemowych) naturalnym miejscem, w którym powinna się znaleźć pominięta w ww. ustawie z 1997 r. problematyka uprawnienia konsumenta do podróży zastępczej, odpowiedzialności organizatora podróży za niewykonanie lub niewłaściwe wykonanie zobowiązania, kwestie przedawnienia, a także wykluczenie autonomii stron w zakresie wyboru prawa, które prowadziłoby do obniżenia minimalnego standardu ochrony przyznanego dyrektywą (czyli normy kolizyjne). Wprowadzenie do KC umowy o podróż, jako nowego typu umowy nazwanej, byłoby rozwiązaniem odpowiadającym założeniom KKPC, która zmierza do przeciwdziałania parcelacji problematyki cywilnoprawnej między różne ustawy i dąży do skupienia jej w KC.

Nb 64

8. Równolegle przeprowadzono reformy zmierzające do przystosowania polskiego prawa cywilnego do standardów UE i Konstytucji RP z 1997 r. Realizacja tych zadań odbywała się pod kontrolą TK czuwającego nad zgodnością stanowionego prawa z Konstytucją RP oraz organów UE, które drobiazgowo sprawdzały, czy postanowienia jej dyrektyw są ściśle implementowane do polskiego systemu prawnego. W trakcie realizacji planowanych reform doszło do istotnej zmiany pierwotnych założeń dotyczących zamieszczania nowych regulacji w KC. Ich wykonanie natrafiało bowiem na znaczne trudności. Dyrektywy UE nie tworzą zwartego i utrwalonego systemu prawnego, lecz regulują tylko poszczególne fragmenty stosunków gospodarczych, często w sposób bardzo kazuistyczny.

Nb 65

9. Przyjęte ostatecznie rozwiązanie polegało na tym, że instytucje już funkcjonujące, a zmieniane w wyniku implementacji prawa UE lub zastosowania Konstytucji RP, pozostawiono w KC, natomiast nowe instytucje uregulowano w ustawach odrębnych. W ten sposób dokonano implementacji dyrektyw UE, nowelizując następujące kodeksowe instytucje prawne:

1) odpowiedzialność osób utrzymujących hotele i podobne zakłady (art. 846 i nast. KC) – ustawą z 24.7.1998 r. (Dz.U. Nr 117, poz. 758);

2) wzorce umowne (art. 384 i nast. KC) – ustawą z 2.3.2000 r. (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 1225). Zmiany te zmierzały przede wszystkim do umocnienia pozycji konsumenta wobec przedsiębiorcy stosującego wzorce umowne;

3) odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny (art. 449¹ i nast. KC) – wspomnianą ustawą z 2.3.2000 r.;

4) umowę agencji (art. 758 i nast. KC) – ustawą z 26.7.2000 r. (Dz.U. Nr 74, poz. 857), która umocniła pozycję prawną agenta wobec przedsiębiorcy dającego zlecenie;

5) składanie oświadczeń woli w postaci elektronicznej (art. 60 i 78 KC) – ustawą o podpisie elektronicznym z 18.9.2001 r. (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 262).

Nb 66

10. Ponadto, uwzględniając nowoczesne standardy obrotu gospodarczego: wprowadzono do KC nowy typ umowy – umowę leasingu (art. 709¹ i nast. KC) – ustawą z 26.7.2000 r. (Dz.U. Nr 74, poz. 857); zmieniono treść umowy składu (art. 853 i nast. KC) – ustawą z 16.11.2000 r. o domach składowych oraz o zmianie Kodeksu cywilnego, Kodeksu postępowania cywilnego i innych ustaw (Dz.U. Nr 114, poz. 1191 ze zm.) – obowiązywała do 30.6.2011 r.

Nb 67

11. Równolegle przyjęto cały system uregulowań konsumenckich. Szczególną doniosłość mają w tym względzie trzy ustawy implementujące odpowiednie dyrektywy UE:

1) ustawa z 2.3.2000 r. o ochronie niektórych praw konsumentów oraz odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 1225);

2) ustawa z 27.7.2002 r. o szczególnych warunkach sprzedaży konsumenckiej oraz o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz.U. Nr 141, poz. 1176 ze zm.). Ustawa ta stanowiła implementację dyrektywy 1999/44/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 25.5.1999 r. o niektórych aspektach sprzedaży konsumenckiej i związanej z nią gwarancji (Dz.Urz. WE L Nr 171, s. 12). W ostatnim okresie doszło do przyjęcia dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/83/UE z 25.10.2011 r. w sprawie praw konsumentów (Dz.Urz. UE L Nr 304, s. 64). Obejmuje ona zmiany dyrektywy o sprzedaży konsumenckiej. Termin implementacji dyrektywy 2011/83 został określony w art. 28. Państwa członkowskie zobowiązane są do przyjęcia i opublikowania aktów prawnych koniecznych dla implementacji dyrektywy do 13.12.2013 r. Nowe przepisy mają mieć zastosowanie do umów zawartych po 13.6.2014 r. Szerzej na ten temat M. Pecyna, Sprzedaż konsumencka de lege ferenda, TPP 2012, Nr 2, s. 145 i nast.;

3) ustawa z 20.7.2001 r. o kredycie konsumenckim (Dz.U. Nr 100, poz. 1081 ze zm.) – obecnie nowa ustawa z 12.5.2011 r. (Dz. U. Nr 126, poz. 715 ze zm.).

IV. Trzeci etap reformy prawa cywilnego

Nb 68

1. Trzeci etap reformy przeprowadzono za pomocą nowelizacji KC z 14.2.2003 r. (Dz.U. Nr 49, poz. 408). Jej celem była modernizacja wielu istniejących uregulowań. Reforma objęła m.in.: prawo osobowe (definicja konsumenta, przedsiębiorcy, ułomnej osoby prawnej); prawo firmowe; prokurę; postępowania zmierzające do zawarcia umowy (przetarg i aukcję, ofertę i jej przyjęcie, tryb negocjacji); formę czynności prawnych; odpowiedzialność za szkody wyrządzone przez władzę publiczną.
Wprowadzone zmiany KC przede wszystkim odnoszą się więc do jego części ogólnej i w istotnej mierze były podyktowane koniecznością wypełnienia luk prawnych powstałych w następstwie uchylenia KH i uchwalenia KSH. Z tego też względu w KC znalazły się przepisy regulujące status prawny tzw. niepełnych osób prawnych, prokurę i firmę.
Ponadto, dokonujące się głębokie przemiany całego systemu prawa cywilnego w duchu poszerzenia ochrony konsumentów oraz zracjonalizowania obrotu gospodarczego wymagały jasnego określenia takich podstawowych dla prawa cywilnego pojęć, jakimi są: konsument, przedsiębiorca oraz przedsiębiorstwo.
Nowelizacja objęła także dwie instytucje niemieszczące się w obrębie części ogólnej prawa cywilnego. Są to: zrzeczenie się własności nieruchomości oraz dziedziczenie ustawowe w ostatniej kolejności, tj. w braku małżonka spadkodawcy i krewnych powołanych do dziedziczenia z ustawy. Sprecyzowano również zasady ustalania wysokości odsetek ustawowych.

Nb 69

2. W obowiązującym tekście KC definicja konsumenta znalazła się tylko w art. 384 § 3 – wśród przepisów regulujących wzorce umów. Przyjęto, że jest to jednak zagadnienie o podstawowej obecnie doniosłości dla całego systemu prawa cywilnego i dlatego – podobnie jak pojęcie przedsiębiorcy – powinno być uregulowane w części ogólnej prawa cywilnego, a nie w ramach jednej z instytucji prawa zobowiązań, do których należą wzorce umowne. W związku z tym skreślono art. 384 § 3 KC i umieszczono definicję konsumenta w Księdze pierwszej KC, a mianowicie w art. 22¹ – wśród przepisów odnoszących się do osób fizycznych (Tytuł II Dział I). Taka lokalizacja wspomnianego przepisu jest uzasadniona zarazem ograniczeniem pojęcia konsumenta tylko do osób fizycznych. Koncepcja taka zdecydowanie zwyciężyła w prawie UE i została również przyjęta w ustawie o sprzedaży konsumenckiej, regulującej najważniejszy obszar stosunków konsumenckich. Utrzymywanie szerszego pojęcia konsumenta nie jest wprawdzie zakazane, ale prowadzi do pogorszenia sytuacji polskich przedsiębiorstw w porównaniu z przedsiębiorstwami zagranicznymi i ze względów gospodarczych jest niepożądane.

Nb 70

3. Ogólne przepisy KC oznaczają tylko dwa rodzaje podmiotów stosunków cywilnoprawnych: osoby fizyczne i osoby prawne (art. 1). Natomiast w polskim systemie prawnym od dawna funkcjonują także podmioty, które ani nie są osobami fizycznymi, ani osobami prawnymi (tzw. niepełne osoby prawne). Do tej kategorii należą również osobowe spółki w myśl przepisów KSH. Problem ten wywoływał w nauce i judykaturze niekończące się kontrowersje, które wymagały rozstrzygnięcia ustawowego. Rozstrzygnięcie takie zostało zawarte w art. 33¹ § 1 KC. Odnosi się on wyłącznie do wyróżnionych ustawą jednostek organizacyjnych, którym przepisy prawne przyznały zdolność prawną, lecz których nie obdarzyły osobowością prawną. Tylko do takich jednostek organizacyjnych przepis nakazuje odpowiednio stosować postanowienia o osobach prawnych. Do kategorii tej należą, poza wspomnianymi osobowymi spółkami handlowymi, np. wspólnota mieszkaniowa właścicieli wyodrębnionych lokali i stowarzyszenia niezarejestrowane. Natomiast zakresem tego pojęcia nie będą objęte spółki cywilne, ponieważ nie są to twory prawne, którym ustawa przyznaje odrębną zdolność prawną. W braku odrębnej regulacji prawnej, odpowiedzialność za zobowiązania zaciągnięte przez wspomnianą jednostkę organizacyjną ponosi nie tylko ona sama wyodrębnionym jej majątkiem, ale ponadto jej członkowie.

Nb 71

4. Założeniem kolejnej grupy zmian jest wyodrębnienie oznaczeń służących wyróżnianiu podmiotów prawa cywilnego od oznaczeń służących wyróżnianiu przedsiębiorstw lub ich części rozumianych jako przedmioty praw przedsiębiorców. Sposobem oznaczania przedsiębiorstw zajmują się głównie przepisy ustawy z 16.4.1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (t.j. Dz.U. z 2003 r. Nr 153, poz. 1503 ze zm.), a zwłaszcza jej art. 5. Przyjęta regulacja dotyczy oznaczania podmiotów prawa cywilnego, a przede wszystkim tych, które prowadzą działalność gospodarczą (przedsiębiorców). Zasadnicze założenia nowelizacji oparto na następujących przepisach:

1) wszyscy przedsiębiorcy posługują się swoją firmą, którą jest nazwa osoby prawnej lub nazwisko i imię osoby fizycznej. Zasady te stosuje się odpowiednio do jednostek niemających osobowości prawnej;

2) firma przedsiębiorcy podlega wpisowi do rejestru (art. 43² § 2);

3) firma nie może wprowadzać w błąd (art. 43³ § 2).

Powyższe założenia mają doprowadzić do przejrzystości oznaczeń osób prawnych oraz przedsiębiorców. Ma to przyczynić się do uproszczenia i ułatwienia stosunków między przedsiębiorcami.
Przyjęte przepisy starają się też w drodze dyspozytywnych wskazówek podać możliwe składniki firmy, którymi mogą być np. określenie przedmiotu działalności przedsiębiorcy, siedziby osoby prawnej lub przedsiębiorstwa oraz elementy dowolnie obrane.

Nb 72

5. Dotychczasowy art. 55¹ został wprowadzony do KC w 1990 r., a więc w początkowym okresie przemian gospodarczych i społecznych. Był on, a zwłaszcza zawarte w nim wyliczenie składników przedsiębiorstwa, ściśle wzorowany na uchylonym art. 40 § 1 KH. W odróżnieniu od art. 40 KH, art. 55¹ nie regulował skutków zbycia przedsiębiorstwa, lecz stanowił legalną definicję przedsiębiorstwa.
Nowa redakcja art. 55¹ nie zmienia w sposób zasadniczy treści uregulowania, lecz zmierza do poprawniejszego sformułowania przepisu, wzbogacenia jego treści oraz przyczynia się do jego zharmonizowania z postanowieniami ustaw wydanych po 1990 r., m.in. dostosowania do zmian w terminologii wynikających z ustaw odrębnych.

Nb 73

6. W toku prac przygotowujących wprowadzone zmiany, starano się wykorzystać dorobek prawodawczy zarówno wielu państw obcych (w szczególności ustawodawcy francuskiego, niemieckiego, szwajcarskiego, holenderskiego i amerykańskiego), jak i prawodawcy międzynarodowego (przede wszystkim Konwencję ONZ z 11.4.1980 r. o umowach międzynarodowej sprzedaży towarów; Dz.U. z 1997 r. Nr 45, poz. 286 ze zm.). Uwzględniono rozwiązania przyjęte w Dyrektywach Parlamentu Europejskiego i Rady z 8.6.2000 r. w sprawie niektórych aspektów prawnych usług społeczeństwa informacyjnego, w szczególności handlu elektronicznego (2000/31/WE; Dz.Urz. WE L Nr 178, s. 1), oraz z 13.12.1999 r. w sprawie wspólnotowych ram w zakresie podpisów elektronicznych (1999/93/WE; Dz.Urz. WE L Nr 13 z 2000 r., s. 12), a także w ustawie z 18.9.2001 r. o podpisie elektronicznym (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 262). Wzięto także pod uwagę reguły wyrażone w Zasadach Europejskiego Prawa Kontraktowego, a także w Zasadach Międzynarodowych Kontraktów Handlowych UNIDROIT.

Nb 74

7. Przy utrzymaniu jednolitości rozwiązań dotyczących zawierania umów i formy czynności prawnych uwzględniono w szerszym zakresie szczególne potrzeby obrotu profesjonalnego oraz ochrony praw konsumentów.
W odniesieniu do oferty i jej przyjęcia:

1) wprowadzono wyraźne uregulowanie dopuszczalności złożenia i przyjęcia oferty na elektronicznych nośnikach informatycznych (art. 66¹ i 70);

2) przyjęto w stosunkach między przedsiębiorcami:

a) zasadę oferty odwoływalnej (art. 66²),

b) dopuszczalność tzw. modyfikującego przyjęcia oferty, czyli odejścia w określonym zakresie od rygorystycznie pojmowanej zasady tzw. lustrzanego odbicia w odniesieniu do przyjęcia oferty (art. 68¹),

c) możliwość ustalenia ostatecznej treści umowy, zawartej ustnie, za pomocą tzw. pisma potwierdzającego (art. 77¹);

3) utrzymano koncepcję „milczącego” przyjęcia oferty wyrażoną w art. 386 KC, wyraźnie podkreślając, że za przyjęcie oferty uważa się brak odpowiedzi wysłanej niezwłocznie (art. 68²).

W ramach regulacji aukcji i przetargu:

1) wyodrębniono, w szerszym niż dotychczas zakresie, reżim prawny aukcji i przetargu, powracając jednocześnie do tej tradycyjnej terminologii;

2) przepisy wspólne dla obu tych instytucji (art. 70¹) wskazują przede wszystkim na:

a) dopuszczalność określenia innego sposobu udostępnienia warunków aukcji lub przetargu niż zamieszczenie ich w ogłoszeniu,

b) związanie organizatora warunkami aukcji lub przetargu od chwili ich udostępnienia,

c) dopuszczalność zmiany lub odwołania ogłoszenia, a także wyżej wymienionych warunków tylko wtedy, gdy wynika to z ich treści,

d) obowiązek organizatora postępowania zgodnie z postanowieniami ogłoszenia aukcji albo przetargu i ich warunków od chwili udostępnienia warunków, a oferenta – od chwili złożenia oferty zgodnie z ogłoszeniem aukcji lub przetargu;

3) w art. 70² wyraźnie wskazano, że do zawarcia umowy w wyniku aukcji dochodzi z chwilą udzielenia przybicia. Jeżeli ważność umowy zależy od spełnienia wymagań przewidzianych w ustawie, zarówno organizatorowi, jak i uczestnikowi aukcji, którego oferta została wybrana, przyznano prawo żądania zawarcia umowy;

4) podobnie rozstrzygnięto w odniesieniu do przetargu problem zawarcia umowy, której ważność zależy od spełnienia wymagań przewidzianych w ustawie;

5) unormowano w KC problematykę wadium, co łączy się z istotną rolą, jaką pełni ono w praktyce aukcyjnej i przetargowej, a także z koniecznością wyjaśnienia szeregu wątpliwości co do jego charakteru i skutków;

6) rozszerzono krąg osób uprawnionych do żądania unieważnienia umowy zawartej w wyniku aukcji lub przetargu przez włączenie do niego wszystkich uczestników aukcji lub przetargu (art. 70).

Zgodnie ze stanowiskiem doktryny, przyjęto, że do zawarcia umowy w wyniku negocjacji dochodzi wówczas, gdy strony doszły do porozumienia co do jej istotnych postanowień (art. 72 § 1). Przyjęto także do KC terminologię powszechnie stosowaną w praktyce (negocjacje). Wprowadzono nowy przepis (art. 72 § 2) określający kryteria, według których należy oceniać postępowanie negocjujących partnerów, jeżeli nie doszło do zawarcia umowy. Zasada swobody negocjowania nie może bowiem naruszać ogólnego obowiązku uczciwego postępowania (zgodnie z zasadami dobrej wiary i dobrych obyczajów). Naruszenie powyższej zasady uzasadnia przyznanie roszczenia o wyrównanie szkody powstałej przez to, że zamierzona umowa nie doszła do skutku. Roszczenie to obejmuje odszkodowanie w granicach ujemnego interesu umowy.
Negocjujący partnerzy niekiedy wymieniają informacje, które nie mają być ujawniane i przekazywane innym osobom oraz nie mogą być wykorzystywane przez drugiego partnera dla własnych celów. Wprowadzony przepis (art. 72¹) nakłada na negocjujące strony obowiązek zachowania poufności tego rodzaju informacji. Naruszenie tego obowiązku uzasadnia powstanie roszczenia o naprawienie wynikłej szkody oraz wydanie drugiej stronie korzyści uzyskanych przez stronę, która obowiązku tego nie wykonała.

Nb 75

8. Istotny blok zmian odnosi się do problematyki formy czynności prawnych. Dotyczą one w szczególności ograniczenia zakresu stosowania formy czynności prawnej zastrzeżonej dla celów dowodowych przez:

1) skreślenie art. 75 przewidującego obowiązek jej zachowania w stosunku do czynności prawnych obejmujących rozporządzenia prawem, którego wartość przenosi 2 tys. zł;

2) wyłączenie stosowania art. 74 w obrocie profesjonalnym (w zakresie czynności prawnych w stosunkach między przedsiębiorcami);

3) umożliwienie sądowi podjęcia decyzji przeprowadzenia dowodu ze świadków lub dowodu z przesłuchania stron w obrocie konsumenckim, gdy żąda tego konsument w sporze z przedsiębiorcą.

Osobna grupa zmian odnosi się do umów zawartych w kwalifikowanej formie aktu notarialnego. Wyrażona została wprost zasada, stosownie do której uzupełnienie lub zmiana umowy wymaga zachowania takiej formy, jaką ustawa lub strony przewidziały dla jej zawarcia (art. 77 § 1). Zasadę tę modyfikuje się w odniesieniu do umów zawartych w formie pisemnej, dopuszczając ich rozwiązanie za zgodą obu stron, jak również odstąpienie od nich albo ich wypowiedzenie w formie pisemnej ad probationem (art. 77 § 2).
Zasada, o której mowa wyżej, jest zachowana w odniesieniu do rozwiązania umów zawartych w innej formie szczególnej. Natomiast dopuszcza się odstąpienie od takiej umowy albo jej wypowiedzenie w formie pisemnej ad probationem.

Nb 76

9. Wzorem większości obcych systemów prawnych zrezygnowano z wymogu określenia przez strony terminu zawarcia umowy przyrzeczonej (art. 389 § 1), co ma przyczynić się do zwiększenia znaczenia tej umowy w obrocie gospodarczym.

Nb 77

10. Uregulowanie prokury w części ogólnej KC przyjęto za konieczne w związku z uchyleniem KH oraz na skutek celowego pominięcia w KSH problematyki czynności prawnych należących do obrotu gospodarczego.
Nowe przepisy o prokurze oparto na koncepcji niemieckiej, zgodnie z którą jest to wyjątkowo szerokie pełnomocnictwo o wyznaczonym ustawowo zakresie umocowania. Takie podejście rodzi dwojakie konsekwencje. Po pierwsze, głównym źródłem inspiracji przy kreowaniu konkretnych rozwiązań stały się – w płaszczyźnie porównawczej – przepisy o prokurze zawarte w niemieckim kodeksie handlowym z 1897 r. oraz dorobek doktryny i orzecznictwa niemieckich. Podobnie ważne były doświadczenia austriackie. Ponadto, posiłkowano się rozwiązaniami przyjętymi w art. 458–465 szwajcarskiego prawa zobowiązań z 1911 r. Przy przygotowywaniu projektu pomocna okazała się analiza przepisów o prokurze zawartych w nowych (uchwalonych po 1990 r.) ustawach handlowych państw „młodej demokracji”; wzięto pod uwagę bułgarską ustawę handlową z 1991 r., czesko-słowacki kodeks handlowy z 1991 r., chorwacką ustawę o spółkach handlowych z 1993 r., słoweńską ustawę o spółkach gospodarczych z 1993 r. oraz węgierską ustawę o spółkach gospodarczych z 1997 r.
Nowe przepisy o prokurze z założenia są zharmonizowane z normami prawnymi aktualnie obowiązującymi (założono zwłaszcza, że nie zmienią się traktujące o przedstawicielstwie art. 95–109 KC). Jednak w kilku punktach odstąpiono od tego założenia, gdyż nowa regulacja musiała zostać dostosowana do postanowień ustawy z 20.8.1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (t.j. Dz.U. z 2007 r. Nr 168, poz. 1186 ze zm.) oraz ustawy z 19.11.1999 r. – Prawo działalności gospodarczej (Dz.U. Nr 101, poz. 1178 ze zm.) i KSH.
Język uregulowań dostosowano także do terminologii KC. W kilku punktach zrezygnowano z wyrażeń właściwych dla KH, poza tym starano się usunąć archaizmy.

Nb 78

11. Zrzeczenie się nieruchomości stanowi w prawie polskim jeden ze sposobów rozporządzenia własnością przez właściciela. Instytucję tę pierwotnie regulował art. 179 KC, zachowując wymóg zgody organu administracji rządowej – starosty. Uznano, że zastrzeżenie tego rodzaju narusza interesy gminy i objęto ochroną polegającą na ograniczeniu jej odpowiedzialności za obciążenia nieruchomości tylko do wartości tej nieruchomości i tylko z niej samej.
Omówione wyżej uregulowanie zostało uznane wyr. TK z 15.3.2005 r. (K 9/04, Dz.U. Nr 48, poz. 462) za naruszające zasady samodzielności jednostek samorządu terytorialnego i w konsekwencji za niekonstytucyjne, w wyniku czego utraciło moc prawną 15.7.2006 r. Ustawodawca nie uregulował dotychczas nowymi przepisami tej instytucji, wskutek czego należy uznać dokonywanie takich czynności za niedopuszczalne.
Natomiast odrębnie zostało uregulowane zrzeczenie się wieczystego użytkowania nieruchomości rolnej. W myśl nowego brzmienia art. 17b ust. 3 ustawy z 19.10.1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa (t.j. poz. 1187 ze zm.), użytkownik wieczysty zrzeka się swego prawa przez złożenie Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa oświadczenia woli w formie aktu notarialnego, na skutek czego użytkowanie wieczyste wygasa.

Nb 79

12. Nowelizacja art. 359 § 3 KC wynikła z konieczności dostosowania zawartego w nim upoważnienia ustawowego do wymogów określonych w art. 92 ust. 1 Konstytucji RP. Nowe brzmienie art. 359 § 3 określa wytyczne do aktu wykonawczego ustalającego wysokość odsetek ustawowych. Ustawą z 7.7.2005 r. (Dz.U. Nr 157, poz. 1316) ograniczono dopuszczalną wysokość odsetek wynikających z czynności prawnych. Zgodnie z nowymi przepisami dodanymi po § 2 art. 359 KC, wysokość odsetek nie może przekraczać czterokrotności wysokości stopy kredytu lombardowego Narodowego Banku Polskiego w stosunku rocznym. Oznaczenie w czynności prawnej wyższej stopy procentowej dotknięte jest sankcją nieważności. Postanowienia umowne nie mogą wyłączać ani ograniczać przepisów o odsetkach maksymalnych, także w razie dokonania wyboru prawa obcego. W takim przypadku stosuje się przepisy ustawy.

Nb 80

13. Wprowadzając do KC nowy przepis art. 685¹ KC, ustawodawca ustanowił instytucję podobną do wypowiedzenia zmieniającego w prawie pracy. Umożliwia ona wynajmującemu zmianę wysokości czynszu najmu lokalu mieszkalnego w przypadku umów zawartych na czas nieoznaczony. Uprawnienie to wynajmujący może wykonać najpóźniej na miesiąc naprzód, na koniec miesiąca kalendarzowego.

Nb 81

14. Warto wskazać też na bardzo kontrowersyjną nowelizację umowy o roboty budowlane dokonaną z inicjatywy posłów pod wpływem presji rynku usług budowlanych. Dodany do kodeksowego uregulowania tej umowy nowy art. 647¹ KC miał na celu wzmocnienie pozycji prawnej podwykonawcy robót budowlanych w wyniku wprowadzenia solidarnej odpowiedzialności inwestora i generalnego wykonawcy za zapłatę wynagrodzenia za roboty budowlane wykonane przez podwykonawców. Przepis ten wymaga, aby umowa o roboty budowlane zawarta między inwestorem a generalnym wykonawcą ustalała zakres robót, które mają zostać wykonane przez generalnego wykonawcę, i zakres robót, które będzie on wykonywał za pomocą podwykonawców. Umowy o podwykonawstwo wymagają zatwierdzenia przez inwestora. Jeżeli podwykonawca zawiera umowę z dalszym podwykonawcą, to zgodę na nią musi wyrazić także generalny wykonawca i inwestor. Uregulowanie to spotkało się z dość powszechną krytyką w piśmiennictwie prawniczym i podlegało daleko idącym zabiegom interpretacyjnym SN.

Nb 82

15. Następstwem wprowadzenia ustawą z 28.7.2005 r. (Dz.U. Nr 172, poz. 1438) do KPC instytucji mediacji była konieczność znowelizowania art. 123–125 KC regulujących przerwanie biegu przedawnienia. Poszerzono w szczególności katalog zdarzeń powodujących przerwanie biegu przedawnienia o „wszczęcie mediacji” (art. 123 pkt 3 KC), z zastrzeżeniem, że jeżeli przerwanie biegu przedawnienia nastąpiło wskutek wszczęcia mediacji, przedawnienie nie biegnie na nowo dopóty, dopóki postępowanie to nie zostanie zakończone (art. 124 § 2 KC). Ugoda zawarta przed mediatorem powoduje, że roszczenie ulega przedawnieniu po upływie ogólnych terminów przedawnienia, a więc 10-letnim lub 3-letnim (art. 125 § 1 KC).

V. Dalsza modernizacja KC

Nb 83

1. Kolejne zmiany mające na celu modernizację KC dotyczą różnych działów prawa cywilnego. Składają się na nie nowelizacje przepisów o: formie oświadczeń woli; urządzeniach przesyłowych służebności przesyłu; zobowiązaniach pieniężnych; wzorcach umów, przedawnieniu roszczeń deliktowych; najmie; gwarancjach zapłaty za roboty budowlane; umowie ubezpieczenia i dziedziczeniu ustawowym. Różny jest ich zakres i znaczenie dla obrotu cywilnoprawnego.

Nb 84

2. Uchylony został art. 80 KC, wymagający zachowania formy aktu notarialnego dla skuteczności oświadczenia woli składanego przez osoby niemogące czytać. Według nowego stanu prawnego osoby, które nie mogą czytać i pisać, mogą złożyć oświadczenie woli jedynie w formie aktu notarialnego zgodnie z przepisami ustawy z 14.2.1991 r. – Prawo o notariacie (t.j. Dz.U. z 2008 r. Nr 189, poz. 1158 ze zm.). Natomiast osoby niemogące czytać (niewidomi) mogą składać swoje oświadczenie woli według zasad ogólnych, pod warunkiem że same mogą się podpisać. Uzależniono od decyzji osoby niewidomej, w jaki sposób zapozna się z treścią podpisywanego oświadczenia woli (np. przy pomocy osoby, do której ma zaufanie).

Nb 85

3. Znowelizowany został, budzący liczne kontrowersje w doktrynie i judykaturze, art. 49 KC. W nowym brzmieniu w § l ustawodawca utrzymał dotychczasową zasadę, w myśl której urządzenia służące do doprowadzania lub odprowadzania płynów, pary, gazu, energii elektrycznej oraz inne urządzenia podobne nie należą do części składowych nieruchomości, jeżeli wchodzą w skład przedsiębiorstwa. Natomiast w § 2 postanowiono, że osoba, która poniosła koszty budowy urządzeń, o których mowa w § 1, i jest ich właścicielem, może żądać, aby przedsiębiorca, który przyłączył urządzenia do swojej sieci, nabył ich własność za odpowiednim wynagrodzeniem, chyba że w umowie strony postanowiły inaczej. Z żądaniem przeniesienia własności tych urządzeń może wystąpić także przedsiębiorca.
W uzupełnieniu powyższego uregulowania powołano do życia nowy typ ograniczonego prawa rzeczowego – służebność przesyłu (Księga druga, Tytuł III, Dział III, w którym dodano nowy Rozdział III – art. 305¹–305⁴ KC). Ma ona na celu umożliwienie przedsiębiorcy, który jest właścicielem urządzeń przesyłowych, dostępu do nich. Do nowej służebności należy stosować odpowiednio przepisy o służebnościach gruntowych. Podmiotem uprawnionym z tytułu służebności przesyłu jest przedsiębiorca. Przechodzi ona na nabywcę przedsiębiorstwa i wygasa wraz z jego likwidacją (art. 3053 KC). Omawiana służebność powstaje przez zawarcie umowy. Jeżeli jednak właściciel nieruchomości albo przedsiębiorca odmawia jej zawarcia, a jest ona konieczna dla właściwego korzystania z urządzeń przesyłowych, to może ona zostać ustanowiona za wynagrodzeniem przez sąd.

Nb 86

4. Obowiązująca dotychczas w polskim prawie cywilnym zasada walutowości straciła znaczenie w nowych warunkach społeczno-gospodarczych. Odstąpiono od niej najpierw w uregulowaniach o charakterze publicznoprawnym (ustawa z 27.7.2002 r. – Prawo dewizowe; t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 826), a następnie w KC (art. 358 KC w nowym brzmieniu). Przepis ten nie zawiera postanowienia nakazującego określanie zobowiązań pieniężnych w walucie polskiej. Zastosowanie ma więc w tym względzie ogólna zasada swobody umów (art. 353¹ KC), zgodnie z którą strony mogą swobodnie wyrażać zobowiązania pieniężne w walucie polskiej lub w walucie obcej (art. 358 § 1 KC). W razie określenia świadczenia pieniężnego w walucie obcej, jego wykonanie przez dłużnika powinno nastąpić co do zasady w tej samej walucie. Zgodnie jednak z uregulowaniem art. 358 § 1 KC dłużnik może spełnić także świadczenie pieniężne w walucie polskiej, o ile nie sprzeciwia się temu ustawa, orzeczenie sądowe będące źródłem zobowiązania lub czynność prawna, które zastrzegają spełnienia świadczenia w walucie obcej. W przypadku spełnienia świadczenia w walucie polskiej, przeliczenie waluty obcej na walutę polską następuje na podstawie przeliczenia według średniego kursu ogłaszanego przez Narodowy Bank Polski (art. 358 § 2 KC).

Nb 87

5. Artykuł 385 § 2 KC wyraża dyrektywę interpretacyjną, zgodnie z którą wzorzec umowy powinien być sformułowany jednoznacznie i w sposób zrozumiały. Niejednoznaczne postanowienie wzorca umowy należy tłumaczyć na korzyść konsumenta. Zasady powyższej nie stosuje się w postępowaniu w sprawach o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone. Celem omawianej nowelizacji było dostosowanie prawa polskiego do treści art. 5 zd. 3 dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5.4.1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.Urz. WE L Nr 95, s. 29) oraz wyr. Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości z 9.9.2004 r. (C-70/03 Komisja Wspólnot Europejskich v. Królestwo Hiszpanii, Zb.Orz. 2004, s. I-07999), który uznał, że zasada wykładni na korzyść konsumenta nie ma zastosowania w ramach kontroli abstrakcyjnej wzorca, o której stanowi art. 7 ust. 2 wspomnianej dyrektywy. Przepis ten ma bowiem charakter bezwzględnie obowiązujący, a celem art. 5 zd. 3 dyrektywy jest umożliwienie, dzięki wykładni obiektywnej, zapewnienia lepszej ochrony konsumentów.

Nb 88

6. Ważne zmiany zostały wprowadzone w odniesieniu do kodeksowego uregulowania roszczeń deliktowych:

1) do art. 446 dodano § 4, który dopuszcza przyznanie przez sąd najbliższym członkom rodziny zmarłego zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę. Zgodnie z dotychczasowym uregulowaniem mogli oni uzyskać tylko „stosowne odszkodowanie”, i tylko wtedy, gdy nastąpiło znaczne pogorszenie ich sytuacji życiowej (art. 446 § 3). W świetle obecnego stanu prawnego przysługuje im roszczenie o oba świadczenia łącznie;

2) istotna zmiana dotyczy przedawnienia roszczeń deliktowych. Artykuł 442 KC został uchylony w następstwie wyr. TK z 1.9.2006 r. (SK 14/05, OTK-A 2006, Nr 8, poz. 97), który zakwestionował konstytucjonalność przepisu art. 442 § 1 zd. 2 KC, i zastąpiony art. 442¹ KC. Nowy przepis utrzymał zasadę, zgodnie z którą roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym ulega przedawnieniu z upływem lat trzech od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawiania. Termin ten nie może być jednak dłuższy niż dziesięć lat od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę. Odmienne uregulowanie przyjęto w § 3 art. 442¹ KC. W przypadku bowiem roszczeń z tytułu wyrządzenia szkody na osobie przedawnienie nie może skończyć się wcześniej niż z upływem trzech lat od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia. Należy więc przyjąć, że w przypadku, gdy poszkodowany dowiedział się o szkodzie na osobie po upływie dziesięciu lat od zdarzenia wywołującego szkodę, to może go dochodzić w czasie trzech lat od dowiedzenia się o szkodzie i osobie odpowiedzialnej za jej wyrządzenie, gdyż nie uległo ono przedawnieniu;

3) w § 2 art. 442¹ KC przyjęto, tak jak dotychczas, że termin przedawnienia roszczenia o naprawienie szkody będącej następstwem przestępstwa (zbrodni lub występku) biegnie od dnia popełnienia przestępstwa. Jednak sam termin przedawnienia takich roszczeń został przedłużony z lat dziesięciu do lat dwudziestu, jeżeli szkoda wynikła ze zbrodni lub występku, roszczenie o naprawienie szkody ulega przedawnieniu z upływem lat dwudziestu od dnia popełnienia przestępstwa, bez względu na to, kiedy poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia;

4) kolejna zmiana wprowadzona w § 4 art. 442¹ KC pozostaje w związku z uregulowaniem art. 122 KC. Przedawnienie roszczeń osoby małoletniej o naprawienie szkody na osobie nie może skończyć się wcześniej niż z upływem dwóch lat od uzyskania przez nią pełnoletności. Natomiast w przypadku osób, które nie mają pełnej zdolności do czynności prawnej, dla których nie ustanowiono przedstawiciela ustawowego, przedawnienie przysługujących im roszczeń nie może skończyć się wcześniej niż z upływem dwóch lat od ustanowienia przedstawiciela ustawowego.

Uregulowanie art. 442¹ KC ma zastosowanie także do roszczeń powstałych pod rządami dawnego art. 442 KC, jeżeli w dniu wejścia w życie nowej regulacji roszczenia te nie zostały jeszcze przedawnione (art. 2 ustawy z 16.2.2007 r.; Dz.U. Nr 80, poz. 538).

Nb 89

7. Wprowadzone do KC w ramach przepisów umowy o roboty budowlane (Księga trzecia, Tytuł XVI) uregulowanie gwarancji zapłaty za roboty budowlane (art. 649¹–649⁵) stanowi w założeniu „uzupełnienie” wcześniejszej regulacji art. 647¹, która miała na celu wzmocnienie sytuacji prawnej podwykonawców robót budowlanych. Przepisy art. 649¹–649⁵ zastąpiły ustawę z 9.7.2003 r. o gwarancji zapłaty za roboty budowlane (Dz.U. Nr 180, poz. 1758 ze zm.). Przepisy tej ustawy zostały uznane za niekonstytucyjne wyr. TK z 27.11.2006 r. (K 47/04, Dz.U. Nr 220, poz. 1613). Omawiane unormowanie wprowadza instytucję zabezpieczenia – gwarancję zapłaty, która może zostać udzielona na zlecenie inwestora w postaci gwarancji bankowej, gwarancji ubezpieczeniowej, akredytywy bankowej i poręczenia banku. Koszty zabezpieczenia obciążają w równych częściach strony umowy o roboty budowlane (art. 649¹ KC).
Gwarancja zapłaty ustanawiana jest na żądanie wykonawcy (generalnego wykonawcy) w celu zabezpieczenia terminowej zapłaty umówionego wynagrodzenia za wykonanie robót budowlanych. Żądanie, o którym mowa, może być zgłoszone w każdym czasie. Uprawnienie to nie może być wyłączone umową stron, a odstąpienie inwestora od umowy spowodowane żądaniem wykonawcy (generalnego wykonawcy) przedstawienia gwarancji zapłaty jest bezskuteczne.
Gwarancja zapłaty zabezpiecza wierzytelności wykonawcy (generalnego wykonawcy) do wysokości ewentualnego roszczenia z tytułu wynagrodzenia wynikającego z umowy oraz robót dodatkowych lub koniecznych do wykonania umowy, zaakceptowanych na piśmie przez inwestora. Jeżeli inwestor nie udzieli żądanej gwarancji zapłaty w wyznaczonym przez wykonawcę (generalnego wykonawcę) terminie, nie krótszym niż 45 dni, wykonawca (generalny wykonawca) uprawniony jest do odstąpienia od umowy z winy inwestora ze skutkiem na dzień odstąpienia. Przepisy art. 649¹–649⁴ mają zastosowanie do umów zawartych między wykonawcą (generalnym wykonawcą) a dalszymi wykonawcami (podwykonawcami).
Nieudzielenie gwarancji zapłaty stanowi przeszkodę (za którą odpowiedzialny jest inwestor) w wykonaniu robót (art. 649⁴ § 2 KC) i podstawę odstąpienia od umowy przez wykonawcę (generalnego wykonawcę). Inwestor nie może odmówić wówczas zapłaty wynagrodzenia, mimo niewykonania robót budowlanych, jeżeli wykonawca (generalny wykonawca) był gotów je wykonać, lecz doznał przeszkód z przyczyn obciążających inwestora, w szczególności gdy ten nie dał gwarancji zapłaty. Inwestor może jednak odliczyć to, co wykonawca generalny oszczędził z powodu niewykonania robót budowlanych.

Nb 90

8. W umowie najmu zostały wprowadzone trzy istotne zmiany:

1) uzupełniono treść art. 661 KC, dodając § 2. Stanowi on, że najem zawarty między przedsiębiorcami na czas dłuższy niż lat trzydzieści poczytuje się po upływie tego terminu za zawarty na czas nieoznaczony. Jest to odpowiedź na postulaty praktyki wskazujące, że dotychczasowy termin dziesięcioletni był zbyt krótki dla ochrony interesów przedsiębiorców, zwłaszcza tych, którzy w związku z prowadzoną działalnością ponoszą znaczne nakłady na przedmiot najmu. Uregulowanie to jest zharmonizowane z przyjętym wcześniej w odniesieniu do umów dzierżawy zawartych na czas oznaczony;

2) znowelizowano art. 680¹ KC. Zgodnie z nową regulacją małżonkowie są najemcami lokalu bez względu na istniejące między nimi stosunki majątkowe, jeżeli nawiązanie stosunku najmu lokalu mającego służyć zaspokojeniu potrzeb mieszkaniowych założonej przez nich rodziny nastąpiło w czasie trwania małżeństwa. Jeżeli między małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa albo rozdzielność majątkowa z wyrównaniem dorobków, do wspólności najmu stosuje się odpowiednio przepisy o wspólności ustawowej. Ponadto ustanie wspólności majątkowej w czasie trwania małżeństwa nie powoduje ustania wspólności najmu lokalu mającego służyć zaspokojeniu potrzeb mieszkaniowych rodziny. Sąd, stosując odpowiednio przepisy o ustanowieniu w wyroku rozdzielności majątkowej, może jednak z ważnych powodów na żądanie jednego z małżonków znieść wspólność najmu lokalu.

Nowelizacja dostosowuje tę regulację do zmienionych w 2004 r. przepisów KRO o ustroju majątkowym małżonków.

Nb 91

9. Gruntownym zmianom została poddana kodeksowa regulacja umowy ubezpieczenia. Pierwsze z nich dotyczą ogólnych warunków ubezpieczenia, które odgrywają istotną rolę przy zawieraniu umów ubezpieczenia i określaniu ich skutków prawnych. Ogólne warunki ubezpieczenia objęte są zakresem ogólnego pojęcia „wzorca umowy”, uregulowanego w art. 384 i nast. KC. Wprowadzona zmiana jest odpowiedzią na postulat zastąpienia w treści art. 384 § 1 KC zwrotu uzależniającego związanie stron wzorcem od doręczenia go „przy zawarciu umowy” zwrotem „przed zawarciem umowy”. Ta drobna na pozór zmiana jest bardzo korzystna dla konsumenta, a także dla ubezpieczającego.
W szerokim zakresie znowelizowano przepisy KC regulujące umowę ubezpieczenia (art. 805–834 KC):

1) zastąpiono określenie „zakład ubezpieczeń” słowem „ubezpieczyciel”. Ochronę ubezpieczającego rozciągnięto poza zakres pojęcia konsumenta w ten sposób, że objęto nią także osoby fizyczne zawierające umowę bezpośrednio związaną z ich działalnością gospodarczą lub zawodową (art. 805 § 4 KC);

2) wzmocniono sytuację prawną ubezpieczającego w odniesieniu do wypowiadania umów ubezpieczenia zawieranych na czas określony (art. 812 § 5 KC);

3) nałożono na ubezpieczyciela obowiązek przedstawienia ubezpieczającemu w formie pisemnej przed zawarciem umowy różnic między treścią umowy a ogólnymi warunkami ubezpieczenia. W razie niedopełnienia tego obowiązku ubezpieczyciel nie może powoływać się na różnicę niekorzystną dla ubezpieczającego (art. 812 § 8 KC);

4) nałożono na ubezpieczyciela obowiązek zwrotu części składki za okres niewykorzystanej ochrony ubezpieczeniowej (art. 813 § 1 KC);

5) unormowano skutki niezapłacenia w terminie składki w ratach. Odpowiedzialność ubezpieczyciela ustaje wówczas tylko wtedy, gdy przewiduje to umowa lub ogólne warunki ubezpieczenia i gdy ubezpieczyciel wcześniej wezwał ubezpieczającego do zapłaty ze wskazaniem skutków wynikających z niedopełnienia tego obowiązku (art. 814 § 3 KC);

6) ograniczono obowiązek ubezpieczającego do użycia tylko dostępnych mu środków celem ratowania przedmiotu ubezpieczenia oraz zapobieżenia szkodzie lub zmniejszenia jej rozmiarów (art. 826 KC).

Istotne znaczenie ma unormowanie art. 816 KC, który każdej ze stron przyznaje uprawnienia do żądania zmiany wysokości składki, jeżeli ujawnią się okoliczności pociągające za sobą istotną zmianę prawdopodobieństwa wypadku. W przypadku gdy druga strona nie godzi się na zmianę wysokości składki, może wypowiedzieć umowę.
Omawiana nowelizacja odnosi się także do ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej. Zmiany te są konsekwencją nowelizacji regulacji dotyczącej ubezpieczenia na cudzy rachunek (art. 822 § 1 KC). Przyznaje ona stronom umowy prawo uzgodnienia objęcia nią następstw także takich zdarzeń, które nastąpiły przed jej zawarciem.
Równie daleko idące zmiany odnoszą się także do ubezpieczeń na życie (art. 829–834 KC). Umowa taka zawarta na cudzy rachunek wymaga wcześniej wyrażonej zgody ubezpieczonego (art. 829 § 2 KC).

Nb 92

10. Najdalej idące zmiany dotyczą prawa spadkowego. Dla praktyki obrotu prawnego istotne znaczenie ma wprowadzenie nowej instytucji – aktów poświadczenia dziedziczenia, która pomyślana jest jako działająca alternatywnie do sądowego stwierdzenia nabycia spadku. Czynności tej dokonuje notariusz. Jest on zobowiązany do wpisania aktu poświadczenia dziedziczenia rejestru takich aktów poświadczenia dziedziczenia, utworzonego przez Krajową Radę Notarialną – przy wykorzystaniu systemu teleinformatycznego. Konsekwencją opisanej wyżej zmiany jest nowelizacja przepisów: art. 1025–1028 KC wraz z nazwą Tytułu VI, Księgi czwartej KC i w mniejszym zakresie art. 1025 § 1 i 2, art. 1026, 1027 i 1028 KC oraz art. 1029 i 1029¹ KC. Uchylony został art. 1066 KC, zgodnie z którym w stwierdzeniu nabycia spadku należało wymienić osobno spadkobierców dziedziczących gospodarstwo rolne.
Znowelizowano przepisy regulujące dziedziczenie ustawowe, powiększając krąg spadkobierców ustawowych o dziadków spadkodawcy i ich zstępnych (ciotki, wujkowie, kuzyni spadkodawcy), a także pasierbów spadkodawcy (art. 932–934, 934¹, 935 KC).
W razie braku małżonka, krewnych i pasierbów – zgodnie z dotychczasowymi zasadami powtórzonymi w art. 935 KC – spadek przypada gminie lub Skarbowi Państwa – jako spadkodawcom koniecznym. Jednakże wydaje się, że – ze względu na znacznie poszerzony zakres spadkobierców ustawowych – dziedziczenie ustawowe wspomnianych podmiotów publicznych będzie mieć miejsce zupełnie wyjątkowo.
Kolejne, jeszcze dalej idące zmiany w zakresie prawa spadkowego, wprowadzone zostały ustawą z 18.3.2011 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych aktów (Dz.U. z 2011 r. Nr 85, poz. 458), która weszła w życie 23.10.2011 r. Regulacja ta tworzy podstawy nowej instytucji w polskim prawie spadkowym, jaką jest zapis windykacyjny.
Przed przyjęciem nowego uregulowania, w świetle przepisów Księgi czwartej KC, brak było podstaw do skutecznego przesądzenia przez spadkodawcę o sposobie podziału spadku. Osłabiało to w istotny sposób swobodę testowania.
Zaletą zapisu windykacyjnego jest jego prostota i zgodność z wolą testatora. Powoduje on nabycie przedmiotu zapisu przez zapisobiercę już w chwili śmierci testatora, bez konieczności podejmowania dodatkowych działań, a więc przy zastosowaniu podobnego mechanizmu jak przy dziedziczeniu (art. 922 § 1, art. 924 i 925 KC).
Wprowadzenie zapisu windykacyjnego nie powoduje likwidacji istniejącej już postaci zapisu zwykłego. Z uwagi na to, że zakres przedmiotowy zapisu zwykłego jest szerszy niż zapisu windykacyjnego, ustawodawca dopuszcza równolegle obie postacie zapisu, nadając jednak zapisowi zwykłemu rolę wiodącą. Jego stosowanie stanowi regułę, posłużenie się zaś zapisem windykacyjnym wymaga wyraźnego oświadczenia testatora. Wywołanie skutków rzeczowych zapisu uzależnione jest od wyraźnego wskazania w testamencie, że z chwilą jego śmierci przedmiot zapisu wchodzi do majątku zapisobiercy. Dokładne wskazanie przedmiotu zapisu windykacyjnego i jego interpretację ułatwić ma obowiązek złożenia stosownego oświadczenia w testamentach sporządzanych w formie aktu notarialnego (art. 981¹ § 1 KC).
Nowe przepisy zostały umiejscowione w Dziale III Tytułu III Księgi czwartej KC, w Rozdziale II tego Działu. Odrębna regulacja zapisu windykacyjnego ogranicza się, co do zasady, do kwestii odróżniających go od zapisu zwykłego. W pozostałym zakresie przepisy regulujące zapis zwykły odnoszą się także odpowiednio do zapisu windykacyjnego (art. 981⁶ KC). Do zapisu windykacyjnego stosuje się odpowiednio przepisy o powołaniu spadkobiercy, przyjęciu i odrzuceniu spadku, o zdolności do dziedziczenia i o niegodności (art. 981⁵ KC).
Szczegółowa regulacja samego zapisu windykacyjnego została zamieszczona w dodanych art. 981¹–981⁴. Obejmuje ona definicję zapisu windykacyjnego (art. 981¹ § 1 KC). Polega on na przeznaczeniu w testamencie dla oznaczonej osoby przedmiotu zapisu, który zapisobierca nabywa w chwili otwarcia spadku. Regulacja ta w powiązaniu z art. 922 § 2 KC określa wpływ zapisu windykacyjnego na zawartość spadku, przesądzając, że przedmiot zapisu windykacyjnego jest co do zasady wyłączony ze spadku.
Zgodnie z art. 981¹ § 2 KC przedmiotem zapisu windykacyjnego może być: rzecz oznaczona co do tożsamości, zbywalne prawo majątkowe, przedsiębiorstwo lub gospodarstwo rolne, ustanowienie na rzecz zapisobiercy użytkowania lub służebności. Jest to wyliczenie enumeratywne. Przedmiot zapisu w chwili otwarcia spadku powinien należeć do spadkodawcy, a gdy zapis polega na ustanowieniu użytkowania lub służebności, to przedmiot tego prawa powinien należeć do spadku (art. 981² KC). Nie jest dopuszczalne uzależnianie jego skuteczności od warunku lub terminu. Zastrzeżenie warunku lub terminu uważa się za nieistniejące, chyba że bez takiego zastrzeżenia zapis windykacyjny nie zostałby uczyniony. Taki zapis windykacyjny jest nieważny, ale może wywoływać skutki warunkowego lub terminowego zapisu zwykłego (art. 981³ KC).
Spadkodawca może obciążyć zapisem zwykłym osobę, na rzecz której uczynił zapis windykacyjny.
Dla realizacji nowego uregulowania konieczne było wprowadzenie wielu dodatkowych zmian w KC i innych ustawach. Nowa regulacja uelastycznia instytucję wykonawcy testamentu, uzupełnia o § 6 treść art. 932 KC regulującego dziedziczenie ustawowe małżonka, rodziców, rodzeństwa i zstępnych rodzeństwa spadkodawcy. Artykuł 932 KC nie przesądzał bowiem wyraźnie, jak następuje dziedziczenie ustawowe, w przypadku gdy dochodzą do niego małżonek oraz jeden z rodziców spadkodawcy. Aby uniknąć tych wątpliwości, art. 932 § 6 KC wskazuje, że dziedziczą oni po połowie spadku.
Ustawodawca uznał, że rozdysponowanie przez testatora znacznej części swojego majątku w drodze zapisów windykacyjnych i wyłączenie tych przedmiotów ze spadku ograniczałoby zakres odpowiedzialności za długi spadkowe spadkobierców przyjmujących spadek z dobrodziejstwem inwentarza, a tym samym pogarszało sytuację wierzycieli spadkowych. Dlatego też projekt obciąża odpowiedzialnością za długi spadkowe także osoby otrzymujące przysporzenia w drodze zapisu windykacyjnego (art. 1034¹–1034³ KC). Przyjęto dalej, że do działu spadku spadkobiercy i zapisobiercy odpowiadają solidarnie za długi spadkowe (art. 1034¹ § 1 KC). Ewentualne rozliczenia (regresy) między spadkobiercami i zapisobiercami powinny następować przy uwzględnieniu wartości otrzymanych przez nich przysporzeń (art. 1034¹ § 2 KC). Po dziale spadku osoba, na której rzecz został uczyniony zapis windykacyjny, odpowiada za długi spadkowe proporcjonalnie do wartości otrzymanego przez nią przedmiotu zapisu (art. 1034² KC). Odpowiedzialność tej osoby za długi spadkowe jest ograniczona do wartości otrzymanego przez nią przedmiotu zapisu windykacyjnego według stanu i cen z chwili otwarcia spadku (art. 1034³ KC).
W związku z wprowadzeniem zapisu windykacyjnego dokonano także modyfikacji kodeksowego uregulowania zachowku. Przysporzenia dokonane przez testatora w drodze zapisów windykacyjnych w świetle wprowadzonych zmian należy traktować na równi z darowiznami, przy obliczaniu zachowku uwzględnia się więc ich wartość (art. 993, 995 i 996 KC). Osoby, na których rzecz został uczyniony zapis windykacyjny, obciążono odpowiedzialnością za zachowek względem osób do niego uprawnionych, z tym że ich odpowiedzialność wyprzedza odpowiedzialność osób obdarowanych za życia przez spadkodawcę (dodany art. 999¹ i zmodyfikowane art. 1000 i 1007 § 2 KC).
Podobnie jak przy zachowku, na równi z darowiznami potraktowano zapisy windykacyjne w przepisach regulujących dział spadku (art. 1039–1042 KC).
Dalsze, istotne dla prawa cywilnego zmiany wprowadziła ustawa z 16.9.2011 r. o timeshare (Dz.U. Nr 230, poz. 1370). Dokonała ona w zakresie swojej regulacji wdrożenia dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/122/WE z 14.1.2009 r. w sprawie ochrony konsumentów w odniesieniu do niektórych aspektów umów timeshare, umów o długoterminowe produkty wakacyjne, umów odsprzedaży oraz wymiany (Dz.Urz. UE L Nr 33, s. 10).
Ustawa określa zasady i tryb zawierania między przedsiębiorcą a konsumentem: umów timeshare; umów o długoterminowy produkt wakacyjny; umów pośrednictwa w odsprzedaży timeshare lub długoterminowego produktu wakacyjnego; umów o uczestnictwo w systemie wymiany, a także zasady ochrony konsumentów będących stronami takich umów.

VI. Kierunki prac nad dalszą reformą prawa cywilnego

Nb 93

1. Przedstawiony tu proces modernizacji polskiego prawa cywilnego jest w toku. W ostatnim czasie został pojawił się jednak problem wyboru drogi umożliwiającej doprowadzenie do pożądanego – z punktu widzenia potrzeb współczesnego obrotu prywatnoprawnego – kształtu KC. Wskazano, że rozstrzygnięcia wymaga, czy ustawodawca powinien dalej podążać drogą modernizacji obowiązującego KC, czy też celem powinna być nowa kodyfikacja. Dyskusję zainicjowała KKPC już w 2004 r. (zob. Z. Radwański, Założenia dalszych prac kodyfikacyjnych na obszarze prawa cywilnego, PiP 2004, Nr 3, s. 5 i nast.), a następnie Rada Legislacyjna przy Prezesie Rady Ministrów (M. Kępiński, M. Seweryński, A. Zieliński, Rola kodyfikacji na przykładzie prawa prywatnego w procesie legislacyjnym, PL 2006, Nr 1, s. 10), która wyraźnie opowiedziała się za koniecznością uchwalenia nowego Kodeksu cywilnego. Teza o konieczności opracowania nowego Kodeksu została podtrzymana przez KKPC w opracowanej pod red. Z. Radwańskiego Zielonej księdze (Zielona księga – optymalna wizja Kodeksu cywilnego w Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 2006, s. 197 i nast.).
W rezultacie przyjętego programu prac legislacyjnych przedstawiono w 2008 r. do dyskusji opracowany przez KKPC przy Ministrze Sprawiedliwości projekt Księgi pierwszej KC. Nie udało się natomiast zakończyć całego projektu nowego KC, który zastąpiłby obecny z 1964 r. Prof. Zbigniew Radwański, były przewodniczący Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego, mówiąc o przyczynach tego stanu rzeczy, wskazał, że pewnych kwestii nie rozwiązano w UE, np. jak chronić konsumentów; o pewne kwestie wciąż się spierają instytucje w kraju, np. czy likwidować użytkowanie wieczyste: Komisja uważa, że trzeba je zastąpić nowym ograniczonym prawem rzeczowym (zostawiając ustanowione użytkowania), a np. Ministerstwo Infrastruktury ma inny pogląd; sama nauka prawa nie dopracowała się koncepcji zmian prawa spadkowego czy rodzinnego. Przygotowanie projektu nowego kodeksu wymaga dłuższego czasu (M. Domagalski, Nowy kodeks cywilny trudniejszy, niż sądzono, Rzeczp. z 22.3.2010 r., http://prawo.rp.pl/artykul/450390.html).
W ramach toczonej dyskusji projekt i sama koncepcja przygotowania nowego KC spotkały się z krytyką niektórych ważnych środowisk prawniczych. Sędziowie Izby Cywilnej SN przyjęli stanowisko, że nowego KC uchwalać nie należy. Ich zastrzeżenia ugruntowały się po przeczytaniu Księgi pierwszej nowego Kodeksu (M. Domagalski, Prawo cywilne: Zmiany od noweli do noweli, Rzeczp. z 19.11.2010 r., http://prawo.rp.pl/artykul/566080.html).
Kwestia jest sporna. Przekonuje jednak teza o potrzebie nowej kodyfikacji prawa cywilnego. Dokonane zmiany nie doprowadziły do usunięcia wielu pozostałości dawnego systemu wpisanych w samą konstrukcję KC, brakowało w nich w szczególności spojrzenia na całość uregulowań kodeksowych. Pytanie nie dotyczy więc tego, czy istnieje konieczność opracowania nowej kodyfikacji, lecz tego, kiedy prace te miałyby zostać przeprowadzone. Należy zwrócić uwagę z jednej strony na to, że obowiązujące uregulowania – mimo pewnych mankamentów – stanowią dość nowoczesny i dobrze przystosowany do potrzeb gospodarki rynkowej system prawa cywilnego. Nie ma więc powodów do nadmiernie pospiesznego prowadzenia prac nad nową kodyfikacją. Z drugiej zaś strony, konieczne wydaje się uwzględnienie planów unifikacji prawa prywatnego w ramach UE. Ideę unifikacji pod tym względem zrealizowała już częściowo Komisja do spraw Europejskiego Prawa Kontraktów [zwana Komisją Ole Lando (Lando Commission) od nazwiska jej przewodniczącego, prof. Ole Lando z Copenhagen Business School]. Rezultatami jej prac są Zasady Europejskiego Prawa Kontraktów (PECL) (O. Lando, H. Beale, Principles of European Contract Law. Part I and II. Prepared by The Commission of European Contract Law, The Hague–London–Boston 2000; O. Lando, E. Clive, A. Pruem, R. Zimmermann, Principles of European Contract Law. Part III. Prepared by The Commission of European Contract Law, The Hague–London–New York 2003). Zasady te mają zostać włączone do projektu Europejskiego Kodeksu Cywilnego, jako jego część ogólna.
Zgodnie z założeniami przyjętymi przez autorów PECL, dokument ten stanowi instrument oddziaływania na systemy prawne państw członkowskich UE z wykorzystaniem różnych środków i na wszelkich dostępnych polach. W szczególności przypisuje mu się funkcje mechanizmu stymulującego tworzenie jednolitych reguł dla konsolidującego się wewnątrzunijnego obrotu gospodarczego; mechanizmu ułatwiającego transgraniczną wymianę handlową w Europie w wyniku harmonizacji i eliminacji narodowych różnic oraz wzmacniającego wspólny rynek. W wielu sytuacjach rozwiązania przyjęte w PECL są nowatorskie i często lepsze niż w systemach krajowych. PECL mogą stanowić inspirujące źródło rozwiązań dla narodowych ustawodawców (inspirującą dla ustawodawcy polskiego funkcję PECL podkreślał Z. Radwański, Założenia dalszych prac, s. 9; por. także: P. Meijknecht, Tworzenie zasad europejskiego prawa kontraktów, PiP 2004, Nr 2, s. 39 i nast.; J. Rajski, Nowy etap rozwoju europejskiego prawa prywatnego, KPP 2006, Nr 1), mogą być wzorem przy reformowaniu czy też tworzeniu od nowa prawa kontraktów. Otwarte pozostaje jednak pytanie, czy i w jakim czasie można spodziewać się projektu europejskiej kodyfikacji prawa cywilnego.
W ostatnim okresie pojawiły się nowe tendencje w zakresie harmonizacji unijnego prawa prywatnego. Konieczność pogłębienia procesów integracyjnych w UE jest uzasadnieniem dalszego kroku na tej drodze, jakim jest opublikowany przez Komisję Europejską w dniu 11.10.2011 r. projekt Wspólnego Europejskiego Prawa Sprzedaży (Common European Sales Law, CESL; Proposal for a Regulation of the European Parliament and the Council on a Common European Sales Law (CESL), http://eur–lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=COM:2011:0635:FIN:EN:PDF). W przypadku jego zaakceptowania, byłby to pierwszy akt prawny przyjęty bezpośrednio w wyniku wieloletnich dążeń do harmonizacji europejskiego prawa umów. Przywołany dokument zawiera innowacyjne rozwiązanie, które polega na tym, że CESL ma utworzyć w systemie każdego z państw członkowskich drugi, równoległy reżim umowy sprzedaży. Reżim ten byłby integralną częścią systemów prawa prywatnego państw członkowskich.
Szczególnie interesującym z punktu widzenia perspektyw harmonizacji wspólnotowego prawa prywatnego jest wywiad, jakiego udzielił Ch. v. Bar, i opisane w nim tendencje związane z oceną perspektyw opracowania europejskiego kodeksu cywilnego (W. Dajczak, Wywiad z Christianem von Barem, Forum Prawnicze 2011, Nr 3(5), s. 3 i nast.).
Postulowane przez KKPC szybkie opracowanie nowego KC (w ciągu 2–3 lat) mogłoby w tej sytuacji doprowadzić do negatywnych skutków, na które wskazują krytycy tej koncepcji, i okazać się całkowicie dysfunkcjonalne, z punktu widzenia procesu unifikacji prawa prywatnego.

¹ Odnośnik nr 1 dodany do tytułu ustawą z dnia 23.06.2006 r. (Dz.U. Nr 133, poz. 935), która wchodzi w życie 5.08.2006 r. Treść odnośnika publikujemy na końcu ustawy.

Księga pierwsza. Część ogólna

Wprowadzenie

Nb 1

1. Systematyka prawa cywilnego. W polskiej doktrynie prawa cywilnego została przyjęta tzw. pandektowa systematyka tego prawa, obejmująca następujące jego działy:

1) część ogólną;

2) prawa bezwzględne (prawo rzeczowe, prawa na dobrach niematerialnych);

3) prawa względne (prawo zobowiązań);

4) prawo rodzinne;

5) prawo spadkowe.

Nb 2

2. „Zasada ręki”. Profesor Witold Warkałło opowiadał studentom prawa Uniwersytetu Warszawskiego o „zasadzie ręki” prawa cywilnego (nie słyszałem tego osobiście, mówił mi o tym Jego uczeń, dr Wojciech Marek). Ręka składa się mianowicie m.in. z dłoni obejmującej pięć palców, a prawo cywilne składa się z pięciu działów, mianowicie – zaczynając od kciuka – części ogólnej, prawa rzeczowego, prawa zobowiązań, prawa spadkowego i prawa rodzinnego.

Nb 3

3. Zakres Kodeksu cywilnego. W obowiązującym KC systematyka ta została zastosowana tylko częściowo. Kodeks ten składa się mianowicie z czterech ksiąg, z których pierwsza zawiera przepisy części ogólnej prawa cywilnego, druga reguluje własność i inne prawa rzeczowe, trzecia – zobowiązania, a czwarta – spadki. Poza KC w znacznym zakresie została uregulowana problematyka praw na dobrach niematerialnych (zwłaszcza prawa autorskiego i prawa własności przemysłowej) oraz prawa rodzinnego.

Nb 4

4. Prawo pandektów. System pandektowy został przeniesiony do prawa polskiego z doktryny niemieckiej. W XVI w. w Niemczech nastąpiła recepcja prawa rzymskiego, które stało się powszechnym niemieckim prawem prywatnym i stworzyło podstawy do rozwoju nowoczesnej nauki prawa. Od części Corpus iuris civilis, zwanej Digesta albo (z języka greckiego) Pandectae, otrzymało ono nazwę prawa pandektów [zob. R. Sohm, Instytucje, historia i system rzymskiego prawa prywatnego, Warszawa 1925, s. 1–6; F. Zoll (starszy), Rzymskie prawo prywatne (pandekta), Warszawa–Kraków 1920, s. 99].

Nb 5

5. Zakres części ogólnej. Część ogólna prawa cywilnego zawiera przepisy wspólne dla części szczegółowych tego prawa, jednakże przede wszystkim tych, które również zostały uregulowane w KC (część ogólna ma zdecydowanie mniejsze znaczenie w wypadku praw na dobrach niematerialnych i prawa rodzinnego – zob. Nb 3). Przepisy części ogólnej, zamieszczone w Księdze pierwszej KC, zostały ujęte w sześciu tytułach:

1) przepisy wstępne (Tytuł I);

2) osoby (Tytuł II), mianowicie osoby fizyczne (zdolność prawna i zdolność do czynności prawnych, miejsce zamieszkania i uznanie za zmarłego) oraz osoby prawne (zob. wprowadzenie przed art. 8);

3) mienie (Tytuł III);

4) czynności prawne (Tytuł IV: przepisy ogólne, zawarcie umowy, forma czynności prawnych, wady oświadczenia woli, warunek, przedstawicielstwo – zob. wprowadzenie przed art. 56);

5) termin (Tytuł V);

6) przedawnienie roszczeń (Tytuł VI).

Nb 6

6. Zakres przepisów wstępnych części ogólnej. Przepisy wstępne części ogólnej regulują następujące zagadnienia:

1) zakres KC (stosunki prawne między osobami fizycznymi i osobami prawnymi – art. 1);

2) zasadę nieretroakcji (nieobowiązywania prawa wstecz – art. 3);

3) nadużycie prawa podmiotowego (art. 5);

4) ciężar dowodu (art. 6);

5) domniemanie dobrej wiary (art. 7).

Tytuł I. Przepisy wstępne

Art. 1.² [Zakres regulacji]

Kodeks niniejszy reguluje stosunki cywilnoprawne między osobami fizycznymi i osobami prawnymi.

Spis treści

Nb

I.

Uwagi ogólne

1

II.

Stosunek cywilnoprawny

5

III.

Podmioty stosunków cywilnoprawnych

13

IV.

Prawo cywilne a inne gałęzie prawa i dyscypliny prawnicze

17

I. Uwagi ogólne

Nb 1

1. Zakres Kodeksu cywilnego. Artykuł 1 określa zakres przedmiotowy i podmiotowy ustawy z 23.4.1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.). Kodeks cywilny reguluje stosunki cywilnoprawne (zakres przedmiotowy) między osobami fizycznymi i osobami prawnymi (zakres podmiotowy).

Nb 2

2. Pierwotne brzmienie. Artykuł 1 w pierwotnym brzmieniu, obowiązującym do czasu wejścia w życie ustawy z 28.7.1990 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 55, poz. 321 ze zm.; ZmKC), składał się z trzech paragrafów. Sformułowania tych przepisów wyrażały szczególną pozycję prawną jednostek gospodarki uspołecznionej oraz miały świadczyć o niewielkim, wręcz zanikającym znaczeniu podmiotów nieuspołecznionych.

Nb 3

3. Gospodarka rynkowa. Ustawa z 28.7.1990 r. (ZmKC), dostosowująca przepisy KC do reguł gospodarki rynkowej, zrównała sytuację prawną wszystkich osób prawnych. W szczególności z Kodeksu tego usunięto pojęcia jednostki gospodarki uspołecznionej i własności społecznej, a w konsekwencji zniesiono uprzywilejowaną pozycję tych jednostek i zasadę szczególnej ochrony własności społecznej.

Nb 4

4. Ułomne osoby prawne. Zgodnie z art. 33¹ § 1, dodanym przez ustawę z 14.2.2003 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 49, poz. 408), do jednostek organizacyjnych niebędących osobami prawnymi, którym ustawa przyznaje zdolność prawną, stosuje się odpowiednio przepisy o osobach prawnych. Zmiana ta nie oznacza jednak rozszerzenia zakresu podmiotowego KC o tzw. ułomne osoby prawne (zwane też „niepełnymi” lub „ustawowymi”), skoro do takich jednostek organizacyjnych stosuje się przepisy o osobach prawnych, i to jedynie „odpowiednio”.

II. Stosunek cywilnoprawny

Nb 5

1. Definicja. Stosunkiem prawnym jest stosunek społeczny regulowany przez normę prawną i usankcjonowany przez państwo (zob. Z. Ziembiński, O metodzie analizowania „stosunku prawnego”, PiP 1967, Nr 2, s. 195 i nast.). Stosunkiem cywilnoprawnym jest taki stosunek prawny, który jest określony przez dyspozycję normy prawa cywilnego (zob. Wolter, Ignatowicz, Stefaniuk, Prawo cywilne 1999, s. 107 i nast.).

Nb 6

2. Sprawa cywilna. Postępowanie sądowe w sprawach ze stosunków z zakresu prawa cywilnego zostało uregulowane w ustawie z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.). Pojęcie spraw cywilnych w rozumieniu art. 1 KPC obejmuje ponadto sprawy ze stosunków z zakresu prawa rodzinnego i opiekuńczego, prawa pracy, prawa ubezpieczeń społecznych oraz inne sprawy, do których przepisy KPC stosuje się z mocy ustaw szczególnych.

Nb 7

3. Kryteria rozgraniczenia. Artykuł 1 KC nie określa kryteriów rozgraniczenia między stosunkiem cywilnoprawnym i innymi stosunkami prawnymi, a w konsekwencji – między prawem cywilnym a innymi gałęziami prawa. W doktrynie wskazuje się przede wszystkim na dwa takie kryteria: metody oraz przedmiotu regulacji stosunków społecznych. Wypowiadane są też poglądy kwestionujące możliwość znalezienia jednego doskonałego kryterium rozgraniczenia.

Nb 8

4. Metoda regulacji stosunków społecznych. W nowszej doktrynie oraz w orzecznictwie przeważa pogląd, zgodnie z którym podstawowe znaczenie w rozważanym zakresie ma kryterium metody regulacji stosunków społecznych. Pozwala ono na wyodrębnienie w systemie prawa trzech jego podstawowych gałęzi: prawa cywilnego zaliczanego do sfery prawa prywatnego oraz prawa administracyjnego i karnego zaliczanych do sfery prawa publicznego (zob. szerzej M. Safjan, w: System PrPryw, t. 1, 2007, s. 30 i nast.). Stosunki społeczne, regulowane przez normy należące do każdej z tych gałęzi, zostały bowiem poddane przez prawodawcę swoistej metodzie. Metoda cywilistyczna charakteryzuje się równorzędnością (autonomicznością) podmiotów stosunku prawnego i brakiem bezpośredniego przymusu ze strony organów państwa. Metoda administracyjna różni się od cywilistycznej przede wszystkim brakiem równorzędności podmiotów, a metoda karna – stosowaniem bezpośredniego przymusu, tj. operowaniem bezpośrednio karą (por. zwłaszcza S. Grzybowski, w: System, t. I, wyd. 2, s. 17–19; Stelmachowski, Wstęp, s. 22 i nast.; Stelmachowski, Zarys, s. 24 i nast.; zob. też M. Safjan, w: System PrPryw, t. 1, 2007, s. 36 i nast.).

Nb 9

5. Kształt stosunku cywilnoprawnego. W konsekwencji również określenie kształtu stosunku cywilnoprawnego zostało z reguły pozostawione samym stronom. W prawie cywilnym, inaczej niż w prawie administracyjnym i karnym, powstanie i ustanie stosunku prawnego często następuje z woli samych stron, bez udziału organów państwa lub gminy (zob. Stelmachowski, Wstęp, s. 48; Stelmachowski, Zarys, s. 42).

Nb 10

6. Równorzędność podmiotów. Pierwszą cechą prawa cywilnego jest równorzędność (autonomiczność) podmiotów (stron) stosunku prawnego, tzn. brak władczego podporządkowania. Autonomiczność opiera się na postawie filozoficznej, którą jest uznanie dwóch podstawowych wartości: godności osoby ludzkiej jako istoty jedynej i niepowtarzalnej oraz równości wszystkich ludzi bez względu na narodowość, religię, rasę, płeć, wiek i stanowisko społeczne. Zasada równości ludzi wobec prawa oznacza w obszarze prawa cywilnego nie tylko równe traktowanie obywateli w takich samych sytuacjach prawnych, ale ponadto ich równorzędność w stosunkach wzajemnych (Stelmachowski, Wstęp, s. 39–41; Stelmachowski, Zarys, s. 35–38).

Nb 11

7. Brak bezpośredniego przymusu. Drugą cechą prawa cywilnego jest brak bezpośredniego przymusu ze strony państwa. Stosowanie sankcji w prawie cywilnym jest nie tylko ostatecznością, ale zawsze tylko środkiem, nigdy zaś celem (Stelmachowski, Wstęp, s. 48; Stelmachowski, Zarys, s. 42).

Nb 12

8. Stosunki majątkowe i niemajątkowe. Stosunki cywilnoprawne mają z reguły charakter majątkowy, niekiedy zaś niemajątkowy. Do pierwszej grupy należą zwłaszcza stosunki z zakresu prawa zobowiązań, rzeczowego, spadkowego i częściowo rodzinnego, a do drugiej – m.in. liczne stosunki z zakresu prawa rodzinnego i stosunki związane z ochroną dóbr osobistych.

III. Podmioty stosunków cywilnoprawnych

Nb 13

1. Osoby fizyczne i prawne. Podmiotami stosunków cywilnoprawnych są osoby fizyczne (zob. art. 8 i nast.) oraz osoby prawne (zob. art. 33 i nast.). Nie stanowią odrębnej kategorii podmiotów tzw. ułomne osoby prawne, do których stosuje się odpowiednio przepisy o osobach prawnych (zob. wyżej, Nb 4). Podmiotami niektórych stosunków cywilnoprawnych mogą być wyłącznie osoby fizyczne (np. osoby prawne nie mogą być podmiotami stosunków z zakresu prawa rodzinnego, nie można też po nich dziedziczyć).

Nb 14

2. Rozszerzenie zakresu podmiotowego. Nowelizacja KC w 1990 r. (ZmKC) charakteryzowała się m.in. rozszerzeniem zakresu podmiotowego stosunków cywilnoprawnych; np. przed tą nowelizacją podmiotami umów dostawy (zob. art. 605) i o roboty budowlane (zob. art. 647) mogły być wyłącznie jednostki gospodarki uspołecznionej, a użytkownikami wieczystymi mogły być wyłącznie osoby fizyczne i tylko niektóre osoby prawne (zob. art. 232 § 1).

Nb 15

3. Koncepcja prawa gospodarczego. Artykuł 1 w początkowym brzmieniu wyrażał tzw. zasadę jedności prawa cywilnego, zgodnie z którą KC regulował stosunki między wszystkimi podmiotami tego prawa, w tym również, a nawet przede wszystkim, stosunki między jednostkami gospodarki uspołecznionej (zob. Z. Rzepka, w: Komentarz 1972, t. 1, s. 21–22; Wolter, Prawo cywilne 1986, s. 20 i nast.). W opozycji do wspomnianej zasady część doktryny opowiadała się za koncepcją prawa gospodarczego jako odrębnej gałęzi prawa, regulującej stosunki wewnątrz tzw. sektora uspołecznionego. Prawo gospodarcze obejmowało zresztą swoim zasięgiem nie tylko cywilnoprawną problematykę obrotu uspołecznionego, ale również dalsze unormowania wkraczające w materię zwłaszcza prawa administracyjnego i finansowego. Wobec posługiwania się przez ustawodawcę w tym zakresie różnymi metodami regulacji stosunków społecznych nie można było traktować prawa gospodarczego jako odrębnej gałęzi prawa. Również po nowelizacji KC w 1990 r. o koncepcji prawa gospodarczego można więc mówić jedynie jako o kompleksowym zespole przepisów prawa (S. Grzybowski, w: System, t. I, wyd. 2, s. 27–28; zob. też dyskusję w sprawie wyodrębnienia prawa gospodarczego, RPEiS 1993, Nr 1, s. 1–43).

Nb 16

4. Obrót powszechny i profesjonalny. Z art. 1 w obecnie obowiązującym brzmieniu wynika expressis verbis, że KC reguluje stosunki cywilnoprawne między osobami fizycznymi i osobami prawnymi. Rozróżnienie zaś między obrotem powszechnym a obrotem profesjonalnym (który zastąpił dotychczasowy obrót uspołeczniony) opiera się obecnie nie na kryterium podmiotowym (przed nowelizacją KC w 1990 r. obrót uspołeczniony obejmował stosunki prawne między jednostkami gospodarki uspołecznionej), ale na kryterium prowadzenia bądź nieprowadzenia działalności gospodarczej (tj. prowadzenia bądź nieprowadzenia przedsiębiorstwa) przez podmioty stosunków cywilnoprawnych niezależnie od tego, czy są one osobami fizycznymi, czy osobami prawnymi.

IV. Prawo cywilne a inne gałęzie prawa i dyscypliny prawnicze

Nb 17

1. Zakres prawa cywilnego. Kodeks cywilny składa się z czterech ksiąg, które zawierają przepisy należące do czterech podstawowych działów prawa cywilnego (części ogólnej, prawa rzeczowego, prawa zobowiązań i prawa spadkowego). Niektóre wszakże części tych działów oraz dalsze działy prawa cywilnego zostały uregulowane w odrębnych aktach normatywnych. Poza tym prawo cywilne obejmuje swym zasięgiem część przepisów kilku dyscyplin prawniczych, wyodrębnionych na podstawie kryterium przedmiotu regulacji, w których została zastosowana zarówno cywilistyczna, jak i administracyjna metoda regulacji stosunków społecznych (zob. wyżej, Nb 8). Istnieją wreszcie takie działy prawa, regulowane w zasadzie metodą administracyjną, które ze względu na przedmiot regulacji pozostają w ścisłym związku z prawem cywilnym.

Nb 18

2. Prawo rodzinne i opiekuńcze. Działem prawa cywilnego jest prawo rodzinne i opiekuńcze, które reguluje niemajątkowe i majątkowe stosunki między małżonkami, między rodzicami i dziećmi oraz stosunki z zakresu opieki i kurateli. O uregulowaniu tego działu prawa poza KC zadecydowały względy przede wszystkim ideologiczne, mianowicie przekonanie o niewłaściwości zamieszczania przepisów regulujących stosunki rodzinne i majątkowe (gospodarcze) w jednym akcie prawnym (chociaż w projektach KC z 1948 r. i z 1960 r. przepisy prawa rodzinnego były zamieszczone w jednej z ksiąg tego Kodeksu). Skłoniło to zresztą część doktryny do sformułowania poglądu o rzekomej odrębności prawa rodzinnego i opiekuńczego od prawa cywilnego. Obecnie zdecydowanie przeważa stanowisko przeciwne. Jest też wypowiadany słuszny pogląd, zgodnie z którym de lege ferenda przepisy prawa rodzinnego i opiekuńczego powinny być zamieszczone w Kodeksie cywilnym [S. Grzybowski, Z problematyki usytuowania prawa rodzinnego w systemie prawa cywilnego (zagadnienia przepisów części ogólnej oraz oświadczeń o wstąpieniu w związek małżeński), w: Z zagadnień współczesnego prawa cywilnego. Księga pamiątkowa ku czci Profesora Tomasza Dybowskiego (red. J. Błeszyński, J. Rajski, M. Safjan, E. Skowrońska), SI 1994, t. 21, s. 206–207; J. Winiarz, O potrzebie i kierunku reformy prawa rodzinnego RP, w: Z zagadnień współczesnego prawa cywilnego (red. J. Błeszyński, J. Rajski, M. Safjan, E. Skowrońska), s. 211]. W ścisłym związku przedmiotowym z problematyką prawa rodzinnego i opiekuńczego pozostaje prawo o aktach stanu cywilnego, stanowiące jednakże dział prawa administracyjnego.

Nb 19

3. Prawo na dobrach niematerialnych. Działem prawa cywilnego, uregulowanym poza KC, jest tzw. prawo na dobrach niematerialnych (zwane też prawem własności intelektualnej), w tym zwłaszcza prawo autorskie i prawo własności przemysłowej.

Nb 20

4. Prawo spółdzielcze. Prawo spółdzielcze jest częścią prawa cywilnego. Nie stanowi ono zresztą odrębnego działu prawa cywilnego, ale dyscyplinę prawniczą, której regulacje wkraczają w materię części ogólnej prawa cywilnego oraz prawa rzeczowego, zobowiązań, rodzinnego i spadkowego, a także innych dyscyplin prawniczych bądź gałęzi prawa, zwłaszcza prawa rolnego (przepisy o spółdzielniach produkcji rolnej) i prawa pracy (przepisy o spółdzielniach pracy). Stosunek członkostwa w spółdzielni jest cywilnoprawnym stosunkiem niemajątkowym. Cywilnoprawny charakter mają też w konsekwencji m.in. takie instytucje prawa spółdzielczego, jak statut spółdzielni, postępowanie wewnątrzspółdzielcze czy uchwały organów spółdzielni (zob. szerzej K. Pietrzykowski, Powstanie i ustanie stosunku członkostwa w spółdzielni, Warszawa 1990, s. 59 i nast.).

Nb 21

5. Prawo spółek handlowych. Prawo handlowe obecnie w zasadzie nie istnieje jako odrębny dział prawa cywilnego wobec uchylenia rozp. Prezydenta Rzeczypospolitej z 27.6.1934 r. – Kodeks handlowy (Dz.U. Nr 57, poz. 502 ze zm.) przez art. VI § 1 Przepisów wprowadzających Kodeks cywilny z 23.4.1964 r. (Dz.U. Nr 16, poz. 94 ze zm.), z wyjątkiem przepisów dotyczących spółek jawnych, spółek z ograniczoną odpowiedzialnością i spółek akcyjnych (a obecnie – również spółek komandytowych) oraz firmy, prokury i rejestru handlowego. Częścią prawa cywilnego (należącą zwłaszcza do części ogólnej tego prawa, a także do prawa rzeczowego i zobowiązań) jest natomiast tzw. prawo spółek handlowych, uregulowane dawniej w pozostawionych w mocy przepisach KH, a od 1.1.2001 r. – w ustawie z 15.9.2000 r. – Kodeks spółek handlowych (Dz.U. Nr 94, poz. 1037 ze zm.) [zob. szerzej J. Okolski, W. Opalski, Reforma Kodeksu cywilnego a prawo handlowe, w: Z zagadnień współczesnego prawa cywilnego (red. J. Błeszyński, J. Rajski, M. Safjan, E. Skowrońska), s. 65 i nast.; S. Sołtysiński, w: Komentarz KSH, t. I, 2001, s. 17 i nast.].

Nb 22

6. Prawo zobowiązań i prawo rzeczowe. Częścią prawa zobowiązań są m.in. prawo wekslowe, czekowe, przewozowe, ubezpieczeniowe (prawo tzw. ubezpieczeń gospodarczych), przepisy o papierach wartościowych i o ochronie praw lokatorów, a częścią prawa rzeczowego – m.in. przepisy o księgach wieczystych i hipotece, o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów, o własności lokali, o spółdzielniach mieszkaniowych, o tzw. timesharingu, o samorządzie terytorialnym (w części dotyczącej nabywania mienia przez gminy) oraz o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców. W związku z częścią ogólną prawa cywilnego pozostają odrębne przepisy regulujące powstanie, ustanie, ustrój i działalność poszczególnych osób prawnych lub dotyczące przedsiębiorców, zwłaszcza – obok wyżej wspomnianego (Nb 20 i 21) prawa spółdzielczego i prawa spółek handlowych – przepisy o przedsiębiorstwach państwowych, stowarzyszeniach, fundacjach, bankach (prawo bankowe w szerokim znaczeniu), samorządzie terytorialnym (w części dotyczącej komunalnych osób prawnych), prawo upadłościowe i naprawcze, przepisy prawa swobody działalności gospodarczej, przepisy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji oraz o ochronie konkurencji i konsumentów. Prawo cywilne obejmuje swoim zasięgiem również prawo morskie i lotnicze.

Nb 23

7. Prawo pracy jest odrębną od prawa cywilnego gałęzią prawa prywatnego (M. Safjan, w: System PrPryw, t. 1, 2007, s. 67–68 zalicza prawo pracy zarówno do sfery prawa prywatnego, jak i publicznego), w której obok metody cywilistycznej regulacji stosunków społecznych jest stosowana również metoda administracyjna. O wykształceniu się tej gałęzi prawa z prawa cywilnego na zasadzie kryterium przedmiotu regulacji świadczą takie zwłaszcza okoliczności, jak zamieszczenie w ustawie z 26.6.1974 r. – Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.) części ogólnej oraz tylko odpowiednie stosowanie przepisów KC w sprawach nieuregulowanych w prawie pracy i to tylko o tyle, o ile te przepisy nie są sprzeczne z zasadami prawa pracy (art. 300 KP); zob. Radwański, Panowicz-Lipska 2008, s. 9–10.

Nb 24

8. Prawo rolne, podobnie jak prawo pracy, zawiera przepisy oparte zarówno na cywilistycznej, jak i administracyjnej metodzie regulacji stosunków społecznych. Część przepisów z zakresu tej dyscypliny prawniczej [która zgodnie z przeważającym poglądem doktryny nie stanowi odrębnej gałęzi prawa; zob. S. Grzybowski, w: System, t. I, wyd. 2, s. 22–23; A. Stelmachowski, w: Polskie prawo rolne na tle ustawodawstwa Unii Europejskiej (praca zbiorowa), Warszawa 1994, s. 7–9], zamieszczonych zresztą głównie w KC, należy do prawa rzeczowego, zobowiązań i spadkowego.

Nb 25

9. Prawo górnicze i prawo wodne zawierają przepisy należące do prawa rzeczowego oraz – w przeważającej części – do prawa administracyjnego. Spostrzeżenie to odnosi się także do przepisów o gospodarce nieruchomościami, które wszakże po ich nowelizacji w 1990 r. (ustawa z 29.4.1989 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości, t.j. Dz.U. z 1991 r. Nr 30, poz. 127 ze zm. oraz ustawa z 29.9.1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości, Dz.U. Nr 79, poz. 464 ze zm.) oraz po uchwaleniu 21.8.1997 r. ustawy o gospodarce nieruchomościami (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr 102, poz. 651 ze zm.), w znacznie większym niż dotychczas zakresie, zawierają normy prawa cywilnego (rzeczowego i zobowiązań).

Nb 26

10. Prawo międzynarodowe prywatne. W ścisłym związku z prawem cywilnym pozostaje prawo międzynarodowe prywatne, które zajmuje się oznaczaniem zasięgu przestrzennego zastosowania norm polskiego prawa cywilnego (w tym rodzinnego i opiekuńczego), a także prawa pracy. Prawo to (w wąskim znaczeniu) zawiera tzw. normy kolizyjne, które w stosunkach z zakresu prawa cywilnego, prawa rodzinnego i opiekuńczego oraz prawa pracy rozgraniczają sfery działania systemów prawnych różnych państw (zob. M. Pazdan, Prawo prywatne międzynarodowe, Warszawa 2012, s. 20). Normy takie zostały zamieszczone w polskim prawie wewnętrznym (ustawa z 4.2.2011 r. – Prawo prywatne międzynarodowe, Dz.U. Nr 80, poz. 432) bądź w konwencjach międzynarodowych.

Nb 27

11. Prawo europejskie. Od 1.5.2004 r. częścią polskiego prawa, w tym prawa cywilnego, stało się tzw. prawo wspólnotowe (prawo Wspólnot Europejskich oraz – od wejścia w życie 1.11.1993 r. Traktatu z Maastricht – prawo Unii Europejskiej), zwane też prawem europejskim. Prawo wspólnotowe bezpośrednio obowiązuje w państwach członkowskich, a więc obecnie również w Polsce, i jest bezpośrednio skuteczne; zob. w tej kwestii Ch. Zacker, S. Wernicke, Prawo europejskie w pytaniach i odpowiedziach, Warszawa 2000, s. 77 i nast. O harmonizacji polskiego prawa cywilnego z prawem UE zob. P. Machnikowski, T. Pajor, w: System PrPryw, t. 1, 2012, s. 281 i nast.

Nb 28

12. Prawo międzynarodowe. Prawo cywilne obejmuje swoim zasięgiem normy prawa międzynarodowego, zamieszczone w wiążących Polskę umowach międzynarodowych, które zostały ratyfikowane, a następnie ogłoszone w Dzienniku Ustaw. Normy te obowiązują proprio vigore (tj. bez potrzeby ich odrębnej inkorporacji do prawa polskiego, chyba że co innego wynika z ich treści), a w regulowanej przez nie materii jest wyłączone stosowanie polskiego prawa wewnętrznego. W art. 87 ust. 1 Konstytucji RP ratyfikowane umowy międzynarodowe zostały zaliczone do źródeł powszechnie obowiązującego prawa w Polsce. Stosownie zaś do art. 91 ust. 1 Konstytucji RP, ratyfikowana umowa międzynarodowa, po jej ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej, stanowi część krajowego porządku prawnego i jest bezpośrednio stosowana, chyba że jej stosowanie jest uzależnione od wydania ustawy. W kwestii stosunku norm prawa międzynarodowego do polskiego prawa cywilnego zob. np. uchw. SN(7) z 12.6.1992 r. (III CZP 48/92, OSN 1992, Nr 10, poz. 179).

Nb 29

13. Postępowanie cywilne. Nie należą do sfery prawa cywilnego (czy też szerzej: prawa prywatnego) normy z zakresu postępowania cywilnego. Z natury rzeczy pozostają one w ścisłym związku z prawem cywilnym (prawem prywatnym), wręcz je „obsługują” (zob. W. Siedlecki, Postępowanie cywilne. Zarys wykładu, Warszawa 1977, s. 21; M. Safjan, w: System PrPryw, t. 1, 2012, s. 65–66).

² Art. 1 w brzmieniu ustawy z dnia 28.07.1990 r. (Dz.U. Nr 55, poz. 321), która wchodzi w życie 1.10.1990 r.