Kodeks postępowania cywilnego

Komentarz

Redaktor

prof. UKSW dr hab. Andrzej Zieliński

Autorzy

prof. UKSW dr hab. Andrzej Zieliński
Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego

dr hab. Kinga Flaga-Gieruszyńska
Uniwersytet Szczeciński

6. wydanie

WYDAWNICTWO C.H. BECK

WARSZAWA 2012

Propozycja cytowania:
A. Zieliński, K. Flaga-Gieruszyńska, KPC. Komentarz, wyd. 6, Warszawa 2012

Wydawca koordynator: Joanna Ziemiecka

© Wydawnictwo C.H. Beck 2012

Wydawnictwo C.H. Beck Sp. z o.o.

ul. Bonifraterska 17, 00–203 Warszawa

Skład i łamanie: Wydawnictwo C.H. Beck

Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H. Beck

ISBN epub: 978–83–255–4420–1

Autorzy

prof. UKSW dr hab. Andrzej Zieliński
prof. Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego dr hab., adwokat. Obecnie jest kierownikiem Katedry Postępowania Cywilnego na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego oraz Wyższej Szkoły Menedżerskiej w Warszawie. Autor licznych opracowań z zakresu postępowania cywilnego, prawa cywilnego materialnego i prawa rodzinnego. Opublikował (licząc kolejne wydania) ponad 23 książki prawnicze i ok. 130 artykułów, glos i recenzji z wyżej wymienionych dziedzin.
Objaśnienia do art. 1, 3–60, 64–226, 316–353, 354–398²³, 424¹–458, 478–479, 506–525, 561–605, 627–691, 692–694⁸, 730–757, 1154–1217.

dr hab. Kinga Flaga-Gieruszyńska
dr hab., adiunkt w Katedrze Postępowania Cywilnego Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Szczecińskiego oraz starszy wykładowca w Państwowej Wyższej Szkole Zawodowej w Gorzowie Wielkopolskim. Zajmuje się problematyką postępowania cywilnego, w szczególności postępowania odrębnego w sprawach gospodarczych, międzynarodowego postępowania cywilnego, a także prawa upadłościowego i naprawczego. Jest Autorką licznych artykułów i opracowań z tej tematyki, w tym monografii i skryptów. Obok pracy naukowej i dydaktycznej poświęca czas na działalność społeczną, m.in. jest członkiem Stowarzyszenia Edukacji Społecznej i Prawnej IUS ET RATIO.
Objaśnienia do art. 2, 61–63⁴, 227–315, 353¹–353², 399–416¹, 459–477¹⁶, 479¹–479⁷⁸, 484¹–505³⁷, 526–560¹, 606–626¹³, 691¹–691⁹, 716–729, 758–1088.

Spis treści

Przedmowa do wydania szóstego

Wykaz skrótów

Kodeks postępowania cywilnego

Tytuł wstępny. Przepisy ogólne

Art. 1–14

Część pierwsza. Postępowanie rozpoznawcze

Art. 15–729

Księga pierwsza. Proces

Art. 15–505³⁷

Tytuł I. Sąd

Art. 15–54

Dział I. Właściwość sądu

Art. 15–46

Przepis wstępny

Art. 15

Oddział 1. Podstawy właściwości

Art. 16–18

Oddział 2. Wartość przedmiotu sporu

Art. 19–26

Oddział 1. Właściwość ogólna

Art. 27–30

Oddział 2. Właściwość przemienna

Art. 31–37¹

Oddział 3. Właściwość wyłączna

Uwagi wstępne

Art. 38–42

Oddział 4. Przepisy szczególne

Art. 43–46

Dział II. Skład sądu

Art. 47–47¹

Dział III. Wyłączenie sędziego

Uwagi wstępne

Art. 48–54

Tytuł II. Prokurator

Art. 55–60

Przedmowa do wydania szóstego

Nowelizacja dokonana ustawą z 16.9.2011 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr. 233, poz. 1381), wprowadzająca 131 zmian, spowodowała konieczność przygotowania niniejszego wydania. Zdecydowana większość powyższych zmian wchodzi w życie 3.5.2012 r.

Na dzień ukazania się tego Komentarza wprowadzono aż 166 zmian do Kodeksu postępowania cywilnego.

Ostatnia zmiana Kodeksu postępowania cywilnego, dotychczas najobszerniejsza, w sposób zasadniczy zmienia obraz postępowania cywilnego. Przede wszystkim nowa treść art. 207 § 3 KPC, polegająca na możliwości składania pism procesowych w toku procesu (poza pozwem i odpowiedzią na pozew) wyłącznie za zezwoleniem sądu czyni z sądu, zamiast bezstronnego arbitra – gospodarza procesu. Zezwolenia takiego udziela sąd, wydając postanowienie!

Druga zmiana dotyczy likwidacji postępowania odrębnego w sprawach gospodarczych (art. 479¹–479²² KPC). Pozostawiono jednak sądy gospodarcze. Spory między przedsiębiorcami, których przedmiotem jest prowadzona przez nich działalność gospodarcza, poddane zostały ogólnym regułom obowiązującym w procesie. Jednocześnie jednak sformalizowano to ostatnie postępowanie, np. poprzez art. 207 § 3 i 6 oraz art. 217 § 2 KPC. W związku z likwidacją postępowania odrębnego w sprawach gospodarczych dokonano zmian art. 17 pkt 4 i art. 398² § 1 KPC. W konsekwencji w art. 153 dodano § 1¹, w którym wprowadzono zasadę odbywania posiedzenia przy drzwiach zamkniętych, gdy mogą być ujawnione okoliczności stanowiące tajemnicę przedsiębiorstwa.

Nowe przepisy nakładają również ciężar usprawnienia postępowania na strony i uczestników postępowania procesowego (nowe brzmienie art. 3, 207 § 5 i art. 217 § 2 KPC).

Zmiany nowelizacyjne, o których mowa, jeszcze bardziej sformalizowały Kodeks postępowania cywilnego, który już dotychczas był najbardziej restrykcyjną ustawą procesową w Europie.

Przystępując do opracowania niniejszego komentarza, Autorzy przyjęli założenie, że ma on być pomocą w rozwiązywaniu problemów procesowych, jakie wyłaniają się na tle stosowania Kodeksu postępowania cywilnego. Dlatego, poza niezbędnymi wyjaśnieniami teoretycznymi, autorzy komentarza wykorzystali bogaty dorobek judykatury i doktryny.

W komentarzu przytaczamy także bogatą literaturę przedmiotu w celu ułatwienia P.T. Czytelnikom – w razie potrzeby – pogłębiania wiedzy dotyczącej poszczególnych instytucji pastępowania cywilnego.

Warszawa–Szczecin, marzec 2012 r.

Autorzy

Wykaz skrótów

1. Źródła prawa

BiegSR

rozporządzenie MS z 24.1.2005 r. w sprawie biegłych sądowych (Dz.U. Nr. 15, poz. 133)

CzynKomR

rozporządzenie MS z 9.3.1968 r. w sprawie czynności komorników (Dz.U. Nr. 10, poz. 52 ze zm.)

dKK

ustawa z 19.4.1969 r. – Kodeks karny (Dz.U. Nr. 13, poz. 94 ze zm.)

dKPC

Kodeks postępowania cywilnego powstały z połączenia rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej z 29.11.1930 r. (Dz.U. Nr. 83, poz. 651 ze zm.) i z 27.10.1932 r. (Dz.U. Nr. 93, poz. 803 ze zm.), ogłoszonych jako tekst jednolity w obwieszczeniu Ministra Sprawiedliwości z 25.8.1950 r. (Dz.U. Nr. 43, poz. 394 ze zm.)

DorPismR

rozporządzenie MS z 12.10.2010 r. w sprawie szczegółowego trybu i sposobu doręczania pism sądowych w postępowaniu cywilnym (Dz.U. Nr. 190, poz. 1277)

EgzAdmU

ustawa z 17.6.1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz.U. z 2005 r. Nr. 229, poz. 1954 ze zm.)

EKPC

Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzona w Rzymie 4.11.1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.)

FinPublU

ustawa z 27.8.2009 r. o finansach publicznych (Dz.U. Nr. 157, poz. 1240 ze zm.)

FundInwU

ustawa z 27.5.2004 r. o funduszach inwestycyjnych (Dz.U. Nr. 146, poz. 1546 ze zm.)

FundU

ustawa z 6.4.1984 r. o fundacjach (t.j. Dz.U. z 1991 r. Nr. 46, poz. 203 ze zm.)

FunkKonsRPU

ustawa z 13.2.1984 r. o funkcjach konsulów Rzeczypospolitej Polskiej (t.j. Dz.U. z 2002 r. Nr. 215, poz. 1823 ze zm.)

FUSU

ustawa z 17.12.1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr. 153, poz. 1227 ze zm.)

GospNierU

ustawa z 21.8.1997 r. o gospodarce nieruchomościami (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr. 102, poz. 651 ze zm.)

InstrSądZ

zarządzenie MS z 12.12.2003 r. w sprawie organizacji i zakresu działania sekretariatów sądowych oraz innych działów administracji sądowej (Dz.Urz. MS Nr. 5, poz. 22 ze zm.)

KC

ustawa z 23.4.1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr. 16, poz. 93 ze zm.)

KH

rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 27.6.1934 r. – Kodeks handlowy (Dz.U. Nr. 57, poz. 502 ze zm.)

KK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. Nr. 88, poz. 553 ze zm.)

KKS

ustawa z 10.9.1999 r. – Kodeks karny skarbowy (t.j. Dz.U. z 2007 r. Nr. 111, poz. 765 ze zm.)

KKW

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz.U. Nr. 90, poz. 557 ze zm.)

KM

ustawa z 18.9.2001 r. – Kodeks morski (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr. 217, poz. 1689 ze zm.)

KomSEgzU

ustawa 29.8.1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji (t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr. 231, poz. 1376)

Konstytucja RP

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r. (Dz.U. Nr. 78, poz. 483 ze zm. i ze sprost.)

KontrSkarbU

ustawa z 28.9.1991 r. o kontroli skarbowej (t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr. 41, poz. 214 ze zm.)

Konwencja haska

Konwencja dotycząca cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę sporządzona w Hadze 25.10.1980 r. (Dz.U. z 1995 r. Nr. 108, poz. 528 ze zm. i poz. 529)

Konwencja o prawach dziecka

Konwencja o prawach dziecka przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych 20.11.1989 r. (Dz.U. z 1991 r. Nr. 120, poz. 526 ze zm.)

KP

ustawa z 26.6.1974 r. – Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. Nr. 21, poz. 94 ze zm.)

KPA

ustawa z 14.6.1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2000 r. Nr. 98, poz. 1071 ze zm.)

KPC

ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr. 43, poz. 296 ze zm.)

KPK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. Nr. 89, poz. 555 ze zm.)

KRO

ustawa z 25.2.1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. Nr. 9, poz. 59 ze zm.)

KrRejSU

ustawa z 20.8.1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (t.j. Dz.U. z 2007 r. Nr. 168, poz. 1186 ze zm.)

KSCU

ustawa z 28.7.2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr. 90, poz. 594 ze zm.)

KSCU z 1967 r.

ustawa z 13.6.1967 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (t.j. Dz.U. z 2002 r. Nr. 9, poz. 88 ze zm.)

KSH

ustawa z 15.9.2000 r. – Kodeks spółek handlowych (Dz.U. Nr. 94, poz. 1037 ze zm.)

KW

ustawa z 20.5.1971 r. – Kodeks wykroczeń (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr. 46, poz. 275 ze zm.)

KWU

ustawa z 6.7.1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (t.j. Dz.U. z 2001 r. Nr. 124, poz. 1361 ze zm.)

KWyb

ustawa z 5.1.2011 r. – Kodeks wyborczy (Dz.U. Nr. 21, poz. 112 ze zm.)

KZ

rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 27.10.1933 r. – Kodeks zobowiązań (Dz.U. Nr. 82, poz. 598 ze zm.)

LekSądU

ustawa z 15.6.2007 r. o lekarzu sądowym (Dz.U. Nr. 123, poz. 849 ze zm.)

LikwDepU

ustawa z 18.10.2006 r. o likwidacji niepodjętych depozytów (Dz.U. Nr. 208, poz. 1537 ze zm.)

NBPU

ustawa z 29.8.1997 r. o Narodowym Banku Polskim (t.j. Dz.U. z 2005 r. Nr. 1, poz. 2 ze zm.)

NielU

ustawa z 26.10.1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr. 33, poz. 178 ze zm.)

ObrInstrFinU

ustawa z 29.7.2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr. 211, poz. 1384 ze zm.)

OchrDanOsobU

ustawa z 29.8.1997 r. o ochronie danych osobowych (t.j. Dz.U. z 2002 r. Nr. 101, poz. 926 ze zm.)

OchrGruntU

ustawa z 3.2.1995 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych (t.j. Dz.U. z 2004 r. Nr. 121, poz. 1266 ze zm.)

OchrInfNiejU

ustawa z 5.8.2010 r. o ochronie informacji niejawnych (Dz.U. Nr. 182, poz. 1228 ze zm.)

OchrLokU

ustawa z 21.6.2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (t.j. Dz.U. z 2005 r. Nr. 31, poz. 266 ze zm.)

OchrZabytU

ustawa z 23.7.2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz.U. Nr. 162, poz. 1568 ze zm.)

OchrZdrPsychU

ustawa z 19.8.1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr. 231, poz. 1375 ze zm.)

OKiKU

ustawa z 16.2.2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz.U. Nr. 50, poz. 331 ze zm.)

OpłKancR

rozporządzenie MS z 15.11.1996 r. w sprawie wysokości opłat kancelaryjnych w sprawach cywilnych (Dz. U. Nr. 139, poz. 650 ze zm.)

OpłSądCR

rozporządzenie MS z 17.12.1996 r. w sprawie określenia wysokości wpisów w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr. 154, poz. 753 ze zm.)

OrdPodU

ustawa z 29.8.1997 r. – Ordynacja podatkowa (t.j. Dz.U. z 2005 r. Nr. 8, poz. 60 ze zm.)

PartPolitU

ustawa z 27.6.1997 r. o partiach politycznych (t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr. 155, poz. 924 ze zm.)

PIPU

ustawa z 13.4.2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy (Dz.U. Nr. 89, poz. 589 ze zm.)

PodpElektrU

ustawa z 18.9.2001 r. o podpisie elektronicznym (Dz.U. Nr. 130, poz. 1450 ze zm.)

PolU

ustawa z 6.4.1990 r. o Policji (t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr. 287, poz. 1687 ze zm.)

PPU

ustawa z 25.9.1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (t.j. Dz.U. z 2002 r. Nr. 112, poz. 981 ze zm.)

PrAdw

ustawa z 26.5.1982 r. – Prawo o adwokaturze (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr. 146, poz. 1188 ze zm.)

PrASC

ustawa z 29.9.1986 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego (t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr. 212, poz. 1264 ze zm.)

PrAut

ustawa z 4.2.1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (t.j. Dz.U. z 2006 r. Nr. 90, poz. 631 ze zm.)

PrBank

ustawa z 29.8.1997 r. – Prawo bankowe (t.j. Dz.U. z 2002 r. Nr. 72, poz. 665 ze zm.)

PrCel

ustawa z 19.3.2004 r. – Prawo celne (Dz.U. Nr. 68, poz. 622 ze zm.)

PrCzek

ustawa z 28.4.1936 r. – Prawo czekowe (Dz.U. Nr. 37, poz. 283 ze zm.)

PrDew

ustawa z 27.7.2002 r. – Prawo dewizowe (Dz.U. Nr. 141, poz. 1178 ze zm.)

PrEnerg

ustawa z 10.4.1997 r. – Prawo energetyczne (t.j. Dz.U. z 2006 r. Nr. 89, poz. 625 ze zm.)

PrGeod

ustawa z 17.5.1989 r. – Prawo geodezyjne i kartograficzne (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr. 193, poz. 1287 ze zm.)

PrGeol

ustawa z 9.6.2011 r. – Prawo geologiczne i górnicze (Dz.U. Nr. 163, poz. 981 ze zm.)

PrGosp

ustawa z 19.11.1999 r. – Prawo działalności gospodarczej (Dz.U. Nr. 101, poz. 1178 ze zm.)

PrLok

ustawa z 10.4.1974 r. – Prawo lokalowe (t.j. Dz.U. z 1987 r. Nr. 30, poz. 165 ze zm.)

PrŁow

ustawa z 13.10.1995 r. – Prawo łowieckie (t.j. Dz.U. z 2005 r. Nr. 127, poz. 1066 ze zm.)

PrNot

ustawa z 14.2.1991 r. – Prawo o notariacie (t.j. Dz.U. z 2008 r. Nr. 189, poz. 1158 ze zm.)

ProkGenSPU

ustawa z 8.7.2005 r. o Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa (Dz.U. Nr. 169, poz. 1417 ze zm.)

ProkU

ustawa z 20.6.1985 r. o prokuraturze (t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr. 270, poz. 1599 ze zm.)

PrPoczt

ustawa z 12.6.2003 r. – Prawo pocztowe (t.j. Dz.U. z 2008 r. Nr. 189, poz. 1159 ze zm.)

PrPostAdm

ustawa z 30.8.2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr. 153, poz. 1270 ze zm.)

PrPras

ustawa z 26.1.1984 r. – Prawo prasowe (Dz.U. Nr. 5, poz. 24 ze zm.)

PrPrywM

ustawa z 4.2.2011 r. – Prawo prywatne międzynarodowe (Dz.U. Nr. 80, poz. 432)

PrSpółdz

ustawa z 16.9.1982 r. – Prawo spółdzielcze (t.j. Dz.U. z 2003 r. Nr. 188, poz. 1848 ze zm.)

PrStow

ustawa z 7.4.1989 r. – Prawo o stowarzyszeniach (t.j. Dz.U. z 2001 r. Nr. 79, poz. 855 ze zm.)

PrTelekom

ustawa z 16.7.2004 r. – Prawo telekomunikacyjne (Dz.U. Nr. 171, poz. 1800 ze zm.)

PrUpN

ustawa z 28.2.2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr. 175, poz. 1361 ze zm.)

PrUSP

ustawa z 27.7.2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. Nr. 98, poz. 1070 ze zm.)

PrWeksl

ustawa z 28.4.1936 r. – Prawo wekslowe (Dz.U. Nr. 37, poz. 282 ze zm.)

PrWłPrzem

ustawa z 30.6.2000 r. – Prawo własności przemysłowej (t.j. Dz.U. z 2003 r. Nr. 119, poz. 1117 ze zm.)

PrWod

ustawa z 18.7.2001 r. – Prawo wodne (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 145)

PWKC

ustawa z 23.4.1964 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks cywilny (Dz.U. Nr. 16, poz. 94 ze zm.)

PWKPC

ustawa z 17.11.1964 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr. 43, poz. 297 ze zm.)

RadPrU

ustawa z 6.7.1982 r. o radcach prawnych (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr. 10, poz. 65 ze zm.)

RegSN

uchwała Zgromadzenia Ogólnego Sędziów Sądu Najwyższego z 1.12.2003 r. w sprawie regulaminu Sądu Najwyższego (M.P. Nr. 57, poz. 898 ze zm.)

RegSądR

rozporządzenie MS z 23.2.2007 r. – Regulamin urzędowania sądów powszechnych (Dz.U. Nr. 38, poz. 249 ze zm.)

rozporządzenie Nr. 805/2004

rozporządzenie (WE) Nr. 805/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z 21.4.2004 r. w sprawie utworzenia Europejskiego Tytułu Egzekucyjnego dla roszczeń bezspornych (Dz.Urz. UE L 2004 Nr. 143, s. 15 ze zm.)

rozporządzenie Nr. 1896/2006

rozporządzenie (WE) Nr. 1896/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z 12.12.2006 r. ustanawiające postępowanie w sprawie europejskiego nakazu zapłaty (Dz.Urz. UE L 2006 Nr. 399, s. 1 ze zm.)

rozporządzenie Nr. 861/2007

rozporządzenie (WE) Nr. 861/2007 Parlamentu Europejskiego i Rady z 11.7.2007 r. ustanawiające europejskie postępowanie w sprawie drobnych roszczeń (Dz.Urz. UE L 2007 Nr. 199, s. 1)

RPOU

ustawa z 15.7.1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich (t.j. Dz.U. z 2001 r. Nr. 14, poz. 147 ze zm.)

RTVU

ustawa z 29.12.1992 r. o radiofonii i telewizji (t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr. 43, poz. 226 ze zm.)

RzeczPatentU

ustawa z 11.4.2001 r. o rzecznikach patentowych (t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr. 155, poz. 925)

SamGminU

ustawa z 8.3.1990 r. o samorządzie gminnym (t.j. Dz.U. z 2001 r. Nr. 142, poz. 1591 ze zm.)

SamZałU

ustawa z 25.9.1981 r. o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego (Dz.U. Nr. 24, poz. 123 ze zm.)

SądPiUSU z 1974 r.

ustawa z 24.10.1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr. 39, poz. 231 ze zm.)

SNU

ustawa z 23.11.2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. Nr. 240, poz. 2052 ze zm.)

SpółdzMieszkU

ustawa z 15.12.2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (t.j. Dz.U. z 2003 r. Nr. 119, poz. 1116 ze zm.)

SUSU

ustawa z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr. 205, poz. 1585 ze zm.)

SwobDziałGospU

ustawa z 2.7.2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr. 220, poz. 1447 ze zm.)

TKU

ustawa z 1.8.1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz.U. Nr. 102, poz. 643 ze zm.)

TłumPU

ustawa z 25.11.2004 r. o zawodzie tłumacza przysięgłego (Dz.U. Nr. 273, poz. 2702 ze zm.)

TransKolejU

ustawa z 28.3.2003 r. o transporcie kolejowym (t.j. Dz.U. z 2007 r. Nr. 16, poz. 94 ze zm.)

UbezpU

ustawa z 22.5.2003 r. o działalności ubezpieczeniowej (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr. 11, poz. 66 ze zm.)

WłLokU

ustawa z 24.6.1994 r. o własności lokali (t.j. Dz.U. z 2000 r. Nr. 80, poz. 903 ze zm.)

WychTrzeźwU

ustawa z 26.10.1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałanniu alkoholizmowi (t.j. Dz.U. z 2007 r. Nr. 70, poz. 473 ze zm.)

ZastRejU

ustawa z 6.12.1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr. 67, poz. 569 ze zm.)

ZNKU

ustawa z 16.4.1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (t.j. Dz.U. z 2003 r. Nr. 153, poz. 1503 ze zm.)

ZmKPC z 2004 r.

ustawa z 2.7.2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr. 172, poz. 1804)

ZmKPC z 2006 r.

ustawa z 16.11.2006 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr. 235, poz. 1699)

ZmKPC z 2007 r.

ustawa z 15.3.2007 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr. 112, poz. 766)

ZmKPC z 2009 r.

ustawa z 17.12.2009 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2010 r. Nr. 7, poz. 45)

ZmKPC z 2010 r.

ustawa z 29.4.2010 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr. 108, poz. 684)

ZSpadR

rozporządzenie MS z 1.10.1991 r. w sprawie szczegółowego trybu postępowania przy zabezpieczaniu spadku i sporządzaniu spisu inwentarza (Dz.U. Nr. 92, poz. 411)

ZwZawU

ustawa z 23.5.1991 r. o związkach zawodowch (t.j. Dz.U. z 2001 r. Nr. 79, poz. 854 ze zm.)

2. Czasopisma

ADR

ADR. Arbitraż i Mediacja. Kwartalnik Polskiego Towarzystwa Sądownictwa Polubownego

AMS

Archiwum Medycyny Sądowej i Kryminologii

An. UMCS

Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska

Apel. W-wa

Orzecznictwo Sądu Apelacyjnego w Warszawie

AUL

Acta Universitatis Lodziensis Folia Iuridica

AUNC

Annales Universitatis Nicolai Copernici

AUWr

Acta Universitatis Wratislaviensis

BA

Biuletyn Arbitrażowy

Biul. Bank.

Biuletyn Bankowy

Biul. PK

Biuletyn Prawa Karnego

BMS

Biuletyn Ministerstwa Sprawiedliwości

BSN

Biuletyn Sądu Najwyższego

BSP

Białostocke Studia Prawnicze

BSW

Biuletyn Sądowy Warszawski

DPP

Demokratyczny Przegląd Prawniczy

Dz.Praw.

Dziennik Praw Państwa Polskiego

Dz.U.

Dziennik Ustaw

Dz.Urz.

Dziennik Urzędowy

EP

Edukacja Prawnicza

EPS

Europejski Przegląd Sądowy

Gl.

Glosa

Gł. Sąd.

Głos Sądownictwa

GP

Gazeta Prawna

GSiP

Gazeta Sądowa i Penitencjarna

GS

Gazeta Sądowa

GSP

Gdańskie Studia Prawnicze

HZ

Handel Zagraniczny

IN

Ius Novum

Inf. Pr.

Informator Prawniczy

Jur.

Jurysta

KPP

Kwartalnik Prawa Prywatnego

KSP

Krakowskie Studia Prawnicze

Kw.Pr.

Kwartalnik Prawniczy

MEiP

Myśl Ekonomiczna i Prawna

MoP

Monitor Prawniczy

MoPod

Monitor Podatkowy

MoPr

Monitor Prawa Pracy

M.P.

Monitor Polski

M. Spół.

Monitor Spółdzielczy

NC

Nowa Currenda

NP

Nowe Prawo

NPN

Nowy Przegląd Notarialny

OG

Orzecznictwo Gospodarcze

ONSAiWSA

Orzecznictwo Naczelnego Sądu Najwyższego i Wojewódzkich Sądów Administracyjnych

OSAB

Orzecznictwo Sądów Apelacji Białostockiej

OSAK

Orzecznictwo Sądu Apelacyjnego w Katowicach

OSAL

Orzecznictwo Sądu Apelacyjnego w Lublinie

OSA-P

Opolskie Studia Administracyjno-Prawne

OSAW

Orzecznictwo Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu

OSG

Orzecznictwo w Sprawach Gospodarczych

OSN

Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Zbiór Orzeczeń Sądu Najwyższego (1917–1939, 1945–1952), Orzeczenia Sądu Najwyższego, Izby Cywilnej i Izby Karnej (1953–1961), Orzecznictwo Izby Cywilnej Sądu Najwyższego (1962), Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Izba Cywilna oraz Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych (1963–1981), Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Izba Cywilna i Administracyjna oraz Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych (od 1982), Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych (od 2003)

OSNAPiUS

Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Zbiór Urzędowy. Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

OSNCP

Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Cywilna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

OSNC-ZD

Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Cywilna, Zbiór Dodatkowy

OSNKW

Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Karna i Wojskowa

OSNP

Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

OSNPG

Orzecznictwo Sądu Najwyższego wydawane przez Prokuraturę Generalną

OSP

Orzecznictwo Sądów Polskich – Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych (1957–1989), Orzecznictwo Sądów Polskich (od 1990)

OSPiKA

Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych (1957–1989)

OSS

Orzecznictwo w Sprawach Samorządowych

OTK

Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego

OTK-A

Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego, Seria A 

PAK

Prawo – Administracja – Kościół

Pal.

Palestra

PB

Prawo Bankowe

PE

Problemy Egzekucji

PG

Przegląd Gospodarczy

PiM

Prawo i Medycyna

PiP

Państwo i Prawo

PiPod UE

Prawo i Podatki Unii Europejskiej

PIPWI UJ

Prace Instytutu Prawa Własności Intelektualnej Uniwersytetu Jagiellońskiego

PiŚ

Prawo i Środowisko

PiZS

Praca i Zabezpieczenie Społeczne

PiŻ

Prawo i Życie

PK

Prawo Kanoniczne

PL

Przegląd Legislacyjny

PN

Przegląd Notarialny

PN UŚ

Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego

PP

Prawo Pracy

PPC

Polski Proces Cywilny

PPE

Przegląd Prawa Egzekucyjnego

PPH

Przegląd Prawa Handlowego

PPiA

Przegląd Prawa i Administracji

PPR

Przegląd Prawa Rolnego

PP UW

Przegląd Prawniczy Uniwersytetu Warszawskiego

PPW

Prawo Papierów Wartościowych

PR

Prawo Rolne

Pr. Gosp.

Prawo Gospodarcze

Pr. Sp.

Prawo Spółek

Probl. Praw.

Problemy Praworządności

Probl. Wym. Spraw.

Problemy Wymiaru Sprawiedliwości

Prok. i Pr.

Prokuratura i Prawo

Prz. Pod.

Przegląd Podatkowy

Prz. Sejm.

Przegląd Sejmowy

Prz. Ubezp.

Przegląd Ubezpieczeniowy

PS

Przegląd Sądowy

PUG

Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego

PZS

Przegląd Zagadnień Socjalnych

R. Pr.

Radca Prawny

Rej.

Rejent

RiP

Rodzina i Prawo

RNP

Roczniki Nauk Prawnych

RPEiS

Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny

RU

Rozprawy Ubezpieczeniowe

Rz.

Rzeczpospolita

RZN

Rzeszowskie Zeszyty Naukowe

SI

Studia Iuridica

SIA

Studia Iuridica Agraria

SP

Studia Prawnicze

SP-E

Studia Prawno-Ekonomiczne

SPP

Studia Prawa Prywatnego

SPPr

Studia z Prawa Pracy

SC

Studia Cywilistyczne

ST

Samorząd Terytorialny

SZN

Studenckie Zeszyty Naukowe

TGM

Technika i Gospodarka Morska

TPP

Transformacje Prawa Prywatnego

Wok.

Wokanda

Wspól.

Wspólnota

WPP

Wojskowy Przegląd Prawniczy

Zb. Orz.

Zbiór Orzeczeń

ZNAE

Zeszyty Naukowe Akademii Ekonomicznej

ZNIBPS

Zeszyty Naukowe Instytutu Badania Prawa Sądowego

ZNUG

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Gdańskiego

ZNUJ

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego, Prace Prawnicze

ZNUŁ

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego

ZNUMCS

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Marii-Curie Skłodowskiej

ZNUMK

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika

ZNUR

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Rzeszowskiego

ZNUSz

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego

ZNUW

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Warszawskiego

ZNWSHiP

Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Handlu i Prawa

ZNWSIZiA

Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Informatyki, Zarządzania i Administracji

ZNWSZiP

Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Zarządzania i Prawa

ZPAMS

Zeszyty Problemowo-Analityczne Ministerstwa Sprawiedliwości

ZPBSiE

Zeszyty Prawnicze Biura Studiów i Ekspertyz

ZPUKSW

Zeszyty Prawnicze Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego

ZUWr

Zeszyty Uniwersytetu Wrocławskiego

3. Organy orzekające

ETPC

Europejski Trybunał Praw Człowieka

NSA

Naczelny Sąd Administracyjny

NSA(7)

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie 7 sędziów

Prezes UOKiK

Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów

SA

Sąd Apelacyjny

SAMop

Sąd Antymonopolowy

SKO

Samorządowe Kolegium Odwoławcze

SN

Sąd Najwyższy

SN(PSIC)

Sąd Najwyższy w pełnym składzie Izby Cywilnej (w latach 1988–1989: Izby Cywilnej i Administracyjnej)

SN(7)

Sąd Najwyższy w składzie 7 sędziów

SO

Sąd Okręgowy

SOKiK

Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów

SR

Sąd Rejonowy

SW

Sąd Wojewódzki

TK

Trybunał Konstytucyjny

TUS

Trybunał Ubezpieczeń Społecznych

4. Literatura

J. Gudowski, Kodeks

J. Gudowski, Kodeks postępowania cywilnego. Tekst. Orzecznictwo. Piśmiennictwo, Warszawa 2005

E. Wengerek, Postępowanie zabezpieczające

E. Wengerek, Postępowanie zabezpieczające i egzekucyjne. Komentarz do części drugiej Kodeksu postępowania cywilnego, Warszawa 1998

5. Inne skróty

ABW

Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego

art.

artykuł

ASW

Akademia Spraw Wewnętrznych

AW

Agencja Wywiadu

CBA

Centralne Biuro Antykorupcyjne

CBOSA

Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

CZSP

Centralny Związek Spółdzielczości Pracy

cyt.

cytowany (-a, -e)

dec.

decyzja

dot.

dotyczy

jw.

jak wyżej

m.in.

między innymi

Min.

Minister

MoP

Międzynarodowa Organizacja Pracy

MS

Minister Sprawiedliwości

nast.

następny(-a, -e)

Nb

numer brzegowy

niepubl.

niepublikowany

nin.

niniejszy

np.

na przykład

Nr

numer

obw.

obwieszczenie

orz.

orzeczenie

PKD

Powszechna Klasyfikacja Działalności

pkt

punkt

por.

porównaj

post.

postanowienie

poz.

pozycja

pr. zbior.

praca zbiorowa

r.

rok

red.

redakcja

RM

Rada Ministrów

rozp.

rozporządzenie

s.

strona (-y)

S.A.

spółka akcyjna

SKW

Służba Kontrwywiadu Wojskowego

sp. z o.o.

spółka z ograniczoną odpowiedzialnością

SWW

Służba Wywiadu Wojskowego

uchw.

uchwała

UKE

Urząd Komunikacji Elektronicznej

UOKiK

Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów

URE

Urząd Regulacji Energetyki

USC

Urząd Stanu Cywilnego

ust.

ustęp

UTK

Urząd Transportu Kolejowego

uw.

uwaga

uzas.

uzasadnienie

w zw.

w związku

wg

według

wyr.

wyrok

t.

tom

t.j.

tekst jednolity

tj.

to jest

tzw.

tak zwany (-a, -e)

z.

zeszyt

zarz.

zarządzenie

zd.

zdanie

ze zm.

ze zmianami

zob.

zobacz

ZUS

Zakład Ubezpieczeń Społecznych

Kodeks postępowania cywilnego

z dnia 17 listopada 1964 r. (Dz.U. Nr 43, poz. 296)

(zm: Dz.U. 1965, Nr 15, poz. 113; 1974, Nr 27, poz. 157, Nr 39, poz. 231; 1975, Nr 45, poz. 234; 1982, Nr 11, poz. 82, Nr 30, poz. 210; 1983, Nr 5, poz. 33; 1984, Nr 45, poz. 241 i 242; 1985, Nr 20, poz. 86; 1988, Nr 41, poz. 324; 1989, Nr 33, poz. 175; 1990, Nr 14, poz. 88, Nr 34, poz. 198, Nr 53, poz. 306, Nr 55, poz. 318, Nr 79, poz. 464; 1991, Nr 7, poz. 24, Nr 22, poz. 92, Nr 115, poz. 496; 1993, Nr 12, poz. 53; 1994, Nr 105, poz. 509; 1995, Nr 83, poz. 417; 1996, Nr 24, poz. 110, Nr 43, poz. 189, Nr 73, poz. 350, Nr 149, poz. 703; 1997, Nr 43, poz. 270, Nr 54, poz. 348, Nr 75, poz. 471, Nr 102, poz. 643, Nr 117, poz. 752, Nr 121, poz. 769 i 770, Nr 133, poz. 882, Nr 139, poz. 934, Nr 140, poz. 940, Nr 141, poz. 944; 1998, Nr 106, poz. 668, Nr 117, poz. 757; 1999, Nr 52, poz. 532; 2000, Nr 22, poz. 269 i 271, Nr 48, poz. 552 i 554, Nr 55, poz. 665, Nr 73, poz. 852, Nr 94, poz. 1037, Nr 114, poz. 1191, Nr 122, poz. 1314, 1319 i 1322; 2001, Nr 4, poz. 27, Nr 49, poz. 508, Nr 63, poz. 635, Nr 98, poz. 1069, 1070 i 1071, Nr 123, poz. 1353, Nr 125, poz. 1368, Nr 138, poz. 1546; 2002, Nr 25, poz. 253, Nr 26, poz. 265, Nr 74, poz. 676, Nr 84, poz. 764, Nr 126, poz. 1069 i 1070, Nr 129, poz. 1102, Nr 153, poz. 1271, Nr 219, poz. 1849, Nr 240, poz. 2058; 2003, Nr 42, poz. 363, Nr 60, poz. 535, Nr 119, poz. 1121, Nr 130, poz. 1188, Nr 139, poz. 1323, Nr 199, poz. 1939, Nr 228, poz. 2255; 2004, Nr 9, poz. 75, Nr 11, poz. 101, Nr 68, poz. 623, Nr 91, poz. 871, Nr 93, poz. 891, Nr 121, poz. 1264, Nr 162, poz. 1691, Nr 169, poz. 1783, Nr 172, poz. 1804, Nr 204, poz. 2091, Nr 210, poz. 2135, Nr 236, poz. 2356; 2005, Nr 13, poz. 98, Nr 22, poz. 185, Nr 86, poz. 732, Nr 122, poz. 1024, Nr 143, poz. 1199, Nr 150, poz. 1239, Nr 167, poz. 1398, Nr 169, poz. 1413 i 1417, Nr 172, poz. 1438, Nr 178, poz. 1478, Nr 183, poz. 1538, Nr 267, poz. 2258; 2006, Nr 12, poz. 66, Nr 66, poz. 466, Nr 104, poz. 708 i 711, Nr 186, poz. 1379, Nr 208, poz. 1537 i 1540, Nr 226, poz. 1656, Nr 235, poz. 1699; 2007, Nr 7, poz. 58, Nr 47, poz. 319, Nr 50, poz. 331, Nr 99, poz. 662, Nr 106, poz. 731, Nr 112, poz. 766 i 769, Nr 115, poz. 794, Nr 121, poz. 831, Nr 123, poz. 849, Nr 176, poz. 1243, Nr 181, poz. 1287, Nr 192, poz. 1378, Nr 247, poz. 1845; 2008, Nr 59, poz. 367, Nr 96, poz. 609 i 619, Nr 110, poz. 706, Nr 116, poz. 731, Nr 119, poz. 772, Nr 120, poz. 779, Nr 122, poz. 796, Nr 171, poz. 1056, Nr 220, poz. 1431, Nr 228, poz. 1507, Nr 231, poz. 1547, Nr 234, poz. 1571; 2009, Nr 26, poz. 156, Nr 69, poz. 592 i 593, Nr 131, poz. 1075, Nr 179, poz. 1395, Nr 216, poz. 1676; 2010, Nr 3, poz. 13, Nr 7, poz. 45, Nr 24, poz. 125, Nr 40, poz. 229, Nr 108, poz. 684, Nr 109, poz. 724, Nr 152, poz. 1018, Nr 155, poz. 1037, Nr 182, poz. 1228, Nr 197, poz. 1307, Nr 215, poz. 1418, Nr 217, poz. 1435; 2011, Nr 34, poz. 173, Nr 85, poz. 458, Nr 87, poz. 482, Nr 92, poz. 531, Nr 112, poz. 654, Nr 129, poz. 735, Nr 138, poz. 806 i 807, Nr 144, poz. 854, Nr 149, poz. 887, Nr 224, poz. 1342, Nr 233, poz. 1381, Nr 234, poz. 1391)

Tytuł wstępny. Przepisy ogólne

Literatura: J. Akińcza, Zasada koncentracji materiału procesowego w postępowaniu uproszczonym, MoP 2003, Nr. 24; M. Bakuła, Wpływ orzeczeń izb morskich na postępowanie cywilne, PE 2000, Nr. 7; E. Baran, K. W. Baran, Droga sądowa w sprawach z zakresu prawa pracy osób zatrudnionych w powszechnych jednostkach organizacyjnych prokuratury, Prok. i Pr. 1995, Nr. 6; K. W. Baran, Droga sądowa w sprawach z zakresu prawa pracy członków korpusu służby cywilnej, PiZS 2001, Nr. 10; J. W. Berutowicz, Funkcja procesu cywilnego w oświetleniu nauki o tzw. prawie skargi, [w:] Księga Pamiątkowa ku czci Kamila Stefki, Warszawa–Wrocław 1967; tenże, O pojęciu naczelnych zasad postępowania cywilnego, SC 1975, Nr. 25–26; tenże, Zasady dyspozycyjności w postępowaniu cywilnym, Warszawa 1957; tenże, Znaczenie prawne sądowe dochodzenia roszczeń, Warszawa 1956; A. Bieliński, Zasada równości prawa do sądu w polskim postępowaniu cywilnym w aspekcie możliwości wnoszenia pism procesowych do sądu na elektronicznych nośnikach informatycznych, BSP 2008, Nr. 3; W. Broniewicz, Jawność jako konstytucyjna zasada procesu cywilnego, NP 1954, Nr. 5–6; tenże, Normy, przesłanki i zarzuty jurysdykcyjne w procesie cywilnym, SP-E 1969, Nr. 2; tenże, Podstawienie procesowe, ZNUŁ 1963, Nr. 31; tenże, Powództwo prokuratora w polskim procesie cywilnym, PiP 1966, Nr. 7–8; tenże, Problem przesłanek procesowych w procesie cywilnym i postępowaniu arbitrażowym, ZNUŁ 1958, Nr. 68; tenże, W kwestii stosunku postępowania karnego do cywilnego, PiP 1957, Nr. 2; A. Brzemia-Bonarek, Prawda w świetle znowelizowanego kodeksu postępowania cywilnego, PK 2008, Nr. 3–4; S. Cieślak, Formalizm postępowania cywilnego, Warszawa 2008; T. Cytowski, Procesowe nadużycie prawa, PS 2005, Nr. 5; S. Dalka, Czynności procesowe stron w procesie cywilnym, Pal. 1975, Nr. 9; tenże, Idea jednolitego sądu w sprawach cywilnych, [w:] Studia z postępowania cywilnego. Księga Pamiątkowa ku czci Zbigniewa Resicha, pod red. M. Jędrzejowskiej i T. Erecińskiego, Warszawa 1985; W. Daszkiewicz, Powództwo cywilne w procesie karnym, Warszawa 1976; D. Dudek, Sądy wobec wykładni ustaw ustalonej przez Trybunał Konstytucyjny, PS 1997, Nr. 2; K. Filipek, Zasada dyspozycyjności w polskim postępowaniu cywilnym po 1989 roku, SZN 2008, Nr. 17; K. Flaga-Gieruszyńska, Wpływ orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego na tok postępowania cywilnego – wybrane zagadnienia, [w:] Standardy konstytucyjne a problem władzy sądowniczej i samorządu terytorialnego, pod red. O. Boguckiego, Szczecin 2008; Z. Góral, Dopuszczalność drogi sądowej w sprawach o zastosowanie kary porządkowej, PiP 1987, Nr. 2; J. Gudowski, Droga sądowa w sprawach o rozgraniczenie nieruchomości (na tle prawa geodezyjnego i kartograficznego), PS 1995, Nr. 2; tenże, O kilku naczelnych zasadach procesu cywilnego – wczoraj, dziś, jutro, [w:] Prawo prywatne czasu przemian. Księga pamiątkowa dedykowana Profesorowi Stanisławowi Sołtysińskiemu, pod red. A. Nowickiej, Poznań 2005; S. Hanausek, Przygotowanie procesu cywilnego, NP 1964, Nr. 2; J. Ignatowicz, Droga sądowa w sprawach spółdzielczych w świetle nowego prawa spółdzielczego, NP 1983, Nr. 3; tenże, Udział prokuratora w sprawach o prawa stanu cywilnego w świetle przepisów obwiązujących od 1.1.1965 r., PiP 1966, Nr. 4–5; A. Jakubecki, Kontradyktoryjność a poznanie prawdy w procesie cywilnym w świetle zmian kodeksu postępowania cywilnego, PS 1998, Nr. 10; tenże, Naczelne zasady postępowania cywilnego w świetle nowelizacji kodeksu postępowania cywilnego, [w:] Czterdziestolecie kodeksu postępowania cywilnego. Zjazd Katedr Postępowania Cywilnego w Zakopanem (7–9.10.2005 r.), Kraków 2006; J. Jankowski, Czasowa niedopuszczalność drogi sądowej – istota i skutki, AUŁ 1982, Nr. 9; tenże, Dopuszczalność drogi sądowej w sprawach o odszkodowanie dochodzone w trybie art. 160 § 5 k.p.a., Pal. 1985, Nr. 9; tenże, Postępowanie wewnątrzspółdzielcze a dopuszczalność drogi sądowej, AUŁ 1978, Nr. 42; A. Kafarski, Zagadnienia mocy wiążącej prawomocnych wyroków karnych w procesie cywilnym, PiP 1961, Nr. 7; K. Knoppek, Zmierzch zasady prawdy obiektywnej w procesie cywilnym, Pal. 2005, Nr. 1–2; B. Koch, Zastosowanie przepisów kodeksu postępowania cywilnego w procesie adhezyjnym, Pal. 1971, Nr. 12; K. Korzan, Naczelne zasady wymiaru sprawiedliwości i naczelne zasady postępowania nieprocesowego, Rej. 2004, Nr. 7; T. Kościńska, Udział organizacji społecznych w wymiarze sprawiedliwości, Warszawa 1980; J. Kranz, Dostęp do sądu a świadczenie Fundacji „Polsko-Niemieckie Pojednanie”, PiP 2006, Nr. 8; M. Lewandowski, Odpowiednie stosowanie przepisów o procesie do postępowania klauzulowego i egzekucyjnego (na tle wydanych orzeczeń sądowych), PE 2000, Nr. 9; K. Lubińska, Ewolucja udziału prokuratora w postępowaniu nieprocesowym w Polsce Ludowej, Probl. Praw. 1986, Nr. 8–9; taż, Traktat Lizboński a współpraca sądowa w sprawach cywilnych, PiP 2008, Nr. 10; taż, Tryb sądowego postępowania rozpoznawczego w sprawach na tle ustaw o przedsiębiorstwie państwowym oraz o samorządzie załogi, PiP 1984, Nr. 12; A. Łazarska, O sądowym dekodowaniu zwrotów niedookreślonych w procesie cywilnym, PS 2008, Nr. 11–12; P. Maschke, Tryb dochodzenia przez jednostki dozoru technicznego należności z tytułu opłat, PUG 2006, Nr. 4; W. Masewicz, Prokurator w postępowaniu cywilnym, Warszawa 1975; J. Mazurek, J. Sieklucki, Postępowanie likwidacyjne w sprawach gospodarczych a dopuszczalność drogi sądowej (wybrane zagadnienia), Pal. 1989, Nr. 4; M. Mazurek, Dopuszczalność drogi sądowej w sprawach szkód doznanych przez żołnierza w związku ze służbą wojskową, WPP 1985, Nr. 3; A. Miączyński, Bezpośrednie stosowanie Konstytucji przez sądy, PiP 2000, Nr. 5; Z. Miczek, Związanie sądu orzeczeniem wydanym w sprawach karnych oraz w sprawach o wykroczenia, PS 2004, Nr. 6; T. Misiuk, Udział organizacji społecznych w ochronie praw obywateli w sądowym postępowaniu cywilnym, Warszawa 1972; A. Mokry, Kryteria rozgraniczenia trybów postępowania cywilnego w sprawach z zakresu prawa spadkowego, AUWr 1990, Nr. 186; J. Mokry, Odwołalność czynności procesowych w sądowym postępowaniu cywilnym, Warszawa 1973; tenże, Wykładnia procesowych oświadczeń w postępowaniu cywilnym, SC 1975, Nr. 25–26; L. Nowopolski, Przeniesienie sprawy o odszkodowanie z drogi administracyjnej na sądową na przykładzie artykułu 186 ustawy – Prawo wodne (zagadnienia wybrane), GSP 2005, Nr. 14; Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego a Kodeks postępowania cywilnego. Materiały konferencyjne (Serock, 24–26.9.2009 r.), pod red. T. Erecińskiego, K. Weitza, Warszawa 2010; K. Osajda, Nadużycie prawa w procesie cywilnym, PS 2005, Nr. 5; P. Osowy, Zapobieganie przewlekłości postępowania cywilnego z uwzględnieniem znaczenia zasady koncentracji materiału dowodowego (zagadnienia wybrane), Rej. 2002, Nr. 11; L. Ostrowski, Czasowa niedopuszczalność drogi sądowej, Pal. 1984, Nr. 11; K. Piasecki, Dopuszczalność drogi sądowej w postępowaniu przed sądami powszechnymi i SN w sprawach cywilnych, Probl. Wymiaru Sprawiedl. 1981, Nr. 21; tenże, Prawda w procesie cywilnym, NP 1989, Nr. 2–3; tenże, Przewlekłość sądowego postępowania w sprawach cywilnych – przyczyny i środki zaradcze, NP 1989, Nr. 4; tenże, Wpływ postępowania i wyroku karnego na postępowanie i wyrok cywilny, Warszawa 1970; M. Piekarski, Stosunek postępowania spornego do niespornego, PiP 1949, Nr. 3–4; H. Pietrzkowski, Metodyka pracy sędziego w sprawach cywilnych, Warszawa 2011; W. H. Pietrzykowski, Prawo do rzetelnego procesu w świetle zmienionej procedury cywilnej, PS 2005, Nr. 10; M. Pilich, Wpływ orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego na kodeks postępowania cywilnego, KPP 2009, Nr. 3; P. Pogonowski, Tendencje zmian w polskim postępowaniu cywilnym od 1989 r., RNP 2006, t. 16, z. 2; J. A. Porawski, Kontrowersje w sprawie powszechnie obowiązującej wykładni ustaw (aspekty porównawcze), PiP 1996, Nr. 12; Z. Resich, Podmioty procesu cywilnego w nowym kodeksie postępowania cywilnego, NP 1966, Nr. 2; tenże, Poznanie prawdy w procesie cywilnym, Warszawa 1958; tenże, Przesłanki procesowe, Warszawa 1966; J. Rodziewicz, Prejudycjalność w postępowaniu cywilnym, Gdańsk 2000; W. Siedlecki, Stosunek postępowania karnego do postępowania cywilnego w świetle przepisów nowego kodeksu postępowania cywilnego, Pal. 1966, Nr. 9; M. Rościszewski, Dochodzenie roszczeń z tytułu prawa do nieodpłatnego nabycia akcji prywatyzowanej spółki Skarbu Państwa, Pr. Sp. 1999, Nr. 7–8; W. Sanetra, Swoboda decyzji sędziowskiej z perspektywy Sądu Najwyższego, PS 2008, Nr. 11–12; M. Sawczuk, Konstytucyjne idee prawa sądowego, PE 2000, Nr. 7; tenże, O aktualności teorii stosunku prawnego cywilnoprocesowego, [w:] Zbiór rozpraw z zakresu postępowania cywilnego. Księga Pamiątkowa ku czci prof. Włodzimierza Berutowicza, AUWr 1990, Nr. 170; tenże, O celach i funkcjach postępowania cywilnego procesowego i nieprocesowego (niespornego), [w:] Symbolae Vitoldo Broniewicz dedicatae. Księga Pamiątkowa ku czci Witolda Broniewicza, pod red. A. Marciniaka, Łódź 1998; tenże, Teoria prawdy w prawie cywilnym (procesowym i materialnym), [w:] Studia z prawa cywilnego. Księga Pamiątkowa ku czci Zbigniewa Resicha, pod red. M. Jędrzejewskiej i T. Erecińskiego, Warszawa 1985; tenże, Tradycja a postęp w nowelizacji cywilnego prawa sądowego, [w:] Prawo własności intelektualnej wczoraj, dziś i jutro, pod red. J. Barta, A. Matlaka, ZNUJ PWiOWI 2007, Nr. 100; W. Siedlecki, Czynności procesowe, PiP 1951, Nr. 11; tenże, Fikcyjny proces cywilny, PiP 1955, Nr. 2; tenże, Istota procesu cywilnego z punktu widzenia interesów państwa i jednostki, PiP 1947, Nr. 7–8; tenże, Prawo procesowe cywilne a prawo cywilne materialne, KSP 1969, Nr. 3–4; tenże, Przedmiot postępowania cywilnego, [w:] Wstęp do systemu prawa procesowego cywilnego, pod red. J. Jodłowskiego, Ossolineum 1974; tenże, Stosunki postępowania spornego do niespornego, PiP 1949, Nr. 2; tenże, Zasady naczelne postępowania cywilnego w świetle przepisów nowego kodeksu postępowania cywilnego, SC 1966, Nr. 7; M. Stanowska, Udostępnianie dziennikarzom akt sądowych lub prokuratorskich, PS 2001, Nr. 10; K. Stefko, Udział prokuratora w postępowaniu cywilnym, Warszawa 1956; M. Sychowicz, Podstawy przekazania spraw cywilnych do trybu nieprocesowego, NP 1969, Nr. 10; A. Świątkowski, Droga sądowa w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, Pal. 1986, Nr. 5–6; Z. Świeboda, Czynności procesowe w sądowym postępowaniu cywilnym, Warszawa 1990; tenże, Zagadnienia orzekania przez sąd w sprawach przekazanych mu ustawami o przedsiębiorstwach państwowych i samorządzie załogi, NP 1983, Nr. 5; J. Turek, (Nie)dopuszczalność drogi sądowej o zwrot należności podatkowej, GS 2004, Nr. 1; A. Wach, Kształtowanie się zakresu drogi sądowej w sprawach cywilnych, NP 1980, Nr. 10; E. Wengerek, Koncentracja materiału procesowego w postępowaniu cywilnym, Warszawa 1958; tenże, Korzystanie w postępowaniu cywilnym ze środków dowodowych uzyskanych sprzecznie z prawem, PiP 1977, Nr. 2; tenże, Problem ustności i pisemności postępowania cywilnego, NP 1970, Nr. 10; tenże, Udział prokuratora w postępowaniu cywilnym w świetle literatury prawniczej, SC 1963, Nr. 3; tenże, Zasada równości stron w procesie cywilnym, PiP 1955, Nr. 11; R. Więckowski, Dopuszczalność drogi sądowej w sprawach cywilnych, Pr. Prawn. 1991, Nr. 139; tenże, Z problematyki dopuszczalności drogi sądowej w sprawach lokalowych małżonków, ZNUJ 1981, Nr. 98; S. Włodyka, Pojęcie postępowania cywilnego i jego rodzaje, [w:] Wstęp do systemu prawa procesowego cywilnego, pod red. J. Jodłowskiego, Ossolineum 1974; tenże, Powództwo prokuratora w polskim procesie cywilnym, Warszawa 1957; tenże, Udział prokuratora w postępowaniu cywilnym w świetle nowego ustawodawstwa, NP 1966, Nr. 9; Współczesne przemiany postępowania cywilnego, pod red. P. Pogonowskiego, P. Ciocha, E. Gapskiej, J. Nowińskiej, Warszawa 2010; T. Żyznowski, Niektóre aspekty drogi sądowej w sprawach z zakresu własności przemysłowej, PS 2002, Nr. 9.

Art. 1.¹ [Sprawy cywilne]

Kodeks postępowania cywilnego normuje postępowanie sądowe w sprawach ze stosunków z zakresu prawa cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego oraz prawa pracy, jak również w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych oraz w innych sprawach, do których przepisy tego Kodeksu stosuje się z mocy ustaw szczególnych (sprawy cywilne).

Spis treści

Nb

I.

Sprawy cywilne (zagadnienia ogólne)

1

II.

Postępowanie cywilne

5

III.

Rodzaje postępowania

6

IV.

Spory kompetencyjne

11

V.

Sprawy cywilne (kwestie szczegółowe)

12

VI.

Inne sprawy przekazane z mocy ustaw szczególnych

17

I. Sprawy cywilne (zagadnienia ogólne)

Nb 1

1. Sąd Najwyższy uznał, że pojęcie „sprawy” w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r. (Dz.U. Nr. 78, poz. 483 ze zm.) ma charakter autonomiczny i obejmuje również sprawy, które nie są sprawami cywilnymi, sądowoadministracyjnymi lub karnymi; sprawy te rozpoznaje sąd powszechny w postępowaniu cywilnym (post. SN z 19.12.2003 r., III CK 319/03, OSN 2005, Nr. 2, poz. 31). Artykuł 1 zawiera ustawową definicję spraw cywilnych. Określa ona krąg spraw, które z woli ustawodawcy zostały poddane reżimowi przepisów ustawy z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr. 43, poz. 296 ze zm.). Dla określenia spraw cywilnych ustawodawca przyjął mieszane kryteria: materialne i formalne.

Nb 2

2. Według kryterium materialnego, do spraw cywilnych zalicza się sprawy, które ze swojej istoty do tej kategorii należą, a mianowicie: z zakresu prawa cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego oraz prawa pracy. Natomiast stosując kryterium formalne, ustawodawca objął definicją spraw cywilnych takie sprawy, które nie są nimi ze swojej istoty (natury), a z woli ustawodawcy zostały poddane właściwości sądów powszechnych. Należą do nich sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych oraz inne, do których przepisy Kodeksu postępowania cywilnego stosuje się z mocy ustaw szczególnych.
Konstrukcja prawna sprawy cywilnej oparta jest na kryterium materialnoprawnym, tj. charakterze danego stosunku prawnego i na kryterium formalnym wyrażającym się w przekazaniu określonej sprawy do zakresu działania sądów powszechnych. W sensie materialnoprawnym sprawami cywilnymi są sprawy, w których ochrona prawna jest przewidziana ze względu na stan prawny oraz prawa i obowiązki podmiotów stosunków prawnych o charakterze równorzędnym. Jeżeli źródłem roszczenia jest stosunek administracyjnoprawny, to sprawa nie ma charakteru cywilnego według kryterium materialnoprawnego, choć może podlegać rozpoznaniu na podstawie KPC. Przesądzającym elementem wskazującym na stosunek administracyjnoprawny jest występowanie organu państwowego lub społecznego wobec innego uczestnika z pozycji wykonywania władzy zwierzchniej w ramach zarządzającej działalności Państwa (post. SN z 4.4.2003 r., III CZP 11/03, Prok. i Pr. 2003, Nr. 9, s. 34).

Nb 3

Za trafne należy uznać stanowisko Sądu Najwyższego, że nie jest uzasadnione odrzucenie pozwu ze względu na niedopuszczalność drogi sądowej niemającej cech sprawy cywilnej, jeżeli powód przedstawił okoliczności i zdarzenia, które mogą stanowić cywilnoprawne źródło jego żądań (post. SN z 24.6.2010 r., IV CSK 554/09, OSNC 2011, Nr. 2, poz. 29).

Nb 4

Jeśli według zawartych w pozwie twierdzeń powoda istnieje między stronami stosunek cywilnoprawny, to drogę sądową należy uznać za dopuszczalną. Dopiero proces przed sądem ma wykazać czy twierdzenia powoda znajdują podstawę w przepisach prawa materialnego i doprowadzić do wiążącego ustalenia istnienia albo też nieistnienia konkretnego stosunku cywilnoprawnego między stronami procesu. Artykuł 2 KPC ustanawia domniemanie drogi sądowej w sprawach cywilnych w rozumieniu art. 1 KPC. Oznacza to, że każda sprawa cywilna – w znaczeniu, o jakim mowa w art. 1 KPC – podlega rozpoznaniu przez sąd, chyba że przepis szczególny przekazuje ją do właściwości innych organów (post. SN z 4.2.2009 r., II PK 226/08, OSNAPiUS 2010, Nr. 19–20, poz. 238).

II. Postępowanie cywilne

Nb 5

1. Zadaniem postępowania cywilnego jest realizowanie norm prawa cywilnego materialnego w drodze ich przymusowego urzeczywistnienia. Zadanie to określa pojęcie postępowania cywilnego, jako prawnie uregulowanego zespołu działań, zmierzających do skonkretyzowania i przymusowego zrealizowania norm prawnych w sprawach cywilnych w formie przewidzianej prawem. Ów cel postępowania cywilnego ma doniosłe znaczenie w demokratycznym państwie prawnym urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP).

III. Rodzaje postępowania

Nb 6

1. Postępowanie cywilne sensu largo dzieli się na:

1) postępowanie sądowe;

2) postępowanie pozasądowe.

Nb 7

2. Do postępowania sądowego zalicza się:

1) postępowanie procesowe, zarówno zwyczajne, jak i postępowania odrębne;

2) postępowanie nieprocesowe;

3) postępowanie w razie zaginięcia lub zniszczenia akt;

4) postępowanie zabezpieczające;

5) postępowanie egzekucyjne;

6) postępowanie upadłościowe i naprawcze.

Nb 8

3. Do postępowań pozasądowych, czyli do postępowań toczących się poza sądami powszechnymi, zalicza się:

1) postępowanie przed sądami polubownymi;

2) postępowanie pojednawcze przed komisjami pojednawczymi w sprawach ze stosunku pracy.

Nb 9

4. Proces oraz postępowanie nieprocesowe stanowią dwa podstawowe tryby postępowania rozpoznawczego, toczącego się w sprawach cywilnych przed sądami powszechnymi. Są to równorzędne tryby postępowania rozpoznawczego dostosowane do rodzaju spraw, jakie są w nich rozpoznawane.

Nb 10

5. Nad prawidłowością zastosowania właściwego trybu postępowania czuwa z urzędu przewodniczący (art. 201 § 1 KPC).

IV. Spory kompetencyjne

Nb 11

1. Patrz komentarz do art. 199¹, Nb 1–3.

V. Sprawy cywilne (kwestie szczegółowe)

Nb 12

1. Powstanie stosunku cywilnoprawnego zależy od istnienia stanu faktycznego, z którym norma prawa cywilnego łączy taki stosunek. Prawo cywilne wiąże powstanie stosunku cywilnoprawnego ze zdarzeniami prawnymi, wśród których wyróżnia się działania i zaniechania (zob. post. SN z 21.11.2000 r., III CKN 1048/00, Legalis).

Nb 13

2. Jeżeli zatem powód opiera swoje roszczenia na zdarzeniach prawnych, które mogą stanowić źródło stosunków prawnych, to w takich sytuacjach dopuszczalna jest droga sądowa (zob. post. SN z 22.4.1998 r., I CKN 1000/97, OSNC 1999, Nr. 1, poz. 6).
O dopuszczalności (niedopuszczalności) drogi sądowej nie decyduje obiektywne istnienie (nieistnienie) roszczenia podlegającego ochronie na drodze sądowej, lecz przesądzają twierdzenia powoda o istnieniu stosunku prawnego z zakresu objętego pojęciem sprawy cywilnej w rozumieniu art. 1 i art. 2 § 1 i art. 3 KPC.
We wstępnej fazie zaznajamiania się z twierdzeniami powoda podanymi w pozwie sąd nie bada prawa podmiotowego, o którego istnieniu twierdzi powód, a tym bardziej nie rozważa, czy zgłoszone przez powoda roszczenie jest usprawiedliwione prawem materialnym. Kwestia dopuszczalności drogi sądowej powinna być zatem oceniania w granicach wyznaczonych przez roszczenie procesowe (hipotetyczne roszczenie materialne, o którego istnieniu twierdzi powód; post. SN z 22.8.2007 r., III CZP 76/07, BSN 2007, Nr. 8).

Nb 14

3. Wątpliwości w praktyce nasuwała kwestia, czy jest „sprawą cywilną” sprawa dotycząca zobowiązań pieniężnych mających swoje źródło w decyzji administracyjnej. Kwestię tę rozstrzygnął Trybunał Konstytucyjny, stwierdzając, że art. 1 KPC rozumiany w ten sposób, iż w zakresie pojęcia „sprawy cywilnej” nie mogą mieścić się roszczenia dotyczące zobowiązań pieniężnych, których źródło stanowi decyzja administracyjna, jest niezgodny z art. 45 ust. 1 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP (zob. wyr. TK z 10.7.2000 r., SK 12/99, OTK 2000, Nr. 5, poz. 143).

Nb 15

4. Praktyka nie zaliczyła do spraw cywilnych, np.:

1) spraw dotyczących stosunku prawnego między podatnikiem a organem podatkowym (stosunek administracyjnoprawny), również jeżeli chodzi o roszczenia o zwrot nienależnie uiszczonego podatku (nadpłaty) (zob. wyr. NSA z 27.10.1993 r., III SA 689/93, Pr. Gosp. 1994, Nr. 3, s. 16; post. SA w Krakowie z 17.5.1993 r., I ACz 201/93, PS 1996, Nr. 10, s. 48) lub istnienia nadpłaty podatkowej, a także co do orzekania o zobowiązaniach podatkowych (opłacie skarbowej) i do kontroli decyzji administracyjnych wydanych w tym zakresie (zob. post. SN z 19.2.2003 r., V CKN 378/01, Legalis);

2) spraw o roszczenia wynikające ze stosunku służbowego żołnierzy zawodowych, zaliczając je do spraw administracyjnych (zob. post. SN z 7.8.1996 r., III PO 12/96, OSNP 1997, Nr. 7, poz. 120; post. SN z 2.11.1982 r., I CZ 85/82, Legalis);

3) spraw o wynagrodzenie za pracę więźnia spełnianą w trakcie odbywania kary pozbawienia wolności (zob. post. SN z 4.3.1971 r., I CZ 13/71, BSN 1971, Nr. 9, s. 140; post. SN z 4.2.1969 r., I CZ 101/68, Legalis);

4) roszczeń o zawarcie „umowy matrymonialnej” (związku małżeńskiego) (zob. post. SN z 28.4.1965 r., II CR 103/65, BSN 1965, Nr. 6, poz. 123);

5) roszczeń o ustanowienie drogi ze względu na ogólne potrzeby mieszkańców (zob. post. SN z 23.9.1966 r., III CR 214/66, OSNCP 1967, Nr. 4, poz. 74);

6) wzajemnych stosunków, jakie zachodzą między stowarzyszeniem a jego członkami (chyba że strony zawarły umowę cywilnoprawną np. najmu, umowy o pracę) (zob. post. SN z 29.12.1972 r., I CZ 149/72, Legalis);

7) sporów powstających na tle członkostwa pracowniczego ogrodu działkowego (zob. wyr. SN z 29.6.1973 r., I CR 301/73, OSPiKA 1974, Nr. 10, poz. 200);

8) żądań ustalenia, że powód spełnia warunki nabycia praw członka organizacji (zob. post. SN z 14.1.1987 r., IV CZ 6/87, OSNCP 1988, Nr. 5, poz. 65);

9) żądanie nakazania wydania dokumentu – zaświadczenia stwierdzającego istnienie prawa do określonej rzeczy (np. lokalu) (zob. post. SA w Warszawie z 7.8.1996 r., I ACz 727/96, Apel. W-wa 1997, Nr. 1, poz. 9);

10) spraw o wydanie odpisu protokołu rozprawy sądowej (zob. post. SN z 23.1.1978 r., IV CZ 155/77, Legalis);

11) spraw o udzielenie (uzupełnienie) dotacji budżetowej (post. SN z 18.10.2002 r., V CK 281/02, Legalis);

12) spraw o stwierdzenie nieważności decyzji administracyjnej (post. SN z 28.5.2002 r., II UKN 356/01, Prok. i Pr. 2003, Nr. 4, s. 45);

13) spraw o ustalenie, że powodowi przysługuje mandat sędziego Trybunału Konstytucyjnego (post. SN z 5.11.2009 r., I CSK 16/09, OSNC 2010, Nr. 3, poz. 69);

14) spraw ustalenia decyzją administracyjną m² powierzchni użytkowej wydaną przez dyrektora regionalnego Wojskowej Agencji Mieszkaniowej (wyr. SN z 18.2.2010 r., II CSK 428/09, Legalis).

Jeżeli orzeczenie sądu zagranicznego dotyczy sprawy, która według prawa polskiego nie jest sprawą cywilną i w związku z tym nie należy do drogi sądowej, to wniosek o uznanie takiego orzeczenia przez sąd polski podlega oddaleniu (z braku przesłanki przewidzianej w art. 1145 § 1 KPC), a nie odrzuceniu (z powodu niedopuszczalności drogi sądowej) (zob. post. SN z 31.8.1983 r., IV CZ 105/83, Legalis).

Nb 16

5. Do spraw cywilnych praktyka zaliczyła m.in.:

1) roszczenie członka spółdzielni o przydział lokalu mieszkalnego (zob. post. SN z 30.9.1982 r., I CZ 103/82, Legalis) oraz żądanie członka spółdzielni mieszkaniowej o zobowiązanie spółdzielni do zamiany mieszkania spółdzielczego (zob. wyr. SN z 26.6.1984 r., I CR 166/84, Legalis);

2) sprawy z zakresu prawa lokalowego objęte ustawą z 24.6.1994 r. o własności lokali (t.j. Dz.U. z 2000 r. Nr. 80, poz. 903 ze zm.) (zob. wyr. NSA z 26.10.1995 r., SA/Wr 970/95, Wspól. 1996, Nr. 45, s. 18);

3) rozstrzyganie sporów na tle praw rzeczowych (zob. wyr. NSA z 26.1.1999 r., II SA/Ka 838/97, OSS 1999, Nr. 4, poz. 106);

4) roszczenia o rentę i odszkodowanie z tytułu gruźlicy w związku ze służbą wojskową (zob. post. SN z 15.12.1977 r., I CZ 125/77, Legalis);

5) sprawy o odszkodowanie za pobieranie prądu bez rejestracji (zob. post. SN z 11.8.1978 r., III CRN 144/78, Legalis);

6) sprawy o naruszenie dobra osobistego, jakiego dopuścił się policjant, sporządzając w toku postępowania karnego opinię czy notatki służbowe (zob. post. SN z 8.10.1984 r., II CZ 14/84, Legalis);

7) roszczenia o wzruszenie ugody zawartej w postępowaniu administracyjnym o rozgraniczenie nieruchomości (zob. wyr. NSA z 16.6.1987 r., IV SAB 24/86, ONSA 1987, Nr. 1, poz. 39);

8) sprawy o zarejestrowanie faktu zameldowania na podstawie potwierdzenia uprawnień do przebywania w lokalu przez jednego ze współwłaścicieli, przy sprzeciwie drugiego współwłaściciela, gdy chodzi o rozstrzygnięcie, czy sprzeciw ten jest prawnie skuteczny (zob. wyr. NSA z 24.1.1990 r., SA/Gd 1346/89, OSP 1991, Nr. 9, poz. 216);

9) roszczenia o zwrot przez rejonowe biuro pracy kwot nienależnie pobranych zasiłków, wpłaconych przez osobę bezrobotną do kasy tego biura (zob. wyr. NSA z 21.4.1994 r., II SA 451/93, ONSA 1995, Nr. 2, poz. 78);

10) sprawy ze stosunku pracy nawiązanego na podstawie decyzji administracyjnej w postaci aktu mianowania, jeżeli przepisy szczególne, regulujące stosunek pracy określonej kategorii pracowników, takiego wyłączenia nie zawierają (zob. post. NSA z 6.2.1995 r., II SA 136/95, ONSA 1996, Nr. 1, poz. 38);

11) spory dotyczące zwrotu świadczeń wypłaconych pracodawcy lub masie spadkowej upadłości przez Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych na zasadach przewidzianych ustawą z 13.7.2006 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (Dz.U. Nr. 158, poz. 1121 ze zm.) (zob. post. SA w Łodzi z 28.3.1995 r., I ACz 100/95, OSA 1995, Nr. 6, poz. 38);

12) sprawy z zakresu stosunków między emitentem obligacji a ich właścicielem, jako zależne od stosunków zobowiązaniowych (zob. wyr. NSA z 28.4.1995 r., III SAB 29/94, Pr. Gosp. 1995, Nr. 12, s. 49);

13) sprawy o ustalenie własności Państwa do gruntów w razie sporu o prawo własności gruntów, o którym mowa w art. 51 ust. 1 pkt 2 ustawy z 21.3.1985 r. o drogach publicznych (t.j. Dz.U. z 2007 r. Nr. 19, poz. 115 ze zm.) (zob. wyr. NSA z 12.5.1995 r., II SA 217/94, ONSA 1996, Nr. 2, poz. 91);

14) spory na tle wysokości opłat za dostarczoną do mieszkań wodę (zob. post. SN z 23.8.1995 r., III PO 14/95, OSNP 1996, Nr. 3, poz. 53);

15) sprawy dotyczące zgody zmiany przeznaczenia części nieruchomości wspólnej przez ogół współwłaścicieli lokali, które wchodzą w skład nieruchomości, tworzącej wspólnotę mieszkaniową (zob. wyr. NSA w Gdańsku z 14.11.1996 r., II SA/Gd 1223/96, niepubl.);

16) sprawy o zapłatę określonej kwoty tytułem opłaty rocznej za użytkowanie wieczyste gruntów (zob. post. SN z 25.2.1997 r., II CKU 10/97, Prok. i Pr. 1997, Nr. 9, s. 38);

17) spory dotyczące stosunków prawnych między Skarbem Państwa – Ministrem Finansów a gminą, o ile mają charakter cywilnoprawny, tzn. oparte są o zasadę równorzędności, o czym decyduje m.in. charakter dochodzonego roszczenia (zob. post. SN z 30.6.1997 r., I ACz 508/97, Pr. Gosp. 1998, Nr. 3, s. 50);

18) sprawy o odsetki od dodatkowego wynagrodzenia za wykonywanie przez funkcjonariusza Służby Więziennej zleconych zadań wykraczających poza obowiązki służbowe (zob. uchw. NSA(7) z 5.3.2001 r., OPS 17/00, ONSA 2001, Nr. 3, poz. 100);

19) realizację roszczenia o wykup nieruchomości, jeżeli przepisy ustawy o ochronie i kształtowaniu środowiska nie zawierają wyraźnego przekazania sprawy z zakresu wykupu nieruchomości na drogę rozstrzygnięcia decyzją administracyjną (zob. wyr. NSA w Warszawie z 11.2.1998 r., IV SA 663/96, niepubl.);

20) sprawy z ustawy z 7.9.1991 r. o systemie oświaty (t.j. Dz.U. z 2004 r. Nr. 256, poz. 2572 ze zm.) w zakresie sporów między Skarbem Państwa lub jednostką samorządu terytorialnego, właściwymi do wypłaty dotacji, a osobami prowadzącymi szkoły lub placówki niepubliczne, uprawnionymi do żądania ich otrzymania (art. 90 ustawy);

21) spory dotyczące nabywania akcji przez uprawnionych pracowników, na podstawie ustawy z 30.8.1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji (t.j. Dz.U. z 2002 r. Nr. 171, poz. 1397 ze zm.) (zob. post. NSA z 18.2.1998 r., III SA 1783/97, ONSA 1998, Nr. 4, poz. 146);

22) w razie nieuzgodnienia treści orzeczenia w postępowaniu regulacyjnym prowadzonym przed komisją majątkową w przedmiocie prawa własności nieruchomości na podstawie art. 61 ust. 1 i 2 ustawy z 17.5.1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr. 29, poz. 154 ze zm.) (zob. wyr. SN z 13.5.1998 r., III CKN 483/97, Prok. i Pr. 1998, Nr. 11–12, s. 34);

23) spory związane z oddanym w najem lub w dzierżawę lokalem użytkowym należącym do gminy (zob. wyr. NSA w Gdańsku z 15.10.1998 r., II SA/Gd 268/97, niepubl.);

24) żądania nakazania sprzedaży nieruchomości w trybie bezprzetargowym (zob. wyr. NSA w Warszawie z 7.5.1999 r., IV SAB 98/98, niepubl.);

25) roszczenia związane z poczynieniem czy nabyciem nakładów na nieruchomość oddaną w użytkowanie wieczyste, które nieodpłatnie przeszły na własność użytkownika wieczystego (zob. wyr. NSA w Warszawie z 20.7.1999 r., I SA 1705/98, niepubl.);

26) roszczenia samodzielnego publicznego zakładu opieki zdrowotnej o zapłatę za usługi medyczne świadczone w ramach umowy o przekazywanie środków publicznych przez Skarb Państwa, których koszt wykonania nie ma pokrycia w ustalonym przez strony wynagrodzeniu (zob. post. SA w Białymstoku z 6.4.2000 r., I ACz 261/00, OSA 2000, Nr. 11–12, poz. 48);

27) spory pomiędzy odwołanymi przez Ministra Skarbu Państwa członkami rady nadzorczej spółki radiofonii publicznej a spółką dotyczące składu osobowego rady nadzorczej (zob. post. SN z 25.1.2001 r., II CKN 1343/00, OSNC 2001, Nr. 9, poz. 133);

28) sprawy z art. 12 § 1 ustawy z 20.3.2002 r. o finansowym wspieraniu inwestycji (Dz.U. Nr. 41, poz. 363 ze zm.) (wyr. NSA z 24.5.2005 r., II GSK 70/05, Legalis);

29) sprawy roszczeń zwolnionego ze służby asesora prokuratorskiego (wyr. SN z 7.10.2004 r., II PK 130/04, Prok. i Pr. 2005, Nr. 2, s. 39);

30) sprawy dotyczące rozliczeń między związkiem gmin utworzonym na podstawie art. 64 ust. 1 ustawy z 8.3.1990 r. o samorządzie gminnym (t.j. Dz.U. z 2001 r. Nr. 142, poz. 1591 ze zm.) a uczestniczącą w nim gminą z tytułu ponoszenia kosztów działalności związku (wyr. SN z 2.4.2003 r., I CK 265/02, OSN 2004, Nr. 6, poz. 96);

31) sprawy, w których ZUS w celu ochrony swojej wierzytelności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne występuje wobec osoby trzeciej z żądaniem uznania bezskuteczności czynności prawnej dokonanej pomiędzy tą osobą a dłużnikiem ZUS (post. SN z 13.5.2003 r., V CK 107/02, Legalis);

32) sprawy dotyczące odpowiedzialności członków zarządu spółki z o.o., o której mowa w art. 298 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z 27.6.1934 r. – Kodeks handlowy (Dz.U. Nr. 57, poz. 502 ze zm.) (art. 299 ustawy z 15.9.2000 r. – Kodeks spółek handlowych (Dz.U. Nr. 94, poz. 1037 ze zm.) (wyr. SN z 28.11.2003 r., IV CK 226/02, Legalis; wyr. SN z 26.1.2006 r., II CK 384/05, Pr. Sp. 2007, Nr. 3, s. 58);

33) sprawy dotyczące uposażenia żołnierzy czy też zaopatrzenia emerytalnego żołnierzy i ich rodzin (wyr. NSA w Warszawie z 19.1.2006 r., I OSK 162/05, Legalis);

34) odwołanie syndyka upadłości (wyr. SN z 4.12.2008 r., I CNP 56/08, Legalis);

35) dochodzenie odsetek od nieterminowo wypłaconego uposażenia oraz innych świadczeń pieniężnych należnych funkcjonariuszom służb mundurowych, również tych, których podstawę prawną stanowią przepisy szczególne (wyr. SN z 2.7.2008 r., II PK 10/08, Legalis);

36) sprawy dotyczące odpowiedzialności majątkowej żołnierzy (wyr. SN z 16.6.2009 r., I PK 226/08, OSNAPUS 2011, Nr. 3–4, poz. 33);

37) sprawy, których przedmiotem jest stosunek pracy dyrektora szkoły (wyr. SN z 24.9.2009 r., II PK 78/09, Legalis);

38) sprawy przyznania lokalu socjalnego przez gminę (post. WSA w Lublinie z 17.2.2010 r., II SAB/Lu 3/10, Wspól. 2010, Nr. 18, s. 26);

39) sprawy przekształcania prawa użytkowania wieczystego w prawo własności (post. WSA w Krakowie z 20.10.2008 r., III SAB/Kr 21/08, CBOSA).

VI. Inne sprawy przekazane z mocy ustaw szczególnych

Nb 17

1. Do spraw cywilnych według kryterium formalnego z woli ustawodawcy zaliczone zostały m.in. sprawy:

1) z dekretu PKWN z 6.9.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (t.j. Dz.U. z 1945 r. Nr. 3, poz. 13 ze zm.):

 a) sprawy o własność nieruchomości ziemskiej, tj. o ustalenie, czy Skarb Państwa prawidłowo został wpisany jako właściciel nieruchomości na mocy art. 2 ust. 1 lit. b cytowanego dekretu;

2) z dekretu z 6.6.1945 r. o mocy obowiązującej orzeczeń sądowych, wydanych w okresie okupacji niemieckiej na terenie Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr. 25, poz. 151 ze zm.):

 a) do czynności dowodowych w sprawach cywilnych, dokonanych przed sądami niemieckimi, jako dokonanych w trybie zabezpieczenia dowodów (art. 4 ust. 1);

3) z ustawy z 18.7.1950 r. o odpowiedzialności zawodowej fachowych pracowników służby zdrowia (Dz.U. Nr. 36, poz. 332 ze zm.):

 a) w postępowaniu przed komisjami okręgowymi w sprawie rozstrzygania sporu, jako sąd polubowny, między fachowymi pracownikami służby zdrowia, a także między fachowymi pracownikami służby zdrowia, a osobami, korzystającymi z ich usług – powstałe w związku z wykonywaniem praktyki (zawodu) (art. 7 ust. 2);

4) z ustawy z 17.6.1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz.U. z 2005 r. Nr. 229, poz. 1954 ze zm.),

 a) sprawy z zakresu żądania zwolnienia rzeczy lub prawa majątkowego od zabezpieczenia lub egzekucji administracyjnej (art. 40 § 2),

 b) w wypadku zbiegu egzekucji administracyjnej i egzekucji sądowej (art. 62),

 c) w sprawach o wyjawienie majątku (art. 71 § 1),

 d) w sprawach o pozostawienie pomieszczeń w użytkowaniu zobowiązanego (art. 110g § 6);

5) z ustawy z 16.12.1972 r. o odszkodowaniach przysługujących w razie wypadków i chorób pozostających w związku ze służbą w Policji (Dz.U. Nr. 53, poz. 345 ze zm.):

 a) w postępowaniu odwoławczym do sądu od decyzji organu spraw wewnętrznych w sprawie odszkodowania (art. 12 ust. 3);

6) z ustawy z 26.6.1974 r. – Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. Nr. 21, poz. 94 ze zm.):

 a) w sprawach nieunormowanych w art. 87 i 88 (art. 90);

7) z ustawy z 26.1.1982 r. – Karta Nauczyciela (t.j. Dz.U. z 2006 r. Nr. 97, poz. 674 ze zm.):

 a) do rozpatrzenia odwołania w sprawach dyscyplinarnych od orzeczeń komisji dyscyplinarnych (art. 77 ust. 5a);

8) z ustawy z 26.10.1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr. 33, poz. 178 ze zm.):

 a) w sprawie wymierzania i uchylania kary pieniężnej (art. 9 § 1),

 b) w sprawach nieletnich (art. 20),

 c) w sprawie przeprowadzania dowodu z opinii pedagogicznej, psychologicznej, medycznej oraz rodzinnego ośrodka diagnostyczno-konsultacyjnego (art. 25 § 1),

 d) w postępowaniu odwoławczym w sprawie zastosowania środka poprawczego lub gdy środek odwoławczy zawiera wniosek o orzeczenie środka poprawczego (art. 59 § 2);

9) z ustawy z 26.1.1984 r. – Prawo prasowe (Dz.U. Nr. 5, poz. 24 ze zm.):

 a) w postępowaniu o rejestrację dziennika lub czasopisma (art. 20 ust. 1);

10) z ustawy z 7.4.1989 r. o związkach zawodowych rolników indywidualnych (Dz.U. Nr. 20, poz. 106 ze zm.);

 a) do postępowania w sprawach, o których mowa w ust. 1–4 art. 9 (art. 9 ust. 6); z dniem wejścia w życie ustawy o instytucjach badawczych utraciła moc ustawa z 25.7.1985 r. o jednostkach badawczo-rozwojowych (art. 8 ustawy z 30.4.2010 r. – Przepisy wprowadzające ustawy reformujące system nauki, Dz.U. Nr. 96, poz. 620 ze zm.), ale do spraw dyscyplinarnych wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie ustawy o instytucjach badawczych stosuje się przepisy dotychczasowe (art. 56 ustawy – Przepisy wprowadzające ustawy reformujące system nauki);

11) z ustawy z 24.5.1989 r. o przywróceniu praw pracowniczych osobom pozbawionym zatrudnienia za działalność związkową, samorządową, przekonania polityczne i religijne (Dz.U. Nr. 32, poz. 172 ze zm.):

 a) do egzekucji orzeczeń wydanych przez Społeczną Komisję Pojednawczą (art. 6 ust. 6),

 b) do trybu postępowania przed Społeczną Komisją Pojednawczą (art. 6 ust. 7);

12) z ustawy z 30.5.1989 r. o izbach gospodarczych (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr. 84, poz. 710):

 a) do postępowania sądowego w sprawach rozpoznawanych przez sąd rejestrowy (art. 13 ust. 4);

13) z ustawy z 21.6.1990 r. o zwrocie korzyści uzyskanych niesłusznie kosztem Skarbu Państwa lub innych państwowych osób prawnych (Dz.U. Nr. 44, poz. 255 ze zm.):

 a) do związków zawodowych i organów samorządu terytorialnego występujących do sądu z żądaniami określonymi w art. 1 (art. 2 ust. 2);

14) z ustawy z 5.1.2011 r. Kodeks wyborczy (Dz.U. Nr. 21, poz. 112 ze zm.):

 a) w sprawach protestów (art. 321 § 1 i § 2);

15) z ustawy z 20.12.1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t.j. Dz.U. z 2008 r. Nr. 50, poz. 291 ze zm.):

 a) od decyzji Prezesa Kasy, przewidzianych w art. 36 ust. 1 w postępowaniu odwoławczym przed sądem (art. 36 ust. 3);

16) z ustawy z 21.12.1990 r. o zawodzie lekarza weterynarii i izbach lekarsko-weterynaryjnych (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr. 93, poz. 767 ze zm.):

 a) w postępowaniu przed sądami lekarsko-weterynaryjnymi (art. 63 ust. 2);

17) z ustawy z 14.2.1991 r. – Prawo o notariacie (t.j. Dz.U. z 2008 r. Nr. 189, poz. 1158 ze zm.):

 a) rozpoznawanie wniosku o zwolnienie w całości lub w części z poniesienia kosztów wynagrodzenia notariusza (art. 6 § 5),

 b) rozpoznawanie zażaleń na odmowę dokonania czynności notarialnej (art. 83 § 1),

 c) w sprawie przesyłania sądowi właściwemu do prowadzenia ksiąg wieczystych przez notariusza aktu notarialnego zawierającego wniosek o wpis do księgi wieczystej (art. 92 § 4),

 d) w sprawie doręczania na żądanie strony jej oświadczenia na piśmie wskazanej przez nią stronie przeciwnej (art. 102 § 3);

18) z ustawy z 19.4.1991 r. o izbach aptekarskich (t.j. Dz.U. z 2008 r. Nr. 136, poz. 856 ze zm.):

 a) w postępowaniu przed sądami aptekarskimi (art. 63 ust. 2);

19) z ustawy z 23.5.1991 r. o związkach zawodowych (t.j. Dz.U. z 2001 r. Nr. 79, poz. 854 ze zm.):

 a) w sprawach dotyczących rejestracji związków zawodowych (art. 18 ust. 1);

20) z ustawy z 23.5.1991 r. o organizacjach pracodawców (Dz.U. Nr. 55, poz. 235 ze zm.):

 a) w sprawach rejestracji związku pracodawców (art. 13 ust. 1);

21) z ustawy z 29.12.1992 r. o radiofonii i telewizji (t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr. 43, poz. 226 ze zm.):

 a) w sprawie odwołań od decyzji Przewodniczącego Krajowej Rady wydanych na podstawie art. 10 ust. 4 oraz art. 53 i 54 (art. 56 ust. 2);

22) z ustawy z 3.2.1993 r. o restrukturyzacji finansowej przedsiębiorstw i banków oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr. 18, poz. 82 ze zm.):

 a) w postępowaniu sądowym w sprawach z zakresu bankowego postępowania ugodowego (art. 23 ust. 1);

23) z ustawy z 10.12.1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin (t.j. Dz.U. z 2004 r. Nr. 8, poz. 66 ze zm.):

 a) od decyzji wojskowego organu emerytalnego w sprawie zaopatrzenia emerytalnego i wysokości świadczeń pieniężnych z tego tytułu (art. 31 ust. 4);

24) z ustawy z 4.2.1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (t.j. Dz.U. z 2006 r. Nr. 90, poz. 631 ze zm.):

 a) w postępowaniu przed Komisją Prawa Autorskiego (art. 110¹ ust. 3);

25) z ustawy z 18.2.1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin (t.j. Dz.U. z 2004 r. Nr. 8, poz. 67 ze zm.):

 a) w postępowaniu odwoławczym od decyzji przewidzianych w art. 32 ust. 1 (art. 32 ust. 4);

26) z ustawy z 24.6.1994 r. o własności lokali (t.j. Dz.U. z 2000 r. Nr. 80, poz. 903 ze zm.):

 a) w razie procesu wspólnoty mieszkaniowej o żądanie sprzedaży lokalu w drodze licytacji (art. 16 ust. 1),

 b) do zarządu nieruchomością wspólną (art. 19);

27) z ustawy z 6.12.1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr. 67, poz. 569 ze zm.):

 a) do zarządu nad przedsiębiorstwem zastawcy (art. 27 ust. 2),

 b) do postępowania rejestrowego (art. 44);

28) z ustawy z 10.4.1997 r. – Prawo energetyczne (t.j. Dz.U. z 2006 r. Nr. 89, poz. 625 ze zm.):

 a) w postępowaniu w sprawie odwołania od decyzji Prezesa URE (art. 30 ust. 3);

29) z ustawy z 6.6.1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz.U. Nr. 90, poz. 557 ze zm.):

 a) przy egzekucji grzywny, kwoty pieniężnej stanowiącej równowartość przedmiotów, które powinny ulec przepadkowi, nawiązki na rzecz Skarbu Państwa, należności sądowych oraz zasądzonych roszczeń cywilnych i zobowiązań określonych w art. 52 KK (art. 25 § 1),

 b) do tytułów egzekucyjnych (art. 26),

 c) przy podziale sumy uzyskanej z egzekucji – należności z tytułu obowiązku naprawienia szkody, nawiązki lub świadczenia pieniężnego (art. 196 § 2);

30) z ustawy z 6.6.1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. Nr. 89, poz. 555 ze zm.):

 a) w kwestiach dotyczących powództwa cywilnego (art. 70),

 b) w kwestiach dotyczących pełnomocnika (art. 89),

 c) w postępowaniu zabezpieczającym (art. 292 § 1),

 d) do wznowienia postępowania oraz dalszego postępowania po wznowieniu (art. 543 § 2),

 e) w sprawach o odszkodowanie za niesłuszne skazanie, tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie (art. 558);

31) z ustawy z 27.6.1997 r. o partiach politycznych (t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr. 155, poz. 924):

 a) w sprawach o wpis partii politycznej do ewidencji (art. 22 i art. 39a ust. 6);

32) z ustawy z 1.8.1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz.U. Nr. 102, poz. 643 ze zm.):

 a) w sprawach nieuregulowanych w ustawie stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania cywilnego (art. 20);

33) z ustawy z 20.8.1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (t.j. Dz.U. z 2007 r. Nr. 168, poz. 1186 ze zm.):

 a) do postępowania przed sądami rejestrowymi (art. 7);

34) z ustawy z 28.8.1997 r. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr. 34, poz. 189 ze zm.):

 a) w postępowaniach w sprawach wymienionych w art. 90 ust. 1 (art. 90 ust. 2);

35) z ustawy z 29.8.1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji (t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr. 231, poz. 1376):

 a) w sprawie wyłączenia komornika (art. 9 ust. 5);

36) z ustawy z 29.8.1997 r. o Narodowym Banku Polskim (t.j. Dz.U. z 2005 r. Nr. 1, poz. 2 ze zm.):

 a) w postępowaniu egzekucyjnym przeciwko Narodowemu Bankowi Polskiemu (art. 57 ust. 2);

37) z ustawy z 29.8.1997 r. – Prawo bankowe (t.j. Dz.U. z 2002 r. Nr. 72, poz. 665 ze zm.):

 a) umarzanie utraconych dokumentów zawarcia umowy rachunku oszczędnościowego w toku prowadzonej egzekucji sądowej lub administracyjnej (art. 62),

 b) nadanie klauzuli wykonalności i prowadzenie egzekucji według przepisów KPC (art. 97 ust. 1);

38) z ustawy z 5.1.2011 r. – Kodeks wyborczy (Dz.U. Nr. 21, poz. 112 ze zm.):

 a) do rozpoznawania protestów wyborczych (art. 393);

39) z ustawy z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr. 205, poz. 1585 ze zm.):

 a) w postępowaniu z odwołań od decyzji Zakładu (art. 83 ust. 2);

40) z ustawy z 17.12.1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr. 153, poz. 1227 ze zm.):

 a) do egzekucji świadczeń pieniężnych (art. 142);

41) z ustawy z 21.1.1999 r. o sejmowej komisji śledczej (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr. 151, poz. 1218 ze zm.):

a) w sprawach dotyczących pełnomocnika, a nie unormowanych przez ustawę (art. 11b ust. 6);

42) z ustawy z 14.12.1999 r. o Bankowym Funduszu Gwarancyjnym (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr. 84, poz. 711 ze zm.):

 a) w sprawie egzekucji należności stwierdzonych stosownymi dokumentami (art. 37 ust. 2),

 b) do powództw dłużnika o umorzenie egzekucji w całości lub w części (art. 37 ust. 3);

43) z ustawy z 30.6.2000 r. – Prawo własności przemysłowej (t.j. Dz.U. z 2003 r. Nr. 119, poz. 1117 ze zm.):

 a) do roszczeń twórcy wynalazku o wynagrodzenie za korzystanie z jego wynalazku (art. 294 ust. 2);

44) z ustawy z 29.11.2000 r. – Prawo atomowe (t.j. Dz.U. z 2007 r. Nr. 42, poz. 276 ze zm.):

 a) w sprawie odszkodowań za szkody jądrowe (art. 106 ust. 2);

45) z ustawy z 15.12.2000 r. o samorządach zawodowych architektów, inżynierów budownictwa oraz urbanistów (Dz.U. z 2001 r. Nr. 5, poz. 42 ze zm.):

 a) do rozpatrywania przez okręgowe sądy dyscyplinarne, jako sądy polubowne sporów między członkami izb oraz między członkami izb a innymi podmiotami w określonych sprawach (art. 57 ust. 2);

46) z ustawy z 15.12.2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (t.j. Dz.U. z 2003 r. Nr. 119, poz. 1116 ze zm.):

 a) w sprawie z wniosku członka spółdzielni mieszkaniowej dotyczącego żądania przeniesienia na niego własności lokalu (art. 49 ust. 2);

47) z ustawy z 15.12.2000 r. o Inspekcji Handlowej (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr. 151, poz. 1219 ze zm.):

 a) w postępowaniu przed stałymi polubownymi sądami konsumentów (art. 37 ust. 6);

48) z ustawy z 6.7.2001 r. o Trójstronnej Komisji do Spraw Społeczno-Gospodarczych i wojewódzkich komisjach dialogu społecznego (Dz.U. Nr. 100, poz. 1080 ze zm.):

 a) w sprawie wniosków organizacji związkowych o stwierdzenie ich reprezentatywności (art. 8 ust. 1 i 2);

49) z ustawy z 18.9.2001 r. – Kodeks morski (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr. 217, poz. 1689 ze zm.):

 a) w sprawie ponoszenia kosztów procesu oraz odpowiedzialności za odsetki (art. 99),

 b) w sprawie sposobu i trybu przeprowadzenia sprzedaży mienia nieznanego właściciela (art. 291),

 c) postępowanie w sprawach o ustanowienie i podział funduszu ograniczenia odpowiedzialności za roszczenia morskie (art. 339 § 1),

 d) w stosunku do biegłego – komisarza (art. 344 § 3),

 e) w sprawach o przywrócenie terminu do zgłoszenia roszczenia nieuwzględnionego w liście wierzytelności (art. 345 § 5),

 f) w sprawie o wznowienie postępowania (art. 349),

 g) w sprawie wykonania orzeczeń wydanych na podstawie Konwencji o odpowiedzialności cywilnej (art. 354 § 1);

50) z ustawy z 30.8.2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr. 153, poz. 1270 ze zm.):

 a) do doręczenia pism w postępowaniu sądowym przez pocztę (art. 65 § 2),

 b) do postępowania dowodowego, o którym mowa w art. 106 § 3 (art. 106 § 5),

 c) do przeprowadzania dowodów, o których mowa w art. 296 § 1 (art. 296 § 2),

 d) w sprawach nieunormowanych w niniejszej ustawie do postępowania w zakresie obrotu zagranicznego (art. 300);

51) z ustawy z 28.3.2003 r. o transporcie kolejowym (t.j. Dz.U. z 2007 r. Nr. 16, poz. 94 ze zm.):

a) w postępowaniu w sprawie odwołanie od decyzji lub zażalenia na postanowienie Prezesa UKTK, o których mowa w art. 14 ust. 5 i 6 (art. 14 ust. 7);

52) z ustawy z 11.4.2003 r. o świadczeniach odszkodowawczych przysługujących w razie wypadków i chorób pozostających w związku ze służbą wojskową (Dz.U. Nr. 83, poz. 760 ze zm.):

 a) w postępowaniu odwoławczym do sądu od decyzji organu wojskowego w sprawie odszkodowania (art. 22 ust. 4);

53) z ustawy z 19.12.2003 r. o organizacji rynków owoców i warzyw, rynku chmielu, rynku tytoniu, rynku suszu paszowego oraz rynków lnu i konopi uprawianych na włókno (t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr. 145, poz. 868):

a) w sprawie braku zgody wszystkich podmiotów w przedmiocie rozporządzenia prawem do uzyskiwania płatności niezwiązanej (art. 33fc ust. 4 i 5);

54) z ustawy z 29.1.2004 r. – Prawo zamówień publicznych (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr. 113, poz. 759 ze zm.):

 a) do postępowania odwoławczego (art. 185 ust. 7),

 b) w postępowaniu toczącym się na skutek skargi (art. 198a ust. 2),

 c) do czynności podejmowanych przez Prezesa Urzędu w przedmiocie wniesenia skargi (art. 198b ust. 4);

55) z ustawy z 12.3.2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr. 175, poz. 1362 ze zm.):

 a) w zakresie sporów o zwrot wydatków (art. 101 ust. 7);

56) z ustawy z 19.3.2004 r. – Prawo celne (Dz.U. Nr. 68, poz. 622 ze zm.):

 a) do postępowania w sprawie przepadku towaru (art. 31 ust. 2);

57) z ustawy z 30.4.2004 r. o postępowaniu w sprawach dotyczących pomocy publicznej (t.j. Dz.U. z 2007 r. Nr. 59, poz. 404 ze zm.):

a) w sprawach odwołań od decyzji Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (art. 46 ust. 2 );

58) z ustawy z 16.7.2004 r. – Prawo telekomunikacyjne (Dz.U. Nr. 171, poz. 1800 ze zm.):

 a) w postępowaniu przed sądami polubownymi (art. 110 ust. 5);

59) z ustawy 7.7.2005 r. o państwowej kompensacie ofiarom niektórych przestępstw (Dz.U. Nr. 169, poz. 1415 ze zm.):

a) w sprawach o przyznanie kompensaty przez sąd rejonowy (art. 8 ust. 1);

60) w ustawie z 8.7.2005 r. o Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa (Dz.U. Nr. 169, poz. 1417 ze zm.):

a) w sprawie odwołania od oceny kwalifikacji radcy w postępowaniu przed sądem apelacyjnym (art. 42 ust. 6),

b) w sprawie odwołania od decyzji o zawieszeniu w czynnościach radcy (art. 58 ust. 2),

c) w sprawie odwołań od orzeczeń Komisji dyscyplinarnej (art. 64 ust. 2);

61) z ustawy z 27.7.2005 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz.U. Nr. 164, poz. 1365 ze zm.):

 a) w postępowaniu odwoławczym od prawomocnych orzeczeń dyscyplinarnych komisji dyscyplinarnej (art. 146 ust. 4);

62) z ustawy z 28.7.2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr. 90, poz. 594 ze zm.):

a) w sprawach dotyczących kosztów sądowych, chyba że ustawa stanowi inaczej (art. 8 ust. 1);

63) z ustawy z 7.4.2006 r. o informowaniu pracowników i prowadzeniu z nimi konsultacji (Dz. U. Nr. 79, poz. 550 ze zm.):

a) w sprawach o których mowa w art. 16 ust. 3 (art. 16 ust. 4);

64) z ustawy z 21.7.2006 r. o nadzorze nad rynkiem finansowym (Dz.U. Nr. 157, poz. 1119 ze zm.):

a) w sprawach cywilnych wynikających ze stosunków związanych z uczestnictwem w obrocie na rynku finansowym albo dotyczących podmiotów wykonujących działalność na tym rynku (art. 6 ust. 1),

b) w postępowaniu przed sądem polubownym rozpatrującym spory między uczestnikami rynku finansowego (art. 18 ust. 2);

65) z ustawy z 18.10.2006 r. o likwidacji niepodjętych depozytów (Dz.U. Nr. 208, poz. 1537):

a) w sprawach rozpoznania wniosku przechowującego depozyt w przedmiocie sprzedaży depozytu (art. 7 ust. 3);

66) z ustawy z 16.2.2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz.U. Nr. 50, poz. 331 ze zm.):

 a) w sprawach powództw wytaczanych przez Rzecznika Konsumentów na rzecz konsumentów oraz w wypadku wstąpienia przez niego do toczącego się postępowania (art. 42 ust. 2),

 b) w przypadku wyłączenia jawności rozprawy przed Prezesem Urzędu (art. 60 ust. 4),

 c) w sprawach dotyczących dowodów w postępowaniu przed Prezesem Urzędu (art. 84);

67) z ustawy z 21.11.2008 r. o służbie cywilnej (Dz.U. Nr. 227, poz. 1505 ze zm.):

 a) w postępowaniu z odwołań od orzeczeń Wyższej Komisji Dyscyplinarnej (art. 127 ust. 3);

68) z ustawy z 17.12.2009 r. o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym (Dz.U. z 2010 r. Nr. 7, poz. 44):

a) w zakresie nieuregulowanym w ustawie (art. 24 ust. 1);

69) z ustawy z 30.4.2010 r. o instytutach badawczych (Dz.U. Nr. 96, poz. 618 ze zm.):

 a) do rozpatrzenia odwołań od orzeczeń komisji dyscyplinarnej w sprawach pracowników naukowych i badawczo-technicznych instytutów przy ministrze właściwym do spraw nauki (art. 58 ust. 4);

70) z ustawy z 7.5.2010 r. o wspieraniu rozwoju usług i sieci telekomunikacyjnych (Dz.U. Nr. 106, poz. 675):

a) w sprawie kaucji złożonej przez skarżącego na zabezpieczenie roszczeń inwestora z powodu wstrzymania wykonania decyzji, w zakresie nieuregulowanym w ustawie (art. 58 ust. 3);

71) z ustawy z 9.6.2011 r. – Prawo geologiczne i górnicze (Dz.U. Nr. 163, poz. 981):

 a) w sprawach dot. ugody zawartej w formie aktu notarialnego (art. 151 ust. 3);

b) w sprawach związanych z zabezpieczeniem (art. 152 ust. 3);

72) z ustawy z 1.7.2011 r. o samorządzie pielęgniarek i położnych (Dz.U. Nr. 174, poz. 1038):

 a) w sprawach zaskarżania uchwał organu izby (art. 10 ust. 2).

¹ Art. 1 w brzmieniu ustawy z dnia 18.04.1985 r. (Dz.U. Nr 20, poz. 86), która wchodzi w życie 1.07.1985 r.; z dniem 17.07.2000 r. art. 1, rozumiany w ten sposób, iż w zakresie pojęcia "sprawy cywilnej" nie mogą się mieścić roszczenia dotyczące zobowiązań pieniężnych, których źródło stanowi decyzja administracyjna, został uznany za niezgodny z art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 10.07.2000 r. (Dz.U. Nr 55, poz. 665).

Art. 2. [Droga sądowa]

§ 1. Do rozpoznawania spraw cywilnych powołane są sądy powszechne, o ile sprawy te nie należą do właściwości sądów szczególnych, oraz Sąd Najwyższy.

§ 1a.² (uchylony)

§ 2.³ (skreślony)

§ 3.⁴ Nie są rozpoznawane w postępowaniu sądowym sprawy cywilne, jeżeli przepisy szczególne przekazują je do właściwości innych organów.

Nb 1

1. Zgodnie z § 1 komentowanego przepisu, sprawy cywilne, co do zasady, należą do kognicji sądów powszechnych oraz Sądu Najwyższego, chyba że przepisy szczególne stanowią inaczej.

Nb 2

2. Pojęcie sprawy cywilnej – patrz komentarz do art. 1.

Nb 3

3. Wymiar sprawiedliwości w Rzeczypospolitej Polskiej sprawują: Sąd Najwyższy, sądy powszechne, sądy administracyjne oraz sądy wojskowe (art. 175 ust. 1 Konstytucji RP).

Nb 4

4. W myśl art. 1 § 1 ustawy z 27.7.2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. Nr. 98, poz. 1070 ze zm.), sądami powszechnymi są sądy rejonowe, sądy okręgowe oraz sądy apelacyjne. Sądy powszechne sprawują wymiar sprawiedliwości w zakresie nienależącym do sądów administracyjnych, sądów wojskowych oraz Sądu Najwyższego (art. 1 § 2 PrUSP). W ramach struktury organizacyjnej sądów powszechnych wyodrębnia się ponadto specyficzne jednostki organizacyjne:

1) pracy – do spraw z zakresu prawa pracy;

2) ubezpieczeń społecznych – do spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych;

3) gospodarcze – do spraw gospodarczych oraz innych spraw z zakresu prawa gospodarczego i cywilnego należących do sądu gospodarczego na podstawie odrębnych ustaw;

4) rodzinne i nieletnich (sądy rodzinne) – do spraw:

 a) z zakresu prawa rodzinnego i opiekuńczego,

 b) dotyczących demoralizacji i czynów karalnych nieletnich,

 c) dotyczących leczenia osób uzależnionych od alkoholu oraz od środków odurzających i psychotropowych,

 d) należących do sądu opiekuńczego na podstawie odrębnych ustaw;

5) ksiąg wieczystych – do prowadzenia ksiąg wieczystych.

W Sądzie Okręgowym w Warszawie działają ponadto jako wydziały:

1) odrębna jednostka organizacyjna do spraw z zakresu ochrony konkurencji, regulacji energetyki, telekomunikacji i transportu kolejowego (sąd ochrony konkurencji i konsumentów);

2) odrębna jednostka organizacyjna do spraw rejestrowych powierzonych temu sądowi na podstawie odrębnych przepisów;

3) odrębna jednostka organizacyjna do spraw z zakresu ochrony wspólnotowych znaków towarowych i wspólnotowych wzorów przemysłowych (sąd wspólnotowych znaków towarowych i wzorów przemysłowych) (art. 16 § 5 PrUSP).

Nb 5

5. Z art. 1 § 2 PrUSP w zw. z art. 2 § 1 KPC należy wnioskować a contrario, że sądami szczególnymi są:

1) sądy administracyjne, które funkcjonują zgodnie z ustawą z 25.7.2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr. 153, poz. 1269 ze zm.) i orzekają w trybie ustawy z 30.8.2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr. 153, poz. 1270 ze zm.);

2) sądy wojskowe, które działają na podstawie ustawy z 21.8.1997 r. – Prawo o ustroju sądów wojskowych (t.j. Dz.U. z 2007 r. Nr. 226, poz. 1676 ze zm.).

Nb 6

6. Organami sądowymi o odrębnym charakterze są:

1) Trybunał Konstytucyjny (ustawa z 1.8.1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym, Dz.U. Nr. 102, poz. 643 ze zm.);

2) Trybunał Stanu (ustawa z 26.3.1982 r. o Trybunale Stanu, t.j. Dz.U. z 2002 r. Nr. 101, poz. 925 ze zm.).

Nb 7

7. Zgodnie z art. 6 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzonej w Rzymie 4.11.1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr. 61, poz. 284 ze zm.), każdy ma prawo do sprawiedliwego i publicznego rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony ustawą przy rozstrzyganiu o jego prawach i obowiązkach o charakterze cywilnym albo o zasadności każdego oskarżenia w wytoczonej przeciwko niemu sprawie karnej. Postępowanie przed sądem jest jawne, jednak prasa i publiczność mogą być wyłączone z całości lub części rozprawy sądowej ze względów obyczajowych, z uwagi na porządek publiczny lub bezpieczeństwo państwowe w społeczeństwie demokratycznym, gdy wymaga tego dobro małoletnich lub gdy służy to ochronie życia prywatnego stron albo też w okolicznościach szczególnych, w granicach uznanych przez sąd za bezwzględnie konieczne, kiedy jawność mogłaby przynieść szkodę interesom wymiaru sprawiedliwości.

Nb 8

8. Do rozpoznawania spraw przez sądy powszechne i Sąd Najwyższy odnosi się pojęcie drogi sądowej. W konsekwencji pojawia się problem dopuszczalności drogi sądowej. Kwestia jest o tyle istotna, że dopuszczalność drogi sądowej jest bezwzględną przesłanką procesową, a więc:

1) jest przez sąd uwzględniania z urzędu, a nie tylko na zarzut strony przeciwnej;

2) jest przez sąd brana pod uwagę w każdym stanie sprawy;

3) brak jej powoduje odrzucenie pozwu i nieważność postępowania;

4) brak jej w zasadzie nie może być przez sąd lub stronę w toku postępowania konwalidowany (zob. Z. Resich, Dopuszczalność drogi sądowej w sprawach cywilnych, Warszawa 1962, s. 85).

Stanowisko to popiera w całej rozciągłości orzecznictwo, zgodnie z którym przepisy regulujące dopuszczalność drogi sądowej chronią ogólny porządek prawny. Z tych względów dopuszczalność drogi sądowej sąd uwzględnia z urzędu w każdym stanie sprawy (art. 202 KPC). Stwierdziwszy brak tej przesłanki, odrzuca pozew zgodnie z art. 199 KPC, ponadto brak jej powoduje nieważność postępowania (art. 379 KPC). Wykonanie zatem przez sąd obowiązku nałożonego cytowanymi przepisami nie może być rozważane w płaszczyźnie nadużycia prawa będącego w kolizji z zasadami współżycia społecznego, gdyż przesłanka dopuszczalności drogi sądowej nie podlega dyspozycji ani sądu, ani stron (zob. post. SN z 6.6.1972 r., I PZ 25/72, Legalis).

Nb 9

9. Jednak w niektórych sprawach ze względu na osobę lub przedmiot sporu droga sądowa nie jest dopuszczalna. W takich przypadkach możemy mieć do czynienia z:

1) niedopuszczalnością drogi sądowej o charakterze bezwzględnym;

2) niedopuszczalnością drogi sądowej o charakterze względnym;

3) czasową niedopuszczalnością drogi sądowej.

Nb 10

10. Bezwzględna niedopuszczalność drogi sądowej zachodzi wtedy, gdy ze względu na swój charakter albo wyraźną regulację w przepisach szczególnych sprawa należy do kompetencji sądów szczególnych lub innych organów. Przykładem takiego rozwiązania są sprawy z zakresu regulacji ustawy z 29.8.1997 r. – Ordynacja podatkowa (t.j. Dz.U. z 2005 r. Nr. 8, poz. 60 ze zm.), które w przypadkach w tej ustawie określonych mogą być przedmiotem skargi do sądu administracyjnego.

Nb 11

11. Względna niedopuszczalność drogi sądowej występuje w przypadku, gdy podmiot uprawniony może wybrać sposób ochrony swoich praw – albo przed sądem powszechnym, albo przed innym organem (zob. J. Gudowski, [w:] Komentarz do Kodeksu postępowania cywilnego, cz. I, Postępowanie rozpoznawcze, t. I, pod red. T. Erecińskiego, Warszawa 2002, s. 18) wskazuje, że o względnej dopuszczalności drogi sądowej można mówić w przypadku roszczeń ze stosunku pracy, które mogą być dochodzone przez pracownika albo wprost przed sądem, albo – przed ich skierowaniem na drogę sądową – w ramach postępowania pojednawczego przed komisją pojednawczą (art. 242 § 2 KP). Postępowanie to nie jest obowiązkowe i jego wyczerpanie nie ma wpływu na otwarcie drogi sądowej, która jest wolna bezwarunkowo (art. 242 § 1 KP).

Nb 12

12. Czasowa (przejściowa) niedopuszczalność drogi sądowej występuje wtedy, gdy przepis szczególny uzależnia dopuszczalność dochodzenia roszczeń przed sądem powszechnym od wyczerpania drogi postępowania przed innym organem. Postępowanie przed innym organem może mieć charakter:

1) administracyjny:

 a) art. 476 § 2 KPC – w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych,

 b) art. 479²⁸ § 1 KPC – w sprawach z zakresu ochrony konkurencji,

 c) art. 479⁴⁶ KPC – w sprawach z zakresu regulacji energetyki,

 d) art. 479⁵⁷ KPC – w sprawach z zakresu regulacji telekomunikacji i poczty,

 e) art. 479⁶⁸ KPC – w sprawach z zakresu regulacji transportu kolejowego,

f) art. 842 KPC – w sprawach o zwolnienie zajętego przedmiotu od egzekucji administracyjnej,

 g) art. 33 ust. 3 i art. 34 ust. 2 ustawy z 17.5.1989 r. – Prawo geodezyjne i kartograficzne (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr. 193, poz. 1287 ze zm.) – w sprawach o rozgraniczenie nieruchomości,

 h) art. 73–76 ustawy z 22.6.1995 r. o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr. 206, poz. 1367 ze zm.) – w sprawach szkód wyrządzonych w związku z zajęciem nieruchomości na zakwaterowanie przejściowe lub z utworzeniem strefy niebezpieczeństwa,

 i) art. 79 i 80 ustawy z 21.8.1997 r. o gospodarce nieruchomościami (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr. 102, poz. 651 ze zm.) – w sprawach aktualizacji opłat rocznych z tytułu użytkowania wieczystego,

 j) art. 288 ust. 1 ustawy z 30.6.2000 r. – Prawo własności przemysłowej (t.j. Dz.U. z 2003 r. Nr. 119, poz. 1117 ze zm.) – w sprawach roszczeń z patentów;

k) art. 131 i 196 ustawy z 27.4.2001 r. – Prawo ochrony środowiska (t.j. Dz.U. z 2008 r. Nr. 25, poz. 150 ze zm.) w sprawach odszkodowawczych;

l) art. 16 i 17 ustawy z 18.7.2001 r. – Prawo wodne (t.j. Dz.U. z 2005 r. Nr. 239, poz. 2019 ze zm.) w sprawach odszkodowawczych;

m) art. 6 ustawy z 22.11.2002 r. o wyrównywaniu strat majątkowych wynikających z ograniczenia w czasie stanu nadzwyczajnego wolności i praw człowieka i obywatela (Dz.U. Nr. 233, poz. 1955) w sprawach odszkodowawczych;

n) art. 180 i n. ustawy z 29.1.2004 r. – Prawo zamówień publicznych (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr. 113, poz. 759 ze zm.).

2) reklamacyjny:

 a) art. 107 ustawy z 16.7.2004 r. – Prawo telekomunikacyjne (Dz.U. Nr. 171, poz. 1800 ze zm.) – w sprawach dotyczących usług telekomunikacyjnych,

 b) art. 62 ustawy z 12.6.2003 r. – Prawo pocztowe (t.j. Dz.U. z 2008 r. Nr. 189, poz. 1159 ze zm.) – w sprawach wynikających ze świadczenia powszechnych usług pocztowych,

 c) art. 75 ustawy z 15.11.1984 r. – Prawo przewozowe (t.j. Dz.U. z 2000 r. Nr. 50, poz. 601 ze zm.) – w sprawach roszczeń z tytułu przewozu osób, przesyłek towarowych oraz innych stosunków prawnych określonych w tej ustawie lub przepisów wydanych w jej wykonaniu;

3) ugodowy:

 a) art. 97 § 2¹ KP w sprawach o sprostowanie świadectwa pracy,

 b) art. 46 ustawy z 25.9.1981 r. o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego (Dz.U. Nr. 24, poz. 123 ze zm.) – w sporach pomiędzy radą pracowniczą przedsiębiorstwa a dyrektorem przedsiębiorstwa,

 c) art. 151 ust. 1 ustawy z 9.6.2011 r. – Prawo geologiczne i górnicze (Dz.U. Nr. 163, poz. 981) – w sprawach szkód wywołanych ruchem zakładu górniczego;

4) wewnątrzspółdzielczy:

 a) art. 24 § 4 i art. 32 § 3 ustawy z 16.9.1982 r. – Prawo spółdzielcze (t.j. Dz.U. z 2003 r. Nr. 188, poz. 1848 ze zm.) – w sprawach o wykluczenie lub wykreślenie członka z rejestru członków spółdzielni oraz innych spraw między członkami a spółdzielnią rozstrzyganych w postępowaniu wewnątrzspółdzielczym,

 b) art. 4 ust. 8 ustawy z 15.12.2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (t.j. Dz.U. z 2003 r. Nr. 119, poz. 1116 ze zm.) – w sprawach zmiany wysokości opłat.

Tego typu rozwiązania zastosowano również w ustawie z 13.5.1994 r. o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr. 73, poz. 323 ze zm.), w ustawie z 30.6.1995 r. o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko-Metodystycznego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr. 97, poz. 479 ze zm.) oraz w ustawie z 30.6.1995 r. o stosunku Państwa do Kościoła Chrześcijan Baptystów w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr. 97, poz. 480 ze zm.).

Nb 13

13. Pierwszoplanowe znaczenie dla ustalenia dopuszczalności drogi sądowej ma stwierdzenie cywilnego charakteru sprawy. Daną sprawę należy uznać za cywilną przede wszystkim wtedy, gdy treść żądania pozwu i przytoczone na jego poparcie twierdzenia wskazują na to, że powód poszukuje ochrony prawnej w związku z szeroko rozumianym stosunkiem cywilnoprawnym, charakteryzującym się równorzędnością stron, tj. nieistnieniem władczego podporządkowania jednej strony drugiej (zob. post. SN z 11.1.2001 r., IV CKN 1630/00, Legalis). O dopuszczalności drogi sądowej rozstrzyga podany w pozwie stan faktyczny będący uzasadnieniem zgłoszonego roszczenia, a nie samo wykazanie istnienia roszczenia, czy też stosunku prawnego między stronami. Te ostatnio wymienione elementy będą niewątpliwie rozstrzygające dla wyniku procesu, lecz nie mogą wcześniej przesądzać o samej dopuszczalności jego wytoczenia (zob. post. SN z 8.8.2000 r., III CKN 927/00, Legalis). Dopuszczalność drogi sądowej zależy od okoliczności faktycznych przytoczonych przez powoda jako podstawa roszczenia, nie jest natomiast warunkowana wykazaniem istnienia tego roszczenia; nie jest także uzależniona od zarzutów pozwanego ani zastosowanego przez niego sposobu obrony (zob. post. SN z 10.3.1999 r., II CKN 340/98, OSNC 1999, Nr. 9, poz. 161). Można też stwierdzić, że o dopuszczalności drogi sądowej rozstrzyga już samo istnienie hipotetycznego niejako roszczenia, które zostało sformułowane przez powoda i opiera się na zdarzeniach prawnych, które mogą stanowić źródło stosunków cywilnoprawnych (zob. wyr. SN z 20.6.2002 r., I CKN 745/00, OSNC 2003, Nr. 12, poz. 163). O dopuszczalności drogi sądowej nie decyduje obiektywne istnienie prawa podmiotowego. Dla wytoczenia procesu wystarcza bowiem twierdzenie powoda o istnieniu tego prawa (roszczenie procesowe) (zob. wyr. SN z 31.3.2000 r., II CKN 768/98, Legalis; post. SN z 22.8.2007 r., III CZP 76/07, BSN 2007, Nr. 8).

Nb 14

14. Przy zbiegu podstaw tego samego roszczenia droga sądowa jest dopuszczalna, jeżeli choćby jedna z tych podstaw uzasadnia właściwość sądu do rozpoznania sprawy (zob. orz. SN z 12.6.1968 r., III PRN 22/68, OSPiKA 1969, Nr. 7–8, poz. 161).

Nb 15

15. Sąd – odrzucając pozew z powodu niedopuszczalności drogi sądowej – nie może poprzestać na stwierdzeniu, że sprawa przedstawiona do rozstrzygnięcia nie jest sprawą cywilną w rozumieniu art. 1, lecz zobowiązany jest w uzasadnieniu postanowienia wskazać sąd, dla którego właściwości rozpoznanie tej sprawy zostało ustawowo zastrzeżone (art. 45 ust. 1 i art. 177 Konstytucji RP) (zob. post. SN z 21.5.2002 r., III CK 53/02, OSNC 2002, Nr. 2, poz. 31). Nie jest uzasadnione odrzucenie pozwu ze względu na niedopuszczalność drogi sądowej w sprawie niemającej cech sprawy cywilnej, jeżeli powód – w ramach nowych twierdzeń faktycznych, zgłoszonych przed wydaniem postanowienia – przedstawił okoliczności i zdarzenia, które mogą stanowić cywilnoprawne źródło jego żądań (zob. post. SN z 22.8.2000 r., IV CKN 1188/00, OSNC 2001, Nr. 1, poz. 20).

Nb 16

16. W poniższym zestawieniu zostały przedstawione najistotniejsze przypadki dopuszczalności drogi sądowej na gruncie postępowania cywilnego, wraz z odniesieniem do regulujących tę materię przepisów szczególnych.
Akta stanu cywilnego
W sprawie o sprostowanie aktu stanu cywilnego sporządzonego za granicą, wpisanego do ksiąg stanu cywilnego na podstawie art. 70 PrASC, droga sądowa jest dopuszczalna (zob. uchw. SN z 5.11.1980 r., III CZP 56/80, OSNCP 1981, Nr. 5, poz. 72).
Architekci
W myśl art. 41 ustawy z 15.12.2000 r. o samorządach zawodowych architektów, inżynierów budownictwa oraz urbanistów (Dz.U. z 2001 r. Nr. 5, poz. 42 ze zm.), członek izby jest obowiązany:

1) przestrzegać przy wykonywaniu czynności zawodowych obowiązujących przepisów oraz zasad wiedzy technicznej lub urbanistycznej;

2) przestrzegać zasad etyki zawodowej;

3) stosować się do uchwał organów izby;

4) regularnie opłacać składki członkowskie.

Członek izby podlega odpowiedzialności dyscyplinarnej za zawinione naruszenie obowiązków, o których mowa w art. 41 ustawy. Od orzeczenia Krajowego Sądu Dyscyplinarnego w sprawach odpowiedzialności dyscyplinarnej przysługuje obwinionemu, okręgowemu rzecznikowi odpowiedzialności zawodowej lub Krajowemu Rzecznikowi Odpowiedzialności Zawodowej prawo wniesienia odwołania do właściwego ze względu na miejsce zamieszkania obwinionego sądu apelacyjnego – sądu pracy i ubezpieczeń społecznych, w terminie 14 dni od dnia doręczenia na piśmie rozstrzygnięcia wraz z uzasadnieniem. Do rozpoznania odwołania stosuje się przepisy KPC o apelacji. Od orzeczeń sądu apelacyjnego skarga kasacyjna nie przysługuje (art. 54 ust. 4 i 5 ustawy).
Atomowe prawo
Zgodnie z art. 106 ustawy z 29.11.2000 r. – Prawo atomowe (t.j. Dz.U. z 2007 r. Nr. 42, poz. 276 ze zm.), w przypadku gdy szkoda jądrowa powstała w wyniku wypadku jądrowego na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, sądami właściwymi do rozpatrywania pozwów w sprawach odszkodowań za szkody jądrowe są sądy okręgowe. W sprawach postępowania w zakresie odszkodowań stosuje się przepisy KPC. W przypadku gdy szkoda jądrowa powstała w wyniku wypadku jądrowego poza terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, właściwość sądów do rozpatrywania pozwów w sprawach odszkodowań za szkody jądrowe określa Konwencja wiedeńska o odpowiedzialności cywilnej za szkodę jądrową, sporządzona w Wiedniu 21.5.1963 r. (Dz.U. z 1990 r. Nr. 63, poz. 370 i 371).
Bankowe prawo
Ustawa z 29.8.1997 r. – Prawo bankowe również odnosi się do przepisów KPC:

1) umarzanie utraconych dokumentów zawarcia umowy rachunku oszczędnościowego, rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowego lub rachunku terminowej lokaty oszczędnościowej w toku prowadzonej egzekucji sądowej lub administracyjnej z rachunku oszczędnościowego, rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowego lub rachunku terminowej lokaty oszczędnościowej określają przepisy KPC i przepisy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (art. 62 PrBank);

2) bankowy tytuł egzekucyjny może być podstawą egzekucji prowadzonej według przepisów KPC po nadaniu mu przez sąd klauzuli wykonalności wyłącznie przeciwko osobie, która bezpośrednio z bankiem dokonywała czynności bankowej albo jest dłużnikiem banku z tytułu zabezpieczenia wierzytelności banku wynikającej z czynności bankowej i złożyła pisemne oświadczenie o poddaniu się egzekucji oraz gdy roszczenie objęte tytułem wynika bezpośrednio z tej czynności bankowej lub jej zabezpieczenia (art. 97 ust. 1 PrBank).

Wzajemne stosunki między bankiem spółdzielczym a kredytobiorcą nie są wyłączone spod drogi sądowej (zob. wyr. SN z 12.8.1986 r., IV CR 221/86, OSNCP 1987, Nr. 11, poz. 179).
Biegli rewidenci
Artykuł 31 ust. 1 ustawy z 7.5.2009 r. o biegłych rewidentach i ich samorządzie, podmiotach uprawnionych do badania sprawozdań finansowych oraz o nadzorze publicznym (Dz.U. Nr. 77, poz. 649 ze zm.) stanowi, że biegli rewidenci ponoszą odpowiedzialność dyscyplinarną za postępowanie sprzeczne z zasadami wykonywania zawodu lub zasadami etyki zawodowej biegłego rewidenta. Od orzeczeń Krajowego Sądu Dyscyplinarnego przysługuje obwinionemu, pokrzywdzonemu, Komisji Nadzoru Audytowego oraz Krajowemu Rzecznikowi Dyscyplinarnemu, a w przypadku wszczęcia postępowania dyscyplinarnego na wniosek, o którym mowa w art. 37 ust. 2, także Krajowej Radzie Biegłych Rewidentów, Krajowej Komisji Nadzoru lub Ministrowi Sprawiedliwości – odwołanie do właściwego, ze względu na miejsce zamieszkania obwinionego, sądu okręgowego – sądu pracy i ubezpieczeń społecznych, jako sądu pierwszej instancji – w terminie 14 dni od dnia doręczenia orzeczenia wraz z uzasadnieniem. Od orzeczeń sądu apelacyjnego skarga kasacyjna nie przysługuje (art. 41 ustawy).
Biuro Ochrony Rządu
Zgodnie z art. 61 ustawy z 16.3.2001 r. o Biurze Ochrony Rządu (t.j. Dz.U. z 2004 r. Nr. 163, poz. 1712 ze zm.), funkcjonariusz, który w związku ze służbą doznał uszczerbku na zdrowiu lub poniósł szkodę w mieniu, otrzymuje odszkodowanie na zasadach i w trybie określonych w przepisach dla funkcjonariuszy Policji. W razie śmierci funkcjonariusza poniesionej w związku ze służbą odszkodowanie otrzymują pozostali po nim członkowie rodziny. Organem właściwym w sprawach odszkodowań jest minister właściwy do spraw wewnętrznych w stosunku do Szefa BOR i jego zastępców, a Szef BOR w stosunku do pozostałych funkcjonariuszy. Od decyzji wydanych przez te organy przysługuje odwołanie na zasadach określonych w KPC.
Budżet Państwa
Niedopuszczalna jest droga sądowa do dochodzenia przez Skarb Państwa od gminy zwrotu nierozliczonej dotacji z budżetu Państwa (wyr. SN z 14.2.2006 r., II CSK 84/05, BSN 2006, Nr. 5).
Cmentarze i chowanie zmarłych
Przewidziane w art. 10 ust. 1 ustawy z 31.1.1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych (t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr. 118, poz. 687 ze zm.) prawo do pochowania przysługujące najbliższej rodzinie osoby zmarłej jest prawem podmiotowym, osobistym. Zakres tego prawa nie wyczerpuje się z chwilą pochowania, lecz obejmuje również możność żądania ekshumacji w celu pochowania zwłok w innym stosownym miejscu. Do rozpoznania roszczenia o złożenie oświadczenia woli, na podstawie którego mogłaby nastąpić ekshumacja zwłok, przysługuje droga sądowa (zob. post. SN z 13.1.1965 r., I CR 464/64, OSNCP 1965, Nr. 10, poz. 171).
Roszczenie o przywrócenie posiadania miejsca oddanego przez zarząd cmentarza z przeznaczeniem na grób podlega rozpoznaniu w drodze sądowej (zob. uchw. SN z 7.12.1970 r., III CZP 75/70, OSNCP 1971, Nr. 7–8, poz. 127).
Diagnostyka laboratoryjna
Diagności laboratoryjni podlegają odpowiedzialności dyscyplinarnej za zawinione, nienależyte wykonywanie czynności diagnostyki laboratoryjnej oraz za czyny sprzeczne z zasadami etyki zawodowej lub przepisami dotyczącymi wykonywania czynności diagnostyki laboratoryjnej. W myśl art. 58 ust. 4 ustawy z 27.7.2001 r. o diagnostyce laboratoryjnej (t.j. Dz.U. z 2004 r. Nr. 144, poz. 1529 ze zm.), od orzeczenia dyscyplinarnego, wydanego przez Wyższy Sąd Dyscyplinarny, orzekającego karę zawieszenia prawa wykonywania zawodu diagnosty laboratoryjnego na okres od 12 miesięcy do 5 lat oraz pozbawienia prawa wykonywania zawodu diagnosty laboratoryjnego, obwinionemu przysługuje odwołanie do właściwego ze względu na miejsce zamieszkania obwinionego sądu apelacyjnego – sądu pracy i ubezpieczeń społecznych w terminie 14 dni od dnia doręczenia orzeczenia wraz z uzasadnieniem. Do rozpoznania odwołania stosuje się przepisy KPC o apelacji. Od orzeczeń sądu apelacyjnego skarga kasacyjna nie przysługuje.
Dialog społeczny
Stronę pracowników w Trójstronnej Komisji do Spraw Społeczno-Gospodarczych reprezentują przedstawiciele reprezentatywnych organizacji związkowych (art. 6 ust. 1 ustawy z 6.7.2001 r. o Trójstronnej Komisji do Spraw Społeczno-Gospodarczych i wojewódzkich komisjach dialogu społecznego, Dz.U. Nr. 100, poz. 1080 ze zm.). Za reprezentatywne organizacje związkowe uznaje się ogólnokrajowe związki zawodowe, ogólnokrajowe zrzeszenia (federacje) związków zawodowych i ogólnokrajowe organizacje międzyzwiązkowe (konfederacje), które spełniają łącznie następujące kryteria:

1) zrzeszają, z zastrzeżeniem art. 6 ust. 3 ustawy, więcej niż 300 000 członków będących pracownikami;

2) działają w podmiotach gospodarki narodowej, których podstawowy rodzaj działalności jest określony w więcej niż w połowie sekcji Polskiej Klasyfikacji Działalności (PKD), o której mowa w przepisach o statystyce publicznej.

Stronę pracodawców w Komisji reprezentują przedstawiciele reprezentatywnych organizacji pracodawców. Za reprezentatywne uznaje się organizacje pracodawców, które spełniają łącznie następujące kryteria:

1) zrzeszają pracodawców zatrudniających, z zastrzeżeniem art. 7 ust. 4 ustawy, więcej niż 300 000 pracowników;

2) mają zasięg ogólnokrajowy;

3) działają w podmiotach gospodarki narodowej, których podstawowy rodzaj działalności określony jest w więcej niż w połowie sekcji Polskiej Klasyfikacji Działalności (PKD), o której mowa w przepisach o statystyce publicznej.

W myśl art. 8 ustawy, wnioski organizacji związkowych o stwierdzenie ich reprezentatywności rozpatruje sąd okręgowy w Warszawie, który wydaje w tej sprawie orzeczenie w ciągu 30 dni od dnia złożenia wniosku, w trybie przepisów KPC o postępowaniu nieprocesowym. Wnioski organizacji pracodawców o stwierdzenie ich reprezentatywności rozpatruje sąd okręgowy w Warszawie, który wydaje w tej sprawie orzeczenie w ciągu 30 dni od dnia złożenia wniosku, w trybie przepisów KPC o postępowaniu nieprocesowym. Z tymi wnioskami organizacje związkowe i organizacje pracodawców występują co 4 lata. Okres 4 lat liczy się od dnia uprawomocnienia się uprzednio wydanego orzeczenia. Z upływem 4 lat od uprawomocnienia się orzeczenia o stwierdzeniu reprezentatywności organizacja związkowa i organizacja pracodawców traci uprawnienia organizacji reprezentatywnej w rozumieniu art. 6 i 7 ustawy, chyba że udokumentuje Prezydium Trójstronnej Komisji do Spraw Społeczno-Gospodarczych złożenie wniosku o ponowne stwierdzenie reprezentatywności. W takim przypadku organizacja ta zachowuje status organizacji reprezentatywnej do czasu uprawomocnienia się orzeczenia sądu o ponownym stwierdzeniu reprezentatywności.
Doradcy podatkowi
Zgodnie z art. 64 ustawy z 5.7.1996 r. o doradztwie podatkowym (t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr. 41, poz. 213), doradcy podatkowi ponoszą odpowiedzialność dyscyplinarną za wskazane w tym przepisie działanie lub zaniechanie.
Od orzeczenia wydanego przez Wyższy Sąd Dyscyplinarny przysługuje stronom odwołanie do właściwego ze względu na miejsce zamieszkania obwinionego sądu apelacyjnego – sądu pracy i ubezpieczeń społecznych w terminie 14 dni od dnia doręczenia orzeczenia wraz z uzasadnieniem. Orzeczenie, od którego służy odwołanie, nie podlega wykonaniu do czasu upływu terminu do jego wniesienia; nie podlega również wykonaniu orzeczenie, od którego wniesiono odwołanie, do czasu jego rozpoznania. Do rozpoznania odwołania stosuje się przepisy KPC o apelacji. Od orzeczenia sądu apelacyjnego skarga kasacyjna nie przysługuje (art. 75 ustawy).
Energetyczne prawo
Sprawy o należność za nielegalnie pobraną energię elektryczną należą do drogi sądowej (zob. uchw. SN z 20.1.1978 r., III CZP 99/77, OSNCP 1978, Nr. 5–6, poz. 93).
Należność za pobór energii elektrycznej bez zawarcia umowy i bez rejestracji jego zużycia, oparta na przepisach KC o czynach niedozwolonych może być dochodzona w postępowaniu sądowym (zob. orz. SN z 6.7.1978 r., III CRN 111/78, OSNPG 1979, Nr. 1, poz. 6).
Europejska spółdzielnia
W myśl ustawy z 22.7.2006 r. o spółdzielni europejskiej (Dz.U. Nr. 149, poz. 1077 ze zm.) sąd rejestrowy może wydać zaświadczenie, o którym mowa w art. 29 ust. 2 rozporządzenia Rady Nr. 1435/2003 z 22.7.2003 r. w sprawie statutu spółdzielni europejskiej (SCE) (Dz.Urz. WE L 207 z 18.8.2003 r., s. 1), mimo wytoczenia powództwa o uchylenie albo o ustalenie nieważności, albo o ustalenie nieistnienia uchwały o połączeniu, jeżeli zostanie uprawdopodobnione, że powództwo to jest oczywiście bezzasadne. W przypadku gdy po wydaniu zaświadczenia sąd prawomocnym orzeczeniem stwierdzi nieważność albo nieistnienie uchwały o połączeniu albo ją uchyli, członek spółdzielni uczestniczącej w połączeniu, który poniósł szkodę w wyniku dokonania wpisów na podstawie uchwały uznanej za nieważną, nieistniejącą albo uchylonej, może dochodzić jej naprawienia od SCE bez względu na winę członków jej organów. W przedmiocie wydania zaświadczenia, o którym mowa w art. 29 ust. 2 wspomnianego rozporządzenia Rady, sąd rejestrowy orzeka postanowieniem, na które przysługuje apelacja. Do postępowania stosuje się odpowiednio przepisy KPC o postępowaniu rejestrowym (art. 9 ust. 4 ustawy).
Europejska spółka
Zgodnie z postanowieniami ustawy z 4.3.2005 r. o europejskim zgrupowaniu interesów gospodarczych i spółce europejskiej (Dz.U. Nr. 62, poz. 551 ze zm.) w przedmiocie wydania zaświadczenia, o którym mowa w art. 25 ust. 2 rozporządzenia Rady Nr. 2157/2001 z 8.10.2001 r. w sprawie statutu spółki europejskiej (SE) (Dz.Urz. WE L 294 z 10.11.2001, s. 1), sąd rejestrowy orzeka postanowieniem, na które przysługuje apelacja. Do postępowania stosuje się odpowiednio przepisy KPC o postępowaniu rejestrowym (art. 20 ust. 4 ustawy).
Europejskie rady zakładowe
W myśl art. 36 ustawy z 5.4.2002 r. o europejskich radach zakładowych (Dz.U. Nr. 62, poz. 556 ze zm.), członkowie specjalnego zespołu negocjacyjnego, europejskiej rady zakładowej, a także przedstawiciele reprezentujący pracowników zgodnie z porozumieniem zawartym na podstawie art. 18 ustawy oraz eksperci i tłumacze są obowiązani do nieujawniania uzyskanych w związku z pełnioną funkcją informacji stanowiących tajemnicę przedsiębiorstw, co do których zarząd centralny zastrzegł obowiązek zachowania ich poufności. Obowiązek nieujawniania uzyskanych informacji trwa również po zaprzestaniu pełnienia funkcji, chyba że zarząd centralny inaczej określił okres związania tajemnicą. Zarząd centralny w szczególnie uzasadnionych przypadkach może nie udostępnić przedstawicielom pracowników informacji, których ujawnienie mogłoby, według obiektywnych kryteriów, poważnie zakłócić działalność przedsiębiorstw, których dotyczą, albo narazić je na znaczną szkodę. W przypadku uznania, że zastrzeżenie poufności informacji lub ich nieudostępnienie jest niezgodne ze wskazanymi przepisami, specjalny zespół negocjacyjny, europejska rada zakładowa oraz przedstawiciele reprezentujący pracowników zgodnie z porozumieniem zawartym na podstawie art. 18 ustawy, mogą wystąpić do sądu rejonowego – sądu gospodarczego z wnioskiem o zwolnienie z obowiązku zachowania poufności informacji lub o nakazanie udostępnienia informacji. W tych sprawach stosuje się odpowiednio przepisy KPC o rozpoznawaniu spraw z zakresu przepisów o przedsiębiorstwach państwowych i o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego, z wyłączeniem art. 691¹ § 2 i art. 691⁷ KPC. Zdolność sądową w tych sprawach mają: specjalny zespół negocjacyjny, europejska rada zakładowa, przedstawiciele reprezentujący pracowników zgodnie z porozumieniem zawartym na podstawie art. 18 ustawy oraz zarząd centralny.
Sąd, na wniosek zarządu centralnego lub z urzędu, może, w drodze postanowienia, w niezbędnym zakresie ograniczyć prawo wglądu do materiału dowodowego załączonego przez zarząd centralny do akt sprawy w toku postępowania sądowego, jeżeli udostępnienie tego materiału groziłoby ujawnieniem tajemnicy przedsiębiorstwa lub innych tajemnic podlegających ochronie na podstawie przepisów odrębnych. Na postanowienie sądu ograniczające prawo wglądu do materiału dowodowego zażalenie nie przysługuje.
Ewidencja ludności
Dla dochodzenia przez małżonka ustalenia uprawnienia do przebywania w lokalu mieszkalnym współmałżonka w sytuacji, gdy sprzeciwia się temu właściciel (współwłaściciel) nieruchomości, co w konsekwencji powoduje odmowę zameldowania w tym lokalu przez organ administracji – droga sądowa jest dopuszczalna (zob. uchw. SN z 27.5.1988 r., III CZP 33/88, OSNPG 1989, Nr. 2, poz. 6).
Organ właściwy w sprawach ewidencji ludności, zgodnie z przepisem art. 47 ust. 2 ustawy z 10.4.1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych (t.j. Dz.U. z 2006 r. Nr. 139, poz. 993 ze zm.), rozstrzyga wątpliwości co do istnienia po stronie składającego wniosek o zameldowanie na pobyt stały uprawnienia do przebywania, w którym ma nastąpić zameldowanie. Jeśli jednak na tle powyższego uprawnienia powstaje spór o charakterze cywilnoprawnym, zainteresowanemu przysługuje droga sądowa (uchw. SN z 11.2.1993 r., III AZP 28/92, OSNCP 1993, Nr. 7–8, poz. 117).
Fundusze emerytalne
W myśl art. 90 ustawy z 28.8.1997 r. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr. 34, poz. 189 ze zm.), w sprawach o roszczenia ze stosunków prawnych między członkami otwartych funduszy a tymi funduszami lub ich organami orzekają sądy ubezpieczeń społecznych właściwe dla miejsca zamieszkania członka funduszu. Do postępowania w tych sprawach stosuje się odpowiednio przepisy KPC o postępowaniu w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, z wyjątkiem art. 460 § 1, art. 461 § 1 i 2, art. 467 § 4, art. 476 § 1–2 i 4–5, art. 477¹, 477², 477⁶, 477⁹–47714a. W sprawach o roszczenia ze stosunków prawnych między członkami pracowniczych funduszy a tymi funduszami lub ich organami orzekają sądy powszechne właściwe dla miejsca zamieszkania członka funduszu (art. 91).
Droga sądowa jest dopuszczalna w sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych o przekazanie przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych części składki na ubezpieczenie emerytalne do otwartego funduszu emerytalnego (uchw. SN z 5.4.2006 r., III CZP 121/05, OSNC 2006, Nr. 11, poz. 178).
Geodezyjne i kartograficzne prawo
Zgodnie z art. 33 PrGeod, wójt (burmistrz, prezydent miasta) wydaje decyzję o rozgraniczeniu nieruchomości, jeżeli zainteresowani właściciele nieruchomości nie zawarli ugody, a ustalenie przebiegu granicy nastąpiło na podstawie zebranych dowodów lub zgodnego oświadczenia stron. Strona niezadowolona z ustalenia przebiegu granicy może żądać, w terminie 14 dni od dnia doręczenia jej decyzji w tej sprawie, przekazania sprawy sądowi.
Zachowanie terminu z art. 33 ust. 3 PrGeod stanowi jeden z warunków dopuszczalności drogi sądowej w sprawach o rozgraniczenie. Stwierdzenie przez sąd rozpoznający sprawę, że 14-dniowy termin do wystąpienia z żądaniem przekazania sprawy na drogę sądową został przekroczony, pociąga za sobą odrzucenie wniosku z uwagi na niedopuszczalność drogi sądowej (art. 199 § 1 w zw. z art. 13 § 2 KPC) (zob. post. SN z 9.6.1997 r., III CKN 74/97, OSNC 1997, Nr. 10, poz. 161).
Ponadto, w myśl art. 34 PrGeod, jeżeli w razie sporu co do przebiegu linii granicznych nie dojdzie do zawarcia ugody lub nie ma podstaw do wydania decyzji, o której mowa w art. 33 ust. 1 PrGeod, upoważniony geodeta tymczasowo utrwala punkty graniczne według ostatniego stanu spokojnego posiadania, dokumentów i wskazań stron, oznacza je na szkicu granicznym, sporządza opinię i całość dokumentacji przekazuje właściwemu wójtowi (burmistrzowi, prezydentowi miasta). Organ właściwy umarza postępowanie administracyjne i przekazuje sprawę z urzędu do rozpatrzenia sądowi. Sąd rozpatruje sprawy o rozgraniczenie nieruchomości w trybie postępowania nieprocesowego. Przepisów art. 34 ust. 1–3 i art. 31 ust. 4 PrGeod nie stosuje się do sporów wynikłych przy wyznaczaniu granic nowo tworzonych nieruchomości na podstawie odrębnych przepisów.
Przekazanie sprawy o rozgraniczenie przez właściwy organ sądowi na podstawie art. 34 ust. 2 PrGeod bez uprzedniego umorzenia postępowania administracyjnego nie wyłącza drogi sądowej (zob. uchw. SN z 18.9.1992 r., III CZP 113/92, BSN 1992, Nr. 9, s. 8).
Jednak droga sądowa o rozgraniczenie jest niedopuszczalna, jeżeli organ administracji umorzył postępowanie i przekazał sprawę do sądu w wyniku sprzeciwu strony od ugody zawartej przed wyznaczonym geodetą (zob. post. SN z 7.4.1998 r., II CKN 664/97, OSNC 1998, Nr. 11, poz. 183).
Geologiczne i górnicze prawo
Rozpoznawanie spraw o wynagrodzenie szkód w gruntach rolnych i leśnych, na podstawie art. 94 PrGeol 2005 (w trybie art. 144 i n. PrGeol) należy do drogi sądowej (zob. uchw. SN z 18.4.1996 r., III CZP 31/96, OSNC 1996, Nr. 9, poz. 113).
Gospodarka nieruchomościami
Zgodnie z art. 80 GospNierU, od orzeczenia samorządowego kolegium odwoławczego w sprawie aktualizacji opłaty rocznej z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości gruntowej właściwy organ lub użytkownik wieczysty mogą wnieść sprzeciw w terminie 14 dni od dnia doręczenia orzeczenia. Wniesienie sprzeciwu jest równoznaczne z żądaniem przekazania sprawy do sądu powszechnego właściwego ze względu na miejsce położenia nieruchomości. Kolegium przekazuje właściwemu sądowi akta sprawy wraz ze sprzeciwem. Wniosek, o którym mowa w art. 78 ust. 2, zastępuje pozew. W razie wniesienia sprzeciwu w terminie, orzeczenie traci moc, nawet gdy sprzeciw odnosi się tylko do części orzeczenia. Jeżeli sprzeciw dotyczy wyłącznie kosztów postępowania, przepisu art. 80 ust. 3 nie stosuje się, a właściwy sąd rozstrzyga o kosztach postępowania postanowieniem na posiedzeniu niejawnym.
Sprawa o zapłatę opłaty rocznej za użytkowanie wieczyste gruntów jest sprawą cywilną w znaczeniu materialnym (art. 1 in principio) i jako taka – nie skierowana mocą przepisu szczególnego do właściwości innego organu – podlega rozpoznaniu na drodze sądowej (zob. post. SN z 27.2.1997 r., II CKU 10/97, Prok. i Pr. 1997, Nr. 9, s. 38; J. Gudowski, Kodeks, s. 2–20).
Dopuszczalna jest droga sądowa do dochodzenia przez Skarb Państwa opłaty rocznej za użytkowanie wieczyste (uchw. SN z 25.6.1997 r., III CZP 23/97, OSNC 1997, Nr. 12, poz. 188).
Gdy samorządowe kolegium odwoławcze, rozpoznając wniosek użytkownika wieczystego, wniesiony na podstawie art. 78 GospNierU, od którego wnioskodawca nie uiścił należnej opłaty skarbowej, wydało wadliwe orzeczenie o oddaleniu wniosku i umorzeniu postępowania, pouczając użytkownika wieczystego o możliwości złożenia sprzeciwu, co jest równoznaczne z żądaniem przekazania sprawy do sądu, to wniesienie tego sprzeciwu przez użytkownika wieczystego powoduje, iż sąd powszechny właściwy jest do rozpoznania sprawy, a orzeczenie samorządowego kolegium odwoławczego traci moc (post. SN z 12.1.2005 r., I CK 579/04, BSN 2005, Nr. 4).
Zgodnie z dyspozycją przepisu art. 211 ust. 2 GospNierU zainteresowany, który spełnia wszystkie przesłanki przewidziane w tym przepisie, zgłasza swoje „żądanie” Skarbowi Państwa lub gminie, które mogą je uwzględnić lub odmówić realizacji. W pierwszym wypadku następuje zawarcie umowy o ustanowieniu użytkowania wieczystego gruntu i przeniesieniu własności garażu (zbędne jest wówczas wydanie jakiejkolwiek decyzji); w drugim wypadku Skarb Państwa lub gmina uchylają się od zawarcia takiej umowy (także w tym wypadku zbędne jest wydawanie jakiejś decyzji), mimo że – zdaniem zainteresowanego – spełnia on wszystkie wymagania. Jeśli zatem uchylenie się Skarbu Państwa lub gminy od zawarcia tej umowy jest bezzasadne, to wobec zbędności wydawania w tym przedmiocie jakiejkolwiek decyzji, zainteresowany może dochodzić swych praw nie w postępowaniu administracyjnym, lecz w toku procesu cywilnego (wyr. WSA w Warszawie z 1.9.2005 r., VII SA/Wa 1841/04, Legalis).
Informowanie pracowników i przeprowadzanie z nimi konsultacji
Zgodnie z art. 16 ustawy z 7.4.2006 r. o informowaniu pracowników i przeprowadzaniu z nimi konsultacji (Dz.U. Nr. 79, poz. 550 ze zm.) rada pracowników oraz osoby, o których mowa w art. 15 ustawy, są obowiązani do nieujawniania uzyskanych w związku z pełnioną funkcją informacji stanowiących tajemnicę przedsiębiorstwa, co do których pracodawca zastrzegł obowiązek zachowania ich poufności. Nieujawnianie uzyskanych informacji obowiązuje również po zaprzestaniu pełnienia funkcji, lecz nie dłużej niż przez okres 3 lat. Pracodawca, w szczególnie uzasadnionych przypadkach, może nie udostępnić radzie pracowników informacji, których ujawnienie mogłoby, według obiektywnych kryteriów, poważnie zakłócić działalność przedsiębiorstwa lub zakładu, których dotyczą, albo narazić je na znaczną szkodę. W przypadku uznania, że zastrzeżenie poufności informacji lub ich nieudostępnienie jest niezgodne z powołanymi przepisami, rada pracowników może wystąpić do sądu rejonowego (sądu gospodarczego) z wnioskiem o zwolnienie z obowiązku zachowania poufności informacji lub o nakazanie udostępnienia informacji lub przeprowadzenia konsultacji. W sprawach tych stosuje się odpowiednio przepisy KPC o rozpoznawaniu spraw z zakresu przepisów o przedsiębiorstwach państwowych i o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego, z wyłączeniem art. 691¹ § 2 i art. 691⁷. Zdolność sądową w tych sprawach mają rada pracowników oraz pracodawca. Sąd, na wniosek pracodawcy lub z urzędu, może, w drodze postanowienia, w niezbędnym zakresie ograniczyć prawo wglądu do materiału dowodowego załączonego przez pracodawcę do akt sprawy w toku postępowania sądowego, jeżeli udostępnienie tego materiału groziłoby ujawnieniem tajemnicy przedsiębiorstwa lub innych tajemnic podlegających ochronie na podstawie odrębnych przepisów. Na postanowienie sądu ograniczające prawo wglądu do materiału dowodowego zażalenie nie przysługuje.
Izby gospodarcze
Artykuł 13 ust. 1 ustawy z 30.5.1989 r. o izbach gospodarczych (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr. 84, poz. 710) stanowi, że w razie stwierdzenia, że działalność izby gospodarczej jest niezgodna z prawem lub statutem, minister właściwy ze względu na przedmiot działania izby lub wojewoda właściwy dla siedziby izby może wystąpić do właściwych organów izby o usunięcie tych nieprawidłowości w określonym terminie albo wystąpić do sądu o zastosowanie poniższych środków. Sąd na wniosek organu może:

1) udzielić upomnienia właściwym organom izby;

2) uchylić niezgodną z prawem lub statutem uchwałę organów izby;

3) rozwiązać izbę, jeżeli jej działanie rażąco narusza prawo lub postanowienie statutu.

Stosowanie wobec izby gospodarczej tych środków należy do właściwego, ze względu na siedzibę izby, sądu rejestrowego. Do postępowania sądowego w sprawach rozpoznawanych przez sąd stosuje się przepisy KPC o postępowaniu nieprocesowym. Rozwiązania te stosuje się do jednostek organizacyjnych i Krajowej Izby Gospodarczej.
Izby rolnicze
Zgodnie z art. 28 ustawy z 14.12.1995 r. o izbach rolniczych (t.j. Dz.U. z 2002 r. Nr. 101, poz. 927 ze zm.), głosowanie w wyborach do rady powiatowej izby przeprowadza się na obszarze okręgu wyborczego, który jest równocześnie obwodem głosowania. Komisja okręgowa może postanowić o podziale okręgu wyborczego na dwa lub więcej obwodów głosowania. Spis uprawnionych do udziału w głosowaniu sporządza się w urzędzie gminy. Jest to zadanie zlecone gminie. Spis udostępniany jest do wglądu w siedzibie urzędu gminy najpóźniej w 14. dniu przed dniem wyborów. Każdy może wnieść zażalenie w sprawie nieprawidłowości spisu. Organ, który sporządził spis, rozpatruje zażalenie w ciągu 3 dni od daty jego wniesienia i wydaje decyzję w sprawie. Od decyzji nieuwzględniającej zażalenia przysługuje prawo wniesienia, za pośrednictwem organu sporządzającego spis, skargi do sądu rejonowego w ciągu 3 dni. Sąd rozpoznaje skargę w postępowaniu nieprocesowym w terminie 3 dni od daty wniesienia skargi. Postanowienie sądu doręcza się osobie, która wniosła skargę, oraz organowi, który sporządził spis. Od postanowienia sądu nie przysługują środki odwoławcze.
Kuratorzy sądowi
Zgodnie z art. 52 ust. 1 ustawy z 27.7.2001 r. o kuratorach sądowych (Dz.U. Nr. 98, poz. 1071 ze zm.), kuratorzy zawodowi ponoszą odpowiedzialność porządkową albo dyscyplinarną za naruszenie obowiązków kuratora. Od orzeczenia sądu dyscyplinarnego drugiej instancji służy stronom odwołanie do Sądu Apelacyjnego w Warszawie, w terminie 30 dni od dnia doręczenia orzeczenia z uzasadnieniem. Do rozpoznania odwołania stosuje się przepisy KPC o apelacji (art. 65 ustawy).
Lekarze weterynarii
Zgodnie z art. 45 ustawy o 21.12.1990 r. o zawodzie lekarza weterynarii i izbach lekarsko-weterynaryjnych (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr. 93, poz. 767 ze zm.), członkowie samorządu podlegają odpowiedzialności zawodowej przed sądami lekarsko-weterynaryjnymi za postępowanie sprzeczne z zasadami etyki i deontologii weterynaryjnej oraz za naruszenie przepisów o wykonywaniu zawodu lekarza weterynarii. Sąd lekarsko-weterynaryjny może orzekać następujące kary:

1) upomnienie;

2) naganę;

3) zawieszenie prawa wykonywania zawodu lekarza weterynarii na okres od trzech miesięcy do trzech lat;

4) pozbawienie prawa wykonywania zawodu (art. 46 ust. 1 ustawy).

Lekarz weterynarii, wobec którego sąd lekarsko-weterynaryjny orzekł w drugiej instancji karę wymienioną w pkt 3 i 4, ma prawo wniesienia odwołania do właściwego ze względu na miejsce zamieszkania obwinionego sądu apelacyjnego – sądu pracy i ubezpieczeń społecznych w terminie 14 dni od dnia doręczenia orzeczenia wraz z uzasadnieniem. Do rozpoznania odwołania stosuje się przepisy KPC o apelacji. Od orzeczenia sądu apelacyjnego skarga kasacyjna nie przysługuje.
Lokal socjalny
Sprawa przyznania lokalu socjalnego przez gminę nie jest sprawą sądowoadministracyjną. Najem lokalu socjalnego regulowany jest umową cywilnoprawną, wobec tego wszelkie spory wynikłe na tym tle, również w zakresie uprawnień do lokalu socjalnego, rozstrzygane są w postępowaniu cywilnoprawnym przed sądami powszechnymi (post. WSA w Lublinie z 18.3.2010 r., III SAB/Lu 3/10, Wspól. 2010, Nr. 18, s. 26).
Łowieckie prawo
Spory związane z repartycją odszkodowań wypłacanych rolnikom za szkody wyrządzone w uprawach i plonach przez dziki, jelenie i daniele (art. 46 ustawy z 13.10.1995 r. – Prawo łowieckie, t.j. Dz.U. z 2005 r. Nr. 127, poz. 1066 ze zm.) mają charakter spraw cywilnych (art. 1), które nie zostały przekazane z mocy przepisów szczególnych do właściwości innych organów. Do rozpoznania sporu, jeżeli jedną ze stron jest koło łowieckie zrzeszone w Polskim Związku Łowieckim, powołane są sądy powszechne (art. 2 § 1) (tak uchw. SN z 3.6.1982 r., III AZP 2/82, PiŻ 1982, Nr. 34).
Dla dochodzenia roszczeń z tytułu szkód łowieckich dopuszczalna jest droga sądowa (zob. post. SN z 30.3.1989 r., II CZ 45/89, Legalis; J. Gudowski, Kodeks, s. 2–11).
Dopuszczalna droga sądowa w sprawie z powództwa koła łowieckiego o ustalenie nieważności umowy dzierżawy obwodu łowieckiego (zob. post. SN z 22.8.2000 r., IV CKN 1150/00, OSNC 2001, Nr. 1, poz. 18). Roszczenia członka koła łowieckiego o ochronę jego członkostwa przed niezgodnym z prawem lub statutem wykluczeniem z koła łowieckiego podlegają rozpoznaniu na drodze sądowej. Nie ma przy tym znaczenia sam sposób sformułowania roszczenia zmierzającego do takiej ochrony w konkretnym przypadku. Drogi sądowej w omawianym zakresie nie wyłączają też przewidziane art. 33 ust. 5 tej ustawy łowieckie kompetencje nadzorcze organów statutowych PZŁ w stosunku do uchwał kół łowieckich (post. SN z 20.6.2007 r., II CSK 100/07, OSNC 2008, Nr. 2, poz. 37).
Morskie prawo
Zgodnie z art. 339 KM, postępowanie w sprawach o ustanowienie i podział funduszu ograniczenia odpowiedzialności za roszczenia morskie podlega przepisom KPC o postępowaniu nieprocesowym, ze zmianami wynikającymi z przepisów niniejszego działu oraz Konwencji o ograniczeniu odpowiedzialności za roszczenia morskie, sporządzonej w Londynie 19.11.1976 r. (Dz.U. z 1986 r. Nr. 35, poz. 175). W tych sprawach wyłącznie właściwy jest Sąd Okręgowy w Gdańsku.
Nauczyciele
W myśl art. 77 ustawy z 26.1.1982 r. – Karta Nauczyciela (t.j. Dz.U. z 2006 r. Nr. 97, poz. 674 ze zm.), w sprawach dyscyplinarnych nauczycieli orzekają w pierwszej instancji komisje dyscyplinarne przy wojewodach dla nauczycieli wszystkich szkół na terenie województwa. Drugą instancją w sprawach dyscyplinarnych nauczycieli jest odwoławcza komisja dyscyplinarna przy ministrze właściwym do spraw oświaty i wychowania, a w sprawach dyscyplinarnych nauczycieli szkół artystycznych – odwoławcza komisja dyscyplinarna przy ministrze właściwym do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego, powołane do rozpatrywania odwołań od orzeczeń wymienionych wyżej komisji dyscyplinarnych. Od prawomocnych orzeczeń odwoławczych komisji dyscyplinarnych przy ministrze właściwym do spraw oświaty i wychowania oraz przy ministrze właściwym do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego w sprawach dyscyplinarnych stronom przysługuje odwołanie do właściwego ze względu na miejsce zamieszkania obwinionego sądu apelacyjnego – sądu pracy i ubezpieczeń społecznych w terminie 14 dni od dnia doręczenia orzeczenia wraz z uzasadnieniem. Do rozpatrzenia odwołania stosuje się przepisy KPC o apelacji. Od orzeczenia sądu apelacyjnego skarga kasacyjna nie przysługuje.
Niepodjęte depozyty
Zgodnie z art. 7 ustawy z 18.10.2006 r. o likwidacji niepodjętych depozytów (Dz.U. Nr. 208, poz. 1537 ze zm.) depozyt ulegający łatwemu zepsuciu przechowujący depozyt jest obowiązany niezwłocznie sprzedać z wolnej ręki. Depozyt, którego przechowywanie byłoby związane z kosztami niewspółmiernie wysokimi w stosunku do jego wartości lub nadmiernymi trudnościami albo powodowałoby znaczne obniżenie jego wartości, sąd, na wniosek przechowującego depozyt, postanowi sprzedać według przepisów KPC o egzekucji z ruchomości. Wniosek rozpoznaje sąd rejonowy właściwy ze względu na miejsce złożenia depozytu, stosując odpowiednio przepisy KPC o postępowaniu nieprocesowym. Na postanowienie sądu przysługuje zażalenie.
Notariat
Według art. 6 PrNot, jeżeli strona czynności notarialnej nie jest w stanie bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny ponieść żądanego przez notariusza wynagrodzenia, może wystąpić z wnioskiem do sądu rejonowego właściwego ze względu na jej miejsce zamieszkania o zwolnienie w całości lub w części od ponoszenia tego wynagrodzenia. Przepis ten stosuje się odpowiednio do osoby prawnej, która wykaże, że nie ma dostatecznych środków na ponoszenie wynagrodzenia żądanego przez notariusza. Sąd po ustaleniu, że zachodzi potrzeba dokonania czynności notarialnej, uwzględnia wniosek i wyznacza notariusza do dokonania żądanej przez stronę czynności notarialnej. Za stronę zwolnioną od ponoszenia wynagrodzenia za dokonaną czynność notarialną wynagrodzenie ponosi Skarb Państwa. Do rozpoznania wniosku oraz przyznania notariuszowi wynagrodzenia stosuje się przepisy KPC o postępowaniu nieprocesowym, z uwzględnieniem przepisów o zwolnieniu od kosztów sądowych.
Ochrona środowiska
W myśl art. 129 ustawy z 27.4.2001 r. – Prawo ochrony środowiska (t.j. Dz.U. z 2008 r. Nr. 25, poz. 150 ze zm.), jeżeli w związku z ograniczeniem sposobu korzystania z nieruchomości korzystanie z niej lub z jej części w dotychczasowy sposób lub zgodny z dotychczasowym przeznaczeniem stało się niemożliwe lub istotnie ograniczone, właściciel nieruchomości może żądać wykupienia nieruchomości lub jej części. W związku z ograniczeniem sposobu korzystania z nieruchomości jej właściciel może żądać odszkodowania za poniesioną szkodę; szkoda obejmuje również zmniejszenie wartości nieruchomości. Roszczenia te przysługują również użytkownikowi wieczystemu nieruchomości, a roszczenie odszkodowawcze – także osobie, której przysługuje prawo rzeczowe do nieruchomości. W tych sprawach nie stosuje się przepisów ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym, dotyczących roszczeń z tytułu ograniczenia sposobu korzystania z nieruchomości.
Na tle poprzednio obowiązujących przepisów nie ulegało wątpliwości, że roszczenie o wykup nieruchomości należy do drogi sądowej (zob. uchw. SN z 31.5.2000 r., III ZP 8/00, OSNP 2000, Nr. 22, poz. 802).
Ochrona zdrowia psychicznego
Artykuł 42 ustawy z 19.8.1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr. 231, poz. 1375) stanowi, że w postępowaniu przed sądem opiekuńczym w sprawach określonych w tej ustawie stosuje się odpowiednio przepisy KPC o postępowaniu nieprocesowym, ze zmianami wynikającymi z tejże ustawy.
Odtworzenie dyplomów i świadectw
W myśl art. 5 dekretu z 7.7.1945 r. o odtworzeniu dyplomów i świadectw o ukończeniu nauki (Dz.U. Nr. 27, poz. 164 ze zm.) postępowanie z wniosków o odtworzenie dokumentu odbywa się według przepisów KPC o postępowaniu nieprocesowym, o ile przepisy niniejszego dekretu nie stanowią inaczej.
Odszkodowanie dla osób udzielających pomocy pracownikom wywiadu skarbowego
W myśl rozporządzenia Ministra Finansów z 15.4.2004 r. w sprawie sposobu i trybu ustalania wysokości i przyznawania odszkodowania osobom udzielającym pomocy pracownikom wywiadu skarbowego (Dz.U. Nr. 71, poz. 647) odszkodowania wypłacane są:

1) osobie poszkodowanej z tytułu uszczerbku na zdrowiu;

2) członkom rodziny z tytułu śmierci osoby poszkodowanej.

Jeżeli osoba poszkodowana zmarła po otrzymaniu odszkodowania, członkom jej rodziny przysługuje odszkodowanie, jeżeli byłoby ono wyższe niż odszkodowanie wypłacone tej osobie. W takim przypadku wysokość odszkodowania stanowi różnicę między kwotą odszkodowania przysługującego członkom rodziny z tytułu śmierci osoby poszkodowanej a kwotą odszkodowania wypłaconego osobie poszkodowanej i wypłacana jest w odpowiednich częściach członkom rodziny. Odszkodowanie przyznaje Generalny Inspektor Kontroli Skarbowej na wniosek złożony przez osobę poszkodowaną albo przez członka jej rodziny w ostatnim przypadku. Od decyzji Generalnego Inspektora Kontroli Skarbowej przysługuje odwołanie do właściwego sądu na zasadach i w terminie określonych w przepisach KPC.
Organizacje pracodawców
Artykuł 13 ust. 1 ustawy z 23.5.1991 r. o organizacjach pracodawców (Dz.U. Nr. 55, poz. 235 ze zm.) stanowi, że sprawy dotyczące rejestracji związku pracodawców są rozpatrywane w trybie przepisów KPC o postępowaniu nieprocesowym.
Organizacja zbiorowego zarządzania prawami autorskimi lub prawami pokrewnymi
Żądanie organizacji zbiorowego zarządzania prawami autorskimi lub prawami pokrewnymi udzielenia na podstawie art. 105 ust. 2 PrAut informacji niezbędnych do określenia wysokości dochodzonych przez nią opłat, określonych w art. 20 ust. 1 pkt 2, podlega rozpoznaniu w postępowaniu procesowym (uchw. SN z 17.9.2009 r., III CZP 57/09, OSNC 2010, Nr. 4, poz. 49). W sprawach wymienionych w art. 108 ust. 5 PrAut, należących do kompetencji Komisji Prawa Autorskiego, dopuszczalność drogi sądowej uzależniona jest od wyczerpania postępowania przed tą Komisją (post. SN z 24.8.2005 r., II CK 41/05, OSNC 2006, Nr. 7–8, poz. 126).
Opłaty za kartę pojazdu
Dopuszczalna jest droga sądowa do dochodzenia roszczenia o zapłatę, którego podstawę stanowi nienależne pobranie opłaty za wydanie karty pojazdu, określonej w § 1 ust. 1 rozporządzenia Ministra Transportu i Budownictwa z 28.3.2006 r. w sprawie wysokości opłat za kartę pojazdu (Dz.U. Nr. 59, poz. 421).
Oświata
Roszczenie o dotację należną szkole (także placówce) niepublicznej zgodnie z przepisami art. 90 ustawy z 7.9.1991 r. o systemie oświaty (t.j. Dz.U. z 2004 r. Nr. 256, poz. 2572 ze zm.) może być dochodzone przed sądem powszechnym (wyr. SN z 4.9.2008 r., IV CSK 204/08, Legalis).
Państwowa kompensata przysługująca ofiarom niektórych przestępstw umyślnych
Zgodnie z art. 8 ustawy z 7.7.2005 r. o państwowej kompensacie przysługującej ofiarom niektórych przestępstw (Dz.U. Nr. 169, poz. 1415 ze zm.) organem właściwym w sprawach o przyznanie kompensaty jest sąd rejonowy miejsca zamieszkania osoby uprawnionej. Organ orzekający rozpoznaje wniosek, stosując odpowiednio przepisy KPC o postępowaniu nieprocesowym. Czynności w sprawach o przyznanie kompensaty mogą wykonywać referendarze sądowi. Na orzeczenie referendarza przysługuje skarga do sądu. Uczestnikiem postępowania jest obok osoby uprawnionej prokurator. Jeżeli nie można ustalić miejsca zamieszkania osoby uprawnionej, właściwy jest sąd, w którego okręgu popełniono przestępstwo. Jeżeli nie można ustalić właściwości miejscowej sądu w powyższy sposób, organem orzekającym jest sąd właściwy dla dzielnicy Śródmieście miasta stołecznego Warszawy. Kompensatę przyznaje się na wniosek osoby uprawnionej lub prokuratora. Wniosek o kompensatę składa się do organu orzekającego w terminie 2 lat od dnia popełnienia przestępstwa, pod rygorem wygaśnięcia uprawnienia do żądania kompensaty.
Partie polityczne
Ustawa z 27.6.1997 r. o partiach politycznych (t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr. 155, poz. 924) stanowi, że:

1) w sprawach o wpis partii politycznej do ewidencji stosuje się przepisy KPC o postępowaniu nieprocesowym, z uwzględnieniem przepisów niniejszej ustawy, z tym że skarga kasacyjna przysługuje jedynie od postanowień sądu drugiej instancji w przedmiocie wpisu lub wykreślenia wpisu z ewidencji (art. 22 PartPolitU);

2) w przypadku odrzucenia informacji finansowej o otrzymanej subwencji oraz o poniesionych z subwencji wydatkach przez Państwową Komisję Wyborczą partia polityczna ma prawo, w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia postanowienia o odrzuceniu informacji, wnieść do Sądu Najwyższego skargę na postanowienie Państwowej Komisji Wyborczej w przedmiocie odrzucenia informacji; rozpatrzenie skargi przez Sąd Najwyższy następuje w składzie siedmiu sędziów; do rozpatrzenia skargi stosuje się przepisy KPC o postępowaniu nieprocesowym (art. 34b PartPolitU);

3) do postępowania w sprawie przepadku korzyści majątkowej stosuje się przepisy KPC o postępowaniu nieprocesowym (art. 39a ust. 6 PartPolitU).

Pobieranie, przechowywanie i przeszczepianie komórek, tkanek i narządów
Zgodnie z art. 12 ust. 3 i 4 ustawy z 1.7.2005 r. o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów (Dz.U. Nr. 169, poz. 1411 ze zm.), pobranie szpiku lub komórek krwiotwórczych krwi obwodowej od małoletniego, który nie posiada pełnej zdolności do czynności prawnych, może być dokonane za zgodą przedstawiciela ustawowego po uzyskaniu zgody sądu opiekuńczego, właściwego ze względu na miejsce zamieszkania kandydata na dawcę. W przypadku gdy dawcą szpiku jest małoletni powyżej lat trzynastu, wymagana jest także jego zgoda. Sąd orzeka na wniosek przedstawicieli ustawowych kandydata na dawcę, po wysłuchaniu małoletniego i zasięgnięciu opinii biegłego psychologa, a w przypadku małoletniego powyżej lat szesnastu – również na jego wniosek. Do wniosku należy dołączyć orzeczenie lekarskie stwierdzające, że pobranie szpiku nie spowoduje dającego się przewidzieć upośledzenia organizmu dawcy. Rozpoznanie wniosku następuje w terminie 7 dni.
Ponadto w myśl art. 13 tej ustawy pobranie komórek, tkanek lub narządu od żywego dawcy na rzecz osoby niebędącej krewnym w linii prostej, rodzeństwem, osobą przysposobioną lub małżonkiem, wymaga zgody sądu rejonowego właściwego ze względu na miejsce zamieszkania lub pobytu dawcy, wydanego w postępowaniu nieprocesowym, po wysłuchaniu wnioskodawcy oraz po zapoznaniu się z opinią Komisji Etycznej Krajowej Rady Transplantacyjnej. Przepis ten nie dotyczy pobrania szpiku i innych regenerujących się komórek lub tkanek. Sąd wszczyna postępowanie na wniosek kandydata na dawcę. Do wniosku dołącza się:

1) pisemną zgodę biorcy na pobranie komórek, tkanek lub narządu od tego dawcy;

2) opinię Komisji Etycznej Krajowej Rady Transplantacyjnej;

3) orzeczenie kierownika zespołu lekarskiego mającego dokonać przeszczepienia o zasadności i celowości wykonania zabiegu.

Rozpoznanie wniosku w tej sprawie następuje w terminie 7 dni. Postępowanie w sprawach, o których mowa w art. 12 ust. 3 oraz art. 13 ustawy, jest wolne od opłat sądowych (art. 14 ustawy).
Pomoc publiczna
Zgodnie z art. 46 ustawy z 30.4.2004 r. o postępowaniu w sprawach dotyczących pomocy publicznej (t.j. Dz.U. z 2007 r. Nr. 59, poz. 404 ze zm.) od decyzji Prezesa UOKiK nakładającej karę pieniężną przysługuje odwołanie do sądu ochrony konkurencji i konsumentów w terminie 14 dni od dnia jej doręczenia. Postępowanie w sprawach odwołań od decyzji Prezesa UOKiK toczy się według przepisów KPC o postępowaniu w sprawach z zakresu ochrony konkurencji. W przypadku wniesienia odwołania od decyzji Prezes UOKiK przekazuje je niezwłocznie wraz z aktami sprawy do sądu ochrony konkurencji i konsumentów.
Przemoc w rodzinie
W myśl art. 11a ustawy z 29.7.2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Dz.U. Nr. 180, poz. 1493 ze zm.) jeżeli członek rodziny wspólnie zajmujący mieszkanie, swoim zachowaniem polegającym na stosowaniu przemocy w rodzinie czyni szczególnie uciążliwym wspólne zamieszkiwanie, osoba dotknięta przemocą może żądać, aby sąd zobowiązał go do opuszczenia mieszkania. Sąd rozpoznaje sprawę w trybie przepisów KPC o postępowaniu nieprocesowym. Postanowienie zapada po przeprowadzeniu rozprawy, która powinna odbyć się w terminie jednego miesiąca od dnia wpływu wniosku. Staje się ono wykonalne z chwilą ogłoszenia i może być zmienione lub uchylone w razie zmiany okoliczności. Do wykonania tego obowiązku stosuje się odpowiednio przepisy o egzekucji obowiązku opróżnienia lokalu służącego zaspokajaniu potrzeb mieszkaniowych dłużnika.
Ponadto zgodnie z art. 12a tej ustawy w razie bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia dziecka w związku z przemocą w rodzinie pracownik socjalny wykonujący obowiązki służbowe ma prawo odebrać dziecko z rodziny i umieścić je u innej niezamieszkującej wspólnie osoby najbliższej, w rozumieniu art. 115 § 11 KK, w rodzinie zastępczej lub w placówce opiekuńczo-wychowawczej. Decyzję tę pracownik socjalny podejmuje wspólnie z funkcjonariuszem Policji, a także z lekarzem, lub ratownikiem medycznym, lub pielęgniarką. Przepisy art. 598¹⁰, 598¹¹ § 3 i art. 598¹² § 1 zd. 1 KPC stosuje się odpowiednio.
Radiofonia i telewizja
Zgodnie z art. 56 ust. 1 i 2 RTVU, od decyzji Przewodniczącego Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji wydanych na podstawie art. 10 ust. 4 oraz art. 53 i 54 RTVU służy odwołanie do Sądu Okręgowego w Warszawie – sądu gospodarczego. W postępowaniu w sprawach odwołań od tych decyzji stosuje się odpowiednio przepisy KPC dotyczące spraw z zakresu ochrony konkurencji.
Referendum lokalne
W myśl art. 35 ustawy z 15.9.2000 r. o referendum lokalnym (Dz.U. Nr. 88, poz. 985 ze zm.), jeżeli plakaty, hasła, ulotki, wypowiedzi albo inne formy propagandy i agitacji zawierają nieprawdziwe dane i informacje, każdy zainteresowany ma prawo złożyć do sądu okręgowego wniosek o:

1) orzeczenie konfiskaty takich materiałów;

2) wydanie zakazu publikowania takich materiałów;

3) nakazanie sprostowania informacji;

4) nakazanie przeproszenia pomówionego;

5) nakazanie uczestnikowi postępowania wpłacenia kwoty do 10 000 zł na rzecz instytucji charytatywnej;

6) zasądzenie od uczestnika postępowania na rzecz wnioskodawcy kwoty do 10 000 zł tytułem odszkodowania.

Sąd okręgowy rozpoznaje wniosek w ciągu 24 godzin w postępowaniu nieprocesowym. Na postanowienie sądu okręgowego, w terminie 24 godzin od jego wydania, służy zażalenie do sądu apelacyjnego. Sąd apelacyjny, w składzie trzech sędziów, rozpoznaje zażalenie w postępowaniu nieprocesowym, w trybie i terminie, o których mowa w ust. 2. Na postanowienie sądu apelacyjnego nie przysługuje środek zaskarżenia i podlega ono natychmiastowemu wykonaniu. Postanowienia te w referendum zarządzonym przez organ stanowiący jednostki samorządu terytorialnego doręcza się właściwemu organowi wykonawczemu jednostki samorządu terytorialnego, a komisarzowi wyborczemu – w referendum przez niego zarządzonym. Postanowienia te w referendum zarządzonym w sprawie odwołania wójta (burmistrza, prezydenta miasta) doręcza się właściwemu przewodniczącemu rady gminy.
Referendum ogólnokrajowe
W myśl art. 44 ustawy z 14.3.2003 r. o referendum ogólnokrajowym (Dz.U. Nr. 57, poz. 507 ze zm.), jeżeli rozpowszechniane, w tym również w prasie, w rozumieniu prawa prasowego, materiały dotyczące referendum, a w szczególności plakaty, ulotki, hasła i wypowiedzi lub inne formy prowadzonej kampanii referendalnej zawierają informacje nieprawdziwe, każdy, czyjego prawa dotyczy wynik postępowania, o którym mowa w ust. 2, ma prawo wnieść do sądu okręgowego wniosek o wydanie orzeczenia:

1) zakazu rozpowszechniania takich informacji;

2) przepadku materiałów zawierających takie informacje;

3) nakazania sprostowania takich informacji;

4) nakazania publikacji odpowiedzi na stwierdzenia naruszające dobra osobiste;

5) nakazania przeproszenia osoby, której dobra osobiste zostały naruszone.

Sąd okręgowy rozpoznaje wniosek w ciągu 24 godzin w postępowaniu nieprocesowym. Na postanowienie sądu okręgowego przysługuje w ciągu 24 godzin zażalenie do sądu apelacyjnego, który rozpoznaje je w ciągu 24 godzin. Od postanowienia sądu apelacyjnego nie przysługuje środek prawny i podlega ono natychmiastowemu wykonaniu.
Z kolei art. 48 ustawy określa podmioty uprawnione do udziału w kampanii referendalnej w programach radiowych i telewizyjnych. Podmioty te najpóźniej w 40. dniu przed dniem referendum zawiadamiają Państwową Komisję Wyborczą o zamiarze skorzystania z uprawnienia. Państwowa Komisja Wyborcza na podstawie przedstawionych dokumentów wydaje podmiotom uprawnionym zaświadczenie o przysługiwaniu tym podmiotom uprawnienia. Podmiotowi uprawnionemu służy prawo wniesienia do Sądu Najwyższego skargi na postanowienie Państwowej Komisji Wyborczej o odmowie wydania zaświadczenia. Skargę wnosi się w terminie 3 dni od dnia doręczenia wnioskodawcy postanowienia o odmowie wydania zaświadczenia. Sąd Najwyższy rozpatruje skargę w postępowaniu nieprocesowym, w składzie 3 sędziów, i wydaje orzeczenie w sprawie skargi w terminie 5 dni. Od orzeczenia Sądu Najwyższego nie przysługuje środek prawny.
Zgodnie z art. 63 Sejm może postanowić o poddaniu określonej sprawy pod referendum z inicjatywy obywateli, którzy dla swojego wniosku uzyskają poparcie co najmniej 500 000 osób mających prawo udziału w referendum. Referendum z inicjatywy obywateli nie może dotyczyć:

1) wydatków i dochodów, w szczególności podatków oraz innych danin publicznych;

2) obronności państwa;

3) amnestii.

Zgłoszenia wniosku dokonuje na piśmie pełnomocnik. Pełnomocnikiem jest osoba wskazana w pisemnym oświadczeniu pierwszych 15 osób z wykazu. W przypadku nieuzupełnienia podpisów w wyznaczonym terminie Marszałek Sejmu odmawia przyjęcia wniosku. Postanowienie w tej sprawie wraz z uzasadnieniem doręcza się niezwłocznie pełnomocnikowi.
Postanowienie to może być przez pełnomocnika zaskarżone do Sądu Najwyższego w terminie 14 dni od dnia doręczenia. Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę w terminie 30 dni w postępowaniu nieprocesowym, w składzie 3 sędziów. Od postanowienia Sądu Najwyższego nie przysługuje środek prawny.
Rejestr okrętowy i postępowanie rejestrowe
W myśl § 1 rozporządzenia Ministra Infrastruktury z 23.1.2003 r. w sprawie rejestru okrętowego i postępowania rejestrowego (Dz.U. Nr. 47, poz. 400), które określa sposób prowadzenia rejestru okrętowego i tryb postępowania rejestrowego, wzory ksiąg rejestrowych, wzór certyfikatu okrętowego, certyfikatu statku w budowie i świadectwa o banderze, tryb ich wydawania oraz wysokość opłat rejestrowych, jeżeli przepisy rozporządzenia nie stanowią inaczej, do postępowania w sprawach określonych w ust. 1 stosuje się odpowiednio przepisy Części pierwszej Księgi drugiej KPC – postępowanie nieprocesowe oraz przepisy ustawy z 6.7.1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (t.j. Dz.U. z 2001 r. Nr. 124, poz. 1361 ze zm.), a do kosztów postępowania rejestrowego – przepisy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.
Rejestr wyborców
Zgodnie z art. 20 ustawy z 5.1.2011 r. – Kodeks wyborczy (Dz.U. Nr. 21, poz. 112 ze zm.) decyzję o wpisaniu lub o odmowie wpisania do rejestru wyborców wydaje wójt, w terminie 3 dni od dnia wniesienia wniosku. Decyzję o odmowie wpisania do rejestru wyborców wraz z uzasadnieniem niezwłocznie doręcza się wnioskodawcy. Od decyzji w sprawie odmowy wpisania do rejestru wyborców przysługuje prawo wniesienia skargi do właściwego miejscowo sądu rejonowego. Skargę wnosi się za pośrednictwem wójta, w terminie 3 dni od dnia doręczenia decyzji. Wójt przekazuje sądowi niezwłocznie skargę wraz z decyzją i aktami sprawy. Wójt może też niezwłocznie zmienić albo uchylić swoją decyzję, jeżeli uzna skargę w całości za zasadną. Sąd rozpoznaje skargę w postępowaniu nieprocesowym, w terminie 3 dni od dnia jej doręczenia. Odpis postanowienia sądu doręcza się osobie, która wniosła skargę oraz wójtowi. Od postanowienia sądu nie przysługuje środek prawny.
Restrukturyzacja zakładów opieki zdrowotnej
W myśl art. 15 ustawy z 15.4.2005 r. o pomocy publicznej i restrukturyzacji publicznych zakładów opieki zdrowotnej (Dz.U. Nr. 78, poz. 684 ze zm.), wierzyciel wierzytelności cywilnoprawnej wymieniony w spisie może, w terminie 7 dni od dnia zawarcia ugody, zgłosić do sądu wniosek o uchylenie ugody w całości lub w części w przypadku:

1) naruszenia przepisów art. 12 lub 13 ustawy;

2) gdy postanowienia ugody są oczywiście krzywdzące wierzyciela, który zaskarżył ugodę.

Wniosek wnosi się do sądu rejonowego – sądu gospodarczego za pośrednictwem organu restrukturyzacyjnego.
Sąd wyznacza rozprawę w terminie 14 dni od dnia otrzymania wniosku. W razie uwzględnienia wniosku sąd uchyla ugodę w całości lub w części i sporządza uzasadnienie z urzędu. Od postanowienia sądu drugiej instancji skarga kasacyjna nie przysługuje. W sprawach nieuregulowanych przez te przepisy do postępowania w sprawach o uchylenie ugody restrukturyzacyjnej stosuje się przepisy KPC o postępowaniu nieprocesowym.
Rynek rolny
Według art. 38d ustawy z 11.3.2004 r. o Agencji Rynku Rolnego i organizacji niektórych rynków rolnych (t.j. Dz.U. z 2007 r. Nr. 231, poz. 1702 ze zm.) prawo do uzyskania płatności niezwiązanej jest niepodzielne oraz:

1) podlega dziedziczeniu;

2) jest zbywalne i może być nabyte wyłącznie przez osobę fizyczną, osobę prawną albo jednostkę organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej, która nabywa w całości gospodarstwo rolne od dotychczasowego posiadacza prawa do uzyskania płatności niezwiązanej.

Jeżeli prawo do uzyskania płatności niezwiązanej przysługuje łącznie kilku podmiotom, to:

1) rozporządzanie tym prawem wymaga zgody wszystkich podmiotów, którym to prawo przysługuje, wyrażonej, pod rygorem nieważności, w formie pisemnej;

2) w przypadku śmierci osoby fizycznej albo rozwiązania osoby prawnej lub jednostki organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, jej uprawnienia wynikające z łącznego prawa do uzyskania płatności niezwiązanej wygasają;

3) płatność niezwiązaną przyznaje się podmiotowi wskazanemu w formie pisemnej przez pozostałe podmioty, którym przysługuje prawo do uzyskania płatności niezwiązanej.

Jeżeli zgoda nie została wyrażona, każdy z podmiotów, którym łącznie przysługuje prawo do uzyskania płatności niezwiązanej, może żądać rozstrzygnięcia przez sąd. Sąd orzeka, uwzględniając interesy wszystkich podmiotów.
W sprawach uzyskania płatności niezwiązanej stosuje się odpowiednio przepisy KPC o postępowaniu nieprocesowym.
Samorząd zawodowy – zagadnienia ogólne
Legalność i zasadność orzeczeń dyscyplinarnych prowadzących do pozbawienia lub zawieszenia prawa wykonywania zawodu bądź do ograniczenia istotnych uprawnień pracownika należy do sfery, w której obywatel ma konstytucyjne prawo do sprawiedliwego i jawnego rozstrzygnięcia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez niezależny, bezstronny i niezawisły sąd (art. 8 i 45 Konstytucji RP) (zob. wyr. SN z 4.7.1999 r., I PKN 648/98, OSP 2000, Nr. 11, poz. 172).
Samorządowy charakter organizacji nie uzasadnia wyłączenia sporów między nią a jej członkami z drogi sądowej. Z istoty bowiem samorządu – a w szczególności samorządu zawodowego – wynika, że o sprawach samej organizacji i o stosunkach między nią a członkami decydują członkowie, a więc że stosunki te mają charakter stosunków opierających się na zasadzie równorzędności; to z kolei rozstrzyga o cywilnoprawnym charakterze tych stosunków i – tym samym – o ich podleganiu drodze sądowej (art. 2 § 1). Odmienne jednak uregulowanie może co do określonej organizacji wynikać z normujących jej działalność przepisów ustawy (zob. post. SN z 7.7.1976 r., I CZ 39/76, OSNC 1977, Nr. 9, poz. 164).
Skarb Państwa
Artykuł 5a ustawy z 8.8.1996 r. o zasadach wykonywania uprawnień przysługujących Skarbowi Państwa (Dz.U. Nr. 106, poz. 493 ze zm.) stanowi, że państwowe osoby prawne są obowiązane uzyskać zgodę ministra właściwego do spraw Skarbu Państwa na dokonanie czynności prawnej w zakresie rozporządzenia składnikami aktywów trwałych w rozumieniu przepisów o rachunkowości, zaliczonymi do wartości niematerialnych i prawnych, rzeczowych aktywów trwałych lub inwestycji długoterminowych, w tym oddania tych składników do korzystania innym podmiotom na podstawie umów prawa cywilnego lub ich wniesienia jako wkładu do spółki lub spółdzielni, jeżeli wartość rynkowa przedmiotu rozporządzenia przekracza równowartość w złotych kwoty 50 000 euro, obliczonej na podstawie średniego kursu ogłoszonego przez Narodowy Bank Polski według stanu z dnia wystąpienia o zgodę. Czynność prawna dokonana z naruszeniem tego obowiązku jest nieważna. Nie wymaga zgody czynność prawna:

1) przedsiębiorstw państwowych, jeżeli na mocy przepisów odrębnych jest wymagane zgłoszenie zamiaru jej dokonania organowi założycielskiemu;

2) jednoosobowych spółek Skarbu Państwa, w których prawa z akcji lub udziałów wykonuje minister właściwy do spraw Skarbu Państwa, jeżeli na mocy przepisów odrębnych, postanowień statutu albo umowy spółki na jej dokonanie jest wymagana zgoda walnego zgromadzenia albo zgromadzenia wspólników;

3) w zakresie rozporządzenia akcjami i obligacjami dopuszczonymi do obrotu na rynku regulowanym w rozumieniu przepisów ustawy z 29.7.2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi (t.j. Dz.U. z 2005 r. Nr. 211, poz. 1384 ze zm.);

4) dokonywana w postępowaniu likwidacyjnym, upadłościowym lub układowym;

5) Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa, Agencji Mienia Wojskowego oraz Wojskowej Agencji Mieszkaniowej – w zakresie rozporządzenia, powierzonymi tym Agencjom na podstawie przepisów odrębnych, składnikami mienia Skarbu Państwa;

6) Agencji Rezerw Materiałowych – w zakresie rezerw strategicznych,

7) nabycia lub rozporządzania uprawnieniami do emisji, o których mowa w ustawie z dnia 28 kwietnia 2011 r. o systemie handlu uprawnieniami do emisji gazów cieplarnianych (Dz.U. Nr. 122, poz. 695),

8) nabycia lub rozporządzania jednostkami przyznanej emisji, jednostkami redukcji emisji, jednostkami poświadczonej redukcji emisji, o których mowa w ustawie z dnia 17 lipca 2009 r. o systemie zarządzania emisjami gazów cieplarnianych i innych substancji (Dz.U. Nr. 130, poz. 1070 i Nr 215, poz. 1664 oraz z 2010 r., Nr. 249, poz. 1657).

Zgoda, o której mowa w art. 5a ust. 1 ustawy, jest wyrażana na czas oznaczony, nie dłuższy niż rok. Zgoda może być wydana z zastrzeżeniem warunków. W przypadku zgody wydanej z zastrzeżeniem warunków, odmowy wyrażenia zgody albo zwrotu wniosku, minister właściwy do spraw Skarbu Państwa jest obowiązany do pisemnego uzasadnienia rozstrzygnięcia. Państwowej osobie prawnej przysługuje prawo wniesienia sprzeciwu do ministra właściwego do spraw Skarbu Państwa w terminie 7 dni od dnia doręczenia pisemnie uzasadnionego rozstrzygnięcia; do sprzeciwu dołącza się jego uzasadnienie. W przypadku nieuwzględnienia sprzeciwu przez ministra właściwego do spraw Skarbu Państwa w terminie 14 dni od dnia doręczenia sprzeciwu, państwowej osobie prawnej przysługuje prawo wniesienia w terminie 7 dni odwołania do sądu. Sąd w terminie 14 dni wyznacza rozprawę. Do rozpatrywania tych spraw stosuje się odpowiednio przepisy Części pierwszej Księgi drugiej Tytułu II Działu IVa KPC (art. 5c ustawy).
Służba cywilna
Artykuł 113 ust. 1 ustawy z 21.11.2008 r. o służbie cywilnej (Dz.U. Nr. 227, poz. 1505 ze zm.) stanowi, że członek korpusu służby cywilnej odpowiada dyscyplinarnie za naruszenie obowiązków członka korpusu służby cywilnej. Od orzeczeń Wyższej Komisji Dyscyplinarnej stronom oraz Szefowi Kancelarii Prezesa Rady Ministrów przysługuje odwołanie do właściwego ze względu na miejsce zamieszkania obwinionego sądu apelacyjnego – sądu pracy i ubezpieczeń społecznych. Do rozpoznania odwołania stosuje się przepisy KPC o apelacji. Od orzeczenia sądu apelacyjnego skarga kasacyjna nie przysługuje (art. 127 ust. 2 i 3 ustawy).
Stosunek służbowy sędziego
W sprawach ze stosunku służbowego sędziego w stanie spoczynku właściwa jest droga sądowa przed sądem pracy (post. SN z 7.4.2010 r., II PK 167/09, Legalis).
Jednak postępowania związanego z wydaniem wytyku nie można potraktować jako sprawy cywilnej w rozumieniu art. 1 KC oraz art. 1 i 2 KPC. W postępowaniu związanym z wydaniem wytyku w trybie art. 40 § 1 PrUSP nie mają ponadto zastosowania przepisy KPC (post. SN z 21.7.2011 r., V CZ 35/11, niepubl.).
Stowarzyszenia
Zgodnie z art. 29 ustawy z 7.4.1989 r. – Prawo o stowarzyszeniach (t.j. Dz.U. z 2001 r. Nr. 79, poz. 855 ze zm.), sąd, na wniosek organu nadzorującego lub prokuratora, może:

1) udzielić upomnienia władzom stowarzyszenia,

2) uchylić niezgodną z prawem lub statutem uchwałę stowarzyszenia,

3) rozwiązać stowarzyszenie, jeżeli jego działalność wykazuje rażące lub uporczywe naruszanie prawa albo postanowień statutu i nie ma warunków do przywrócenia działalności zgodnej z prawem lub statutem.

Sąd, rozpoznając wniosek, może na wniosek lub z własnej inicjatywy wydać zarządzenie tymczasowe o zawieszeniu w czynnościach zarządu stowarzyszenia, wyznaczając przedstawiciela do prowadzenia bieżących spraw stowarzyszenia. Rozpoznając wniosek o rozwiązanie stowarzyszenia, sąd może zobowiązać władze stowarzyszenia do usunięcia nieprawidłowości w określonym terminie i zawiesić postępowanie. W razie bezskutecznego upływu terminu, sąd, na wniosek organu nadzorującego lub z własnej inicjatywy, podejmie zawieszone postępowanie.
Jeżeli stowarzyszenie nie posiada zarządu zdolnego do działań prawnych, sąd, na wniosek organu nadzorującego lub z własnej inicjatywy, ustanawia dla niego kuratora. Kurator jest obowiązany do zwołania w okresie nie dłuższym niż 6 miesięcy walnego zebrania członków (zebrania delegatów) stowarzyszenia w celu wyboru zarządu. Do czasu wyboru zarządu, kurator reprezentuje stowarzyszenie w sprawach majątkowych wymagających bieżącego załatwienia. Wynagrodzenie kuratora pokrywa się z majątku stowarzyszenia (art. 30 PrStow).
W myśl art. 31 PrStow na wniosek organu nadzorującego sąd wydaje postanowienie o rozwiązaniu stowarzyszenia, w razie gdy:

1) liczba członków stowarzyszenia zmniejszyła się poniżej liczby członków wymaganych do jego założenia;

2) stowarzyszenie nie posiada przewidzianych w ustawie władz i nie ma warunków do ich wyłonienia w okresie nie dłuższym niż rok.

Wnioski, o których mowa w art. 29 ust. 1 i art. 31 PrStow, sąd rozpoznaje na rozprawie w postępowaniu nieprocesowym – rejestrowym (art. 32 PrStow).
Roszczenia członka stowarzyszenia o ochronę jego członkostwa przed niezgodnym z prawem lub statutem wykreśleniem ze stowarzyszenia podlega rozpoznaniu na drodze sądowej (zob. uchw. SN z 6.1.2005 r., III CZP 75/04, BSN 2005, Nr. 1, s. 7).
Szkolnictwo wyższe
Zgodnie z art. 139 ustawy z 27.7.2005 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz.U. Nr. 164, poz. 1365 ze zm.), nauczyciel akademicki podlega odpowiedzialności dyscyplinarnej za postępowanie uchybiające obowiązkom nauczyciela akademickiego lub godności zawodu nauczycielskiego. Od prawomocnego orzeczenia komisji dyscyplinarnej, stronom służy odwołanie do Sądu Apelacyjnego w Warszawie – Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych. Do odwołania stosuje się przepisy KPC dotyczące apelacji. Od orzeczenia sądu apelacyjnego nie służy skarga kasacyjna (art. 146 ust. 4 ustawy).
Świadczenia odszkodowawcze przysługujące w razie wypadków i chorób pozostających w związku ze służbą wojskową
Zgodnie z art. 22 ustawy z 11.4.2003 r. o świadczeniach odszkodowawczych przysługujących w razie wypadków i chorób pozostających w związku ze służbą wojskową (Dz.U. Nr. 83, poz. 760 ze zm.), prawo do świadczenia odszkodowawczego i jego wysokość ustala, w drodze decyzji, szef właściwego wojewódzkiego sztabu wojskowego, z tym zastrzeżeniem, że jeżeli wypadkowi uległ:

1) szef wojewódzkiego sztabu wojskowego lub jego zastępca – decyzję, o której mowa w ust. 1, wydaje szef innego wojewódzkiego sztabu wojskowego wyznaczony przez Szefa Inspektoratu Wsparcia Sił Zbrojnych;

2) Szef Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, dowódca rodzaju Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej, Dowódca Operacyjny Sił Zbrojnych, Szef Inspektoratu Wsparcia Sił Zbrojnych, dowódca (szef) jednostki organizacyjnej bezpośrednio podporządkowanej Ministrowi Obrony Narodowej lub nadzorowanej przez Ministra Obrony Narodowej albo ich zastępcy.

Przy podejmowaniu decyzji w sprawie, w której pomimo dołożenia najwyższej staranności nie można ustalić okoliczności wypadku, któremu żołnierz uległ w warunkach zbliżonych do działań wojennych, właściwy organ rozstrzyga wątpliwości na korzyść poszkodowanego. Od decyzji organów w sprawach odszkodowań przysługuje osobie zainteresowanej odwołanie do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych, na zasadach i w terminach określonych w przepisach KPC. Odwołanie do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych przysługuje także w razie niewydania decyzji przez właściwy organ w terminie 60 dni od dnia otrzymania orzeczenia o ustaleniu stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu. Od decyzji wydanej w trybie art. 16 ustawy oraz od decyzji odmownej wydanej w tym trybie odwołanie do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych nie przysługuje.
Trzeźwość i przeciwdziałanie alkoholizmowi
W myśl art. 24 ustawy z 26.10.1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi (t.j. Dz.U. z 2007 r. Nr. 70, poz. 473 ze zm.), osoby, które w związku z nadużywaniem alkoholu powodują rozkład życia rodzinnego, demoralizację małoletnich, uchylają się od pracy albo systematycznie zakłócają spokój lub porządek publiczny, kieruje się na badanie przez biegłego w celu wydania opinii w przedmiocie uzależnienia od alkoholu i wskazania rodzaju zakładu leczniczego. Osoby te, jeżeli uzależnione są od alkoholu, zobowiązać można do poddania się leczeniu w stacjonarnym lub niestacjonarnym zakładzie lecznictwa odwykowego. O zastosowaniu obowiązku poddania się leczeniu w zakładzie lecznictwa odwykowego orzeka sąd rejonowy właściwy według miejsca zamieszkania lub pobytu osoby, której postępowanie dotyczy, w postępowaniu nieprocesowym (art. 26 ustawy).
Ubezpieczenia
Wskutek obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej za szkody związane z ruchem pojazdów mechanicznych przysługuje uprawnionemu do odszkodowania roszczenie nie tylko przeciwko posiadaczowi lub upoważnionemu przez niego kierowcy pojazdu mechanicznego, ale także przeciwko ubezpieczycielowi. Uprawniony do odszkodowania może dochodzić swojego roszczenia przeciwko wymienionym osobom na drodze sądowej, bez konieczności uprzedniego wyczerpania drogi pozasądowej (zob. wyr. SN z 4.10.1965 r., II CR 296/65, OSNCP 1966, Nr. 6, poz. 97).
Posiadacz pojazdu mechanicznego może w drodze sądowej żądać ustalenia nieistnienia lub istnienia w niniejszej wysokości obowiązku uiszczenia składki z ubezpieczenia komunikacyjnego (tak uchw. SN z 25.3.1987 r., III CZP 9/85, OSNCP 1985, Nr. 11, poz. 173).
Uczestnictwo pracowników w spółce powstałej w wyniku transgranicznego połączenia się spółek
Zgodnie z art. 44 ustawy z 25.4.2008 r. o uczestnictwie pracowników w spółce powstałej w wyniku transgranicznego połączenia się spółek (Dz.U. Nr. 86, poz. 525) członkowie specjalnego zespołu negocjacyjnego, zespołu przedstawicielskiego, eksperci oraz tłumacze są obowiązani do nieujawniania uzyskanych w związku z pełnioną funkcją informacji, co do których właściwy organ spółki uczestniczącej lub organ zarządzający spółki powstałej w wyniku połączenia transgranicznego spółek zastrzegł obowiązek zachowania ich poufności. Obowiązek nieujawniania uzyskanych informacji trwa również po zaprzestaniu pełnienia funkcji, chyba że właściwy organ spółki uczestniczącej lub organ zarządzający spółki powstałej w wyniku połączenia transgranicznego spółek inaczej określi zakres związania tajemnicą. Członkowie specjalnego zespołu negocjacyjnego, zespołu przedstawicielskiego, eksperci oraz tłumacze mogą wystąpić do sądu rejonowego (sądu gospodarczego) z wnioskiem o zwolnienie z obowiązku zachowania poufności informacji. Ponadto, zgodnie z art. 45 tej ustawy, w szczególnie uzasadnionych przypadkach właściwy organ spółki uczestniczącej lub organ zarządzający spółki powstałej w wyniku połączenia transgranicznego spółek może odmówić udostępnienia informacji stanowiących tajemnicę przedsiębiorstwa, których ujawnienie mogłoby, według obiektywnych kryteriów, poważnie zakłócić działalność tej spółki, jej spółki zależnej lub zakładu albo narazić je na znaczną szkodę. W przypadku uznania, że nieudostępnienie informacji jest niezgodne z ust. 1, specjalny zespół negocjacyjny lub zespół przedstawicielski mogą wystąpić do sądu rejonowego (sądu gospodarczego) z wnioskiem o nakazanie udostępnienia informacji. W sprawach, o których mowa w art. 44 ust. 3 i art. 45 ust. 2, stosuje się odpowiednio przepisy KPC o rozpoznawaniu spraw z zakresu przepisów o przedsiębiorstwach państwowych i o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego, z wyłączeniem art. 691¹ § 2 i art. 691⁷. Zdolność sądową w tych sprawach ma specjalny zespół negocjacyjny, zespół przedstawicielski oraz właściwy organ spółki uczestniczącej lub organ zarządzający spółki powstałej w wyniku połączenia transgranicznego spółek.
Układ zbiorowy pracy
Według art. 241¹¹ KP układ zbiorowy pracy podlega wpisowi do rejestru prowadzonego dla:

1) układów ponadzakładowych przez ministra właściwego do spraw pracy;

2) układów zakładowych przez właściwego okręgowego inspektora pracy.

Układ zawarty zgodnie z prawem podlega rejestracji w ciągu:

1) trzech miesięcy – w odniesieniu do układu ponadzakładowego;

2) jednego miesiąca – w odniesieniu do układu zakładowego

– od dnia złożenia wniosku w tej sprawie przez jedną ze stron układu.
Jeżeli postanowienia układu są niezgodne z prawem, organ uprawniony do jego rejestracji może:

1) za zgodą stron układu wpisać układ do rejestru bez tych postanowień;

2) wezwać strony układu do dokonania w układzie odpowiednich zmian w terminie 14 dni.

Jeżeli strony układu nie wyrażą zgody na wpisanie układu do rejestru bez postanowień niezgodnych z prawem lub nie dokonają w terminie odpowiednich zmian w układzie, organ uprawniony do rejestracji układu odmawia jego rejestracji.
W ciągu 30 dni od dnia zawiadomienia o odmowie rejestracji przysługuje odwołanie:

1) stronom układu ponadzakładowego – do Sądu Okręgowego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie,

2) stronom układu zakładowego – do właściwego dla siedziby pracodawcy sądu rejonowego – sądu pracy.

Sąd rozpoznaje sprawę w trybie przepisów KPC o postępowaniu nieprocesowym.
Własność lokali
Według art. 9 WłLokU odrębna własność lokalu może powstać także w wykonaniu umowy zobowiązującej właściciela gruntu do wybudowania na tym gruncie domu oraz do ustanowienia – po zakończeniu budowy – odrębnej własności lokali i przeniesienia tego prawa na drugą stronę umowy lub na inną wskazaną w umowie osobę. Do ważności umowy niezbędne jest, aby strona podejmująca się budowy była właścicielem gruntu, na którym dom ma być wzniesiony, oraz aby uzyskała pozwolenie na budowę, a roszczenie o ustanowienie odrębnej własności lokalu i o przeniesienie tego prawa zostało ujawnione w księdze wieczystej. W wypadku wykonywania umowy w sposób wadliwy albo sprzeczny z umową, na wniosek każdego nabywcy, sąd może powierzyć, w trybie postępowania nieprocesowego, dalsze wykonywanie umowy innemu wykonawcy na koszt i niebezpieczeństwo właściciela gruntu.
Wodne prawo
Zgodnie z art. 186 ustawy z 18.7.2001 r. – Prawo wodne (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 145), w sprawie naprawienia szkód innych niż określone w art. 16 ust. 3 PrWod (właścicielowi gruntów zalanych podczas powodzi w wyniku nieprzestrzegania przepisów ustawy przez właściciela wody lub właściciela urządzenia wodnego przysługuje odszkodowanie na warunkach określonych w ustawie) i art. 17 ust. 1 PrWod (jeżeli śródlądowa woda powierzchniowa płynąca lub wody morza terytorialnego albo morskie wody wewnętrzne zajmą trwale, w sposób naturalny, grunt niestanowiący własności właściciela wody, grunt ten staje się własnością właściciela wody) droga sądowa przysługuje po wyczerpaniu trybu, o którym mowa w art. 186 ust. 3 PrWod. W myśl art. 186 ust. 3 PrWod, na żądanie poszkodowanego organ właściwy do wydania pozwolenia wodnoprawnego, a jeżeli szkoda nie jest następstwem pozwolenia wodnoprawnego – właściwy marszałek województwa, ustala wysokość odszkodowania w drodze decyzji; decyzja jest niezaskarżalna. Stronie niezadowolonej z ustalonego odszkodowania przysługuje droga sądowa; droga sądowa przysługuje również w przypadku niewydania decyzji przez właściwy organ w ciągu trzech miesięcy od zgłoszenia żądania przez poszkodowanego. Wystąpienie na drogę sądową nie wstrzymuje wykonania decyzji, o której mowa w art. 186 ust. 3 PrWod.
Dla dochodzenia roszczeń o naprawienie szkód wyrządzonych spływaniem wód z gruntów sąsiednich, powstałych przed wydaniem decyzji administracyjnej nakazującej współwłaścicielowi gruntu przywrócenie stosunków wodnych do stanu poprzedniego lub wykonanie urządzeń zapobiegających szkodom droga sądowa jest dopuszczalna (zob. uchw. SN z 17.1.1989 r., III CZP 107/88, OSNCP 1990, Nr. 1, poz. 6).
Składki wnoszone przez członków spółki wodnej na jej rzecz zachowały charakter świadczenia cywilnoprawnego (zob. wyr. SN z 20.12.1990 r., II CR 343/90, OSP 1992, Nr. 10, poz. 215).
Sprawy o własność wód i związanych z nimi gruntów podlegają rozpoznaniu w postępowaniu sądowym (zob. wyr. SN z 22.1.1993 r., I CRN 216/92, niepubl.; J. Gudowski, Kodeks, s. 2–43). Dopuszczalna jest droga sądowa do dochodzenia przez właściciela gruntu dotkniętego szkodliwym wpływem zmiany stanu wody roszczeń o ochronę własności, z wyjątkiem roszczeń o przywrócenie stanu poprzedniego i o wykonanie urządzeń zapobiegających szkodom (art. 29 ust. 3 PrWod) (uchw. SN z 27.6.2007 r., III CZP 39/07, OSNC 2008, Nr. 7–8, poz. 85).
Wybory powszechne
W myśl 111 § 1 KWyb, jeżeli rozpowszechniane, w tym również w prasie w rozumieniu ustawy z 26.1.1984 r. – Prawo prasowe (Dz.U. Nr. 5, poz. 24 ze zm.), materiały wyborcze, w szczególności plakaty, ulotki i hasła, a także wypowiedzi lub inne formy prowadzonej agitacji wyborczej, zawierają informacje nieprawdziwe, kandydat lub pełnomocnik wyborczy zainteresowanego komitetu wyborczego ma prawo wnieść do sądu okręgowego wniosek o wydanie orzeczenia:

1) zakazu rozpowszechniania takich informacji;

2) przepadku materiałów wyborczych zawierających takie informacje;

3) nakazania sprostowania takich informacji;

4) nakazania publikacji odpowiedzi na stwierdzenia naruszające dobra osobiste;

5) nakazania przeproszenia osoby, której dobra osobiste zostały naruszone;

6) nakazania uczestnikowi postępowania wpłacenia kwoty do 100 000 złotych na rzecz organizacji pożytku publicznego.

Sąd okręgowy rozpoznaje wniosek w ciągu 24 godzin w postępowaniu nieprocesowym. Sąd może rozpoznać sprawę w przypadku usprawiedliwionej nieobecności wnioskodawcy lub uczestnika postępowania, którzy o terminie rozprawy zostali prawidłowo powiadomieni. Postanowienie kończące postępowanie w sprawie sąd niezwłocznie doręcza wraz z uzasadnieniem osobie zainteresowanej i zobowiązanemu do wykonania postanowienia sądu. Na postanowienie sądu okręgowego przysługuje w ciągu 24 godzin zażalenie do sądu apelacyjnego, który rozpoznaje je w ciągu 24 godzin. Od postanowienia sądu apelacyjnego nie przysługuje skarga kasacyjna i podlega ono natychmiastowemu wykonaniu.
Ponadto zgodnie z art. 145 § 1 KWyb, w przypadku odrzucenia sprawozdania finansowego komitetu wyborczego przez Państwową Komisję Wyborczą pełnomocnik finansowy ma prawo, w terminie 14 dni od dnia doręczenia postanowienia o odrzuceniu sprawozdania, wnieść do Sądu Najwyższego skargę na postanowienie Państwowej Komisji Wyborczej w przedmiocie odrzucenia sprawozdania. Sąd Najwyższy rozpatruje skargę i wydaje w tej sprawie orzeczenie w terminie 60 dni od dnia doręczenia skargi. Orzeczenie doręcza się pełnomocnikowi finansowemu i Państwowej Komisji Wyborczej. Rozpatrzenie skargi przez Sąd Najwyższy następuje w składzie 7 sędziów, w postępowaniu nieprocesowym. Od orzeczenia Sądu Najwyższego nie przysługuje środek prawny. Z kolei w przypadku odrzucenia sprawozdania finansowego komitetu wyborczego przez komisarza wyborczego pełnomocnik finansowy ma prawo, w terminie 14 dni od dnia doręczenia postanowienia o odrzuceniu sprawozdania, wnieść do sądu okręgowego odwołanie od postanowienia. Rozpoznanie odwołania przez sąd okręgowy następuje w postępowaniu nieprocesowym, w terminie 30 dni od dnia doręczenia odwołania. Od orzeczenia sądu okręgowego nie przysługuje środek prawny.
Z uwagi na treść art. 149 KWyb korzyści majątkowe przyjęte przez komitet wyborczy z naruszeniem przepisów Kodeksu podlegają przepadkowi na rzecz Skarbu Państwa. Jeżeli korzyść majątkowa została zużyta lub utracona, przepadkowi podlega jej równowartość. Sądem właściwym do orzekania w tych sprawach jest sąd okręgowy właściwy ze względu na siedzibę organu skarbowego właściwego miejscowo dla siedziby komitetu wyborczego. Sąd okręgowy rozpatruje te sprawy w postępowaniu nieprocesowym.
Na podstawie art. 205 KWyb pełnomocnikowi wyborczemu służy prawo wniesienia skargi do Sądu Najwyższego na postanowienie Państwowej Komisji Wyborczej o odmowie przyjęcia zawiadomienia o utworzeniu komitetu wyborczego. Skargę wnosi się w terminie 2 dni od daty doręczenia pełnomocnikowi wyborczemu postanowienia o odmowie przyjęcia zawiadomienia o utworzeniu komitetu wyborczego. Sąd Najwyższy rozpatruje skargę w składzie 3 sędziów, w postępowaniu nieprocesowym i wydaje orzeczenie w sprawie skargi w terminie 3 dni. Od orzeczenia Sądu Najwyższego nie przysługuje środek prawny.
Wybory do Sejmu i Senatu – regulacje szczególne
W myśl art. 241 KWyb protest przeciwko ważności wyborów do Sejmu wnosi się na piśmie do Sądu Najwyższego w terminie 7 dni od dnia ogłoszenia wyników wyborów przez Państwową Komisję Wyborczą w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej. Nadanie w tym terminie protestu w polskiej placówce pocztowej operatora publicznego jest równoznaczne z wniesieniem go do Sądu Najwyższego. W odniesieniu do wyborcy przebywającego za granicą lub na polskim statku morskim wymogi te uważa się za spełnione, jeżeli protest został złożony odpowiednio właściwemu terytorialnie konsulowi lub kapitanowi statku. Wyborca obowiązany jest dołączyć do protestu zawiadomienie o ustanowieniu swojego pełnomocnika zamieszkałego w kraju lub pełnomocnika do doręczeń zamieszkałego w kraju, pod rygorem pozostawienia protestu bez biegu. Sąd Najwyższy rozpatruje protest w składzie 3 sędziów w postępowaniu nieprocesowym i wydaje, w formie postanowienia, opinię w sprawie protestu. Opinia powinna zawierać ustalenia co do zasadności zarzutów protestu, a w razie potwierdzenia zasadności zarzutów – ocenę, czy przestępstwo przeciwko wyborom lub naruszenie przepisów Kodeksu miało wpływ na wynik wyborów. Uczestnikami postępowania są: wnoszący protest, przewodniczący właściwej komisji wyborczej albo jego zastępca i Prokurator Generalny.
Ponadto postanowienie Marszałka Sejmu o wygaśnięciu mandatu posła z przyczyn określonych w art. 247 § 1 pkt 2–7 KWyb wraz z uzasadnieniem doręcza się niezwłocznie posłowi. Od postanowienia posłowi przysługuje prawo odwołania do Sądu Najwyższego w terminie 3 dni od dnia doręczenia postanowienia. Odwołanie wnosi się za pośrednictwem Marszałka Sejmu. Sąd Najwyższy – Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych rozpatruje odwołanie i orzeka w sprawie w terminie 7 dni w postępowaniu nieprocesowym. Podobnie postanowienie Marszałka Senatu o wygaśnięciu mandatu senatora z przyczyn określonych w art. 279 § 1 pkt 2–7 KWyb wraz z uzasadnieniem doręcza się niezwłocznie senatorowi. Od postanowienia senatorowi przysługuje prawo odwołania do Sądu Najwyższego w terminie 3 dni od dnia doręczenia postanowienia. Odwołanie wnosi się za pośrednictwem Marszałka Senatu. Sąd Najwyższy – Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych rozpatruje odwołanie i orzeka w sprawie w terminie 7 dni w postępowaniu nieprocesowym.
Wybory Prezydenta RP – regulacje szczególne
Na podstawie art. 300 KWyb pełnomocnikowi wyborczemu służy prawo wniesienia skargi do Sądu Najwyższego na postanowienie Państwowej Komisji Wyborczej o odmowie przyjęcia zawiadomienia o utworzeniu komitetu wyborczego. Skargę wnosi się w terminie 2 dni od daty doręczenia pełnomocnikowi wyborczemu postanowienia o odmowie przyjęcia zawiadomienia o utworzeniu komitetu wyborczego. Sąd Najwyższy rozpatruje skargę w składzie 3 sędziów, w postępowaniu nieprocesowym i wydaje orzeczenie w sprawie skargi w terminie 3 dni. Od orzeczenia Sądu Najwyższego nie przysługuje środek prawny. Ponadto pełnomocnikowi wyborczemu służy prawo wniesienia skargi do Sądu Najwyższego na postanowienie Państwowej Komisji Wyborczej o odmowie rejestracji kandydata. Skargę wnosi się w terminie 2 dni od daty doręczenia pełnomocnikowi wyborczemu postanowienia o odmowie rejestracji kandydata. Sąd Najwyższy rozpatruje skargę w składzie 3 sędziów, w postępowaniu nieprocesowym i wydaje orzeczenie w sprawie skargi w terminie 3 dni. Od orzeczenia Sądu Najwyższego nie przysługuje środek prawny.
Zgodnie z art. 321 KWyb protest przeciwko wyborowi Prezydenta Rzeczypospolitej wnosi się na piśmie do Sądu Najwyższego nie później niż w ciągu 3 dni od dnia podania wyników wyborów do publicznej wiadomości przez Państwową Komisję Wyborczą. Nadanie w tym terminie protestu w polskiej placówce pocztowej operatora publicznego jest równoznaczne z wniesieniem go do Sądu Najwyższego. W odniesieniu do wyborcy przebywającego za granicą lub na polskim statku morskim powyższe wymogi wymienione uważa się za spełnione, jeżeli protest został złożony odpowiednio właściwemu terytorialnie konsulowi lub kapitanowi statku. Wyborca obowiązany jest dołączyć do protestu zawiadomienie o ustanowieniu swojego pełnomocnika zamieszkałego w kraju lub pełnomocnika do doręczeń zamieszkałego w kraju, pod rygorem pozostawienia protestu bez biegu. Sąd Najwyższy rozpatruje protest w składzie 3 sędziów, w postępowaniu nieprocesowym, i wydaje opinię w formie postanowienia w sprawie protestu. Opinia powinna zawierać ustalenia co do zasadności zarzutów protestu, a w razie potwierdzenia zasadności zarzutów – ocenę, czy przestępstwo przeciwko wyborom lub naruszenie przepisów KWyb miało wpływ na wynik wyborów. Uczestnikami postępowania są: wnoszący protest, przewodniczący właściwej komisji wyborczej albo jego zastępca i Prokurator Generalny.
Wybory do Parlamentu Europejskiego – regulacje szczególne
Na podstawie art. 367 KWyb postanowienie Marszałka Sejmu o utracie mandatu posła do Parlamentu Europejskiego z przyczyn określonych w art. 364 § 1 pkt 1–3 KWyb wraz z uzasadnieniem doręcza się niezwłocznie temu posłowi. Od postanowienia posłowi przysługuje prawo odwołania do Sądu Najwyższego w terminie 3 dni od dnia doręczenia postanowienia. Odwołanie wnosi się za pośrednictwem Marszałka Sejmu. Sąd Najwyższy – Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych rozpatruje odwołanie i orzeka w sprawie w terminie 7 dni w postępowaniu nieprocesowym.
Wybory do organów stanowiących jednostki samorządu terytorialnego – regulacje szczególne
W myśl art. 392 KWyb protest wyborczy wnosi się na piśmie do właściwego sądu okręgowego w terminie 14 dni od dnia wyborów. Wnoszący protest powinien sformułować w nim zarzuty oraz przedstawić lub wskazać dowody, na których opiera swoje zarzuty. Sąd okręgowy rozpoznaje protesty wyborcze w postępowaniu nieprocesowym, w ciągu 30 dni po upływie terminu do wnoszenia protestów, w składzie 3 sędziów, z udziałem komisarza wyborczego, przewodniczących właściwych komisji wyborczych lub ich zastępców.
Ponadto zgodnie z art. 404 KWyb w przypadku odmowy przyjęcia przez Państwową Komisję Wyborczą zawiadomienia o utworzeniu komitetu wyborczego, o którym mowa w art. 400–403, pełnomocnikowi wyborczemu przysługuje prawo wniesienia skargi do Sądu Najwyższego. Skargę wnosi się w terminie 3 dni od dnia doręczenia postanowienia Państwowej Komisji Wyborczej o odmowie przyjęcia zawiadomienia. Sąd Najwyższy rozpatruje skargę w składzie 3 sędziów w postępowaniu nieprocesowym i wydaje orzeczenie w sprawie skargi w terminie 3 dni. Od orzeczenia Sądu Najwyższego nie przysługuje środek prawny.
Zabytki
W ustawie z 23.7.2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz.U. Nr. 162, poz. 1568 ze zm.) wprowadzono rozwiązania odnoszące się do restytucji zabytków wywiezionych niezgodnie z prawem z terytorium państwa członkowskiego Unii Europejskiej. Zgodnie z art. 67 OchrZabytU, państwo członkowskie ubiegające się o restytucję zabytku może wytoczyć powództwo o zwrot tego zabytku przeciw jego obecnemu właścicielowi lub posiadaczowi przed sąd cywilny miejsca, w którym znajduje się zabytek. W sprawach nieuregulowanych w art. 67 ust. 1 i 2 oraz art. 68 ust. 1 i 2 OchrZabytU stosuje się odpowiednio przepisy KC i KPC (art. 69 tej ustawy).
Zakwaterowanie Sił Zbrojnych RP
Dopuszczalna jest droga sądowa w sprawie z powództwa żołnierza zawodowego pełniącego służbę stałą, przeciwko rozwiedzionemu małżonkowi o opróżnienie lokalu przydzielonego jako kwatera stała, jeżeli przydział został dokonany przed utratą mocy obowiązującej art. 28 ustawy z 22.6.1995 r. o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej (t.j. Dz.U. z 2005 r. Nr. 41, poz. 398 ze zm.) i uwzględniał małżonka przy ustalaniu powierzchni mieszkalnej, a pozew wniesiono po tej dacie (uchw. SN z 21.12.2006 r., III CZP 131/06, BSN 2006, Nr. 12, s. 11). Natomiast we wszczętej po dniu 1.7.2004 r. przez Wojskową Agencję Mieszkaniową sprawie o opróżnienie lokalu mieszkalnego pozostającego w jej dyspozycji, przeciwko osobie zajmującej lokal bez tytułu prawnego, nienależącej do osób wymienionych w art. 45 ust. 3 tej ustawy, zamieszkałej w nim z byłym najemcą, wobec którego stosunek najmu ustał przed tym dniem, droga sądowa jest niedopuszczalna (uchw. SN z 28.6.2006 r., III CZP 40/06, BSN 2006, Nr. 6, s. 6).
Zaopatrzenie emerytalne funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej
W myśl art. 32 ustawy z 18.2.1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin (t.j. Dz.U. z 2004 r. Nr. 8, poz. 67 ze zm.), prawo do zaopatrzenia emerytalnego i wysokość świadczeń pieniężnych z tytułu tego zaopatrzenia ustala w formie decyzji:

1) w stosunku do funkcjonariuszy Policji, Urzędu Ochrony Państwa, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu i Państwowej Straży Pożarnej oraz członków ich rodzin – organ emerytalny określony przez ministra właściwego do spraw wewnętrznych;

2) w stosunku do funkcjonariuszy Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego oraz członków ich rodzin – wojskowy organ emerytalny określony we właściwych przepisach;

3) w stosunku do funkcjonariuszy Służby Więziennej i członków ich rodzin – organ emerytalny określony przez Ministra Sprawiedliwości.

Decyzję doręcza się zainteresowanemu na piśmie wraz z uzasadnieniem oraz pouczeniem. Od decyzji przysługuje zainteresowanemu odwołanie do właściwego sądu, według zasad określonych w przepisach KPC. Odwołanie do sądu przysługuje również w przypadku niewydania przez organ emerytalny decyzji w terminie określonym w art. 32 ust. 3a ustawy.
Regulacja prawna dotycząca uposażenia żołnierzy czy też zaopatrzenia emerytalnego żołnierzy i ich rodzin nie zawiera przepisów umożliwiających dochodzenie zwrotu przedmiotowego świadczenia na drodze administracyjnoprawnej. Pozostaje więc wyłącznie dochodzenie jej przed sądem powszechnym (wyr. NSA z 19.1.2006 r., I OSK 162/05, Legalis).
Zaopatrzenie emerytalne żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin
Zgodnie z art. 31 ustawy z 10.12.1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin (t.j. Dz.U. z 2004 r. Nr. 8, poz. 66 ze zm.), prawo do zaopatrzenia emerytalnego i wysokość świadczeń pieniężnych z tytułu tego zaopatrzenia ustala w formie decyzji wojskowy organ emerytalny. Decyzję doręcza się zainteresowanemu na piśmie wraz z uzasadnieniem oraz pouczeniem. Postępowanie w sprawie ustalenia prawa do zaopatrzenia emerytalnego wszczyna się na wniosek zainteresowanego. Postępowanie powinno być zakończone nie później niż w terminie 60 dni od dnia zgłoszenia wniosku. Od decyzji, o której mowa w ust. 1, przysługuje zainteresowanemu odwołanie do właściwego sądu, według zasad określonych w przepisach KPC. Odwołanie do sądu przysługuje również w przypadku niewydania przez organ emerytalny decyzji w określonym terminie.
Zgodnie z art. 32 ust. 4 ustawy od decyzji, o której mowa w ust. 1, tj. decyzji organu emerytalnego, przysługuje zainteresowanemu odwołanie do właściwego sądu, według zasad określonych w przepisach Kodeksu postępowania cywilnego. Zasada ta nie została wyłączona w stosunku do świadczeń przyznawanych w drodze wyjątku. W ustawie nie ma przepisu, który byłby odpowiednikiem art. 83 ust. 4 SUSU (post. NSA z 17.9.2002 r., II SA 1146/02, niepubl.).
W sprawie z odwołania od decyzji Wojskowego Biura Emerytalnego odmawiającej stwierdzenia nieważności decyzji tego Biura podjętej po 1.1.1999 r., droga sądowa przed sądem powszechnym jest niedopuszczalna (art. 31, 32 ust. 2 ustawy z 10.12.1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin) (uchw. SN z 7.4.2010 r., II UZP 3/10, OSNAPiUS 2010, Nr. 17–18, poz. 217).
Zaopatrzenie z tytułu wypadków lub chorób zawodowych powstałych w szczególnych okolicznościach
Ustawa z 30.10.2002 r. o zaopatrzeniu z tytułu wypadków lub chorób zawodowych powstałych w szczególnych okolicznościach (Dz.U. Nr. 199, poz. 1674 ze zm.) w art. 2 postanawia, że za wypadek uzasadniający przyznanie świadczeń uważa się nagłe zdarzenie wywołane przyczyną zewnętrzną, powodujące uraz lub śmierć, które nastąpiło:

1) przy ratowaniu innych osób od grożącego ich życiu niebezpieczeństwa;

2) przy chronieniu własności publicznej przed grożącą jej szkodą;

3) przy udzielaniu przedstawicielowi organu państwowego lub organu samorządu terytorialnego pomocy przy spełnianiu czynności urzędowych;

4) przy wykonywaniu przez związanych ze spisem powszechnym;

5) przy ściganiu lub ujęciu osób podejrzanych o popełnienie przestępstwa lub przy chronieniu innych osób przed napaścią;

6) przy wykonywaniu funkcji radnego lub członka komisji rady wszystkich jednostek samorządu terytorialnego albo przy wykonywaniu przez sołtysa czynności związanych z tym stanowiskiem;

7) przy wykonywaniu funkcji ławnika w sądzie;

8) w czasie zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych realizowanych przez jednostki organizacyjne systemu oświaty, zajęć w szkole wyższej lub zajęć na studiach doktoranckich albo w czasie odbywania praktyki przewidzianej organizacją studiów lub nauki;

9) przy pracy w Ochotniczych Hufcach Pracy na innej podstawie niż umowa o pracę;

10) przy pracy wykonywanej w ramach terapii zajęciowej w jednostkach organizacyjnych pomocy społecznej oraz podmiotach leczniczych niebędących przedsiębiorcami, o których mowa w przepisach o działalności leczniczej;

11) przy wykonywaniu bezpośredniej ochrony przed klęskami żywiołowymi;

12) przy wykonywaniu funkcji członka komisji powołanej przez organ państwowy lub organ samorządu terytorialnego do przeprowadzenia wyborów lub referendum;

13) przy wykonywaniu świadczeń przez wolontariusza, o którym mowa w art. 2 pkt 3 ustawy z 24.4.2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr. 234, poz. 1536 ze zm.);

14) w trakcie uczestnictwa w centrum integracji społecznej;

15) przy wykonywaniu przez bezrobotnego prac społecznie użytecznych, o których mowa w art. 73a ustawy z 20.4.2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (t.j. Dz.U. z 2008 r. Nr. 69, poz. 415 ze zm.);

16) przy odbywaniu praktyki absolwenckiej w rozumieniu ustawy z 17.7.2009 r. o praktykach absolwenckich (Dz.U. Nr. 127, poz. 1052).

Świadczenia określone w ustawie są finansowane ze środków budżetu państwa. Świadczenia, o których mowa w art. 3 ust. 1 pkt 1 i 2 oraz ust. 4, a także w art. 5 tej ustawy, przyznaje i wypłaca ZUS na wniosek osoby uprawnionej do tych świadczeń. Wniosek w imieniu uprawnionego może zgłosić również jego pełnomocnik. Od decyzji ZUS przysługuje odwołanie do właściwego sądu w terminie i według zasad określonych w przepisach KPC (art. 12 ust. 4 tej ustawy).
Związki zawodowe
Artykuł 18 ust. 1 ZwZawU stanowi, że sprawy dotyczące rejestracji związków zawodowych są rozpatrywane w trybie przepisów KPC o postępowaniu nieprocesowym.
Pracodawca, na warunkach określonych w umowie, jest obowiązany udostępnić zakładowej organizacji związkowej pomieszczenia i urządzenia techniczne niezbędne do wykonywania działalności związkowej w zakładzie pracy. Zakładowej organizacji związkowej oraz pracodawcy przysługuje prawo wystąpienia do sądu pracy z roszczeniem wynikającym z niewykonania lub nienależytego wykonania umowy. Jeżeli warunki udostępniania organizacji związkowej pomieszczeń i urządzeń technicznych określają postanowienia układu zbiorowego pracy, prawo wystąpienia z roszczeniem, przysługuje pracodawcy lub każdej z organizacji związkowych, której postanowienia te dotyczą. Do postępowania w tych sprawach stosuje się odpowiednio przepisy KPC o postępowaniu z zakresu prawa pracy (art. 33 ZwZawU).
Zastaw rejestrowy i rejestr zastawów
Zgodnie z art. 44 ZastRejU do postępowania rejestrowego stosuje się przepisy KPC o postępowaniu nieprocesowym, z uwzględnieniem przepisów tej ustawy.

² Art. 2 § 1a uchylony ustawą z dnia 2.07.2004 r. (Dz.U. Nr 172, poz. 1804), która wchodzi w życie 5.02.2005 r.

³ Art. 2 § 2 skreślony ustawą z dnia 24.05.1989 r. (Dz.U. Nr 33, poz. 175), która wchodzi w życie 1.10.1989 r.

⁴ Art. 2 § 3 zmieniony ustawą z dnia 24.05.1989 r. (Dz.U. Nr 33, poz. 175), która wchodzi w życie 1.10.1989 r.

Art. 3.⁵ [Zasada prawdy]

Strony i uczestnicy postępowania obowiązani są dokonywać czynności procesowych zgodnie z dobrymi obyczajami, dawać wyjaśnienia co do okoliczności sprawy zgodnie z prawdą i bez zatajania czegokolwiek oraz przedstawiać dowody.

Nb 1

1. Przepis został zmieniony ustawą z 16.9.2011 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr. 233, poz. 1381).
Dotychczasową treść przepisu poszerzono o obowiązek dokonywania czynności procesowych zgodnie z dobrymi obyczajami. W ten sposób aktualnie przepis zawiera dwie zasady: zasadę przestrzegania dobrych obyczajów przez strony oraz zasadę prawdy.

Nb 2

2. Wprowadzenie pojęcia „dobre obyczaje” do Kodeksu postępowania cywilnego może wywołać chaos interpretacyjny, bowiem pojęcie to związane jest z prawem materialnym, a nie prawem procesowym. Pojęcie „dobre obyczaje” związane było dotąd wyłącznie z przepisami prawa materialnego, tj. do stosunków cywilnoprawnych, a nie z prawem procesowym.
„Dobre obyczaje” w prawie cywilnym i handlowym stanowią kryterium oceny treści stosunków prawnych, sposobu zachowania danego podmiotu zarówno przy dokonywaniu i realizacji czynności prawnych i działaniach czysto faktycznych (zob. M. Sawczuk, [w:] Wielka encyklopedia prawa, Warszawa 2005, s. 139).
Pojęcie „dobre obyczaje” pojawia się już w Kodeksie Napoleona z 21.3.1804 r. (art. pierwszy ust. 6). Przedwojenny Kodeks zobowiązań (z 27.10.1933 r.) również wprowadził to pojęcie do porządku prawnego (art. 448 § 2 KZ).
Współcześnie pojęcie „dobre obyczaje” występuje w ustawie z 16.4.1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (t.j. Dz.U. z 2003 r. Nr. 153, poz. 1503 ze zm.) w art. 3 ust. 1, art. 16 ust. 1 pkt 1 i ust. 3 oraz w KSH w art. 249 § 1 art. 304 § 4, art. 422 § 1 i art. 516¹⁷ § 3.
W Kodeksie cywilnym pojęcie „dobre obyczaje” zostało zastąpione klauzulą „zasady współżycia społecznego” (art. 5 KC). Pojęcie „zasady współżycia społecznego” jako zamiennik „dobrych obyczajów” zostało wprowadzone do polskiego porządku prawnego wzorem prawa radzieckiego (ZSRR).
Na pojęcie „dobrych obyczajów” składają się zarówno elementy etyczne (moralne) jak i elementy socjologiczne ukształtowane przez oceny społeczne i etyczne. W takim ujęciu „dobre obyczaje” stanowią uzupełnienie polskiego porządku prawnego.
Dlatego Sąd Najwyższy uznał, że nie może być ono stosowane dla prawa procesowego (por. post. SN z 14.3.2000 r., II CKN 483/00, Legalis; tak też słusznie: wyr. SA w Katowicach z 26.5.2006 r., I ACa 2191/05, OSAK 2006, Nr. 3, poz. 6).

Nb 3

3. W uzasadnieniu projektu nowelizacji z 16.9.2011 r. podkreślano, że ciężar dokonywania czynności procesowych zgodnie z dobrymi obyczajami polega na powinności stron i uczestników postępowania działania w toku postępowania w sposób rzetelny i zgodny z zasadą lojalności wobec strony przeciwnej. Zaznaczono przy tym, że w prawie materialnym pojęcie to występuje w innym kontekście (s. 51 uzasadnienia projektu).
Oznacza to wprowadzenie do polskiego porządku prawnego pojęcia, które jest odmiennie rozumiane w prawie materialnym i w prawie procesowym, co nie może spotkać się z aprobatą.
Sankcją za naruszenie obowiązku (ciężaru procesowego) dokonywania czynności procesowych zgodnie z dobrymi obyczajami może być:

 a) włożenie obowiązku zwrotu kosztów wywołanych postępowaniem sprzecznym z dobrymi obyczajami (niesumiennym lub oczywiście niewłaściwym – art. 103 § 1 KPC),

 b) pominięcie spóźnionych twierdzeń i dowodów (art. 207 § 6 KPC),

 c) pominięcie spóźnionych twierdzeń i dowodów (art. 6 § 2 i art. 217 § 2 KPC).

Nb 4

4. Ustawodawca nie zdefiniował, na użytek prawa procesowego, pojęcia klauzuli generalnej „dobrych obyczajów”. Pojęcie „dobre obyczaje” jest przy tym pojęciem niedookreślonym, co stwarza dodatkowe trudności interpretacyjne. Praktyka zatem będzie musiała wypracować stosowne kryteria oceny zachowań stron i uczestników postępowania pod kątem ich zgodności z dobrymi obyczajami. Należy jednak przyjąć, że działania zgodnie z prawem korzystają z domniemania ich zgodności z dobrymi obyczajami, chyba że wykazane zostaną szczególne, konkretne okoliczności obalające to domniemanie (por. wyr. SN z 22.11.2000 r., II CKN 1354/00, Legalis).
Kryteria oceny naruszania dobrych obyczajów przy dokonywaniu czynności procesowych powinny być skierowane przede wszystkim w stosunku do profesjonalnego pełnomocnika, aniżeli w stosunku do strony działającej samodzielnie.
Naruszenie obowiązku działania w procesie (postępowaniu nieprocesowym) zgodnie z dobrymi obyczajami nie oznacza, że chodzi tu tylko o działania niezgodne z prawem procesowym. Do działań sprzecznych z dobrymi obyczajami można zaliczyć np. powoływanie twierdzeń i dowodów jedynie dla zwłoki (art. 217 § 3 KPC), niezgłaszanie znanych stronie dowodów w odpowiednim momencie (art. 207 § 6 KPC) i inne.

Nb 5

5. Przepis statuuje też jedną z najważniejszych zasad postępowania cywilnego – zasadę prawdy. Urzeczywistnienie tej zasady winno przejawiać się w wydaniu przez sąd orzeczenia zgodnego w konkretnej sprawie z rzeczywistym stanem rzeczy. Chodzi tu zarówno o stan faktyczny sprawy, jak i jej stan prawny (zastosowanie właściwej normy prawnej).

Nb 6

6. Adresatem normy zawartej w tym przepisie nie jest sąd, lecz strony, nie można zatem zarzucić, że sąd go naruszył (zob. wyr. SN z 11.12.1998 r., II CKN 104/98, Legalis).
Chodzi tu o strony procesu (powoda i pozwanego), wszystkich uczestników postępowania nieprocesowego oraz egzekucyjnego, a także ich pełnomocników.

Nb 7

7. Obowiązek dawania wyjaśnień zgodnie z prawdą i bez zatajania czegokolwiek nie stanowi obowiązku procesowego w znaczeniu formalnym (zob. Z. Resich, [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, t. I, pod red. Z. Resicha, W. Siedleckiego, Warszawa 1975, s. 58).
Jest to zatem obowiązek o charakterze moralnym, który określa zasady etycznego zachowania się stron w postępowaniu cywilnym.
Obowiązek ten trafnie Z. Resich określił mianem „ciężaru procesowego” (zob. Z. Resich, Kodeks, s. 58).

Nb 8

8. Ów „ciężar procesowy” obowiązuje strony w każdym stadium postępowania cywilnego. Dotyczy to więc także tzw. informacyjnego przesłuchania stron (art. 212 KPC). Dlatego zbieżność lub sprzeczność wyjaśnień informacyjnych (które nie stanowią dowodu) z wypowiedzią dowodową tej samej strony procesowej nie może być obojętna dla oceny wiarygodności dowodowej (zob. wyr. SN z 15.6.1973 r., II CR 257/73, OSNCP 1974, Nr. 4, poz. 76). W konsekwencji może mieć wpływ na rozstrzygnięcie sprawy.

Nb 9

9. Statuowana w art. 3 KPC zasada prawdy odnosi się nie tylko do postępowania zmierzającego do rozstrzygnięcia istoty sprawy, ale rozciąga się również na wszelkie postępowania incydentalne, jakie muszą być podjęte w toku postępowania (por. post. SN z 13.7.1966 r., II CZ 74/66, OSPiKA 1967, Nr. 3, poz. 68).

Nb 10

10. Niewypełnienie przez stronę obowiązku dawania wyjaśnień zgodnie z prawdą, bez zatajania czegokolwiek, może rodzić następujące sankcje:

1) obowiązek zwrotu kosztów wywołanych ich niesumiennym lub oczywiście niewłaściwym postępowaniem (art. 103 § 1 KPC);

2) skazanie na grzywnę w razie podania świadomie nieprawdziwych okoliczności przy uzyskaniu ustanowienia adwokata lub radcy prawnego dla strony zwolnionej od kosztów sądowych (art. 120 § 4 KPC);

3) uznanie za przyznane faktów, co do których strona przeciwna nie wypowiedziała się (art. 230 KPC);

4) niekorzystną ocenę dowodów (art. 233 § 1 KPC);

5) negatywną ocenę odmowy przedstawienia dowodu przez stronę (art. 233 § 2 KPC);

6) skazanie na grzywnę strony, która w złej wierze lub lekkomyślnie zgłosiła zarzuty nieprawdziwości dokumentu (art. 252 i 253) (art. 255 KPC);

7) utratę prawa powoływania twierdzeń i dowodów (art. 207 § 6 i art. 217 § 2 KPC);

8) zastosowanie środków przymusu w wypadku niezłożenia wykazu lub odmówienia odpowiedzi (art. 916 KPC).

Nb 11

11. Strony oraz uczestnicy postępowania obowiązani są również do przedstawienia dowodów. Zgodnie z aktualną treścią art. 3 i 232 KPC, sąd nie ponosi już odpowiedzialności za rezultat postępowania dowodowego. W myśl zasady kontradyktoryjności (sporności), dysponentem postępowania dowodowego są strony (por. wyr. SN z 7.10.1998 r., II UKN 244/98, OSNP 1999, Nr. 20, poz. 662; wyr. SN z 16.12.1997 r., II UKN 406/97, OSNAP 1998, Nr. 21, poz. 643 oraz wyr. SN z 17.12.1996 r., I CKU 45/96, OSNC 1997, Nr. 6–7, poz. 76 z aprobującą glosą A. Zielińskiego, Pal. 1998, Nr. 1–2, s. 204).

Nb 12

12. Dociekanie prawdy przez sąd w postępowaniu cywilnym powinno się ograniczać do:

1) przeprowadzenia dowodów zgłoszonych przez strony;

2) udzielania stronom niezbędnych pouczeń co do czynności procesowych;

3) ewentualnego dopuszczenia dowodu niewskazanego przez stronę, jeżeli sąd powziął o nim wiadomość z akt sprawy lub oświadczeń stron.

Wynika to ze zrównania wszystkich podmiotów postępowania cywilnego oraz zasady: kontradyktoryjności i dyspozytywności. Patrz też uw. do art. 232.
Artykuł 3 nie nakłada na sąd obowiązku dążenia do wykrycia prawdy obiektywnej (materialnej) bez względu na procesową aktywność stron. Wręcz przeciwnie, przy rozpoznawaniu sprawy na podstawie przepisów KPC, zmienionych ustawą z 1.3.1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego (...) (Dz.U. Nr. 43, poz. 189 ze zm.), rzeczą sądu nie jest zarządzenie dochodzeń w celu uzupełnienia lub wyjaśnienia twierdzeń stron i wykrycia środków dowodowych pozwalających na ich udowodnienie ani też sąd nie jest zobowiązany do przeprowadzenia z urzędu dowodów zmierzających do wyjaśnienia okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy (art. 232 KPC). Obowiązek przedstawienia dowodów spoczywa na stronach (art. 3 KPC), a ciężar udowodnienia faktów mających dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie (art. 227 KPC) spoczywa na stronie, która z faktów tych wywodzi skutki prawne (art. 6 KC).
Adresatem normy zawartej w art. 3 KPC są strony, a nie sąd, a zatem – co do zasady – nie można zarzucać, iż sąd go naruszył (tak trafnie SA w Poznaniu w wyr. z 29.12.2003 r., I ACa 1457/03, OSA 2005, Nr. 3, poz. 12; por. też wyr. SN z 11.12.1998 r., II CKN 104/98, Legalis).

Nb 13

13. Zgodnie z zasadą prawdy, dowody zaofiarowane przez stronę przeciwną, bez żadnych ograniczeń wykorzystywane są na korzyść drugiej strony, nawet jeżeli ona powinna je wskazać jako dowody wymagające przeprowadzenia (zob. wyr. SA w Katowicach z 2.3.1995 r., I ACr 875/94, OSA 1996, Nr. 3, poz. 13).

Nb 14

14. Sąd Najwyższy trafnie uznał, że strony mają obowiązek dawać wyjaśnienia co do okoliczności sprawy zgodnie z prawdą i przedstawiać dowody. Ewentualne ujemne skutki nieprzedstawienia dowodu obciążają stronę, która nie dopełniła ciążącego na niej obowiązku (wyr. SN z 15.7.1999 r., I CKN 415/99, Legalis).

Art. 4.⁶ (skreślony)

Art. 5.⁷ [Pouczanie stron]

W razie uzasadnionej potrzeby sąd może udzielić stronom i uczestnikom postępowania występującym w sprawie bez adwokata, radcy prawnego, rzecznika patentowego lub radcy Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa niezbędnych pouczeń co do czynności procesowych.

Nb 1

1. Przepis w brzmieniu ustalonym przez ustawę z 16.9.2011 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr. 233, poz. 1381) w sposób zasadniczy różni się od dotychczasowego brzmienia tego przepisu.
Udzielanie pouczeń co do czynności procesowych nie stanowi już obowiązku sądu, lecz zostało pozostawione do swobodnego uznania sądu, o czym świadczy użycie słów „sąd może”.

Nb 2

2. Podstawową przesłanką otwarcia możliwości udzielania przez sąd stosownych pouczeń jest występowanie przez stronę (lub innego uczestnika postępowania, np. interwenienta) bez profesjonalnego pełnomocnika. Przepis wymienia tutaj tylko adwokata i radcę prawnego. Należy to uznać za przeoczenie ustawodawcy. Skoro bowiem Kodeks zalicza do profesjonalnych pełnomocników w sprawach własności przemysłowej także rzecznika patentowego (art. 87 § 1 KPC), to uznać należy, że przepis wyklucza możliwość udzielenia przez sąd pouczeń również wtedy, gdy w sprawie dotyczącej własności przemysłowej strona jest reprezentowana przez rzecznika patentowego.
Udzielenie pouczeń co do czynności procesowych stronie, która jest reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, może stanowić podstawę wniosku o wyłączenie sędziego (art. 49 KPC).

Nb 3

3. Ocena, czy zachodzi potrzeba pouczenia strony, należy wyłącznie do sądu. Należy przyjąć, że owo pouczenie może mieć miejsce wówczas, kiedy strona wykazuje się oczywistą nieporadnością w prowadzeniu swojej sprawy.
Przewodniczący sądu pierwszej instancji ocenia według swego uznania, czy w okolicznościach danej sprawy zachodzi przesłanka do udzielenia przez sąd stronie występującej bez profesjonalnego pełnomocnika pouczeń co do czynności procesowych. Ocena dokonana w powyższym zakresie w pierwszej instancji podlega kontroli sądu drugiej instancji i może uzasadniać zarzut apelacyjny uchybienia art. 5 KPC tylko wtedy, gdy stwierdzone w tym zakresie uchybienie mogło wpłynąć na wynik sprawy. Uchybienie takie nie zawiera jednak znamion nieważności postępowania przewidzianej w art. 379 pkt 5 KPC. Pozbawienie bowiem strony możności obrony przysługujących jej praw polega na odjęciu jej w postępowaniu sądowym, wbrew jej woli, całkowitej możności podejmowania albo świadomego zaniechania czynności procesowych zmierzających do ochrony jej sfery prawnej (por. wyr. SN z 20.1.1966 r., II PR 371/65, OSN 1966, Nr. 10, poz. 172; E. Wengerek, Przegląd orzecznictwa, NP 1967, Nr. 5, s. 627).

Nb 4

4. Trafnie Sąd Najwyższy przyjął, że zakres przewidzianego w art. 5 uprawnienia sądu udzielenia stronie występującej bez profesjonalnego pełnomocnika pouczeń co do czynności procesowych wyznacza potrzeba procesowa (por. wyr. SN z 13.5.1997 r., II UKN 100/97, OSNAPiUS 1998, Nr. 4, poz. 133), jednak chodzi tu wyłącznie o te czynności procesowe, które są potrzebne z punktu widzenia prawidłowego przebiegu postępowania i gwarancji strony do obrony (por. wyr. SN z 13.7.2000 r., II UKN 639/99, OSNP 2002, Nr. 3, poz. 78).
Z treści komentowanego przepisu w obowiązującym brzmieniu wynika, że sąd nie ma powinności udzielania stronom występującym bez profesjonalnego pełnomocnika potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych i pouczeń o skutkach prawnych tych czynności oraz ich zaniedbań. Sąd „może” udzielić pouczenia co do czynności procesowych, jednak tylko wtedy, gdy istnieje ku temu uzasadniona potrzeba, a pouczenie jest niezbędne (tak wyr. SN z 23.3.2006 r., I UK 220/05, MoP 2006, Nr. 9, s. 495).
Sąd Najwyższy uznał, że sąd nie ma obowiązku pouczania o bezzasadności powództwa i możliwości skutecznego dochodzenia innych roszczeń, jeżeli powód jednoznacznie formuje żądanie (zob. wyr. SN z 26.9.2000 r., I PKN 48/00, OSNAPiUS 2002, Nr. 8, poz. 189; wyr. SN z 8.6.2000 r., V CKN 60/00, OSN 2000, Nr. 12, poz. 229).
Z art. 5 KPC nie można wyprowadzać wniosku, że sąd powinien również przestrzegać strony przed lekkomyślnym nietroszczeniem się o ich własne interesy i zalecać takie działania, które każdy dorosły i zapobiegliwy człowiek podejmuje z własnej inicjatywy w swoich życiowych sprawach na podstawie własnego doświadczenia życiowego (por. post. SN z 23.6.1981 r., IV PZ 35/81, Legalis; por. też wyr. SN z 9.2.2000 r., III CKN 590/98, Legalis).

Nb 5

5. Artykuł 5 nie nakłada na sąd powinności szczegółowego instruowania strony występującej w sprawie bez profesjonalnego pełnomocnika co do wszelkich możliwych jej zachowań, lecz tylko może udzielić pouczeń co do czynności procesowych z punktu widzenia prawidłowego przebiegu postępowania i gwarancji prawa strony do obrony (por. wyr. SN z 13.7.2000 r., II UKN 639/99, OSNAPiUS 2002, Nr. 3, poz. 78).

Nb 6

6. Ocena, czy zachodzi uzasadniona potrzeba udzielenia stronom (uczestnikom postępowania) niezbędnych pouczeń, pozostawiona została dyskrecjonalnej władzy sędziego. Dotyczy to zarówno samej zasady (potrzeby pouczenia), jak i zakresu tego pouczenia.
Ani brak zwrócenia stronie uwagi na celowość ustanowienia pełnomocnika procesowego, o czym mowa w art. 212 KPC, ani brak pouczenia strony na podstawie art. 5 KPC o możliwości zgłoszenia wniosku o ustanowienie adwokata z urzędu nie powoduje nieważności postępowania, jeżeli strona miała możliwość działania w postępowaniu i korzystała z tej możliwości (wyr. SN z 28.5.2002 r., II UKN 250/01, Legalis).

Nb 7

7. Jeżeli powód, pomimo swej niepełnosprawności, wykazał w dotychczasowym postępowaniu aktywność, a także znajomość prawa w stopniu wskazującym na umiejętne popieranie powództwa, to zarzut uchybienia przepisom art. 5 i 212 KPC należy uznać za niezasadny (por. wyr. SN z 11.10.2007 r., IV CSK 174/07, PS 2008, Nr. 9, s. 119).

Nb 8

8. Sam fakt występowania strony bez profesjonalnego pełnomocnika nie uzasadnia, w świetle art. 212 § 2 KPC, domniemania istnienia potrzeby udzielenia jej pouczeń. Natomiast potrzebę taką uzasadnia przejawiająca się w postępowaniu nieporadność strony (wyr. SN z 14.2.2007 r., II CSK 436/06, Legalis).

Art. 6.⁸ [Postulat szybkości postępowania]

§ 1. Sąd powinien przeciwdziałać przewlekaniu postępowania i dążyć do tego, aby rozstrzygnięcie nastąpiło na pierwszym posiedzeniu, jeżeli jest to możliwe bez szkody dla wyjaśnienia sprawy.

§ 2. Strony i uczestnicy postępowania obowiązani są przytaczać wszystkie okoliczności faktyczne i dowody bez zwłoki, aby postępowanie mogło być przeprowadzone sprawnie i szybko.

Nb 1

1. Zagadnienie przewlekłości postępowania cywilnego stanowi problem nie tylko sądów polskich, ale również europejskich.
Na sprawność postępowania sądowego nacisk kładzie Konstytucja RP, która w art. 45 ust. 1 stanowi: „Każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez uzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd”.
Także art. 6 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, sporządzonej w Rzymie 4.11.1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr. 61, poz. 284 ze zm.) brzmi: „Każdy ma prawo do sprawiedliwego i publicznego rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony ustawą do rozstrzygania o jego prawach i obowiązkach o charakterze cywilnym albo o zasadności każdego oskarżenia w wytoczonej przeciwko niemu sprawie karnej”.
Sprawność postępowania cywilnego jest też przedmiotem Zalecenia Nr R(84)5 Komitetu Ministrów Rady Europy dla państw członkowskich dotyczące zasad procedury cywilnej zmierzających do usprawnienia wymiaru sprawiedliwości (przyjęte przez Komitet Ministrów 28.2.1984 r. na 367. posiedzeniu zastępców ministrów).
W zasadzie 9, stanowiącej załącznik do powyższego zalecenia, stwierdza się: „Najnowocześniejsze zalecenia techniczne powinny być udostępnione władzom (organom) sądowym, aby mogły one wymierzać sprawiedliwość w możliwie najlepszych warunkach, a w szczególności dostęp do różnych źródeł prawa oraz przyspieszających wymierzanie sprawiedliwości”. Wskazana zasada dotyczy środków technicznych służących przyspieszeniu postępowania.
Artykuł 6 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności stanowi podstawę do zasądzania przez Trybunał Praw Człowieka odszkodowania za szkody poniesione przez strony w sprawach cywilnych, m.in. związane z nadmierną przewlekłością postępowania.
Strona może również wnieść skargę na przewlekłość postępowania cywilnego na podstawie ustawy z 17.6.2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym lub nadzorowanym przez prokuratora i postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki (Dz.U. Nr. 179, poz. 1843 ze zm.).
Uwzględniając skargę, sąd może, na żądanie skarżącego, przyznać od Skarbu Państwa, a w przypadku skargi na przewlekłość postępowania prowadzonego przez komornika – od komornika, odpowiednią sumę pieniężną w wysokości od 2000 zł do 20 000 zł. W wypadku przyznania odpowiedniej sumy pieniężnej od Skarbu Państwa, wypłaty dokonuje sąd prowadzący postępowanie, w którym nastąpiła przewlekłość postępowania, ze środków własnych tego sądu (art. 12 ust. 4 i 5 pkt 1 cytowanej ustawy).
Według art. 5 cytowanej ustawy:

1) skargę o stwierdzenie, że w postępowaniu, którego skarga dotyczy, nastąpiła przewlekłość postępowania, wnosi się w toku postępowania w danej sprawie;

2) skargę składa się do sądu, przed którym toczy się postępowanie;

3) skargę dotyczącą przewlekłości postępowania egzekucyjnego lub innego postępowania dotyczącego wykonania orzeczenia sądowego wnosi się do sądu, o którym mowa w art. 4 ust. 4 ustawy.

Zgodnie zaś z art. 16, strona, która nie wniosła skargi na przewlekłość postępowania zgodnie z art. 5 ust. 1, może dochodzić – na podstawie art. 417 KC – naprawienia szkody wynikłej z przewlekłości, po prawomocnym zakończeniu postępowania co do istoty sprawy.

Nb 2

2. Przepis stanowi wyraz zasady koncentracji materiału dowodowego, której celem jest przeciwdziałanie przewlekaniu postępowania.
Realizacji tej zasady służy szereg przepisów wyposażających przewodniczącego w odpowiednie instrumenty procesowe, np. art. 207 § 2 KPC, dający przewodniczącemu prawo do zarządzenia wniesienia przed rozprawą odpowiedzi na pozew, a także w miarę potrzeby wymianę przez strony dalszych pism przygotowawczych.

Nb 3

3. Niewątpliwie istotną sprawą jest należyte przygotowanie i przeprowadzenie rozprawy. Ono właśnie decyduje o sprawności postępowania w każdej sprawie. Temu celowi służą przepisy art. 208, 210, 212, 216, 219 i 220.
Przewidziany w art. 6 obowiązek skupienia materiału dowodowego na jednym posiedzeniu nie wyłącza dopuszczalności przeprowadzenia dowodów na kilku posiedzeniach, gdy znajduje to uzasadnienie w okolicznościach rozpoznawanej sprawy (zob. wyr. SN z 21.2.1974 r., I CR 716/73, OSNCP 1975, Nr. 4, poz. 62). Z kolei art. 6 KC dopuszcza możliwość rozstrzygnięcia przez sąd sporu także wtedy, gdy strona obarczona ciężarem dowodu nie udowodni faktów, z których wywodzi skutki prawne. Sąd nie ma obowiązku działania z urzędu, co jest zgodne z obecnymi tendencjami w ukształtowaniu kontradyktoryjnego postępowania sądowego (por. wyr. SN z 26.4.2007 r., II CSK 22/07, OSG 2008, Nr. 5, poz. 38).

Nb 4

4. Dyrektywa dążności sądu do szybkiego rozstrzygnięcia sprawy nie może pozostawać w kolizji z jej wyjaśnieniem. Należy przez to rozumieć, że sąd powinien dopuścić i przeprowadzić zgłoszone przez strony dowody, jeżeli ich przedmiotem są fakty mające dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie (art. 227 KPC).

Nb 5

5. W myśl art. 127 KPC, w pismach przygotowawczych należy podawać zwięźle stan sprawy. Pismo, które nie odpowiada temu warunkowi, powinno być – na wezwanie przewodniczącego lub sądu – poprawione przez stronę w terminie tygodniowym. Po bezskutecznym upływie terminu pismo procesowe powinno być stronie zwrócone. Sąd nie jest zobowiązany ani nawet uprawniony do przyjmowania pism procesowych, które nie wnoszą nic do sprawy, a więc nie podają ani stanu sprawy, ani też nie ustosunkowują się do twierdzeń strony przeciwnej, a są jedynie wyrazem wewnętrznej potrzeby piszącego. Przewodniczący kieruje rozprawą i powinien dążyć do szybkiego wyjaśnienia kwestii istotnych, a spornych między stronami i przeciwdziałać zamiarom stron, zmierzającym do przewlekania procesu i zaciemniania go przez wprowadzenie do niego elementów niemających nic wspólnego ze sprawą (wyr. SN z 12.5.1971 r., II PR 124/71, NP 1974, Nr. 2, s. 226).

Nb 6

6. Wykorzystanie możliwości uchylenia postanowienia (zarządzenia przewodniczącego) zaskarżonego oczywiście uzasadnionym zażaleniem i rozpoznanie sprawy – w miarę potrzeby – na nowo (art. 395 § 2 i art. 398 KPC) powinno być traktowane jako obowiązek sądu pierwszej instancji, gdyż przeciwdziała skutecznie przewlekaniu postępowania (zob. post. SN z 6.11.1987 r., IV CZ 158/87, OSPiKA 1988, Nr. 4, poz. 97).

Nb 7

7. Nawet konieczność odroczenia rozprawy wskutek niemożności przeprowadzenia jednego z dowodów nie powoduje automatycznie zaniechania przez sąd przeprowadzenia innego dowodu będącego w dyspozycji sądu, w szczególności dowodu z przesłuchania świadka, który przybył na rozprawę (wyr. SN z 21.2.1974 r., I CR 716/73, OSNCP 1975, Nr. 4, poz. 62).

Nb 8

8. Szereg przepisów KPC przewiduje sankcje, jakie sąd może nałożyć na stronę działającą na zwłokę (np. art. 103 § 2, art. 207 § 6, art. 217 § 2, art. 381 KPC).
Przewlekanie postępowania cywilnego może też następować z winy innych podmiotów, np. opieszałości biegłego. Dlatego też Sąd Najwyższy słusznie przyjął, że opóźnienie złożenia opinii przez biegłego stanowi poważne uchybienie. Uchybienie to powoduje opóźnienie w przebiegu procesu i stanowi jedną z często występujących przyczyn przewlekania procesu. W myśl art. 6 KPC, sądy powinny przeciwdziałać przewlekaniu postępowania. Jednym ze środków służących do wcielania w życie zasady procesowej, której daje wyraz normatywny art. 6 KPC, jest grzywna, przewidziana m.in. w art. 287 KPC (post. SN z 22.12.1971 r., II CZ 169/71, Legalis).

Nb 9

9. W dodanym nowelizacją z 16.9.2011 r. § 2 ustawa reguluje powinność przyczyniania się stron do szybkiego i sprawnego postępowania, określaną w doktrynie jako ciężar wspierania procesu. W myśl tego przepisu strony i uczestnicy postępowania mają obowiązek przytaczania wszystkich okoliczności faktycznych i dowodów bez zbędnej zwłoki w celu sprawnego i szybkiego przeprowadzenia postępowania.

Nb 10

10. Rozwinięciem ciążącej na stronach i uczestnikach postępowania powinności ciężaru wspierania procesu są przepisy art. 207 i 217 KPC upoważniające sąd i przewodniczącego, w ramach władzy dyskrecjonalnej, do pominięcia spóźnionych twierdzeń i dowodów powołanych przez strony (uczestników postępowania).

Art. 7.⁹ [Udział prokuratora]

Prokurator może żądać wszczęcia postępowania w każdej sprawie, jak również wziąć udział w każdym toczącym się już postępowaniu, jeżeli według jego oceny wymaga tego ochrona praworządności, praw obywateli lub interesu społecznego. W sprawach niemajątkowych z zakresu prawa rodzinnego prokurator może wytaczać powództwa tylko w wypadkach wskazanych w ustawie.

Nb 1

1. Przepis reguluje formy oraz przesłanki udziału prokuratora w postępowaniu cywilnym. Jego rozwinięcie znajduje swój wyraz w art. 55–60.
Prokurator może działać w postępowaniu cywilnym w dwojaki sposób:

1) może on wszcząć postępowanie (wytoczyć powództwo, złożyć wniosek w postępowaniu nieprocesowym);

2) może wziąć udział w toczącym się już postępowaniu.

Udział prokuratora w postępowaniu cywilnym zależy od jego oceny, czy wymaga tego ochrona:

1) praworządności;

2) praw obywateli lub

3) interesu społecznego.

Sądy nie są uprawnione do kontrolowania, czy wystąpienie prokuratora w celu ochrony praworządności, praw obywateli lub interesu społecznego jest uzasadnione rzeczywistym istnieniem tych interesów (por. orz. SN z 28.1.1949 r., C 1089/48, PiP 1949, Nr. 6–7, s. 149).

Nb 2

2. Według ustawy z 20.6.1985 r. o prokuraturze (t.j. Dz.U. z 2008 r. Nr. 7, poz. 39 ze zm.), zadaniem prokuratury jest m.in. strzeżenie praworządności (art. 2). Zadania określone w art. 2 ProkU prokurator wykonuje przez wytaczanie powództw w sprawach cywilnych oraz składanie wniosków i udział w postępowaniu sądowym w sprawach cywilnych, ze stosunku pracy i ubezpieczeń społecznych, jeżeli wymaga tego ochrona praworządności, interesu społecznego, własności lub praw obywateli (art. 3 ust. 1 pkt 2 ProkU).

Nb 3

3. Wytaczając powództwo na rzecz oznaczonej osoby, prokurator powinien ją wskazać w pozwie. Wymóg ten nie dotyczy spraw niemajątkowych z zakresu prawa rodzinnego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej (art. 55 KPC).
Z przepisów zaś szczególnych wynika, że prokurator może wytaczać powództwa we wszystkich sprawach niemajątkowych z zakresu prawa rodzinnego i opiekuńczego, z wyjątkiem spraw o rozwód i o separację (art. 22, 86 i 127 KRO). Natomiast żaden przepis nie ogranicza prokuratora we wstąpieniu przez niego do każdego toczącego się już postępowania i zaskarżania przez niego orzeczeń sądowych.
Tak więc prokurator może np. wnieść apelację i skargę kasacyjną od wyroku rozwiązującego małżeństwo przez rozwód (por. uchw. SN z 27.3.1981 r., III CZP 14/81, OSNCP 1981, Nr. 10, poz. 184).
Należy jednak przyjąć, że prokuratorowi nie przysługują środki odwoławcze od wyroków oddalających powództwa o rozwód.

Nb 4

4. W rozumieniu ustawy o prokuraturze, prokurator wojskowy nie jest właściwy ani do wytoczenia powództwa w postępowaniu cywilnym, ani do wzięcia udziału w takim postępowaniu, żadna bowiem sprawa rozpoznawana w postępowaniu cywilnym nie należy do zakresu działania sądu wojskowego lub innego organu wojskowego.
Artykuł 7 KPC, stanowiąc o tym, w których sprawach prokurator może żądać wszczęcia postępowania lub wziąć w nich udział, nie określa kręgu prokuratorów właściwych do uczestniczenia w postępowaniu cywilnym. W tym zakresie obowiązują unormowania zawarte w ustawie o prokuraturze (por. post. SN z 5.12.1979 r., II CR 402/79, Legalis).

Nb 5

5. Ograniczenie prokuratora w procesie polega na tym, że nie może on samodzielnie rozporządzać przedmiotem sporu. Jednak prokurator nie zawsze musi działać w postępowaniu cywilnym na rzecz oznaczonej osoby. Może bowiem wytoczyć powództwo, działając dla ochrony praworządności lub interesu społecznego. W takich wypadkach pozywa on wszystkie podmioty danego stosunku prawnego, np. w sprawach o unieważnienie małżeństwa, o ustalenie istnienia lub nieistnienia małżeństwa prokurator pozywa oboje małżonków (art. 448 KPC).

Nb 6

6. Prokurator ma samodzielną pozycję w procesie tylko wówczas, gdy nie wytacza powództwa na rzecz oznaczonej osoby. Wówczas jest on dysponentem czynności procesowych (np. może ze skutkiem prawnym cofnąć pozew).
Odmiennie rzecz ma się w wypadku wytoczenia przez prokuratora powództwa na rzecz określonej osoby. W takich sytuacjach zastosowanie bowiem mają przepisy o współuczestnictwie jednolitym (art. 56 § 1 KPC).

Nb 7

7. Prokurator nie może wytoczyć powództwa, jeżeli strony dokonały zapisu na sąd polubowny, a także w wypadku, kiedy strony zawarły umowę o jurysdykcji sądów państwa obcego oraz umowę o zagraniczny sąd polubowny (art. 1105 § 1 KPC).

Nb 8

8. Wstępując do postępowania, prokurator (może to uczynić w każdym jego stadium) nie jest związany z żadną ze stron. Może on zatem składać oświadczenia i zgłaszać wnioski, jakie uzna za celowe, oraz przytaczać fakty i dowody na ich potwierdzenie. Od chwili zgłoszenia przez prokuratora udziału w postępowaniu należy mu doręczać pisma procesowe, zawiadomienia o terminach i posiedzeniach oraz orzeczenia sądowe (art. 60 § 1 KPC).
Niezawiadomienie prokuratora o terminach posiedzeń sądu – mimo zgłoszenia przez niego udziału w sprawie – stanowi uchybienie procesowe, które może mieć wpływ na wynik sprawy, gdyż uczestnictwo prokuratora powinno się przyczynić do wyjaśnienia sprawy. Uchybienie to nie pozbawia strony możności obrony swych praw, nie wyczerpuje więc znamion nieważności postępowania (zob. wyr. SN z 30.1.1967 r., II PR 284/66, OSNCP 1967, Nr. 9, poz. 159).

Nb 9

9. Prokurator uczestniczący w postępowaniu cywilnym na podstawie art. 7 jest organem państwowym, który wykonuje funkcję określoną przez ustawę. W związku z tym nie może on korzystać z zastępstwa przez pełnomocnika procesowego (zob. W. Broniewicz, Prokurator w cywilnym postępowaniu kasacyjnym, Prok. i Pr. 1997, Nr. 9, s. 14).

Nb 10

10. Do powództwa wytoczonego przez prokuratora na podstawie art. 7 oraz art. 55 i nast. KPC ma zastosowanie art. 106 KPC, w myśl którego udział prokuratora w sprawie nie uzasadnia zasądzenia zwrotu kosztów na rzecz Skarbu Państwa ani od Skarbu Państwa. Z wyraźnego brzmienia tego przepisu wynika, że chodzi w nim jedynie o koszty – od Skarbu Państwa lub na rzecz Skarbu Państwa – spowodowane udziałem prokuratora (zob. post. SN z 11.2.1977 r., I CZ 8/77, Legalis).

Nb 11

11. Prokurator jest także uprawniony do wytoczenia powództwa na rzecz wierzyciela z umowy przedwstępnej. Jednak nie może on złożyć za wierzyciela oferty zawarcia umowy przyrzeczonej (zob. M. Krajewski, Sytuacja uprawnionego z umowy przedwstępnej o skutku silniejszym, PPH 1996, Nr. 7, s. 22).
Uprawnienie prokuratora do wszczęcia postępowania cywilnego na podstawie art. 7 KPC legitymuje go również do zgłaszania na podstawie art. 57 KPC powództwa o ustalenie nieważności czynności prawnej (art. 189 KPC; wyr. SN z 2.8.2007 r., V CSK 109/07, OSN 2008, Nr. 9, poz. 107).

Nb 12

12. W postępowaniu wewnątrzspółdzielczym toczącym się na podstawie przepisów Prawa spółdzielczego udział prokuratora nie jest dopuszczalny.
Nie wyłącza to natomiast prawa prokuratora, na podstawie art. 7 KPC, żądania dokonanego przekształcenia lokatorskiego prawa do lokalu na prawo własnościowe za nieważne ze względu na sprzeczność tej czynności z prawem (por. art. 219 PrSpółdz) lub zasadami współżycia społecznego (art. 58 KC) (zob. wyr. SN z 19.10.1984 r., I CR 297/84, J. Gudowski, Kodeks postępowania cywilnego. Tekst, piśmiennictwo, orzecznictwo, Warszawa 2005, s. 131).

Art. 8.¹⁰ [Udział organizacji pozarządowych]

Organizacje pozarządowe, których zadanie statutowe nie polega na prowadzeniu działalności gospodarczej, mogą dla ochrony praw obywateli, w wypadkach przewidzianych w ustawie, wszcząć postępowanie oraz wziąć udział w toczącym się postępowaniu.

Nb 1

1. Udział organizacji pozarządowych w postępowaniu cywilnym uzależniony jest od ich zadań statutowych. Warunkiem sine qua non w tym zakresie jest, aby zadaniem takiej organizacji nie było prowadzenie działalności gospodarczej. Przesłanką wzięcia udziału organizacji pozarządowej jest wyłącznie działanie dla dobra obywateli.

Nb 2

2. Podobnie, jak jest to w wypadku prokuratora, decyzja organizacji pozarządowej o wytoczeniu powództwa bądź wzięciu udziału w postępowaniu nie podlega kontroli sądu.

Nb 3

3. Organizacje pozarządowe mogą za zgodą osoby fizycznej, wyrażoną na piśmie wytaczać powództwa w sprawach o:

1) alimenty (art. 61 § 1 pkt 1 KPC);

2) ochronę środowiska (art. 61 § 1 pkt 2 KPC);

3) ochronę konsumentów (art. 61 § 1 pkt 3 KPC);

4) ochronę praw własności przemysłowej (art. 61 § 1 pkt 4 KPC);

5) ochronę równości oraz niedyskryminacji przez bezpodstawne, bezpośrednie lub pośrednie zróżnicowania praw i obowiązków obywateli (art. 61 § 1 pkt 5 KPC);

6) zakresem prawa pracy i ubezpieczeń społecznych (art. 462 KPC);

7) uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone (art. 479³⁸ § 1 KPC).

Mogą też wziąć udział w toczącym się postępowaniu:

1) w wyżej wymienionych sprawach;

2) w sprawach dotyczących ochrony środowiska – organizacje, do których zadań statutowych należy ochrona środowiska;

3) w sprawach ochrony konsumentów – jeżeli do ich zadań statutowych należy ta ochrona;

4) w sprawach dotyczących ochrony praw z tytułu własności przemysłowej – na warunkach jak wyżej (art. 61 § 3 KPC).

Jak z powyższego wynika, udział organizacji pozarządowych w postępowaniu cywilnym może przejawiać się w dwóch formach:

1) wszczęciu postępowania;

2) wstąpieniu do już toczącego się postępowania.

Kodeks przewiduje jeszcze możliwość przedstawienia przez organizację pozarządową nieuczestniczącą w sprawie istotnego dla sprawy poglądu wyrażonego w uchwale lub oświadczeniu ich należycie umocowanych organów (art. 63 KPC).
Niezależnie od wszczynania lub udziału w postępowaniu cywilnym przedstawiciel organizacji pozarządowej może być pełnomocnikiem procesowym strony w sprawach:

1) o ustalenie i zaprzeczenie pochodzenia dziecka i o roszczenia alimentacyjne (art. 87 § 3 KPC);

2) związanych z prowadzeniem gospodarstwa rolnego (art. 87 § 4 KPC);

3) związanych z ochroną praw konsumentów (art. 87 § 5 KPC);

4) pracownika lub ubezpieczonego w postępowaniu odrębnym z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych (art. 465 § 1 KPC).

Tego rodzaju pełnomocnictwa procesowego udziela pełnomocnikowi strona. Występowanie przedstawiciela organizacji społecznej w charakterze pełnomocnika strony nie jest tożsame z udziałem organizacji pozarządowej w tym postępowaniu.

Nb 4

4. Sąd Najwyższy wyjaśnił, że związek zawodowy jest uprawniony do wytaczania powództw ze stosunku pracy także w wypadku, gdy chodzi o członków spółdzielni (zob. wyr. SN z 16.11.1965 r., I PR 389/65, OSN 1966, Nr. 6, poz. 100).

Nb 5

5. Polski Związek Działkowców nie jest uprawniony do wytaczania powództw na rzecz obywateli (zob. post. SN z 5.2.1999 r., III CKN 1187/98, BSN 1999, Nr. 6, s. 6).

Nb 6

6. Organizacje pozarządowe mogą prowadzić listy stałych mediatorów (art. 183² § 3 KPC).

Art. 9.¹¹ [Zasada jawności]

§ 1. Rozpoznawanie spraw odbywa się jawnie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Strony i uczestnicy postępowania mają prawo przeglądać akta sprawy i otrzymywać odpisy, kopie lub wyciągi z tych akt.

§ 2. Strony i uczestnicy postępowania mają prawo do otrzymania z akt sprawy zapisu dźwięku, chyba że protokół został sporządzony wyłącznie pisemnie.

Nb 1

1. Przepis statuuje zasadę jawności, która znajduje swoje umocowanie w art. 45 Konstytucji RP, stanowiącym, że rozpoznawanie spraw przed wszystkimi sądami Rzeczypospolitej Polskiej odbywa się jawnie.
Według art. 45 ust. 2 Konstytucji RP, wyłączenie jawności rozprawy może nastąpić ze względu na moralność, bezpieczeństwo i porządek publiczny Państwa oraz ze względu na ochronę życia prywatnego stron lub inny ważny interes prywatny. Wyrok ogłaszany jest publicznie.
Również art. 42 § 2 PrUSP stanowi, że sądy rozpoznają i rozstrzygają sprawy w postępowaniu jawnym, zaś § 3 tego przepisu – że rozpoznanie sprawy w postępowaniu niejawnym lub wyłączenie jawności postępowania jest dopuszczalne jedynie na podstawie przepisów ustaw.

Nb 2

2. Jawność postępowania cywilnego stanowi jedną z gwarancji bezstronności sędziego, a w konsekwencji gwarancji rzetelnego prowadzenia procesu.
Przez jawność postępowania cywilnego należy rozumieć:

1) jawność wobec uczestników postępowania;

2) jawność wobec osób postronnych.

Ograniczenia jawności wobec uczestników postępowania wprowadza kodeks poprzez posiedzenia niejawne, w których nie biorą oni w zasadzie udziału. Na te posiedzenia wstęp mają tylko osoby wezwane (art. 152 zd. 2 KPC). Na posiedzeniach niejawnych sąd rozstrzyga problemy tzw. wpadkowe (np. odnośnie sprawdzenia wartości przedmiotu sporu – art. 25 § 1 KPC) lub dotyczące biegu sprawy (np. umorzenie postępowania – art. 355 KPC).
Ograniczenie jawności polegające na niezgodnym z przepisami rozpoznaniu sprawy na posiedzeniu niejawnym, zamiast na rozprawie (posiedzeniu jawnym) może prowadzić do nieważności postępowania wskutek pozbawienia strony możności obrony swych praw (art. 379 pkt 5 KPC), jak również może stanowić podstawę skargi o wznowienie postępowania (art. 401 pkt 2 KPC).

Nb 3

3. Jawność postępowania cywilnego polega również i na tym, że strony i uczestnicy postępowania mają prawo do przeglądania akt sprawy oraz otrzymywania z nich odpisów i wyciągów. Uprawnienie to dotyczy oczywiście również pełnomocników.
Jednak pracownik kancelarii adwokackiej, nieposiadający pełnomocnictwa przewidzianego w art. 88 dKPC (obecnie: art. 88) nie ma prawa przeglądać akt sprawy w sądzie (zob. orz. SN z 24.3.1937 r., C III 3596/36, GSW 1938, Nr. 17, s. 262; J. Gudowski, Kodeks, s. ŻN 127).

Nb 4

4. Strona ma prawo na podstawie art. 9 KPC otrzymać w każdym czasie z akt sprawy odpis wyroku i sporządzanego jego uzasadnienia, niezależnie od uprawnienia otrzymania wyroku z uzasadnieniem, które sporządzone zostało na jej żądanie wg art. 331 § 2 KPC (zob. post. SN z 20.10.1987 r., IV CZ 147/87, Legalis; post. SN z 12.9.2001 r., I PZ 59/01, OSNAPiUS 2003, Nr. 17, poz. 416). Jednak doręczenie orzeczenia wraz z uzasadnieniem w trybie przepisu art. 9 KPC nie stanowi o rozpoczęciu biegu terminu sądowego przewidzianego w art. 369 § 1 KPC (zob. post. SN z 26.6.2001 r., III CZ 39/01, BSN 2002, Nr. 3, s. 54).

Nb 5

5. Jawność wobec osób postronnych, tj. niebędących uczestnikami postępowania, polega na tym, że osoby pełnoletnie mają wstęp na salę sądową na posiedzenia jawne (art. 152 KPC), jednak z pewnymi ograniczeniami wprowadzonymi przez Kodeks (np. art. 153, 427 i in.).

Nb 6

6. Zasada jawności przejawia się również w uprawnieniu strony i uczestników postępowania do przeglądania akt sprawy i otrzymywania z nich odpisów, kopii i wyciągów.
Prawo dostępu do akt sprawy obejmuje także dostęp do protokołu elektronicznego, tj. prawo wglądu do akt. Prawo to regulują przepisy § 91–98 rozporządzenia MS z 23.2.2007 r. – Regulamin urzędowania sądów powszechnych (Dz.U. Nr. 38, poz. 249 ze zm.).

Nb 7

7. Za odpisy, kopie i wyciągi z akt pobiera się opłatę kancelaryjną (art. 77 KSCU). Do opłat kancelaryjnych nie stosuje się przepisu art. 130² KPC.

Nb 8

8. O tym, czy ma się do czynienia z odpisem pisma procesowego, decyduje wyłącznie jego treść. Jego szata graficzna pozostaje bez znaczenia (post. SN z 29.1.2008 r., I PZ 28/07, OSNAPiUS 2009, Nr. 5–6, poz. 69).

Nb 9

9. Przepis art. 9 § 2 został dodany ustawą z 29.4.2010 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr. 108, poz. 684) i wszedł w życie z dniem 1.7.2010 r. (art. 2 cytowanej ustawy). Wprowadzenie tego przepisu związane jest ze zmianą przepisów w przedmiocie wprowadzenia technologii cyfrowych rejestrujących dźwięk oraz obraz i dźwięk.

Nb 10

10. Paragraf 2 przepisu reguluje zakres, w jakim udostępniane będą stronom i uczestnikom postępowania zapisy protokołu elektronicznego. Stronom i uczestnikom postępowania będzie wydawany tylko zapis dźwięku, przepis wyklucza bowiem możliwość otrzymania przez strony i uczestników postępowania zapisu obrazu (zapisu wizyjnego) ze względu na ochronę wizerunku osób stawających przed sądem. Natomiast zapoznanie się z zapisem wizyjnym będzie możliwe w siedzibie sądu, jeżeli taka potrzeba będzie uzasadniona.

Nb 11

11. Przepis związany jest ze zmianą przepisów art. 157, 158 i 160 § 2 KPC.

Art. 10.¹² [Ugoda sądowa]

W sprawach, w których zawarcie ugody jest dopuszczalne, sąd powinien w każdym stanie postępowania dążyć do ich ugodowego załatwienia. W tych sprawach strony mogą także zawrzeć ugodę przed mediatorem.

Nb 1

1. Ugoda sądowa jest przede wszystkim czynnością materialnoprawną w rozumieniu art. 917 KC. Stanowi ona także czynność procesową, jest bowiem zawierana w postępowaniu cywilnym przez strony procesu (uczestników postępowania) i kończy spór.

Nb 2

2. Przepis daje wyraz tendencji do ugodowego załatwiania spraw cywilnych, stanowiąc jednocześnie dyrektywę interpretacyjną, w myśl której przepisy kodeksu należy tak tłumaczyć, by zachęcały one strony (uczestników) postępowania do polubownego kończenia ich sporów w drodze ugody (zob. J. Lapierre, Ugoda sądowa w polskim procesie cywilnym, PS 1996, Nr. 2, s. 13). Kodeks wręcz zobowiązuje przewodniczącego, aby we właściwej chwili skłaniał strony do pojednania, a zwłaszcza na pierwszym posiedzeniu, po wstępnym wyjaśnieniu stanowisk stron (art. 223 § 1 KPC).

Nb 3

3. Przedmiotem ugody może być wyłącznie sprawa cywilna, dla której dopuszczalna jest droga sądowa. Ponadto przedmiot ugody musi mieścić się w granicach dyspozytywności stron. Ugoda może wykraczać poza przedmiot sprawy.
Istotą ugody, zawieranej dla załatwienia sporu przed sądem, jest osiągnięcie kompromisu polegającego na wzajemnych ustępstwach i uzasadnionego niepewnością każdej ze stron co do treści przyszłego rozstrzygnięcia sądowego (wyr. SN z 29.4.2010 r., III PK 69/09, Legalis).

Nb 4

4. Ugody sądowej nie można zawrzeć:

1) jeżeli sprawa nie należy do drogi sądowej (art. 2 KPC);

2) jeżeli sprawa jest wyłączona z jurysdykcji krajowej (art. 1099 KPC);

3) w postępowaniu w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych (art. 477¹² KPC).

Nb 5

5. Osnowę ugody wciąga się do protokołu rozprawy i opatruje podpisami stron. Niemożność podpisania sąd stwierdza w protokole (art. 223 § 1 in fine KPC).

Nb 6

6. Treść każdej ugody podlega kontroli sądu. Sąd może uznać za niedopuszczalną ugodę, jeżeli jej zawarcie byłoby niezgodne z prawem lub zasadami współżycia społecznego albo zmierzało do obejścia prawa (art. 203 § 4 w zw. z art. 223 § 2 KPC).

Nb 7

7. Ugoda zawarta przed sądem jest tytułem egzekucyjnym (art. 777 § 1 pkt 1 KPC) i w tym znaczeniu można ją uznać za zrównaną z wyrokiem sądowym. Nie korzysta ona jednak z powagi rzeczy osądzonej, która przynależy tylko prawomocnemu wyrokowi (art. 366).
W wypadku jednak ponownego wytoczenia powództwa o roszczenie objęte treścią ugody sądowej, pozwany w takiej sprawie może podnieść zarzut rzeczy ugodzonej, co prowadzi do oddalenia powództwa.

Nb 8

8. Procesowym skutkiem zawarcia ugody jest umorzenie postępowania (art. 355 § 1 KPC). Aż do uprawomocnienia się postanowienia o umorzeniu postępowania można odwołać ugodę, np. z powodu wad oświadczenia woli – art. 82 i nast. KC. Także po prawomocnym umorzeniu postępowania wskutek zawarcia ugody sądowej można uchylić się od jej skutków z powodu wad oświadczenia woli.

Nb 9

9. Koszty procesu, w którym zawarto ugodę, znosi się wzajemnie, chyba że strony postanowiły inaczej (art. 104 KPC).

Nb 10

10. Jeżeli strony zawarły ugodę przed mediatorem, jej treść zamieszcza się w protokole albo załącza do protokołu (art. 183¹² § 2 KPC). Protokół wraz z ugodą mediator niezwłocznie składa w sądzie właściwym do rozpoznania sprawy (art. 183¹³ § 1 KPC). Ugoda zawarta przed mediatorem po jej zatwierdzeniu przez sąd ma moc prawną ugody zawartej przed sądem.

Art. 11. [Moc wyroków karnych]

Ustalenia wydanego w postępowaniu karnym prawomocnego wyroku skazującego co do popełnienia przestępstwa wiążą sąd w postępowaniu cywilnym. Jednakże osoba, która nie była oskarżona, może powoływać się w postępowaniu cywilnym na wszelkie okoliczności wyłączające lub ograniczające jej odpowiedzialność cywilną.

Spis treści

Nb

I.

Uwagi ogólne

1

II.

Związanie sądu wyrokiem karnym

7

III.

Brak związania sądu wyrokiem karnym

49

I. Uwagi ogólne

Nb 1

1. Artykuł 11 reguluje zagadnienia związania (oraz jego zakres) wyrokiem zapadłym w postępowaniu karnym, sądu w postępowaniu cywilnym.
Chodzi tutaj o wyrok karny prawomocny, skazujący, który zapadł przed ukończeniem postępowania cywilnego. Mamy tutaj do czynienia z tzw. prejudycjalnością, tzn. przesądzającym znaczeniu wyroku karnego skazującego dla wyniku (co do zasady) sprawy cywilnej.
W ten sposób ustawodawca zapobiega ewentualnym sprzecznościom pomiędzy wyrokiem karnym skazującym a wyrokiem w postępowaniu cywilnym.
Ta moc wiążąca wyroku karnego ma również znaczenie z punktu widzenia ekonomii procesowej, a co za tym idzie – szybkości postępowania cywilnego.
Związanie sądu w postępowaniu cywilnym wyrokiem karnym dotyczy faktu popełnienia przestępstwa. Zbędne zatem i niedopuszczalne staje się postępowanie dowodowe w tym zakresie.
Regulacja art. 11 stanowi wyłom w zasadzie bezpośredniości, a także zasadzie niezawisłości sędziowskiej (art. 178 ust. 1 Konstytucji RP).
Stąd też niedopuszczalna jest wykładnia rozszerzająca tego przepisu.

Nb 2

2. Wpływ postępowania karnego na postępowanie cywilne może przedstawiać się następująco, w zależności od tego, czy:

1) postępowanie cywilne toczy się po prawomocnym zakończeniu postępowania karnego;

2) oba postępowania toczą się równocześnie (równolegle);

3) postępowanie cywilne zostało zakończone przed wszczęciem postępowania karnego.

Nb 3

3. W pierwszym wypadku ustalenia faktyczne sądu karnego co do popełnienia przestępstwa bezwzględnie wiążą sąd w postępowaniu cywilnym. Oznacza to, że:

1) sąd w postępowaniu cywilnym związany jest wyłącznie wyrokiem karnym skazującym (ergo – wyrok uniewinniający nie wiąże tego sądu);

2) sąd w sprawach cywilnych związany jest tylko ustaleniami sądu w postępowaniu karnym co do faktu popełnienia przestępstwa.

Istota owego związania polega na niedopuszczalności dokonywania przez sąd w postępowaniu cywilnym tych samych ustaleń, co do których zachodzi to związanie.
Wyrok karny uniewinniający nie wiąże sądu w postępowaniu cywilnym, gdyż brak przestępstwa nie wyklucza odpowiedzialności cywilnej (np. tzw. bezprawie cywilne). Jednak wyrok uniewinniający może w tym postępowaniu stanowić dowód, podlegający swobodnej ocenie sądu (art. 233 § 1 KPC). Również wyrok karny warunkowo umarzający postępowanie nie ma mocy wiążącej dla sądu w postępowaniu cywilnym.

Nb 4

4. Jeżeli postępowanie karne i cywilne toczą się jednocześnie, sąd w postępowaniu cywilnym, po rozważeniu wszystkich okoliczności danej sprawy, może z urzędu zawiesić postępowanie cywilne (art. 177 § 1 pkt 4 KPC). Patrz uw. do tego przepisu.

Nb 5

5. W wypadku zakończenia postępowania cywilnego przed wszczęciem lub zakończeniem postępowania karnego, ewentualny wyrok karny skazujący w sposób oczywisty nie mógł mieć wpływu na rozstrzygnięcie sprawy cywilnej. Nie pozbawia to jednak zupełnie wpływu wyroku karnego skazującego na prawomocnie zakończone postępowanie cywilne. Wpływ ten jest ograniczony do sytuacji stanowiących podstawę wznowienia postępowania cywilnego z przyczyn restytucyjnych (art. 403 § 2 KPC). Patrz komentarz do tego przepisu.

Nb 6

6. Może zaistnieć również taka sytuacja, kiedy wyrok w sprawie cywilnej został oparty na prawomocnym wyroku karnym, następnie uchylonym. Także wówczas stronie przysługuje prawo do żądania wznowienia postępowania (art. 403 § 1 pkt 1 KPC). Patrz bliżej komentarz do tego przepisu.

II. Związanie sądu wyrokiem karnym

Nb 7

1. Darowanie kary (ułaskawienie skazanego) nie ma wpływu na moc wiążącą wyroku karnego w postępowaniu cywilnym (por. F. Prusak, Komentarz do Kodeksu postępowania karnego, t. 2, Warszawa 1999, s. 1530, teza 7; por. też wyr. SN z 4.3.1970 r., II PR 112/69, niepubl.).

Nb 8

2. Kwalifikacja prawna czynu przestępczego dokonana w prawomocnym wyroku karnym skazującym, nie ma znaczenia ustalenia co do popełnienia przestępstwa, nie wiąże zatem sądu w postępowaniu cywilnym (zob. wyr. SN z 9.2.1973 r., II CR 424/73, Legalis).

Nb 9

3. Ustalenia sądu w postępowaniu cywilnym mogą iść dalej, niż to wynika z wyroku w sprawie karnej i w konsekwencji doprowadzić do ustaleń mniej korzystnych dla pozwanego (wyr. SN z 30.12.1966 r., III PRN 66/66, OSNAPiUS 1967, Nr. 9, poz. 154).

Nb 10

4. Sąd w postępowaniu cywilnym nie jest związany ustaleniem przez sąd karny zasady odpowiedzialności cywilnej (zob. wyr. SN z 16.6.1967 r., I PR 184/67, Legalis).

Nb 11

5. Prawomocne skazujące wyroki karne z mocy art. 11 mają w postępowaniu cywilnym moc wiążącą tylko w zakresie ustaleń co do popełnienia przestępstwa. Oznacza to, że sąd rozpoznający sprawę cywilną musi przyjąć, że skazany popełnił przestępstwo przypisane mu wyrokiem karnym (zob. wyr. SN z 14.4.1977 r., IV PR 63/77, Legalis). Natomiast Sąd Najwyższy trafnie przyjął, że oparcie ustaleń faktycznych na nieprawomocnym wyroku karnym skazującym, bez rozważenia dowodów przeprowadzonych w sprawie cywilnej i karnej, stanowi naruszenie art. 233 § 1 KPC (wyr. SN z 11.1.2005 r., I PK 94/04, OSNAPiUS 2005, Nr. 15, poz. 229).

Nb 12

6. Wprawdzie, w myśl art. 11, sąd w postępowaniu cywilnym jest związany ustaleniami prawomocnego wyroku skazującego, to jednak w każdym wypadku stwierdzenia przez sąd cywilny braku szkody, wyrok karny i jego ustalenia nie mogą zmienić tego faktu. Chodzić tu będzie o takie wypadki, jak: wygaśnięcie zobowiązania na skutek potrącenia, przedawnienia, prekluzji, wyrównania szkody i wreszcie jej skompensowania (zob. orz. SN z 4.5.1965 r., I PR 116/65, OSPiKA 1966, Nr. 12, poz. 280).

Nb 13

7. W razie sprzeczności w ramach części rozstrzygającej wyroku (części dyspozytywnej albo sentencji) nie można ustalić, jaka była rzeczywista wola sądu. Z kolei, w razie sprzeczności między częścią wstępną tego wyroku (komparycją odpowiadającą wymaganiom określonym w przepisach KPK) a częścią rozstrzygającą oraz pomiędzy tą ostatnią częścią a uzasadnieniem wyroku, decydujące znaczenie ma część rozstrzygająca wyroku (zob. wyr. SN z 6.5.2002 r., V KK 11/02, Legalis).

Nb 14

8. Związanie sądu w postępowaniu cywilnym ustaleniami wydanego w postępowaniu karnym prawomocnego wyroku skazującego co do popełnienia przestępstwa nie obejmuje uzasadnienia tego wyroku. Nie można też traktować uzasadnienia wyroku karnego czy jego fragmentów jako dokumentu ze wszystkimi skutkami procesowymi, jakie Kodeks postępowania cywilnego wiąże z dokumentem urzędowym (art. 244 i 252) (zob. wyr. SN z 3.6.1974 r., II CR 46/74, OSPiKA 1975, Nr. 3, poz. 63 z glosą J. Krajewskiego, OSPiKA 1975, Nr. 3, poz. 63).

Nb 15

9. Sąd cywilny związany jest ustaleniami dokonanymi przez sąd karny także co do czasu popełnienia przestępstwa, która to okoliczność, obok znamion czynu, miejsca i sytuacji, w jakiej czyn został popełniony, należy do elementów składowych przypisanego pozwanemu czynu przestępnego (zob. wyr. SN z 18.7.1972 r., I PR 343/71, OSNAPiUS 1973, Nr. 4, poz. 65).

Nb 16

10. Naruszenie zasady związania ustaleniami wyroku skazującego będzie miało miejsce w każdym wypadku, gdy sąd cywilny zaprzeczy ustaleniom zawartym w wyroku skazującym, poza tym zaś zakresem sąd cywilny nie doznaje żadnych ograniczeń i może dokonywać wszystkich niezbędnych ustaleń, które mają istotne znaczenie z punktu widzenia prawidłowego zastosowania przepisów prawa cywilnego. Zasada ta wynika z tego, że sąd karny nigdy nie dokonuje ustaleń pod kątem widzenia przepisów prawa cywilnego (oczywiście poza wypadkami postępowania adhezyjnego) (zob. wyr. SN z 11.5.1965 r., I PR 64/65, Legalis).

Nb 17

11. Ocena prawna wyrażona w uzasadnieniu orzeczenia sądów wyższych instancji nie wiąże sądu, któremu sprawa została przekazana, jeżeli stan faktyczny i prawny sprawy uległ zmianie na skutek karnego wyroku skazującego, zapadłego po wydaniu orzeczenia przez te sądy (por. wyr. SN z 21.9.1966 r., I CR 287/66, Legalis).

Nb 18

12. Póki prawomocny skazujący wyrok karny nie zostanie wzruszony w drodze nadzwyczajnych środków odwoławczych (skargi kasacyjnej, wznowienia postępowania), póty sąd cywilny związany jest ustaleniami sądu karnego (art. 11), gdyż sam nie jest uprawniony do badania zasadności skazania (por. wyr. SN z 25.11.1970 r., I PR 78/70, Legalis).

Nb 19

13. Sąd w toku rozprawy cywilnej powinien ujawnić treść dokumentów z akt karnych, które uznaje za dowody, w prowadzonej sprawie cywilnej, aby umożliwić stronom zajęcie stanowiska co do każdego z tych dokumentów. Dokumentem w rozumieniu art. 244 KPC nie są akta karne w całości, lecz poszczególne protokoły przesłuchań świadków, biegłych, oskarżonych, opinie biegłych itp., zawarte w aktach karnych. Globalne zaliczenie na rozprawie w poczet dowodów obszernych akt innego postępowania, nieprzewidziane przepisami KPC, może postawić strony w sytuacji zaskoczenia, gdyż nie mogą one przewidzieć, które z dokumentów sąd weźmie pod uwagę przy wydaniu wyroku (zob. wyr. SN z 11.12.1967 r., II PR 155/67, Legalis).

Nb 20

14. Jakkolwiek art. 11 KPC statuuje zasadę, iż w postępowaniu cywilnym wiążą ustalenia prawomocnego wyroku skazującego co do popełnienia przestępstwa – to jednocześnie przepis ten nie stwarza żadnego domniemania negatywnego i nie może być stosowany na niekorzyść poszkodowanego w sposób ograniczający go w możliwości wykazywania w postępowaniu cywilnym tych wszystkich okoliczności, które mają istotne znaczenie dla prawidłowego rozstrzygnięcia procesu. Tak więc np. jeżeli pozwany został prawomocnym wyrokiem karnym skazany za pobicie powoda, powodujące u niego ranę ciętą twarzy, to okoliczność ta nie wyłącza możliwości ustalenia w postępowaniu cywilnym za pomocą wszelkich środków dowodowych dalszych skutków tego pobicia (zob. wyr. SN z 3.10.1972 r., I CR 356/72, Legalis).

Nb 21

15. Związanie sądu cywilnego ustaleniami wyroku skazującego pozwanego za nieumyślne spowodowanie śmierci nie zwalnia tego sądu – w razie podniesienia takiego zarzutu przez pozwanego i naprowadzenia dowodów, od ustaleń, w jakim zakresie denat przyczynił się do śmiertelnego dlań wypadku i w jakim stopniu z tej przyczyny obowiązek naprawienia szkody przez pozwanego ulega zmniejszeniu stosownie do art. 362 KC (por. post. SN z 22.11.1966 r., II PR 487/66, NP 1967, Nr. 7, s. 1006 z glosą W. Warkałło, NP 1967, Nr. 7–8, s. 1006).

Nb 22

16. Wina pracownika, przesądzona prawomocnym wyrokiem karnym skazującym go za nieumyślne spowodowanie wypadku drogowego wiąże sąd cywilny w sprawie o odszkodowanie (zob. wyr. SN z 20.5.1975 r., I PR 342/74, PiZS 1976, Nr. 5, poz. 63). Natomiast sąd w postępowaniu cywilnym nie jest związany wyrokiem karnym uniewinniającym (art. 11 KPC) i we własnym zakresie ustala, czy wyłączną przyczyną wypadku w drodze do pracy lub z pracy było rażące niedbalstwo pracownika (art. 8 ust. 1 ustawy z 12.6.1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, t.j. Dz.U. z 1983 r. Nr. 30, poz. 144 ze zm.) (wyr. SN z 30.11.2000 r., II UKN 96/00, OSNAPiUS 2002, Nr. 14, poz. 338).

Nb 23

17. Ustalenia sądu karnego co do popełnienia przestępstwa zagarnięcia i uszkodzenia mienia wiąże sąd cywilny. W razie wyrządzenia szkody przez zagarnięcie lub umyślne uszkodzenie mienia należne od sprawcy odszkodowanie nie może być na podstawie art. 362 KC zmniejszone z tego tytułu, że poszkodowany nie wykazał należytej staranności w zabezpieczeniu mienia (zob. wyr. SN z 8.8.1975 r., I CR 443/75, Legalis).

Nb 24

18. Świadomość osoby świadczącej, że świadczyła za dokonanie czynu zabronionego przez ustawę lub sprzecznego z zasadami współżycia społecznego, ma decydujące znaczenie dla roszczeń z art. 412 KC, wskutek tego wyrok skazujący za fakt oszustwa na szkodę osoby świadczącej nie może sam przez się przesądzać w sensie negatywnym roszczenia Skarbu Państwa opartego na tym przepisie (zob. wyr. SN z 5.10.1971 r., III CRN 280/71, OSPiKA 1972, Nr. 6, poz. 107).

Nb 25

19. Kwestia, czy pracownik skazany prawomocnie z art. 246 § 1 dKK (obecnie: art. 231 KK) dopuścił się czynu niedozwolonego w rozumieniu art. 134 KZ (obecnie: art. 415 KC), zależy od okoliczności konkretnego wypadku, które powinny być przez sąd cywilny wszechstronnie rozważone. Sąd cywilny władny jest przy tym, nie wychodząc poza granice związania przewidzianego w art. 11 KPC i opierając się na materiałach sprawy karnej oraz ewentualnie dalszych dowodach przeprowadzonych w postępowaniu cywilnym, dokonać samodzielnych i to nawet dalej idących ustaleń, niż to uczynił sąd karny (zob. wyr. SN z 19.11.1968 r., I PR 361/68, Legalis).

Nb 26

20. Prawomocne skazanie za przestępstwo z art. 212 § 1 dKK (obecnie: art. 288 § 1 KK) wiąże sąd cywilny z mocy art. 11 KPC tylko co do umyślności działania sprawcy w zakresie, w jakim zostało mu ono przypisane w skazującym wyroku. Następstwa umyślnego działania, nieobjęte wyrokiem karnym skazującym za przestępstwo umyślne podlegają swobodnej ocenie sądu cywilnego (zob. wyr. SN z 6.11.1973 r., II PR 289/73, Legalis).

Nb 27

21. Ustalenia wydanego w postępowaniu karnym prawomocnego wyroku skazującego co do wysokości szkody wiążą sąd cywilny w postępowaniu tylko wtedy, gdy sprawca został skazany za zagarnięcie konkretnej sumy pieniężnej (zob. wyr. SN z 7.3.1967 r., I CR 464/66, Legalis).

Nb 28

22. Ustalenia wydanego w postępowaniu karnym prawomocnego wyroku skazującego wiążą z mocy art. 11 KPC sąd w postępowaniu cywilnym jedynie co do popełnienia przestępstwa. Pozwany został skazany z art. 286 § 1 dKK (obecnie: art. 231 § 1 KK) za niedopełnienie obowiązków magazyniera. Sam fakt skazania pozwanego z tego przepisu nie przesądza jeszcze o zasadności dochodzonego w niniejszej sprawie roszczenia odszkodowawczego, dopóki nie zostanie wykazany w sposób prawidłowy fakt powstania szkody majątkowej oraz wysokość tej szkody (zob. wyr. SN z 9.2.1966 r., II PR 507/65, Legalis).

Nb 29

23. Jeżeli kilka osób ponosi odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przestępstwem, to odpowiedzialność ich jest solidarna, bez względu na to, czy i w jakim stopniu podzielili się łupem pochodzącym z przestępstwa (art. 441 § 1 KC) (zob. wyr. SN z 10.11.1972 r., II PR 294/71, Legalis).

Nb 30

24. Prawna kwalifikacja czynu przestępczego w prawomocnym skazującym wyroku karnym w rozumieniu art. 11 KPC nie ma znaczenia ustalenia co do popełnienia przestępstwa i dlatego nie wiąże ona sądu w postępowaniu cywilnym (zob. wyr. SN z 9.2.1984 r., II CR 424/72, Legalis).

Nb 31

25. Prawomocne skazanie za przestępstwo umyślne wyłącza w świetle art. 11 KPC możliwość ustalenia, że sprawca działał nieumyślnie (zob. uchw. SN z 20.1.1984 r., III CZP 71/83, OSNCP 1984, Nr. 8, poz. 133).

Nb 32

26. Ustalenie wydanego w postępowaniu karnym prawomocnego wyroku skazującego, że sprawca przestępstwa działał w obronie koniecznej, której granice przekroczył (art. 22 § 3 dKK, obecnie: art. 25 § 2 KK) nie wyłącza dopuszczalności ustalenia przez sąd w postępowaniu cywilnym, że poszkodowany nie przyczynił się do powstania szkody (zob. uchw. SN z 11.1.1983 r., III CZP 56/83, OSNCP 1983, Nr. 8, poz. 108; patrz też W. Siedlecki, Przegląd orzecznictwa, PiP 1984, Nr. 10, s. 75).

Nb 33

27. Stwierdzenie w wyroku przez sąd karny umyślności działania nie stoi na przeszkodzie ustaleniu, że poszkodowany zakład pracy (pracodawca) przyczynił się do powstania szkody spowodowanej przez skazanego (por. wyr. SN z 14.11.1990 r., I PR 231/90, Legalis).

Nb 34

28. Postanowienie sądu rodzinnego wydane na podstawie ustawy z 26.10.1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr. 33, poz. 178 ze zm.), ustalające popełnienie czynu karalnego przez nieletniego i kwalifikację czynu, w którym zastosowano środki wychowawcze (art. 55 § 1 NielU), nie wiąże sądu w postępowaniu cywilnym (zob. uchw. SN z 15.9.1986 r., III CZP 44/86, OSPiKA 1987, Nr. 11, poz. 219 z glosą T. Erecińskiego, OSPiKA 1987, Nr. 11, poz. 219).

Nb 35

29. Prawomocny wyrok skazujący za przestępstwo nieumyślne nie wyłącza w świetle art. 11 KPC możliwości ustalenia w postępowaniu cywilnym, że sprawca działał umyślnie (zasada prawna) (zob. uchw. SN(7) z 28.4.1983 r., III CZP 14/83, OSNCP 1983, Nr. 11, poz. 168; patrz też W. Siedlecki, Przegląd orzecznictwa, PiP 1984, Nr. 10, s. 75).

Nb 36

30. Umorzenie śledztwa ma tylko to znaczenie, że pozwany nie popełnił przestępstwa. Nie może jednak samo przez się przesądzać kwestii odpowiedzialności cywilnej pozwanego za powstałą szkodę (zob. wyr. SN z 21.4.1970 r., I PR 387/69, Legalis).

Nb 37

31. Ani decyzja o umorzeniu dochodzenia, ani przesłanki, którymi kierował się prokurator, nie wiążą sądu cywilnego, który obowiązany jest we własnym zakresie poczynić ustalenia i ocenić zebrany w sprawie materiał dowodowy (zob. wyr. SN z 26.2.1974 r., I CR 461/73, Legalis).

Nb 38

32. Ustalenia wydanego w postępowaniu karnym prawomocnego wyroku warunkowo umarzającego postępowanie na podstawie art. 27 § 1 dKK (obecnie: art. 66 § 1 KK) – co do popełnienia przestępstwa – nie wiążą z mocy art. 11 KPC sądów w postępowaniu cywilnym [zob. uchw. SN(7, zasada prawna) z 22.10.1974 r., III CZP 20/74, OSNCP 1975, Nr. 2, poz. 17; patrz też E. Wengerek, Przegląd orzecznictwa, NP 1976, Nr. 7–8, s. 1121].

Nb 39

33. Ustalenia wydanego w postępowaniu karnym prawomocnego wyroku warunkowo umarzającego postępowanie karne powinno być ocenione przez sąd cywilny w ramach przysługujących temu sądowi uprawnień z art. 233 § 1 KPC. Stanowią one istotne okoliczności sprawy, gdyż orzeczenie o warunkowym umorzeniu postępowania karnego może zapaść tylko wówczas, gdy okoliczności popełnienia czynu nie budzą wątpliwości (zob. wyr. SN z 20.9.1973 r., II PR 223/73, Legalis z glosą M. Tyczki, NP 1974, Nr. 6, s. 946).

Nb 40

34. Sąd w postępowaniu cywilnym nie jest związany ustaleniami wydanego w postępowaniu karnym nakazu karnego (zob. uchw. SN z 7.6.1968 r., III PZP 25/68, OSNCP 1969, Nr. 2, poz. 25; patrz też W. Siedlecki, Przegląd orzecznictwa, PiP 1970, Nr. 5, s. 765).

Nb 41

35. Ustalenia prawomocnego wyroku, w którym sąd karny uznał nieletniego w wieku pomiędzy trzynastym a siedemnastym rokiem życia za działającego z rozeznaniem i winnego przypisanego mu czynu, wiążą sąd cywilny co do popełnienia przestępstwa także wówczas, gdy sąd karny zastosował wobec nieletniego środek wychowawczy (zob. uchw. SN z 17.3.1973 r., III CZP 6/73, OSNCP 1973, Nr. 11, poz. 190; patrz też W. Siedlecki, Przegląd orzecznictwa, PiP 1974, Nr. 11, s. 132; E. Wengerek, Przegląd orzecznictwa, NP 1974, Nr. 7–8, s. 1041; A. Szpunar, W. Wanatowska, Przegląd orzecznictwa, NP 1974, Nr. 7–8, s. 1017).

Nb 42

36. Orzeczenie sądu karnego zobowiązujące skazanego do naprawienia w całości lub w części szkody wyrządzonej przestępstwem, które nie nadaje się do egzekucji, nie pozbawia pokrzywdzonego możliwości dochodzenia w postępowaniu cywilnym roszczeń odszkodowawczych wynikających z tego przestępstwa (zob. wyr. SN z 7.7.2000 r., I PKN 724/99, OSNAP 2002, Nr. 2, poz. 38).

Nb 43

37. Nałożenie przez sąd karny w razie zawieszenia kary (art. 75 § 2 pkt 1 dKK – obecnie: art. 72 § 2 KK) obowiązku zapłaty określonej sumy z tytułu naprawienia szkody wyrządzonej przestępstwem nie usuwa konieczności rozpoznania sprawy w tym względzie w drodze procesu cywilnego, jeżeli obowiązany nie wykona nałożonego nań obowiązku (zob. post. SN z 20.10.1971 r., III PRN 105/71, OSNCP 1972, Nr. 3, poz. 61 z glosą R. Szarka, NP 1973, Nr. 3, s. 454; patrz też E. Wengerek, Przegląd orzecznictwa, NP 1973, Nr. 1, s. 84).

Nb 44

38. Tylko osoba działająca w obronie koniecznej nie odpowiada za szkodę wyrządzoną napastnikowi. Fakt, że pozwanemu – w związku z pobiciem przezeń powoda, przy przyjęciu jednak działania z przekroczeniem granic obrony koniecznej – nie wymierzono kary, nie wyłącza jego odpowiedzialności cywilnej za ujemne w zdrowiu powoda wynikłe stąd trwałe skutki (zob. wyr. SA w Poznaniu z 18.9.1991 r., I Acr 344/91, Wok. 1992, Nr. 1, s. 26).

Nb 45

39. Jeżeli osoba, na rzecz której prokurator wytoczył w postępowaniu karnym powództwo adhezyjne, nie wstąpiła do sprawy (art. 56 § 1 zd. 2 KPC) – mimo że brała udział w postępowaniu karnym jako oskarżyciel posiłkowy i powództwo prokuratora popierała w rozmiarze zgłoszonym w pozwie jako odszkodowanie częściowe – to prawomocne zasądzenie w wyroku skazującym na rzecz tej osoby kwoty żądanej w pozwie prokuratora z tytułu zadośćuczynienia pieniężnego nie pozbawia jej możności dochodzenia wyższego zadośćuczynienia w odrębnym procesie (zob. uchw. SN z 18.2.1976 r., III CZP 3/76, OSNCP 1976, Nr. 11, poz. 236 z glosą J. Klimkowicza, NP 1978, Nr. 5, s. 823 oraz glosą R. Szarka, OSPiKA 1977, Nr. 9, poz. 154).

Nb 46

40. Przedsiębiorstwo występujące jako wierzyciel w procesie przeciwko swemu pracownikowi o odszkodowanie z tytułu niedoboru w powierzonym temu pracownikowi mieniu – nie może powoływać się na niewykazanie przez pracownika okoliczności, w których szkoda nastąpiła, jeżeli ze swej winy uniemożliwiło pracownikowi przeprowadzenie ekskulpacji, wysoce prawdopodobnej w okolicznościach danej sprawy (zob. wyr. SN z 11.4.1975 r., I PR 290/74, OSPiKA 1976, Nr. 1, poz. 19).

Nb 47

41. Zasądzenie przez sąd karny na rzecz powoda cywilnego z tytułu zadośćuczynienia za krzywdę kwoty pieniężnej, niemającej charakteru symbolicznego, stanowi przeszkodę do zasądzenia w postępowaniu cywilnym dalszej kwoty z tego samego tytułu, chyba że ujawni się nowa krzywda, której nie można było przewidzieć w postępowaniu karnym (zob. uchw. SN z 13.11.1970 r., III CZP 73/70, OSPiKA 1972, Nr. 2, poz. 27).

Nb 48

42. Sąd Apelacyjny w Warszawie trafnie przyjął, że w postępowaniu skierowanym wyłącznie przeciwko depozytariuszowi dóbr kultury, których właścicielem na podstawie orzeczenia sądu karnego o przepadku ruchomości jest Skarb Państwa, nie jest możliwe skuteczne kwestionowanie mocy wiążącej orzeczenia o przepadku (wyr. SA w Warszawie z 9.5.2007 r., VI ACa 1187/06, Apel. W-wa 2008, Nr. 2, s. 77).

III. Brak związania sądu wyrokiem karnym

Nb 49

1. Artykuł 11 zd. 2 statuuje wyjątek od związania sądu prawomocnym wyrokiem skazującym. Wyjątek ten stanowi, że osoba, która nie była oskarżona, może powoływać się w postępowaniu cywilnym na wszelkie okoliczności wyłączające lub ograniczające jej odpowiedzialność cywilną. Uznać jednak należy, że nie dotyczy to następców prawnych (spadkobierców) skazanego (tak też orz. SN z 27.11.1961 r., II CR 1043/60, OSNC 1963, Nr. 2, poz. 35). Stanowisko to podzielił W. Siedlecki (zob. [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 1975, s. 85). Jest ono słuszne, jako zgodne z art. 922 § 1 KC, według którego prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą jego śmierci na spadkobierców.
Należy jednak odnotować znacznie wcześniejsze odmienne stanowisko Sądu Najwyższego [zob. orz. SN z 1.4.1947 r., I C 744/46, W. Święcicki (wybór i opracowanie), Łódź 1948, s. 301, poz. 150].

Nb 50

2. Zgodnie z art. 6 KC, osoba, która nie była oskarżona, musi udowodnić okoliczności wyłączające lub ograniczające jej odpowiedzialność cywilną.

Nb 51

3. Obrona takiej osoby może polegać nawet na przytaczaniu okoliczności, które przeczą winie skazanego, za którego osoba ta ponosiłaby odpowiedzialność według prawa cywilnego (zob. wyr. SN z 6.3.1967 r., II CR 410/66, OSNC 1967, Nr. 10, poz. 178; patrz też E. Wengerek, Przegląd orzecznictwa, NP 1968, Nr. 4, s. 609; W. Siedlecki, Przegląd orzecznictwa, PiP 1968, Nr. 7, s. 128; K. Piasecki, Glosa do tego wyroku, PiP 1969, Nr. 1, s. 206; W. Siedlecki, Stosunek postępowania karnego do postępowania cywilnego, Pal. 1966, Nr. 9, s. 20).
Wprawdzie w innym orzeczeniu Sąd Najwyższy zajął odmienne stanowisko (zob. wyr. SN z 6.3.1967 r., II CR 410/66, OSNC 1967, Nr. 10, poz. 178), jednak nie może być ono akceptowane, jako sprzeczne z ratio legis omawianego przepisu.

Nb 52

4. W postępowaniu cywilnym pozwany nie może bronić się zarzutem, że nie popełnił przestępstwa, za które wcześniej został skazany prawomocnym wyrokiem wydanym w postępowaniu karnym, ani też że przestępstwem tym nie wyrządził szkody. Związanie dotyczy, ustalonych w sentencji wyroku, znamion przestępstwa, a także okoliczności jego popełnienia, dotyczących czasu, miejsca, poczytalności sprawcy itp. Wszelkie inne ustalenia prawomocnego, skazującego wyroku karnego, wykraczające poza elementy stanu faktycznego przestępstwa nie mają mocy wiążącej dla sądu cywilnego, nawet jeśli są zawarte w sentencji wyroku. Nie są wiążące okoliczności powołane w uzasadnieniu wyroku. Sąd cywilny może więc czynić własne ustalenia w zakresie okoliczności, które nie dotyczą popełnienia przestępstwa, mimo że pozostają w związku z przestępstwem. Ustalenia te mogą różnić się od tych, których dokonał sąd karny (wyr. SN z 17.6.2005 r., III CK 642/04, Legalis).

Nb 53

5. Niedołączenie bankowego tytułu egzekucyjnego do wniosku o nadanie temu tytułowi klauzuli wykonalności nie jest brakiem formalnym wniosku w rozumieniu art. 130 § 1 w zw. z art. 13 § 2 KPC (uchw. SN z 24.10.2001 r., III CZP 53/01, Prok. i Pr. 2002, Nr. 5, s. 37). Stanowisko Sądu Najwyższego spotkało się z krytyką M. Lewandowskiego, Glosa, PB 2002, Nr. 5, s. 16 i M. Mulińskiego, Glosa, MoP 2002, Nr. 13, s. 611).

Nb 54

6. Wniosek wierzyciela o przejęcie nieruchomości na podstawie art. 984 § 2 KPC, bez złożenia rękojmi, nie spełnia warunków formalnych, co uzasadnia zastosowanie art. 130 w zw. z art. 13 § 2 KPC (uchw. SN z 30.1.2002 r., III CZP 84/01, OSNC 2002, Nr. 10, poz. 122).

Nb 55

7. Artykuł 781 § 2 KPC wyłącza dopuszczalność umownego ustalenia właściwości miejscowej sądu w postępowaniu o nadanie klauzuli wykonalności bankowemu tytułowi egzekucyjnemu (uchw. SN z 24.1.2003 r., III CZP 90/02, OSNC 2003, Nr. 11, poz. 145).

Nb 56

8. W postępowaniu cywilnym sąd nie jest związany uniewinniającym wyrokiem karnym.
Wyrok uniewinniający ma jedynie moc dokumentu urzędowego, którego znaczenie sąd cywilny ocenia w granicach swobodnej oceny dowodów (art. 233 § 1 KPC) – (tak trafnie wyr. SA w Poznaniu z 1.9.2010 r., I ACa 609/10, Legalis).

Art. 12. [Roszczenia z przestępstwa]

Roszczenia majątkowe wynikające z przestępstwa mogą być dochodzone w postępowaniu cywilnym albo w wypadkach w ustawie przewidzianych w postępowaniu karnym.

Nb 1

1. Artykuł 12 wprowadza zasadę, że roszczenia majątkowe wynikające z przestępstwa mogą być dochodzone bądź w postępowaniu cywilnym, bądź też w postępowaniu karnym, jeżeli przepisy KPK tak przewidują.
Z przepisu tego wynika, że:

1) roszczenia niemajątkowe wynikające z przestępstwa mogą być dochodzone wyłącznie w postępowaniu cywilnym;

2) roszczenia majątkowe wynikające z przestępstwa mogą być dochodzone w postępowaniu karnym wyłącznie w wypadkach przewidzianych w ustawie.

Nb 2

2. Według art. 62 KPK, pokrzywdzony może aż do rozpoczęcia przewodu sądowego na rozprawie głównej wytoczyć przeciw oskarżonemu powództwo cywilne w celu dochodzenia w postępowaniu karnym roszczeń majątkowych wynikających bezpośrednio z popełnienia przestępstwa (tzw. powództwo adhezyjne).
Proces adhezyjny dotyczy wyłącznie odpowiedzialności cywilnej wynikającej z przestępstwa. Jest to zatem proces uboczny, który toczy się wraz z zasadniczym procesem dotyczącym odpowiedzialności karnej. Pozytywem takiej regulacji jest to, że w jednym procesie sąd rozstrzyga zarówno o odpowiedzialności karnej, jak i cywilnej.

Nb 3

3. W procesie adhezyjnym (adhaeret causae criminali) można dochodzić:

1) faktycznie poniesionej szkody (damnum emergens) (art. 361 § 1 KC);

2) utraconych korzyści (lucrum cessans) (art. 361 § 2 KC).

Nb 4

4. Legitymację procesową czynną, tj. do wytoczenia powództwa adhezyjnego, posiadają:

1) pokrzywdzony (art. 49 KPK);

2) organy kontroli państwowej, które w zakresie swoich kompetencji ujawniły przestępstwo, które wyrządziło szkodę w mieniu instytucji państwowej samorządowej lub społecznej, albo wystąpiło o wszczęcie postępowania w takiej sprawie, jeżeli nie działa organ pokrzywdzonej (art. 49 § 4 KPK);

3) zakład ubezpieczeń, w zakresie, w jakim pokrył pokrzywdzonemu szkodę lub jest obowiązany do jej pokrycia (art. 49 § 3 KPK);

4) osoby najbliższe, które w razie śmierci pokrzywdzonego (art. 52 KPK) mogą wstąpić w prawa powoda cywilnego jako strona zastępcza (art. 63 § 1 KPK) lub jako strona nowa (art. 63 § 2 KPK);

5) prokurator (art. 64 KPK);

6) Rzecznik Praw Obywatelskich [art. 14 pkt 4 ustawy z 15.7.1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich (t.j. Dz.U. z 2001 r. Nr. 14, poz. 147 ze zm.)];

7) Rzecznik Praw Dziecka [art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy z 6.1.2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka (Dz.U. Nr. 6, poz. 69 ze zm.)].

Nb 5

5. Powództwo adhezyjne można zgłosić już w toku postępowania przygotowawczego. Organ prowadzący postępowanie załącza pozew do akt sprawy, a postanowienie co do przyjęcia powództwa wydaje sąd po wpłynięciu sprawy z aktem oskarżenia. W takiej sytuacji za dzień zgłoszenia roszczenia uważa się dzień zgłoszenia powództwa (art. 69 § 1 KPK).
Dopuszczenie zgłoszenia powództwa na etapie postępowania przygotowawczego ma niebagatelne znaczenie w aspekcie przedawnienia roszczenia.

Nb 6

6. Wraz z powództwem adhezyjnym zgłoszonym w postępowaniu przygotowawczym powód może zgłosić wniosek o zabezpieczenie roszczenia. W przedmiocie tego wniosku orzeka prokurator (art. 69 § 2 KPK).

Nb 7

7. W razie umorzenia lub zawieszenia postępowania przygotowawczego pokrzywdzony w terminie zawitym 30 dni od daty doręczenia postanowienia może żądać przekazania sprawy sądowi właściwemu do rozpoznawania spraw cywilnych. Jeżeli pokrzywdzony w terminie tym żądania nie zgłosi, zabezpieczenie upada, a wniesiony poprzednio pozew nie wywołuje skutków prawnych (art. 69 § 4 KPK).

Nb 8

8. Powództwo cywilne można wytoczyć najpóźniej do chwili rozpoczęcia przewodu sądowego (art. 62 KPK). Pozew adhezyjny powinien spełniać warunki formalne przewidziane w art. 187 i 126 KPC.
W kwestiach dotyczących powództwa cywilnego, a nieuregulowanych przepisami KPK, stosuje się odpowiednio przepisy KPC (art. 70 KPK).

Nb 9

9. Materialnoprawną podstawę roszczenia adhezyjnego stanowią przepisy prawa cywilnego materialnego.
Sąd Najwyższy uznał, że stwierdzenie legalności strajku w postanowieniu sądu rejonowego, utrzymującym w mocy postanowienie prokuratora o umorzeniu postępowania o czyn z art. 26 ust. 1 ustawy z 23.5.1991 r. o rozwiązywaniu sporów zbiorowych (Dz.U. Nr. 55, poz. 236 ze zm.), nie wiąże sądu pracy w sprawie o przywrócenie do pracy w związku z rozwiązaniem umowy o pracę bez wypowiedzenia za udział w nielegalnym strajku (wyr. SN z 17.2.2005 r., II PK 217/04, OSNAPiUS 2005, Nr. 18, poz. 285 z glosą aprobującą B. Cudowskiego, OSP 2006, Nr. 3, poz. 28).
Ponadto niedopuszczalne jest wniesienie powództwa cywilnego:

1) w postępowaniu w sprawach o wykroczenia (art. 8 ustawy z 24.8.2001 r. – Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia, t.j. Dz.U. z 2008 r. Nr. 133, poz. 848 ze zm.);

2) w postępowaniu karnym skarbowym [art. 119 § 1 ustawy z 10.9.1999 r. – Kodeks karny skarbowy (t.j. Dz.U. z 2007 r. Nr. 111, poz. 765 ze zm.), który przewiduje szczególny środek w postaci interwencji, a nie powództwa cywilnego];

3) w postępowaniu przed Trybunałem Stanu (art. 18 ust. 3 ustawy z 26.3.1982 r. o Trybunale Stanu, t.j. Dz.U. z 2002 r. Nr. 101, poz. 925 ze zm.).

Nb 10

10. Osobą uprawnioną do zgłoszenia powództwa adhezyjnego jest pokrzywdzony. Jednakże zgodnie z art. 65 § 1 KPK sąd karny odmawia przyjęcia powództwa cywilnego, jeżeli:

1) powództwo cywilne jest z mocy przepisu szczególnego niedopuszczalne;

2) roszczenie nie ma bezpośredniego związku z zarzutem oskarżenia;

3) powództwo zostało wniesione przez osobę nieuprawnioną;

4) to samo roszczenie jest przedmiotem innego postępowania lub o roszczeniu tym prawomocnie orzeczono;

5) po stronie pozwanych zachodzi współuczestnictwo konieczne z instytucją państwową, samorządową lub społeczną albo z osobą, która nie występuje w charakterze oskarżonego;

6) złożono wniosek, o którym mowa w art. 46 § 1 KK.

Odmowa przyjęcia powództwa cywilnego następuje w formie postanowienia, na które nie przysługuje zażalenie (art. 65 § 4 KPK).
Jeżeli sąd odmówił przyjęcia powództwa cywilnego lub pozostawił je bez rozpoznania, powód cywilny może dochodzić swego roszczenia w postępowaniu cywilnym (art. 67 § 1 KPC). Jeżeli w terminie zawitym 30 dni od daty odmowy przyjęcia lub pozostawienia powództwa cywilnego bez rozpoznania powód cywilny wniesie o przekazanie sprawy sądowi właściwemu do rozpoznania spraw cywilnych, za dzień zgłoszenia roszczenia uważa się dzień wniesienia pozwu w postępowaniu karnym (art. 67 § 2 KPK).

Nb 11

11. Niedopuszczalne jest wniesienie powództwa cywilnego w postępowaniu w sprawach nieletnich (art. 48 pkt 3 NielU).

Nb 12

12. Zasądzenie przez sąd karny na rzecz powoda cywilnego tzw. symbolicznej złotówki nie stoi na przeszkodzie zasądzeniu przez sąd w postępowaniu cywilnym dalszych roszczeń powoda z tytułu zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę, chyba że sąd karny wyraźnie w wyroku określił, że zasądzenie owej „symbolicznej złotówki” w całości wyczerpuje żądanie powoda w całości (por. np. orz. SN z 23.11.1966 r., III CR 245/66, OSNCP 1967, Nr. 5, poz. 94; uchw. SN(7) Izby Karnej z 17.3.1965 r., VI KO 14/64, OSNKW 1965, Nr. 6, poz. 57).
W wypadku zasądzenia przez sąd karny na rzecz powoda cywilnego tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę kwoty pieniężnej, która nie ma charakteru symbolicznego, zasądzenie przez sąd cywilny dalszych kwot z tego tytułu jest niedopuszczalne, chyba że ujawni się nowa krzywda, której nie można było poprzednio przewidzieć (zob. orz. SN z 13.11.1970 r., III CZP 73/70, OSPiKA 1971, Nr. 1, poz. 27 z glosami W. Siedleckiego, OSPiKA 1972, Nr. 3, poz. 61 oraz B. Dobrzańskiego, NP 1971, Nr. 5, s. 825 i nast.).

Nb 13

13. Wznowienie postępowania karnego, ograniczone wyłącznie do orzeczenia o roszczeniach majątkowych wynikających z przestępstwa, może nastąpić tylko przez sąd właściwy do orzekania w sprawach cywilnych (art. 543 § 1 KPK). Do takiego wznowienia stosuje się odpowiednio przepisy KPC (art. 543 § 2 KPK).

Art. 13. [Tryb procesowy]

§ 1.¹³ Sąd rozpoznaje sprawy w procesie, chyba że ustawa stanowi inaczej. W wypadkach przewidzianych w ustawie sąd rozpoznaje sprawy według przepisów o postępowaniach odrębnych.

§ 2. Przepisy o procesie stosuje się odpowiednio do innych rodzajów postępowań unormowanych w niniejszym kodeksie, chyba że przepisy szczególne stanowią inaczej.

Spis treści

Nb

I.

Uwagi ogólne

1

II.

Rodzaje postępowania cywilnego

7

III.

Odpowiednie stosowanie przepisów o procesie do innych postępowań

8

IV.

Kwestie szczegółowe

12

I. Uwagi ogólne

Nb 1

1. Przepis statuuje zasadę rozpoznawania spraw cywilnych przez sąd w procesie, która oznacza domniemanie drogi procesu dla spraw cywilnych toczących się przed sądami powszechnymi oraz Sądem Najwyższym.

Nb 2

2. Procesem jest tylko ten spór prawny, który został poddany jurysdykcji sądownictwa cywilnego (patrz uw. do art. 1 i 2). W procesie sąd rozpoznaje spór prawny występujący między dwiema stronami i rozstrzyga o prawach i obowiązkach stron, które wynikają z tego sporu.

Nb 3

3. Rozpoznawanie sprawy w innym trybie niż tryb procesowy musi wynikać z wyraźnego przepisu ustawy. W razie wątpliwości, do jakiego trybu należy rozpoznawanie danej sprawy, należy przyjmować domniemanie drogi procesu.

Nb 4

4. Rozpoznanie sprawy w niewłaściwym trybie samo przez się nie powoduje nieważności postępowania, chyba że zostały pogwałcone przewidziane dla danego trybu przepisy, z których naruszeniem ustawa wiąże skutki nieważności (zob. wyr. SN z 17.2.1967 r., III CR 381/66, OSNCP 1967, Nr. 10, poz. 176 z omówieniem E. Wengerka, Przegląd orzecznictwa, NP 1968, Nr. 4, s. 616).

Nb 5

5. Rozpoznanie sprawy przez sąd w niewłaściwym trybie pociąga za sobą ten skutek, że tryb zaskarżenia orzeczenia sądu przez uczestnika postępowania należy ocenić według przepisów tego postępowania, które zastosował sąd (zob. orz. SN z 16.6.1955 r., II CO 81/54, OSNCK 1957, Nr. 1, poz. 8 z glosą J. Lapierra i J. Rajskiego, NP 1956, Nr. 11–12, s. 75).

Nb 6

6. Postępowanie w sprawach o uznanie orzeczeń sądów zagranicznych nie ma charakteru postępowania nieprocesowego. Jest to postępowanie szczególne, do którego w razie braku unormowań regulujących je należy stosować odpowiednio przepisy o procesie (art. 13 § 2 KPC). Wyłącza to możliwość korzystania w tym postępowaniu z przepisów Księgi drugiej KPC, dotyczących postępowania nieprocesowego, w tym także art. 508 KPC, normującego w sposób ogólny zagadnienie właściwości miejscowej sądów w postępowaniu nieprocesowym (zob. post. SN z 9.12.1975 r., I CO 9/75, OSNCP 1976, Nr. 10, poz. 219 z omówieniem W. Siedleckiego, Przegląd orzecznictwa, PiP 1977, Nr. 12, s. 122).

II. Rodzaje postępowania cywilnego

Nb 7

1. Cywilne postępowanie rozpoznawcze dzieli się na:

1) postępowanie procesowe;

2) postępowanie nieprocesowe.

W ramach postępowania procesowego wyróżnić należy postępowania odrębne wymienione w Tytule VII Księgi pierwszej. Kodeks postępowania cywilnego przewiduje następujące postępowania odrębne:

1) w sprawach małżeńskich (art. 425–452 KPC);

2) w sprawach ze stosunków między rodzicami a dziećmi (art. 453–458 KPC);

3) w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych (art. 459–477¹⁶ KPC);

4) w sprawach o naruszenie posiadania (art. 478–479 KPC);

5) w sprawach z zakresu ochrony konkurencji (art. 479²⁸–479³⁵ KPC);

6) w sprawach o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone (art. 479³⁶–479⁴⁵ KPC);

7) w sprawach z zakresu regulacji energetyki (art. 479⁴⁶–479⁵⁶ KPC);

8) w sprawach z zakresu regulacji telekomunikacji i poczty (art. 479⁵⁷–479⁶⁷ KPC);

9) w sprawach z zakresu regulacji transportu kolejowego (art. 479⁶⁸–479⁷⁸ KPC);

10) postępowanie nakazowe i upominawcze (art. 484¹–505 KPC);

11) postępowanie uproszczone (art. 505¹–505¹⁴ KPC).

W postępowaniach odrębnych stosuje się przede wszystkim przepisy regulujące dany tryb postępowania, a dopiero w braku przepisów szczególnych stosuje się przepisy ogólne o procesie.
Z kolei, w trybie postępowania nieprocesowego toczą się następujące sprawy:

1) z zakresu prawa osobowego (art. 526–560¹ KPC);

2) z zakresu prawa rodzinnego, opiekuńczego i kurateli (art. 561–605 KPC);

3) z zakresu prawa rzeczowego (art. 606–626¹³ KPC);

4) z zakresu prawa spadkowego (art. 627–691 KPC);

5) z zakresu przepisów o przedsiębiorstwach państwowych i o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego (art. 691¹–691⁹ KPC);

6) złożenia przedmiotu świadczenia do depozytu sądowego (art. 692–693²² KPC);

7) postępowanie rejestrowe (art. 694¹–694⁸ KPC);

8) inne sprawy, dla których przepisy szczególne przewidują tryb postępowania nieprocesowego (patrz bliżej uw. do art. 507 KPC).

W nauce nie wypracowano jednolitego kryterium rozgraniczającego postępowanie nieprocesowe od procesu. Stosując zatem kryterium normatywne (art. 13 KPC), należy przyjąć, że do postępowania nieprocesowego należą wszystkie sprawy przekazane do tego trybu przez ustawodawcę.

III. Odpowiednie stosowanie przepisów o procesie do innych postępowań

Nb 8

1. Przepisy regulujące postępowanie procesowe mają charakter uniwersalny, który polega na stosowaniu ich do wszystkich postępowań przewidzianych w KPC, o ile przepisy szczególne normujące te postępowania nie stanowią inaczej. Przepisy szczególne mają zatem pierwszeństwo przed przepisami o procesie. Te ostatnie znajdują zastosowanie dopiero w razie braku przepisów szczególnych, odnoszących się do poszczególnych postępowań.

Nb 9

2. Ustawa przy tym nakazuje stosowanie przepisów o procesie „odpowiednio”. Stosując „odpowiednio” przepisy o procesie do innych postępowań, należy mieć na uwadze ich odrębności związane z charakterem tych postępowań.
W takim ujęciu niektóre przepisy o procesie będą miały:

1) zastosowanie wprost, tzn. bez żadnych zmian (np. przepisy o postępowaniu dowodowym);

2) zastosowanie „odpowiednio”, tzn. z pewnymi zmianami dostosowanymi do celu i charakteru danego postępowania (np. art. 87 § 3 KPC w sprawach o przysposobienie);

3) w ogóle nie będą miały zastosowania (np. przepisy o wyrokach zaocznych w postępowaniu procesowym).

Patrz bliżej na ten temat J. Nowacki, Analogia legis, Warszawa 1966, s. 135 i nast.

Nb 10

3. Przepisy o procesie, w myśl art. 13 § 2 KPC, mają odpowiednie zastosowanie do postępowania nieprocesowego, egzekucyjnego, delibacyjnego oraz do postępowań pomocniczych.
Ustawodawca ma w tym wypadku na uwadze te przepisy, które regulują zwyczajny proces cywilny. Oznacza to, że przepisy o postępowaniach odrębnych nie będą miały żadnego zastosowania w stosunku do innych postępowań.

Nb 11

4. A contrario – z art. 13 § 2 KPC wynika, że przepisy regulujące inne postępowania nie mają żadnego zastosowania w procesie.

IV. Kwestie szczegółowe

Nb 12

1. Sprawy o rozwiązanie przysposobienia rozpoznaje sąd okręgowy w postępowaniu procesowym (zob. orz. SN z 1.2.1955 r., I CR 2097/54, NP 1955, Nr. 7–8, s. 192; I. Gudowski, Kodeks, s. ŻN 122, 13/2).

Nb 13

2. Żądanie wydania orzeczenia, że dany przedmiot należy (lub nie należy) do majątku objętego wspólnością ustawową, podlega rozpoznaniu w drodze postępowania procesowego (zob. uchw. SN(7, zasada prawna) z 26.8.1955 r., I CO 28/55, OSNCK 1956, Nr. 1, poz. 6).

Nb 14

3. Sposób wykonywania zarządu majątkiem wspólnym i decydowanie o przeznaczeniu dochodów z tego majątku należy do istotnych spraw rodziny. W braku porozumienia między małżonkami w tym przedmiocie rozstrzyga sąd w postępowaniu nieprocesowym (uzasadnienie orz. SN z 29.12.1955 r., IV CR 1338/55, OSNCK 1956, Nr. 3, poz. 86).

Nb 15

4. Powództwo o wydanie testamentu może być jedynie potraktowane jako wniosek o złożenie testamentu sądowi, dopuszczalny z mocy art. 647 KPC i podlegający rozpoznaniu w trybie postępowania nieprocesowego (por. orz. SN z 5.12.1960 r., II CR 751/60, OSN 1962, Nr. 1, poz. 29).

Nb 16

5. Sprawy o dopuszczenie do współposiadania podlegają rozpoznaniu w trybie procesowym (por. orz. SN z 18.12.1957 r., III CR 1265/57, RPEiS 1958, Nr. 4, s. 320, I. Gudowski, Kodeks, s. ŻN 122, 13/2).

Nb 17

6. W sprawie dotyczącej zachowku art. 686 KPC nie wprowadza wyjątku od zasady rozpoznawania sprawy w procesie (art. 13 § 1 KPC). Sprawa o zachowek nie może więc być rozstrzygnięta w postępowaniu działowym (zob. post. SN z 31.8.1966 r., III CR 156/66, OSNCP 1967, Nr. 2, poz. 35).

Nb 18

7. Żądanie uznania spadkobiercy za niegodnego (art. 928 § 1 KC) sąd rozpoznaje w procesie [zob. uchw. SN z 10.5.1967 r., III CZP 31/67, OSPiKA 1968, Nr. 3, poz. 53; uchw. SN(7, zasada prawna) z 26.2.1968 r., III CZP 101/67, OSNCP 1968, Nr. 12, poz. 203].

Nb 19

8. Sprawy o umorzenie hipoteki sąd rozpoznaje w postępowaniu nieprocesowym (zob. uchw. SN z 1.10.1968 r., III CZP 77/68, OSNCP 1969, Nr. 7–8, poz. 127 z omówieniem W. Siedleckiego, Przegląd orzecznictwa, PiP 1970, Nr. 10, s. 583).

Nb 20

9. Artykuł 626 KPC przekazał do postępowania nieprocesowego tylko sprawy o ustanowienie drogi koniecznej, natomiast sprawy o zmianę treści lub sposobu wykonywania wszelkich służebności (art. 291 KC) należą do procesu (art. 13 § 1 KPC) (zob. wyr. SN z 20.3.1969 r., III CRN 464/68, OSNCP 1969, Nr. 12, poz. 230).

Nb 21

10. Z mocy art. 13 § 2 KPC, w postępowaniu egzekucyjnym mają odpowiednie zastosowanie art. 200 i 201 KPC o przekazaniu sprawy sądowi właściwemu (zob. post. SN z 27.1.1971 r., II CZ 16/71, OSNCP 1971, Nr. 9, poz. 162).

Nb 22

11. Uchylenie lub zmiana prawomocnego postanowienia wydanego na podstawie art. 28 KRO następuje w drodze postępowania nieprocesowego (zob. uchw. SN z 11.3.1971 r., III CZP 96/70, OSNCP 1971, Nr. 11, poz. 192 z omówieniem W. Siedleckiego, Przegląd orzecznictwa, PiP 1972, Nr. 10, s. 127).

Nb 23

12. Roszczeń z tytułu wierzytelności należącej do spadku, której dłużnikiem jest jeden ze spadkobierców, mogą dochodzić od niego pozostali spadkobiercy, w części odpowiadającej ich udziałowi w spadku, w trybie procesowym, jeśli nie toczy się sprawa o dział spadku (zob. uchw. SN z 2.1.1975 r., III CZP 82/74, OSNCP 1976, Nr. 1, poz. 5 z glosą J. Jodłowskiego, PiP 1977, Nr. 12, s. 122).

Nb 24

13. Sprawy o pozbawienie drugiego małżonka samodzielnego zarządu majątkiem wspólnym – mimo że nie zostały wyraźnie wymienione w Dziale II Księgi drugiej KPC – sąd rozpoznaje w postępowaniu nieprocesowym (zob. wyr. SN z 30.8.1982 r., III CRN 163/82, GP 1983, Nr. 3).

Nb 25

14. Hipotezą przepisów art. 567 § 1 KPC w zw. z art. 45 § 1 KRO nie jest objęte rozstrzygnięcie, jakie wydatki z majątku odrębnego jednego z małżonków na rzecz majątku odrębnego drugiego z nich podlegają zwrotowi. Zgodnie z ogólną zasadą wypowiedzianą w art. 13 § 1 KPC, sprawę, w której chodzi o wymienione rozstrzygnięcie, sąd rozpoznaje w procesie (zob. post. SN z 9.1.1984 r., III CRN 315/83, GP 1984, Nr. 17).

Nb 26

15. Rozstrzygnięcie o tym, która spośród kilku zgłaszających się osób uprawnionych zachowała roszczenie o przyjęcie do spółdzielni i o przydział lokalu pozostałego po byłym członku (art. 221 § 1 PrSpółdz), należy do właściwości sądu rejonowego orzekającego w postępowaniu nieprocesowym (art. 13 § 1 KPC w zw. z art. 221 § 3 PrSpółdz) (zob. uchw. SN z 20.6.1984 r., III CZP 25/84, OSNCP 1985, Nr. 1, poz. 10).

Nb 27

16. Sprawy o podział majątku wspólnego wspólników po rozwiązaniu spółki cywilnej są sprawami gospodarczymi rozpoznawanymi przez sądy gospodarcze w trybie postępowania nieprocesowego (zob. post. SN z 15.11.1990 r., II CZ 169/90, OSNCP 1992, Nr. 7–8, poz. 135).

Nb 28

17. Do postępowania ze skargi o wznowienie postępowania w sprawie o rozwód tylko w części dotyczącej podziału majątku wspólnego orzeczonego na podstawie art. 58 § 3 KRO stosuje się przepisy o postępowaniu nieprocesowym (art. 406 w zw. z art. 567 i art. 13 § 1 KPC) (zob. post. SN z 7.4.1994 r., III CZP 41/94, BSN 1994, Nr. 5, s. 22).

Nb 29

18. Mimo że w art. 691¹ pkt 2 KPC wyraźnie wymieniono – jako rozpoznawane w postępowaniu nieprocesowym – spory między organami przedsiębiorstwa a organem założycielskim, to spór odszkodowawczy, o którym mowa w art. 64 PPU i w art. 471 KC, rozpoznawany jest w procesie (uzasadnienie uchw. SN(7) z 25.5.1994 r., III CZP 38/94, OSNCP 1994, Nr. 11, poz. 201).

Nb 30

19. Artykuł 192 pkt 3 KPC nie znajduje zastosowania w postępowaniu o zniesienie współwłasności ze względu na cel tego postępowania i charakter orzeczenia znoszącego współwłasność. Celem postępowania o zniesienie współwłasności jest nowe ukształtowanie prawa własności rzeczy stanowiącej przedmiot współwłasności przez odebranie temu prawu cechy wspólności. Ten skutek jest osiągany postanowieniem znoszącym współwłasność ex nunc, które dotyczy wszystkich podmiotów stosunku współwłasności. Wymaga to, aby orzeczeniem znoszącym współwłasność zostali objęci aktualni współwłaściciele (post. SN z 13.3.2002 r., III CKN 411/00, Legalis).

Nb 31

20. Zmiana lub uchylenie kilku z prawomocnych postanowień, stwierdzających nabycie spadku po tym samym spadkodawcy, może nastąpić w drodze wznowienia postępowania na podstawie art. 403 § 2 w zw. z art. 13 § 2 KPC (post. SN z 7.11.2002 r., V CKN 1258/00, Wok. 2003, Nr. 9, s. 8).

Art. 14.¹⁴ (skreślony)

⁵ Art. 3 w brzmieniu ustawy z dnia 16.09.2011 r. (Dz.U. Nr 233, poz. 1381), która wchodzi w życie 3.05.2012 r.

⁶ Art. 4 skreślony ustawą z dnia 13.07.1990 r. (Dz.U. Nr 55, poz. 318), która wchodzi w życie 1.10.1990 r.

⁷ Art. 5 w brzmieniu ustawy z dnia 16.09.2011 r. (Dz.U. Nr 233, poz. 1381), która wchodzi w życie 3.05.2012 r.

⁸ Art. 6 oznaczenie § 1 i § 2 dodane ustawą z dnia 16.09.2011 r. (Dz.U. Nr 233, poz. 1381), która wchodzi w życie 3.05.2012 r.

⁹ Art. 7 zmieniony ustawą z dnia 13.07.1990 r. (Dz.U. Nr 55, poz. 318), która wchodzi w życie 1.10.1990 r.

¹⁰ Art. 8 w brzmieniu ustawy z dnia 16.09.2011 r. (Dz.U. Nr 233, poz. 1381), która wchodzi w życie 3.05.2012 r.

¹¹ Art. 9 oznaczenie § 1 i § 2 dodane ustawą z dnia 29.04.2010 r. (Dz.U. Nr 108, poz. 684), która wchodzi w życie 1.07.2010 r.

¹² Art. 10 w brzmieniu ustawy z dnia 28.07.2005 r. (Dz.U. Nr 172, poz. 1438), która wchodzi w życie 10.12.2005 r.

¹³ Art. 13 § 1 w brzmieniu ustawy z dnia 24.05.2000 r. (Dz.U. Nr 48, poz. 554), która wchodzi w życie 1.07.2000 r.

¹⁴ Art. 14 skreślony ustawą z dnia 13.07.1990 r. (Dz.U. Nr 55, poz. 318), która wchodzi w życie 1.10.1990 r.

Część pierwsza. Postępowanie rozpoznawcze

Księga pierwsza. Proces

Tytuł I. Sąd

Literatura: M. Allerhand, Podstawa orzeczenia o właściwości sądów, RPEiS 1937, Nr. 2; A. Barańska, Właściwość rzeczowa sądu wojewódzkiego w procesie cywilnym, NP 1973, Nr. 2; B. Bladowski, Metodyka pracy sędziego cywilisty, Warszawa 2009; W. Borysiak, Glosa do wyroku TK z 20.7.2004 r., SK 19/02 (dot. konstytucyjności art. 48 § 1 pkt 5 KPC w zakresie wyłączenia sędziego z mocy ustawy), PS 2006, Nr. 3; M. M. Cieśliński, Skład sądu w postępowaniu zabezpieczającym w sprawie o rozwód, PS 2009, Nr. 3; W. Czajkowska, Właściwość sądu ze względu na wartość przedmiotu sporu w sprawach gospodarczych (wybrane zagadnienia), Pr. Sp. 1999, Nr. 10; S. Dalka, Możliwość wyłączenia sędziego w sprawie cywilnej jako gwarancja obiektywizmu i bezstronności sądu powszechnego, [w:] Symbolae Vitoldo Broniewicz dedicatae. Księga Pamiątkowa ku czci Witolda Broniewcza, pod red. A. Marciniaka, Łódź 1998; tenże, Zasada dwuinstancyjności a kwestia wyłączenia sędziego sądu rewizyjnego, NP 1991, Nr. 4–6; K. Defecińska, Skład sądu w cywilnym postępowaniu rozpoznawczym, PS 1993, Nr. 6; J. Kapera, K. Piasecki, Skład sądu wydającego tzw. zastrzeżony wyrok zaoczny (dwugłos), NP 1985, Nr. 7–8; M. Kenigsberg, K. Kołakowski, Wartość przedmiotu sporu w sprawach posesoryjnych, NP 1960, Nr. 2; W. M. Kister, Wartość przedmiotu sporu w sprawach rodzinnych a właściwość rzeczowa sądu, MoP 1994, Nr. 6; Z. Kminkowska, Przekazanie sprawy na podstawie art. 18 k.p.c., NP 1975, Nr. 12; K. Korzan, Właściwość miejscowa sądu w sprawach z powództwa opozycyjnego przeciw bankom, MoP 1994, Nr. 11; R. Kulski, Charakter prawny umów procesowych, PiP 2002, Nr. 1; A. Łazarska, Gwarancje swobody sumienia sędziego w procesie cywilnym, SP 2008, Nr. 3; taż, Rola sądu we współczesnym procesie cywilnym, PS 2010, Nr. 4; Z. Miczek, Jurysdykcja krajowa a właściwość sądu w postępowaniu pojednawczym, PiPodUE 2007, Nr. 7–8; M. Nawrocki, Skład sądu w sprawach z zakresu prawa pracy po nowelizacji art. 47 KPC, MoPr 2009, Nr. 2; P. Osowy, Umowa o właściwość sądu jako przykład umowy przedprocesowej. Uwagi na tle art. 46 k.p.c., KPP 2005, Nr. 2; A. Patulski, B. Patulski, Właściwość rzeczowa w sprawach pracowniczych, NP 1979, Nr. 9; M. Pecyna, Prorogacja sądu w obrocie konsumenckim, KPP 2003, Nr. 4; J. Pinczewski, Wyłączenie sędziego państwowego i polubownego, Pal. 1937, Nr. 12; J. A. Piszczak, Właściwość rzeczowa sądu wojewódzkiego w sprawach o prawa autorskie, AUNC 1982, Nr. 21; H. Pietrzkowski, Zarys metodyki pracy sędziego w sprawach cywilnych, Warszawa 2005; P. Pogonowski, Rola sędziego i autonomia stron w procesie cywilnym. Zagadnienia podstawowe, RNPr 2007, t. 17, Nr. 2; A. Pokora, Właściwość sądu w postępowaniu upadłościowym, PPH 1997, Nr. 10; J. Rajski, Jurysdykcja krajowa a właściwość sądów w sprawach cywilnych, PiP 1961, Nr. 4–5; J. Rzucidło, Wybrane aspekty prawa do sądu w świetle nowelizacji kodeksu postępowania cywilnego, AUWr 2010, Nr. 83; R. Sadlik, Umowa o właściwość sądu, Pr. Sp. 1997, Nr. 3; E. Skrętowicz, Iudex inhabilis i iudex suspectus w polskim procesie karnym, Lublin 1994; tenże, Z problematyki wyłączenia sędziego w postępowaniu wieczystoksięgowym, Rej. 1994, Nr. 10; M. Sorysz, Rozpoznawanie wniosku o wyłączenie sędziego, PS 2006, Nr. 4; O. Sztejnart, Wartość przedmiotu sporu w sprawach o zaniechanie czynów nieuczciwej konkurencji, MoP 2001, Nr. 6; Z. Świeboda, Właściwość rzeczowa sądu wojewódzkiego, Pal. 1987, Nr. 1; Z. Tobor, Bezstronność sędziego, PS 2005, Nr. 6; M. Taborowski, Polskie sądy zobowiązane do zwrócenia się z pytaniem prejudycjalnym do ETS w świetle wyroku Lyckeskog, EPS 2008, Nr. 8; M. Trzepiński, Sprawdzanie wartości przedmiotu sprawy w postępowaniu cywilnym, PS 1999, Nr. 4; tenże, Wartość przedmiotu sprawy w postępowaniu cywilnym, PS 1998, Nr. 7–8; G. Tworzydło, Art. 53(1) KPC na tle pozostałych kodeksowych unormowań regulujących postępowanie z wniosku strony o wyłączenie sędziego, R. Pr. 2008, Nr. 4–5; M. Wędrychowski, B. Wojno, Właściwość miejscowa sądów w sprawach o roszczenia wynikające z umów ubezpieczenia, RU 2007, Nr. 2; R. Więckowski, Właściwość rzeczowa sądu a wartość przedmiotu sporu, PS 1993, Nr. 5; T. Zembrzuski, Przeciwdziałanie nadużyciom w korzystaniu z instytucji wyłączenia sędziego w postępowaniu cywilnym, PS 2006, Nr. 2.

Dział I. Właściwość sądu

Przepis wstępny

Art. 15. [Czas orzekania o właściwości]

§ 1. Sąd właściwy w chwili wniesienia pozwu pozostaje właściwy aż do ukończenia postępowania, choćby podstawy właściwości zmieniły się w toku sprawy.

§ 2. Sąd nie może uznać, że jest niewłaściwy, jeżeli w toku postępowania stał się właściwy.

Nb 1

1. Artykuł 15 § 1 wprowadza zasadę ciągłości właściwości sądu (perpetuatio fori). Chodzi tu o każdy rodzaj właściwości, a więc o właściwość miejscową, rzeczową i funkcjonalną (funkcyjną). Cezurą decydującą o właściwości sądu jest chwila wniesienia pozwu.

Nb 2

2. Chwilą wniesienia pozwu jest:

1) złożenie pozwu w sądzie;

2) oddanie pozwu w polskiej placówce pocztowej operatora publicznego (art. 165 § 2 KPC);

3) złożenie pozwu przez żołnierza w dowództwie jednostki wojskowej albo przez osobę pozbawioną wolności w administracji zakładu karnego oraz przez członka załogi polskiego statku morskiego u kapitana statku (art. 165 § 3 KPC).

Nb 3

3. Zmiana podstaw właściwości sądu w toku postępowania, tj. po wniesieniu pozwu nie ma wpływu na jego właściwość ustaloną w momencie wniesienia pozwu.
Jednakże zmiana powództwa w sądzie rejonowym mająca wpływ na jego właściwość rzeczową (art. 193 § 2 zd. 2 KPC) uchyla zasadę, że sąd właściwy w chwili wniesienia pozwu pozostaje właściwy aż do ukończenia postępowania, choćby podstawy właściwości zmieniły się w toku sprawy (por. post. SN z 2.6.1966 r., II PZ 25/66, OSPiKA 1967, Nr. 11, poz. 259 z glosą W. Berutowicza, OSPiKA 1967, Nr. 11, poz. 259; post. SN z 18.9.1968 r., II CZ 163/68, Legalis).
Oznacza to, że gdy taka zmiana następuje w sądzie rejonowym, całe zmienione powództwo w trybie art. 193 § 2 KPC przekazać należy sądowi okręgowemu, który jest właściwy rzeczowo i miejscowo dla tego zmienionego powództwa.
Zgodnie z komentowanym przepisem zmiana podstawy właściwości sądu w toku sprawy nie czyni niewłaściwym do jej rozpoznania sądu właściwego w chwili wniesienia sprawy. Dotyczy to każdego rodzaju właściwości (miejscowej, rzeczowej i funkcjonalnej) (z uzasadnienia uchw. SN(7) z 13.4.1982 r., III CZP 20/82, OSNCP 1982, Nr. 8–9, poz. 115).

Nb 4

4. Zasada perpetuatio fori doznaje również wyłomu:

1) w wypadku przekazania sprawy przez sąd rejonowy sądowi okręgowemu, kiedy przy rozpoznawaniu sprawy powstanie zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości (art. 18 § 1 KPC);

2) w wypadku kiedy sąd przełożony wyznaczy inny sąd w razie niemożności rozpoznania sprawy z powodu przeszkody przez sąd właściwy (art. 44 KPC).

Nb 5

5. Podmiotowe przekształcenie powództwa (art. 194, 195, 196 KPC) nie ma wpływu na właściwość sądu.

Nb 6

6. Swoją niewłaściwość sąd stwierdza z urzędu (art. 200 § 1 i art. 202 zd. 2 KPC). Nie stanowi to przeszkody do zwrócenia uwagi sądu na swoją niewłaściwość przez strony i inne podmioty postępowania cywilnego.
Natomiast wyłącznie na zarzut pozwanego, zgłoszony i należycie uzasadniony przed wdaniem się w spór, sąd bierze pod rozwagę swoją niewłaściwość w sytuacji, gdy występuje niewłaściwość miejscowa dająca się usunąć za pomocą umowy stron (prorogatio fori) (art. 202 zd. 1 KPC).

Nb 7

7. Sąd niewłaściwy w momencie wniesienia pozwu może stać się właściwy w toku postępowania, na skutek zmiany okoliczności uzasadniających jego właściwość. W takim wypadku sąd nie może już stwierdzić swojej niewłaściwości. W szczególności będzie to miało miejsce w razie niewystąpienia przez pozwanego przed wdaniem się w spór z zarzutami określonymi w art. 202 zd. 1 KPC.

Rozdział 1. Właściwość rzeczowa

Oddział 1. Podstawy właściwości

Art. 16.¹⁵ [Właściwość sądów rejonowych]

Sądy rejonowe rozpoznają wszystkie sprawy z wyjątkiem spraw, dla których zastrzeżona jest właściwość sądów okręgowych.

Nb 1

1. Przepis wprowadza zasadę rozpoznawania spraw cywilnych w pierwszej instancji przez sądy rejonowe. Właściwość rzeczowa sądów okręgowych stanowi wyjątek i musi wynikać z wyraźnego przepisu ustawy.
Z przepisu tego wynika domniemanie właściwości rzeczowej sądu rejonowego.

Nb 2

2. Do właściwości sądów okręgowych jako sądów pierwszej instancji w postępowaniu procesowym należą sprawy wymienione w art. 17, 477⁸ § 1, art. 479²⁸ § 1, art. 479³⁶, 479⁴⁶, 479⁵⁷, 479⁶⁸ KPC. Na podstawie art. 18 sąd okręgowy może przejąć każdą sprawę do rozpoznania, jeżeli przy rozpoznawaniu sprawy w sądzie rejonowym powstanie zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości. Wówczas sąd okręgowy będzie rzeczowo właściwy do rozpoznania takich spraw w pierwszej instancji.

Nb 3

3. Sąd pozwu głównego jest właściwy do rozpoznania pozwu wzajemnego wtedy, gdy jest rzeczowo właściwy dla obu powództw bądź gdy sądem pozwu głównego jest sąd okręgowy. Natomiast w sytuacji przewidzianej w art. 204 § 2 zd. 2 KPC sądem okręgowym, któremu sąd rejonowy powinien przekazać całą sprawę do rozpoznania, jest sąd okręgowy właściwy do rozpoznania powództwa wzajemnego stosownie do ogólnych reguł KPC o właściwości miejscowej sądów (por. post. SN z 21.6.1967 r., II CZ 51/67, OSNCP 1968, Nr. 1, poz. 11 wraz z glosą W. Siedleckiego, OSPiKA 1967, Nr. 7–8, poz. 160).

Nb 4

4. Spór o ustalenie prawa do określonego świadczenia należy do właściwości tego samego sądu, który jest właściwy do rozpoznania sporu o samo świadczenie (zob. post. SN z 22.9.1981 r., IV PZ 49/81, OSNCP 1982, Nr. 2–3, poz. 41; W. Siedlecki, Przegląd orzecznictwa, PiP 1983, Nr. 10, s. 90).

Nb 5

5. Żądanie uznania spadkobiercy za niegodnego ma charakter roszczenia majątkowego (zob. post. SN z 7.10.1966 r., I CZ 105/66, OSNCP 1967, Nr. 7–8, poz. 128).
Wobec tego cezurą właściwości rzeczowej sądu rejonowego lub sądu okręgowego będzie art. 17 pkt 4 KPC.

Nb 6

6. Spór o unieważnienie testamentu jest sporem majątkowym (zob. orz. SN z 20.4.1950 r., WaC 382/49, NP 1950, Nr. 10, s. 77). O właściwości rzeczowej sądu pierwszej instancji będzie zatem decydowała wartość przedmiotu sporu (art. 17 pkt 4 KPC).

Nb 7

7. Sprawy o uchylenie uchwały stowarzyszenia rozpoznaje sąd rejonowy (uchw. SN z 3.12.2003 r., III CZP 93/03, PPH 2004, Nr. 7, s. 53 z glosą J. P. Noworskiego).

Nb 8

8. W wypadku gdy sąd w postępowaniu karnym, rozpatrując apelację albo kasację wniesioną tylko co do rozstrzygnięcia o powództwie cywilnym, dochodzi do wniosku, że w tym zakresie sprawa powinna być rozpoznana ponownie, to zgodnie z unormowaniem art. 16 albo art. 17 pkt 4 KPC w zw. z art. 70 KPK, uchyla wydane w tym postępowaniu wyroki w zaskarżonej części, a więc co do powództwa cywilnego, i przekazuje sprawę do rozpoznania w postępowaniu cywilnym właściwemu rzeczowo i miejscowo sądowi rejonowemu albo okręgowemu (wyr. SN z 17.10.2001 r., IV KKN 466/99, OSNKW 2002, Nr. 1–2, poz. 9).

Art. 17.¹⁶ [Właściwość sądów okręgowych]

Do właściwości sądów okręgowych należą sprawy:

1) o prawa niemajątkowe i łącznie z nimi dochodzone roszczenia majątkowe oprócz spraw o ustalenie lub zaprzeczenie pochodzenia dziecka, o ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa oraz o rozwiązanie przysposobienia,

2) o ochronę praw autorskich i pokrewnych, jak również dotyczących wynalazków, wzorów użytkowych, wzorów przemysłowych, znaków towarowych, oznaczeń geograficznych i topografii układów scalonych oraz o ochronę innych praw na dobrach niematerialnych,

3) o roszczenia wynikające z Prawa prasowego,

4) o prawa majątkowe, w których wartość przedmiotu sporu przewyższa siedemdziesiąt pięć tysięcy złotych, oprócz spraw o alimenty, o naruszenie posiadania, o ustanowienie rozdzielności majątkowej między małżonkami, o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym oraz spraw rozpoznawanych w elektronicznym postępowaniu upominawczym,

¹4) o wydanie orzeczenia zastępującego uchwałę o podziale spółdzielni,

²4) o uchylenie, stwierdzenie nieważności albo o ustalenie nieistnienia uchwał organów osób prawnych lub jednostek organizacyjnych niebędących osobami prawnymi, którym ustawa przyznaje zdolność prawną,

³4) o zapobieganie i zwalczanie nieuczciwej konkurencji,

⁴4) o odszkodowanie z tytułu szkody wyrządzonej przez wydanie prawomocnego orzeczenia niezgodnego z prawem.

5) (uchylony)

6) (uchylony)

Nb 1

1. Artykuł 17 pkt 1–4⁴ określa wyjątki od zasady wyrażonej w art. 16, według której właściwy do rozpoznawania spraw cywilnych jest sąd rejonowy.

Nb 2

2. Według art. 17 pkt 1, do właściwości sądów okręgowych należą sprawy niemajątkowe oraz dochodzone łącznie z nimi roszczenia majątkowe, z wyjątkiem taksatywnie wymienionych w tym przepisie spraw.
O charakterze niemajątkowym lub majątkowym sprawy decyduje przedmiot procesu, który określa powód (art. 187 § 1 pkt 1 KPC). Prawami niemajątkowymi są prawa, które nie dotyczą dóbr materialnych. Należą do nich m.in. sprawy ze stosunków rodzinnych, ochrony dóbr osobistych (art. 23 i 24 KC) itp.
W praktyce nasuwały się wielokrotnie wątpliwości co do charakteru niemajątkowego lub majątkowego sprawy.
Sąd Najwyższy do spraw o charakterze niemajątkowym zaliczył:

1) sprawy o uchylenie uchwały walnego zgromadzenia członków spółdzielni w przedmiocie wykluczenia z niej członka, także wówczas, gdy łącznie poszukiwane jest roszczenie majątkowe (art. 42 § 3 PrSpółdz) (por. orz. SN z 5.6.1959 r., IV CO 5/59, OSN 1960, Nr. 3, poz. 76);

2) sprawy o uchylenie uchwały o odwołaniu członka zarządu spółdzielni (zob. post. SN z 11.12.1984 r., I CZ 139/84, Legalis; post. SN z 6.6.1988 r., I CZ 54/88, Legalis, cyt. za J. Gudowskim, Kodeks, s. 17);

3) sprawy o przyjęcie do spółdzielni mieszkaniowej i o przydział lokalu po byłym członku (art. 221 PrSpółdz) (zob. post. SN z 5.9.1984 r., IV CZ 143/84, OSN 1985, Nr. 4, poz. 60; W. Siedlecki, Przegląd orzecznictwa, PiP 1986, Nr. 12, s. 73);

4) sprawy dotyczące żądania nakazania zwołania walnego zgromadzenia członków spółdzielni o określonym porządku obrad (post. SN z 24.11.1997 r., I CZ 160/97, Legalis);

5) sprawy o wydanie określonych dokumentów (zob. post. SN z 14.3.1975 r., II CZ 31/75, Legalis);

6) sprawy o sprostowanie treści świadectwa lub opinii o pracy, jeżeli kwestionowana treść godzi w dobra osobiste pracownika (art. 23 i 24 KC) (zob. post. SN z 24.4.1975 r., I PZP 5/75, Legalis);

7) sprawy o zasądzenie tylko określonej sumy pieniężnej w związku z naruszeniem dobra osobistego na podstawie art. 448 KC (por. post. SN z 30.12.1983 r., II CZ 118/83, OSP 1985, Nr. 2, poz. 33 z glosą S. Grzybowskiego; W. Siedlecki, Przegląd orzecznictwa, PiP 1986, Nr. 12, s. 75);

8) sprawy o nakazanie zwołania walnego zgromadzenia członków spółdzielni o określonym porządku obrad (zob. post. SN z 24.11.1997 r., I CZ 160/97, Legalis, cyt. za J. Gudowskim, Kodeks, s. ŻN 116, s. 17/4);

9) sprawy o ustalenie uprawnienia do dysponowania grobem, w którym są pochowane zwłoki (uchw. SN z 28.10.2004 r., III CZP 59/04, OSN 2005, Nr. 10, poz. 172).

Natomiast według Sądu Najwyższego charakter majątkowy posiadają sprawy:

1) o unieważnienie uchwały walnego zgromadzenia spółdzielni, jeżeli skutkiem unieważnienia powód czy spółdzielnia odnosi bezpośrednio majątkowe korzyści lub chroni się od majątkowej straty (zob. orz. SN z 25.1.1961 r., II CR 909/59, OSP 1962, Nr. 1, poz. 8 z glosą E. Wengerka);

2) o uchylenie uchwały walnego zgromadzenia spółdzielni rozstrzygającej o prawie członka do uczestniczenia w podziale czystej nadwyżki (zob. orz. SN z 3.3.1961 r., I CR 323/61, OSN 1963, Nr. 6, poz. 126);

3) o przekształcenie spółdzielczego prawa do lokalu typu lokatorskiego na spółdzielcze prawo do lokalu typu własnościowego (zob. post. SN z 18.5.1982 r., I CZ 49/82, OSN 1982, Nr. 11–12, poz. 182; W. Siedlecki, Przegląd orzecznictwa, PiP 1983, Nr. 10, s. 93);

4) o roszczenia przewidziane w art. 221 § 1 PrSpółdz (zob. post. SN z 9.12.1985 r., II CZ 141/85, OSN 1986, Nr. 11, poz. 179 z glosą L. Steckiego, OSP 1988, Nr. 2, poz. 31; W. Siedlecki, Przegląd orzecznictwa, PiP 1987, Nr. 12, s. 91);

5) o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego – orzeczenia o nakazaniu eksmisji z lokalu mieszkalnego, zawartego w wyroku rozwodowym, zaopatrzonego w klauzulę wykonalności (zob. post. SN z 11.1.2000 r., I CZ 229/99, OSN 2000, Nr. 9, poz. 161);

6) o unieważnienie testamentu (zob. orz. SN z 20.4.1950 r., WaC 382/49, NP 1950, Nr. 10, s. 77 za J. Gudowski, Kodeks, s. ŻN 116, 17/4);

7) o uznanie spadkobiercy za niegodnego (zob. orz. SN z 7.10.1966 r., I CZ 105/66, OSN 1966, Nr. 7–8, poz. 128);

8) o uchylenie uchwały wspólnoty mieszkaniowej, której przedmiotem jest przeznaczenie środków finansowych wynikających z rozliczenia kosztów centralnego ogrzewania za określony okres na pokrycie takich kosztów w przyszłości (uchw. SN z 7.1.2004 r., III CZP 100/03, OSN 2005, Nr. 2, poz. 29).

Nb 3

3. Omawiany przepis w pkt 2 do spraw podlegających kognicji sądów okręgowych zalicza:

1) sprawy o ochronę praw autorskich i pokrewnych; sprawy te wynikają z ustawy z 4.2.1984 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (t.j. Dz.U. z 2006 r. Nr. 90, poz. 631 ze zm.);

2) sprawy o ochronę wynalazków, wzorów użytkowych, wzorów przemysłowych, znaków towarowych, oznaczeń geograficznych i topografii układów scalonych (ustawa z 30.6.2000 r. – Prawo własności przemysłowej, t.j. Dz.U. z 2003 r. Nr. 119, poz. 1117 ze zm.);

3) sprawy o ochronę innych praw na dobrach niematerialnych.

Sąd Najwyższy uznał, że roszczenie stowarzyszenia ZAIKS o zapłatę wynagrodzenia za publiczne wykonanie utworu muzycznego jest roszczeniem o ochronę praw autorskich, a jego dochodzenie podlega właściwości sądu okręgowego bez względu na wartość przedmiotu sporu także w tym wypadku, gdy jest ono skierowane – na podstawie umowy między wykonawcą utworu a zamawiającym – przeciwko zamawiającemu [por. uchw. SN(7, zasada prawna) z 6.11.1976 r., III CZP 10/76, OSN 1977, Nr. 3, poz. 43 z glosą M. Czajkowskiej-Dąbrowskiej, OSP 1977, Nr. 11–12, poz. 189; W. Siedlecki, Przegląd orzecznictwa, PiP 1976, Nr. 6, s. 208].
Sprawa, której przedmiotem jest uprawnienie twórcy utworu do zatrzymania zaliczki, wypłaconej mu przez wydawcę na podstawie zawartej przez strony umowy wydawniczej, jest – w rozumieniu art. 17 pkt 2 KPC – sprawą o ochronę praw autorskich, a tym samym podlega właściwości rzeczowej sądu okręgowego, niezależnie od wartości przedmiotu sporu (por. wyr. SN z 8.12.1976 r., III CRN 269/76, OSN 1977, Nr. 10, poz. 191 z glosą J. Barty, OSP 1978, Nr. 6, poz. 110; W. Siedlecki, Przegląd orzecznictwa, PiP 1978, Nr. 12, s. 120).
Sąd Najwyższy przyjął, że sprawa z powództwa twórcy przeciwko wydawcy o zapłatę wynagrodzenia w związku z odstąpieniem przez wydawcę od wydania utworu należy – stosownie do dyspozycji art. 17 pkt 2 KPC – do właściwości rzeczowej sądu okręgowego (por. post. SN z 9.2.1973 r., II CZ 4/73, OSN 1973, Nr. 12, poz. 222 z glosą J. Piszczka, PiP 1973, Nr. 12, s. 164).
Według stanowiska zajętego przez Sąd Najwyższy, treść prawa autorskiego nie obejmuje prawa do należnej za rozpowszechnienie utworu scenicznego tantiemy, wynikającego z umowy między wykonawcą utworu a zamawiającym, w której zastrzeżono tantiemy na rzecz stowarzyszenia ZAIKS (art. 393 § 1 KC). Roszczenie więc o zapłatę takiej tantiemy nie jest roszczeniem o ochronę praw autorskich, a wobec tego może być dochodzone przed sądem okręgowym tylko na podstawie przepisu art. 17 pkt 4 KPC (por. post. SN z 9.2.1973 r., II CZ 4/73, OSN 1973, Nr. 12, poz. 222; W. Siedlecki, Przegląd orzecznictwa, PiP 1974, Nr. 11, s. 132).
Sąd Najwyższy przyjął również, że w świetle art. 17 PrAut prawo twórcy do wynagrodzenia za korzystanie z jego dzieła należy do treści prawa autorskiego, a dochodzenie jego prawa jest sprawą o ochronę praw autorskich, bez względu na to, czy korzystający z dzieła autorskiego kwestionuje autorstwo twórcy (por. post. SN z 11.4.1973 r., I CZ 36/73, OSN 1974, Nr. 5, poz. 89).
Przepisy PrWłPrzem regulujące stosunki w zakresie wynalazków, wzorów użytkowych, wzorów przemysłowych, znaków towarowych, oznaczeń geograficznych i topografii układów scalonych (art. 1 ust. 1 pkt 1) nie uchybiają ochronie tych przedmiotów przewidzianych w innych ustawach (art. 1 ust. 2). Ochronę taką przewiduje np. art. 9 ustawy z 16.4.1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (t.j. Dz.U. z 2003 r. Nr. 153, poz. 1503 ze zm.), art. 1 ust. 1 ustawy z 3.2.2001 r. o ochronie dziedzictwa Fryderyka Chopina (Dz.U. Nr. 16, poz. 168) i in.
Inne prawa na dobrach niemajątkowych mogą przewidywać inne ustawy, np. art. 42 ustawy z 13.10.1995 r. – Prawo łowieckie (t.j. Dz.U. z 2005 r. Nr. 127, poz. 1066 ze zm.).

Nb 4

4. Zgodnie z art. 17 pkt 3, do właściwości sądów okręgowych należą sprawy o roszczenia wynikające z Prawa prasowego.
Chodzi tu o roszczenie wynikające z ustawy z 26.1.1984 r. – Prawo prasowe (Dz.U. Nr. 5, poz. 24 ze zm.), która przewiduje roszczenie o opublikowanie sprostowania lub odpowiedzi (art. 39 ust. 1 w zw. z art. 52 PrPras).
Przepisy o odpowiedzialności prawnej i postępowaniu w sprawach prasowych stosuje się odpowiednio do naruszeń prawa związanych z przekazywaniem myśli ludzkiej za pomocą innych niż prasa środków przeznaczonych do rozpowszechniania, niezależnie od techniki przekazu, w szczególności publikacji nieperiodycznych oraz innych wytworów druku, wizji i fonii (art. 54b PrPras). Przepis ten będzie miał zastosowanie np. do informacji zamieszczanych w internecie.

Nb 5

5. Według art. 17 pkt 4 KPC, do właściwości rzeczowej sądów okręgowych należą sprawy o prawa majątkowe, których wartość przedmiotu sporu przewyższa 75 000 zł, oprócz spraw o alimenty, o naruszenie posiadania, o ustanowienie rozdzielności majątkowej między małżonkami, o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym oraz spraw rozpoznawanych w elektronicznym postępowaniu upominawczym.
Podwyższenie kwoty określonej w tym przepisie nastąpiło ustawą z 2.7.2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr. 172, poz. 1804).
Sąd okręgowy, właściwy rzeczowo w myśl art. 17 pkt 4 KPC, w chwili wniesienia pozwu przed dniem wejścia w życie ustawy z 2.7.2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr. 172, poz. 1804), pozostaje nadal właściwy aż do ukończenia postępowania pomimo podwyższenia określonej w tym przepisie wartości przedmiotu sporu [por. uchw. SN(7, zasada prawna) z 13.4.1982 r., III CZP 20/82, OSNC 1982, Nr. 8–9, poz. 115; W. Siedlecki, Przegląd orzecznictwa, PiP 1983, Nr. 10, s. 90].
Użycie w przepisie pojęcia „przewyższa” oznacza, że sąd okręgowy będzie rzeczowo właściwy w sprawie majątkowej, jeżeli jej wartość będzie wynosiła co najmniej 75 000,01 zł.
Wartość przedmiotu sporu oblicza się według zasad przewidzianych w art. 19–23¹.
Sąd Najwyższy uznał, że, stosownie do art. 17 KPC, rzeczowa właściwość sądu w sprawach o uchylenie uchwał organów spółdzielni mieszkaniowych uzależniona jest od przedmiotu uchwały. Jeżeli przedmiotem tym jest stosunek między spółdzielnią, a jej członkiem o charakterze majątkowym, to rzeczowa właściwość sądu będzie uzależniona od wartości przedmiotu sporu (art. 17 pkt 4 KPC) (zob. post. SN z 16.11.1974 r., II CZ 122/84, Legalis).
Jeżeli u podstaw zakwestionowania uchwały o wykluczeniu członka zarządu ze składu zarządu leży interes ekonomiczny ogółu właścicieli lokali i ten interes określa charakter sprawy o uchylenie, ustalenie nieistnienia lub nieważności uchwały o wykluczeniu, to jest to sprawa o prawa majątkowe (post. SN z 26.1.2006 r., V CSK 53/05, Legalis).
Według Sądu Najwyższego, sprawa o uchylenie uchwały wspólnoty mieszkaniowej, której przedmiotem jest przeznaczenie środków finansowych wynikających z rozliczenia kosztów centralnego ogrzewania za określony okres na pokrycie takich kosztów w przyszłości, jest sprawą o prawa majątkowe (art. 17 pkt 4 KPC) (zob. uchw. SN z 7.1.2004 r., III CZP 100/03, BSN 2004, Nr. 1, s. 7).
Sąd Najwyższy przyjął też, że sprawy o uchylenie uchwał wspólnoty mieszkaniowej podjętych w trybie art. 23 ust. 1 WłLokU, których przedmiotem jest zmiana sposobu sprawowania zarządu nieruchomością wspólną, zatwierdzenie sprawozdania ze sprawowania zarządu nieruchomością wspólną oraz udzielenie absolutorium zarządcy, są sprawami o prawa majątkowe (uchw. SN z 9.12.2005 r., III CZP 111/05, OSN 2006, Nr. 11, poz. 183; Z. Strus, Przegląd orzecznictwa, Pal. 2006, Nr. 1–2, s. 232).
W wypadku, gdy sąd w postępowaniu karnym, rozpatrując apelację albo skargę kasacyjną wniesioną tylko co do rozstrzygnięcia o powództwie cywilnym, dochodzi do wniosku, że w tym zakresie sprawa powinna być rozpoznana ponownie, to zgodnie z unormowaniem art. 16 albo art. 17 pkt 4 KPC w zw. z art. 70 KPK, uchyla wydane w tym postępowaniu wyroki w zaskarżonej części, a więc co do powództwa cywilnego i przekazuje sprawę do rozpoznania w postępowaniu cywilnym właściwemu rzeczowo i miejscowo sądowi rejonowemu albo okręgowemu (zob. wyr. SN z 17.10.2001 r., IV KKN 466/99, OSNKW 2002, Nr. 1–2, poz. 9).
Do spraw, które są wyłączone z właściwości sądu okręgowego, dodano sprawy rozpoznawane w elektronicznym postępowaniu upominawczym bez względu na wartość przedmiotu sporu. Zmiana ta jest związana z wprowadzeniem elektronicznego postępowania upominawczego (art. 505²⁸–505³⁷).
Zgodnie z art. 20 pkt 7 PrUSP, Minister Sprawiedliwości może po zasięgnięciu opinii Krajowej Rady Sądownictwa, w drodze rozporządzenia przekazać jednemu sądowi rejonowemu rozpozanie spraw w elektronicznym postępowaniu upominawczym należących do właściwości innych sądów rejonowych.
Właściwość rzeczową sądu okręgowego w sprawie z powództwa pracownika, której przedmiotem jest wyłącznie roszczenie o zasądzenie zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę (na podstawie art. 94³ § 3 KP albo art. 24 § 1 zd. 3 KC w zw. z art. 445 lub art. 448 KC w zw. z art. 300 KP), określa się na podstawie art. 17 pkt 4 KPC (uchw. SN z 5.10.2006 r., I PZP 3/06, OSN 2007, Nr. 11–12, poz. 151).
Do spraw majątkowych praktyka zaliczyła również sprawy: o wyłączenie wspólnika ze spółki z o.o. (uchw. SN z 6.6.2007 r., III CZP 56/07, OSNC 2008, Nr. 7–8, poz. 78), o ustalenie odpowiedzialności wspólnika spółki cywilnej za zaległości składkowe spółki (post. SN z 19.3.2009 r., II UK 272/08, OSNAPUS 2010, Nr. 19–20, poz. 249), o opróżnienie lokalu niezależnie od podstawy faktycznej żądania (post. SN z 23.4.2009 r., IV CZ 32/09, Legalis), o ustalenie treści przydziału własnościowego lokalu użytkowego (post. SN z 20.5.2009 r., I CZ 25/09, Legalis), o roszczenia przewidziane w art. 18 ZNKU, o żądanie udostępnienia informacji oraz dokumentów na podstawie art. 105 ust. 2 PrAut, o ustalenie nieistnienia stosunku najmu lokalu mieszkalnego (post. SN z 11.12.2009 r., V CZ 61/09, Legalis).

Nb 6

6. W myśl pkt 4¹ komentowanego przepisu, do właściwości sądów okręgowych należą również sprawy o wydanie orzeczenia zastępującego uchwałę o podziale spółdzielni. Według art. 108a § 3 PrSpółdz, walne zgromadzenie może podjąć uchwałę odmawiającą podziału tylko ze względu na ważne interesy gospodarcze dotychczasowej spółdzielni lub istotne interesy jej członków.
Zgodnie z art. 108a § 4 PrSpółdz, w razie podjęcia przez walne zgromadzenie uchwały odmawiającej podziału spółdzielni albo uchwały o podziale naruszającej istotne interesy członków występujących z żądaniem podziału, członkowie, którzy wystąpili z takim żądaniem, mogą w terminie sześciu tygodni od dania odbycia walnego zgromadzenia wystąpić do sądu o wydanie orzeczenia zastępującego uchwałę o podziale.
Przytoczone wyżej przepisy stosuje się odpowiednio w wypadku, gdy z żądaniem podziału występuje organ spółdzielni powołany do reprezentowania członków, których prawa i obowiązki majątkowe są związane z wyodrębnioną organizacyjnie jednostką spółdzielni (art. 108a § 7 PrSpółdz).
Prawomocne orzeczenie sądu zastępujące uchwałę o podziale spółdzielni stanowi podstawę do dokonania wpisów w rejestrze i w księdze wieczystej (art. 108a § 8 PrSpółdz).

Nb 7

7. Zgodnie z pkt 4² komentowanego przepisu, do właściwości rzeczowej sądu okręgowego należą także sprawy o uchylenie, stwierdzenie nieważności albo ustalenie nieistnienia uchwał organów osób prawnych lub jednostek organizacyjnych niebędących osobami prawnymi, którym ustawa przyznaje zdolność prawną.
Przepis ten został dodany przez art. 1 pkt 1 lit. b ustawy z 16.11.2006 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr. 235, poz. 1699).
Do jednostek organizacyjnych niebędących osobami prawnymi, którym ustawa przyznaje zdolność prawną, zalicza się:

1) główny oddział zagranicznego zakładu ubezpieczeń (art. 106 ust. 1 ustawy z 22.5.2003 r. o działalności ubezpieczeniowej, t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr. 11, poz. 66 ze zm.);

2) spółkę osobową (art. 8 § 1 KSH);

3) wspólnotę mieszkaniową (art. 6 WłLokU).

Natomiast, w myśl art. 33 KC, osobami prawnymi są Skarb Państwa i jednostki organizacyjne, którym przepisy szczególne przyznają osobowość prawną.

Nb 8

8. Według pkt 4³ komentowanego przepisu, do właściwości rzeczowej sądu okręgowego należą również sprawy o zapobieganie i zakazanie nieuczciwej konkurencji. Przepis ten został dodany przez art. 1 pkt 1 lit. b ZmKPC z 2006 r.
Zgodnie z art. 3 ZNKU:

1) czynem nieuczciwej konkurencji jest działanie sprzeczne z prawem lub dobrymi obyczajami, jeżeli zagraża lub narusza interes innego przedsiębiorcy lub klienta;

2) czynami nieuczciwej konkurencji są w szczególności: wprowadzające w błąd oznaczenie przedsiębiorstwa, fałszywe lub oszukańcze oznaczenie pochodzenia geograficznego towarów albo usług, wprowadzające w błąd oznaczenie towarów i usług, naruszenie tajemnicy przedsiębiorstwa, nakłanianie do rozwiązania lub niewykonania umowy, naśladownictwo produktów, pomawianie lub nieuczciwe zachwalanie, utrudnianie dostępu do rynku, przekupstwo osoby pełniącej funkcję publiczną, a także nieuczciwa lub zakazana reklama, organizowanie systemu sprzedaży lawinowej oraz prowadzenie lub organizowanie działalności w systemie konsorcyjnym.

Cytowana ustawa reguluje zapobieganie i zwalczanie nieuczciwej konkurencji w działalności gospodarczej, w szczególności produkcji przemysłowej i rolnej, budownictwie, handlu i usługach – w interesie publicznym, przedsiębiorców oraz klientów, a zwłaszcza klientów (art. 1).
Ustawa o nieuczciwej konkurencji rozumie pod pojęciem przedsiębiorstwa każdą zarobkową działalność, prowadzoną we własnym imieniu, każdą jednostkę gospodarczą, zorganizowaną celem dokonywania świadczeń za zapłatą. Należy tu także agent handlowy (orz. SN z 4.5.1928 r., KR 404/27, OSP 1928, Nr. 1, poz. 444, które nadal zachowało swoją aktualność).
Jednak Sąd Najwyższy uznał, że przepisów ZNKU nie stosuje się w postępowaniu o rejestrację dzienników i czasopism (art. 20 i nast. PrPras) (post. SN z 5.3.2002 r., I CKN 540/00, OSN 2003, Nr. 2, poz. 29).

Nb 9

9. Przepis art. 17 w pkt 4⁴ stanowi, że do właściwości sądu okręgowego należą również sprawy o odszkodowanie z tytułu szkody wyrządzonej przez wydanie prawomocnego orzeczenia niezgodnego z prawem.
Sprawy z tego zakresu zostały przekazane do właściwości rzeczowej sądów okręgowych w celu zachowania jak najszerszych gwarancji w dochodzeniu wynagrodzenia szkody wyrządzonej przez wydanie niezgodnego z prawem orzeczenia, od którego skarga kasacyjna nie przysługuje.

Nb 10

10. Niezależnie od spraw wskazanych w komentowanym przepisie do właściwości rzeczowej sądu okręgowego należy:

1) orzekanie o uznaniu orzeczeń sądów zagranicznych (art. 1148¹ § 1 KPC);

2) orzekanie o wykonalności sądów zagranicznych i ugód zawartych przed takimi sądami (art. 1151¹ § 1 i art. 1152 KPC).

Nb 11

11. Kodeks określa również w sposób szczególny właściwość rzeczową Sądu Okręgowego w Warszawie – sądu ochrony konkurencji i konsumentów w sprawach:

1) o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone (art. 479³⁶ KPC);

2) odwołań od decyzji i zażaleń na postanowienia Prezesa Urzędu Regulacji i Energetyki w postępowaniu w sprawach z zakresu regulacji energetyki (art. 479⁴⁶ KPC);

3) odwołań od decyzji i zażaleń na postanowienia Prezesa Urzędu Komunikacji Elektronicznej w postępowaniu w sprawach z zakresu regulacji telekomunikacji i poczty (art. 479⁵⁷ KPC);

4) odwołań od decyzji i zażaleń na postanowienia Prezesa Urzędu Transportu Kolejowego w postępowaniu w sprawach z zakresu regulacji transportu kolejowego (art. 479⁶⁸ KPC).

Art. 18. [Przekazanie sprawy sądowi okręgowemu]

§ 1.¹⁷ Jeżeli przy rozpoznawaniu sprawy w sądzie rejonowym powstanie zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, sąd ten może przekazać sprawę do rozpoznania sądowi okręgowemu. Postanowienie o przekazaniu sprawy wymaga uzasadnienia.

§ 2.¹⁸ Sąd okręgowy może przed pierwszą rozprawą odmówić przyjęcia sprawy do rozpoznania i zwrócić sprawę sądowi rejonowemu, jeżeli uzna, że poważne wątpliwości nie zachodzą. Postanowienie zapada na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów i wymaga uzasadnienia. Ponowne przekazanie tej samej sprawy przez sąd rejonowy nie jest dopuszczalne.

Nb 1

1. Przepis stanowi wyjątek od zasady statuowanej w art. 15 (perpetuatio fori). Jedyną przesłanką przekazania sprawy do rozpoznania sądowi okręgowemu jest powstanie zagadnienia prawnego budzącego poważne wątpliwości. Owe poważne wątpliwości mogą dotyczyć zarówno prawa materialnego, jak i procesowego.

Nb 2

2. Nie każde wątpliwości natury prawnej mogą stanowić podstawę przekazania sprawy do rozpoznania sądowi okręgowemu. Ustawa wymaga bowiem, aby były to wątpliwości „poważne”, tzn. mające zasadnicze znaczenie dla rozstrzygania danej sprawy.

Nb 3

3. Wymóg uzasadnienia postanowienia o przekazaniu sprawy oznacza, że sąd rejonowy obowiązany jest do wskazania zagadnienia prawnego, jakie wystąpiło w trakcie rozpoznawania konkretnej sprawy, jak je rozstrzygnął i dlaczego owo rozstrzygnięcie budzi jego poważne wątpliwości. Zapobiega to unikaniu przez sądy rejonowe rozstrzygania trudnych spraw we własnym zakresie i przerzucania ich do rozpoznania przez sądy okręgowe.

Nb 4

4. Zagadnienie (zagadnienia) prawne budzące poważne wątpliwości mogą wyłonić się na każdym etapie postępowania przed sądem rejonowym aż do chwili wyrokowania. Chwila powstania tych wątpliwości nie ma żadnego znaczenia dla zasadności przekazania sprawy.

Nb 5

5. Sąd rejonowy podejmuje postanowienie o przekazaniu sprawy z urzędu. Nie oznacza to jednak, że strony, interwenienci, prokurator i inne podmioty postępowania cywilnego nie mogą składać wniosków o przekazanie sprawy. Przeciwnie, wnioski takie są wskazane, aby zwrócić uwagę sądu na występujące w sprawie zagadnienia prawne, które budzą poważne wątpliwości, zwłaszcza kiedy wniosek taki zgłaszają profesjonalni pełnomocnicy.
Treść § 1 komentowanego przepisu nie daje podstaw do zwrócenia się przez sąd rejonowy do sądu okręgowego o rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego budzącego poważne wątpliwości. Może on jedynie przekazać sprawę do rozpoznania sądowi okręgowemu.

Nb 6

6. Na postanowienie sądu rejonowego o przekazaniu sprawy sądowi okręgowemu, jak i na postanowienie sądu okręgowego o odmowie jej przyjęcia nie przysługuje zażalenie, nie jest to bowiem postanowienie kończące postępowanie w sprawie, a ponadto dotyczy przekazania sprawy sądowi wyższemu (por. art. 394 § 1 pkt 1 in fine KPC) (por. też orz. SN z 25.8.1967 r., II CZ 60/67, OSN 1968, Nr. 3, poz. 51).

Nb 7

7. Według Sądu Najwyższego, w razie wydania wyroku przez sąd rejonowy nie można w trybie art. 18 KPC przekazać wniosku o uzupełnienie wyroku sądowi okręgowemu. Prowadziłoby to bowiem do wydania wyroku w tej samej sprawie przez różne sądy, a w konsekwencji postępowanie przed sądem okręgowym byłoby dotknięte nieważnością z mocy art. 379 pkt 4 KPC (por. wyr. SN z 9.12.1976 r., II CR 469/76, OSPiKA 1978, Nr. 1, poz. 4). Stanowisko to podzielili M. Jędrzejewska ([w:] Komentarz do Kodeksu postępowania cywilnego, pod red. T. Erecińskiego, Warszawa 2001, t. I, s. 113) i J. Rodziewicz ([w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, t. I, pod red. K. Piaseckiego, Warszawa 2001, s. 180). Odmienne stanowisko zajął W. Siedlecki (Glosa do wyroku SN z 9.12.1976 r., II CR 469/76, OSPiKA 1978, Nr. 1, s. 13 i nast.). Moim zdaniem, stanowisko W. Siedleckiego należy podzielić, wyrokiem zakończyła się bowiem tylko część postępowania dotycząca roszczenia (roszczeń) nim rozstrzygniętego. W pozostałej części, o której sąd rejonowy nie orzekł, na tle jej rozstrzygania mogą zrodzić się poważne wątpliwości w związku z zagadnieniem prawnym, które uzasadniają przekazanie sprawy do rozpoznania sądowi okręgowemu. Trafnie W. Siedlecki (tamże, s. 13 i nast.) argumentuje, że rozstrzyganie o pominiętym roszczeniu (roszczeniach) jest rozstrzyganiem o nowej sprawie, do którego można doprowadzić poprzez wniosek o uzupełnienie wyroku bądź też w drodze osobnego powództwa.

Nb 8

8. Postanowienie o przekazaniu sprawy do rozpoznania sądowi okręgowemu nie jest dla tego ostatniego sądu wiążące. Sąd okręgowy może w terminie zawitym do chwili rozpoczęcia pierwszej rozprawy, zwrócić sprawę sądowi rejonowemu, jeżeli uzna, że poważne wątpliwości nie zachodzą.
Po rozpoczęciu rozprawy sąd okręgowy nie może już zwrócić sprawy sądowi rejonowemu.

Nb 9

9. W wypadku zwrócenia sprawy przez sąd okręgowy, ponowne jej przekazanie sądowi okręgowemu jest niedopuszczalne. Na postanowienie o zwrocie sprawy nie przysługuje zażalenie.

Nb 10

10. W razie przekazania sprawy przez sąd rejonowy do rozpoznania sądowi okręgowemu, sąd okręgowy staje się sądem właściwym do jej rozpoznania także po uchyleniu przez sąd drugiej instancji (sąd apelacyjny) jego orzeczenia (por. post. SN z 18.12.1967 r., III PRN 81/67, OSNAPiUS 1968, Nr. 6, poz. 111).

Oddział 2. Wartość przedmiotu sporu

Art. 19. [Zasada]

§ 1. W sprawach o roszczenia pieniężne, zgłoszone choćby w zamian innego przedmiotu, podana kwota pieniężna stanowi wartość przedmiotu sporu.

§ 2. W innych sprawach majątkowych powód obowiązany jest oznaczyć w pozwie kwotą pieniężną wartość przedmiotu sporu, uwzględniając postanowienia zawarte w artykułach poniższych.

Nb 1

1. Oznaczenie wartości przedmiotu sporu stanowi jedno z wymagań formalnych przewidzianych dla pozwu (art. 187 § 1 pkt 1 KPC) oraz dla wniosku w postępowaniu nieprocesowym (art. 511 § 1 w zw. z art. 187 § 1 pkt 1 KPC).
Nieoznaczenie wartości przedmiotu sporu stanowi brak formalny, który powinien zostać usunięty w trybie art. 130 KPC.

Nb 2

2. Obowiązek oznaczenia wartości przedmiotu sporu w każdej sprawie spoczywa na powodzie.

Nb 3

3. Wartość przedmiotu sporu wiąże się ściśle z właściwością rzeczową sądu (art. 17 pkt 4 KPC), a ponadto posiada ona istotne znaczenie dla ustalenia należnych opłat i kosztów sądowych (opłaty sądowej od pozwu, kosztów zastępstwa adwokackiego itp.).

Nb 4

4. Wartość przedmiotu sporu podana przez powoda, niezakwestionowana przez pozwanego ani przez sąd z urzędu niesprawdzona, obowiązuje sąd i strony we wszystkich instancjach (zob. orz. SN z 14.1.1938 r., C III 2538/37, PPC 1938, Nr. 11–12, s. 379; J. Gudowski, Kodeks, s. ŻN 109, 19/2).

Nb 5

5. Jeżeli powód dochodzi zapłaty konkretnej sumy pieniężnej, to nie musi oznaczać wartości przedmiotu sporu. Wartość tę bowiem oznacza właśnie dochodzona suma pieniężna, nawet jeżeli dochodzona jest w zamian za inny przedmiot.

Nb 6

6. W każdej sprawie majątkowej powód obowiązany jest oznaczyć wartość przedmiotu sporu. Jej oznaczenie następuje według wartości majątkowej przedmiotu sporu ustalanej w chwili wytoczenia powództwa. Wartość ta nie ulega zmianie do końca postępowania w danej sprawie.
Jeżeli powód zgłasza w pozwie roszczenia alternatywne lub ewentualne, o wartości przedmiotu sporu decyduje wartość wyższego ze zgłoszonych roszczeń.
Natomiast zarzut zatrzymania nie ma wpływu na wartość przedmiotu sporu oraz wartość przedmiotu zaskarżenia (post. SN z 29.7.2001 r., III CZ 44/01, BSN 2002, Nr. 1, s. 59).
Wartość przedmiotu sporu określona przed 1.1.1995 r. podlega przeliczeniu w stosunku 10 000 zł równa się 1 zł nowy (art. 4 ust. 6 ustawy z 7.7.1994 r. o denominacji złotego, Dz.U. Nr. 84, poz. 386 ze zm.) (zob. post. SN z 19.10.1999 r., II CZ 114/99, Legalis).

Nb 7

7. W sprawie o roszczenie majątkowe inne niż pieniężne wskazanie wartości przedmiotu sporu następuje przez oznaczenie konkretnej kwoty pieniężnej; nie jest więc dopuszczalne określenie tej wartości w sposób dorozumiany (por. post. SN z 8.1.1998 r., II CZ 154/97, OSN 1998, Nr. 7–8, poz. 122).

Nb 8

8. W sprawie o zasądzenie odszkodowania z tytułu bezprawnego rozwiązania umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony bez wypowiedzenia na podstawie art. 52 KP wartość przedmiotu sporu stanowi podana kwota pieniężna (art. 19 § 1 KPC), a nie suma wynagrodzenia za pracę za okres jednego roku (art. 23¹ KPC) (zob. uchw. SN z 6.12.2001 r., III ZP 28/01, OSNP 2002, Nr. 15, poz. 350).

Nb 9

9. Sprawa o nakazanie pozwanemu wykonania określonych czynności lub znoszenia przez niego określonych czynności wykonywanych przez powoda, jest sprawą o świadczenie, lecz nie o świadczenie pieniężne (art. 19 § 1 KPC) i jeśli ma charakter majątkowy, to wartość przedmiotu sporu (zaskarżenia) nie jest tożsama z ewentualną szkodą, którą poniesie pozwany na skutek wykonania wyroku. W takiej sprawie oznacza kwotę pieniężną: powód w pozwie – wartość przedmiotu sporu, a skarżący w apelacji (skardze kasacyjnej) – wartość przedmiotu zaskarżenia (art. 19 § 2 KPC) (zob. post. SN z 14.1.1999 r., I CZ 187/98, Legalis).

Nb 10

10. Sprostowanie przez powoda błędnego określenia żądanej w pozwie kwoty powoduje, że pierwotnie żądana kwota nie może być uznana za wartość przedmiotu sporu (zob. post. SN z 16.1.1998 r., I PZ 48/97, OSNP 1999, Nr. 3, poz. 91).

Nb 11

11. Wartość przedmiotu zaskarżenia w sprawie o nakazanie złożenia oświadczenia woli, co do zawarcia umowy o pracę na czas określony, wyznacza wynagrodzenie za pracę, jakie miał uzyskać pracownik (zob. post. SN z 17.11.1997 r., I PKN 430/97, OSNP 1998, Nr. 17, poz. 512).

Nb 12

12. Wartość lokatorskiego prawa do lokalu w sprawie o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej między małżonkami stanowi kwota obliczona w sposób przewidziany w art. 218 § 4 PrSpółdz (zob. post. SN z 17.10.1997 r., III CKU 47/97, OSN 1998, Nr. 3, poz. 48).

Nb 13

13. W postępowaniu kasacyjnym odpowiednie stosowanie – dla oznaczenia wartości przedmiotu zaskarżenia – art. 19–23 KPC nie może uzasadniać ponownego ustalania tej wartości. Tożsamość zakresu rozstrzygnięcia kwestionowanego w apelacji i w skardze kasacyjnej wyłącza dopuszczalność oznaczenia w skardze kasacyjnej wartości przedmiotu zaskarżenia w kwocie innej niż poprzednio w apelacji (zob. post. SN z 19.6.1997 r., III CZ 25/97, OSN 1997, Nr. 10, poz. 162).

Nb 14

14. W sprawach o ustalenie, że strony wiązała – nie umowa sprzedaży, lecz umowa o pośrednictwo przy sprzedaży (art. 734 i nast. KC), wartość przedmiotu sporu stanowi suma pieniężna odpowiadająca prowizji należnej pośrednikowi za jeden rok poprzedzający powstanie tego sporu (zob. post. SN z 19.4.1989 r., II CZ 59/89, Legalis).

Nb 15

15. W sprawie o stwierdzenie zasiedzenia nieruchomości do wartości przedmiotu sprawy nie wlicza się nakładów poczynionych przez jej samoistnego posiadacza (zob. uchw. SN z 14.12.1984 r., III CZP 79/84, OSN 1985, Nr. 9, poz. 124).

Nb 16

16. W sprawie o przeniesienie własności działki na podstawie art. 231 § 1 KC do wartości przedmiotu sporu nie wlicza się wartości budowli wzniesionej przez powoda (zob. uchw. SN z 7.8.1984 r., III UZP 50/84, OSN 1985, Nr. 2–3, poz. 25).

Nb 17

17. Do wartości przedmiotu współwłasności wlicza się wartość części składowych rzeczy (art. 47 § 2 KC) także wtedy, gdy nakłady na rzecz zostały poczynione odrębnie przez poszczególnych współwłaścicieli [zob. uchw. SN(7, zasada prawna) z 19.2.1977 r., III CZP 64/76, OSN 1977, Nr. 8, poz. 123].

Nb 18

18. Wartością przedmiotu zaskarżenia wyroku wstępnego jest wartość przedmiotu sporu (zob. uchw. SN z 25.4.1974 r., III CZP 11/74, OSN 1974, Nr. 12, poz. 211).

Nb 19

19. Sprawa z odwołania pracownika od wypowiedzenia dotyczy trwania stosunku pracy, a ściślej warunków jego trwania, i ma charakter sprawy o istnienie stosunku pracy. Gdyby przedmiotem wypowiedzenia były tylko warunki wynagrodzenia, można by twierdzić, że jest sprawą o powtarzające się świadczenie pieniężne. Będzie sprawą o roszczenie pieniężne, jeżeli pracownik zgłosi wyłącznie roszczenie o odszkodowanie. Po rozwiązaniu umowy o pracę wskutek odmowy przyjęcia nowych warunków pracy i płacy mogłaby być uważana za dotyczącą rozwiązania stosunku pracy. W zależności od konkretnego przypadku podstawę prawną określenia wartości przedmiotu sporu, a w konsekwencji także zaskarżenia, w sprawach z odwołania od wypowiedzenia zmieniającego mogłyby więc stanowić – art. 19 KPC (żądanie odszkodowania niezależnie od tego, czy stosunek pracy się rozwiązał, czy trwa), art. 22 KPC (żądanie jedynie „przywrócenia” warunków wynagrodzenia, a więc wyższego świadczenia powtarzającego się) i art. 23¹ KPC (żądanie przywrócenia do pracy na warunkach poprzednich po ustaniu stosunku pracy – jako sprawa o jego rozwiązanie) (post. SN z 8.4.2002 r., I PZ 18/02, Prok. i Pr. 2003, Nr. 4, s. 41).

Nb 20

20. W sprawie, w której sąd zasądził od pracodawcy na rzecz pracownika odszkodowanie z tytułu niegodnego z prawem rozwiązania umowy o pracę za wypowiedzeniem (art. 45 § 1 lub § 2 w zw. z art. 47¹ KP), wartość przedmiotu zaskarżenia stanowi dla pozwanego pracodawcy zasądzona kwota pieniężna (art. 19 § 1 w zw. z art. 368 § 2 KPC), a nie suma wynagrodzenia za pracę za okres jednego roku (art. 23¹ w zw. z art. 368 § 2 KPC) (post. SN z 30.1.2003 r., I PK 263/02, MoP 2004, Nr. 1, s. 10).

Nb 21

21. Wartość przedmiotu zaskarżenia wyznacza kwota żądanego roszczenia oddzielnie dla każdego z powodów występujących w spawie na zasadzie współuczestnictwa formalnego, także wówczas, gdy powództwo na ich rzecz wytoczył związek zawodowy (post. SN z 12.1.2004 r., I PZ 109/03, OSNP 2004, Nr. 23, poz. 405).

Nb 22

22. W sprawie o zasądzenie zaległych świadczeń z tytułu dodatku kombatanckiego i ryczałtu energetycznego wartość przedmiotu sporu stanowi żądana kwota (art. 19 § 1 KPC) (post. SN z 14.2.2005 r., I UZ 47/04, OSNP 2005, Nr. 19, poz. 310).

Nb 23

23. Natomiast w sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych, której przedmiot stanowi odwołanie od decyzji odmawiającej przyznania zasiłku chorobowego, wartość przedmiotu sporu stanowi kwota zasiłku za okresy, których dotyczyła decyzja (post. SN z 24.5.2005 r., I UZ 7/05, OSNAPiUS 2006, Nr. 5–6, poz. 101).

Nb 24

24. W sprawie opartej na roszczeniu z art. 527 KC (tzw. skarga pauliańska) wartość przedmiotu sporu powinna być określona jako kwota równa wierzytelności powoda, która ma być chroniona tą skargą. Uwzględnienie powództwa oznacza bowiem, że wierzyciel może z pierwszeństwem przed wierzycielami osoby trzeciej, dochodzić zaspokojenia tej wierzytelności z przedmiotów majątkowych, które wskutek czynności prawnej uznanej za bezskuteczną wyszły z majątku dłużnika albo do niego nie weszły (art. 532 KC). Przedmiotem ochrony jest tu zatem wierzytelność powoda, która nie mogła zostać zaspokojona na skutek krzywdzącej wierzyciela czynności prawnej dokonanej przez dłużnika z osobą trzecią i wierzytelność ta, określona kwotowo, stanowi wartość przedmiotu sporu, zgodnie z zasadami art. 19 § 2 i art. 20 KPC (post. SN z 12.1.2007 r., IV CZ 105/06, Legalis).

Nb 25

25. Sąd Najwyższy przyjął, że oznaczenie w apelacji wartości przedmiotu zaskarżenia podlega w uzasadnionych przypadkach sprawdzeniu przez sąd na podstawie art. 25 § 1 w zw. z art. 368 § 2 KPC, przy zastosowaniu reguł określonych w art. 19–24 KPC (post. SN z 6.4.2007 r., II PZ 12/07, OSN 2008, Nr. 11–12, poz. 169).

Nb 26

26. Dla określenia wartości przedmiotu sporu lub wartości zaskarżenia w sprawie o roszczenie pieniężne wyrażane w walucie obcej miarodajny jest kurs tej waluty w dniu wniesienia pozwu; późniejsza zmiana kursu jest w tym względzie bez znaczenia (post. SN z 8.8.2008 r., V CZ 49/08, Legalis).

Nb 27

27. Przy współuczestnictwie formalnym, gdy dochodzone są roszczenia oparte na jednakowej podstawie faktycznej i prawnej wartość przedmiotu zaskarżenia oblicza się oddzielnie dla każdego ze współuczestników. Brak jest podstaw by odmienną zasadę przyjąć dla wypadków współuczestnictwa materialnego (post. SN z 14.1.2009 r., IV CZ 105/08, Legalis).

Nb 28

28. W sprawie o zasądzenie odszkodowania z tytułu bezprawnego rozwiązania umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony bez wypowiedzenia na podstawie art. 52 KP wartość przedmiotu sporu stanowi podana kwota pieniężna (art. 19 § 1 KPC), a nie suma wynagrodzenia za pracę za okres jednego roku (art. 231 KPC) (post. SN z 8.10.2010 r., II PZ 28/10, niepubl.).

Nb 29

29. W sprawie o ponowne obliczanie renty rodzinnej wartość przedmiotu sporu ustala się na podstawie art. 22 KPC, a żądanie wyrównania tego świadczenia na podstawie art. 133 ust. 1 pkt 2 ustawy z 17.12.1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr. 153, poz. 1227 ze zm.) za okres 3 lat poprzedzających datę złożenia wniosku nie stanowi odrębnego roszczenia w rozumieniu art. 19 § 1 i art. 21 KPC (post. SN z 2.3.2011 r., II UZ 3/11, niepubl.).

Nb 30

30. Gdy żądanie pozwu obejmuje tak świadczenia zaległe, jak i świadczenia, które mają powtarzać się w przyszłości, to o wartości przedmiotu sporu decydują dwa „roszczenia”. Wartość każdego z nich oblicza się inaczej i ich suma określa całkowitą wartość przedmiotu sporu (post. SN z 3.2.2011 r., II UZ 46/10, niepubl.).

Art. 20. [Rozwinięcie]

Do wartości przedmiotu sporu nie wlicza się odsetek, pożytków i kosztów, żądanych obok roszczenia głównego.

Nb 1

1. Roszczenie główne jest to prawo podmiotowe, którego zrealizowania w procesie domaga się powód i które stanowi istotę rozstrzygnięcia.
Obok roszczenia głównego mogą występować – i najczęściej występują – tzw. roszczenia akcesoryjne (uboczne), takie jak odsetki, pożytki i koszty.

Nb 2

2. Roszczenia akcesoryjne nie mogą powstać bez roszczenia głównego.

Nb 3

3. Odsetki stanowią wynagrodzenie za korzystanie z cudzych pieniędzy lub innych rzeczy zamiennych (ruchomych), bądź też za obrót własnymi pieniędzmi w cudzym interesie. Do innej z kolei kategorii należą odsetki za zwłokę w wykonaniu zobowiązania pieniężnego, o których mowa w art. 481 KC.
Można je zaliczyć do swoistego rodzaju odszkodowania. Sprawy dotyczące odsetek reguluje Kodeks cywilny.
Żadne odsetki, w tym także odsetki od zaległych odsetek (art. 481 § 1 KC), nie podlegają wliczaniu do wartości przedmiotu sporu.
Jeżeli obok świadczenia głównego dochodzone są odsetki i to obojętnie w jakiej postaci – określone procentowo, czy wyliczone jako kwota, to zachodzi sytuacja objęta komentowanym przepisem, powód dochodzi bowiem świadczenia głównego i „obok” niego świadczenia ubocznego w postaci odsetek (zob. post. SN z 29.9.2000 r., V CKN 71/00, Legalis).
W sprawie, w której powód nie dochodzi ani wierzytelności z odsetkami, ani zaległych odsetek, domaga się natomiast uznania umowy sprzedaży za bezskuteczną w celu zaspokojenia wierzytelności z ustawowymi odsetkami od określonego dnia norma art. 20 KPC nie znajduje zastosowania (post. SN z 7.5.2008 r., II CZ 25/08, Legalis).
Odsetki nie są dochodzone obok świadczenia głównego, jeżeli następuje zmiana ich charakteru z należności okresowej na kwotę poddaną oprocentowaniu, czyli na kapitał. Przepis art. 20 KPC nie ma zastosowania do wypadku kapitalizacji odsetek w prawnym znaczeniu (post. SN z 30.5.2007 r., I CZ 38/07, Legalis).
Sąd Najwyższy uznał, iż zgodnie z art. 20 w zw. z art. 398⁴ § 2 w zw. z art. 398²¹ i art. 368 § 2 KPC do wartości przedmiotu zaskarżenia w skardze kasacyjnej nie dolicza się odsetek zasądzonych obok żądania głównego i zaskarżonych obok zaskarżenia roszczenia głównego (post. SN z 9.5.2007 r., II CZ 30/07, Legalis).

Nb 4

4. Pożytkami naturalnymi rzeczy są jej płody i inne odłączone od niej części składowe stanowiące dochód z rzeczy. Pożytkami cywilnymi zaś są dochody, które rzecz przynosi na podstawie stosunku prawnego (art. 53 § 1 i 2 KC). Natomiast pożytkami prawa są dochody, które prawo to przynosi zgodnie ze swym społeczno-gospodarczym przeznaczeniem (art. 54 KC). Żadnych z tych pożytków nie wlicza się do wartości przedmiotu sporu.

Nb 5

5. Przez koszty w rozumieniu przepisu należy rozumieć wszelkie koszty, a więc zarówno koszty procesu, jak i koszty związane z czynnością prawną stanowiącą przedmiot postępowania (roszczenie materialnoprawne), a także inne koszty, jak np. koszty prywatnych ekspertyz.

Nb 6

6. O zastosowaniu normy art. 20 KPC przy obliczaniu wartości przedmiotu sporu i odpowiednio wartości przedmiotu zaskarżenia, decyduje to, czy odsetki, pożytki lub koszty są żądane obok roszczenia głównego. Przesłanka ta nie jest spełniona np. wtedy, gdy powód dochodzi odrębnym pozwem samych odsetek, albo gdy odsetki uległy skapitalizowaniu, tj. po powstaniu zaległości strony zgodziły się na doliczenie zaległych odsetek do dłużnej sumy (art. 482 § 1 KC) i powód dochodzi całej tak obliczonej kwoty. Natomiast przesłankę tę należy uznać za spełnioną np. wtedy, gdy powód domaga się określonej sumy z odsetkami, obojętnie czy oznaczonymi jedynie w stosunku procentowym, czy już obliczonymi kwotowo (zob. post. SN z 2.4.1998 r., I CZ 13/98, Wok. 1998, Nr. 8, s. 5).

Nb 7

7. Do wartości przedmiotu zaskarżenia skargą kasacyjną nie wlicza się kosztów procesu (post. SN z 22.12.2005 r., II PK 188/05, OSNAPiUS 2006, Nr. 21–22, poz. 329).

Nb 8

8. Odsetki nie są dochodzone obok świadczenia głównego, jeżeli następuje zmiana ich charakteru z należności okresowej na kwotę poddaną oprocentowaniu, czyli na kapitał. Przepis art. 20 KPC nie ma zastosowania do wypadku kapitalizacji odsetek w prawnym znaczeniu (post. SN z 28.11.2008 r., V CZ 78/08, Legalis).

Nb 9

9. Artykuł 20 KPC nie ma zastosowania w sytuacji, gdy do wartości przedmiotu zaskarżenia skargą kasacyjną zaliczone zostały skapitalizowane odsetki w znaczeniu prawnym.
W sensie prawnym kapitalizacja odsetek ma miejsce także wówczas, gdy odsetek nie wyliczono kwotowo, ale podano je jako procent od określonej kwoty za pewien zamknięty okres i od tak ujętych odsetek zażądano odsetek. Jednak takie sformułowanie pozwu narusza art. 19 § 2 KPC, zgodnie z którym powód obowiązany jest oznaczyć w pozwie kwotą pieniężną wartość przedmiotu sporu (a na dalszym etapie procesu – wartość przedmiotu zaskarżenia). W takiej sytuacji jednak sąd nie powinien zakwalifikować wskazanych odsetek jako dochodzonych obok roszczenia głównego w rozumieniu art. 20 KPC, ale wezwać powoda do poprawienia pozwu w trybie art. 130 § 1 KPC (post. SN z 14.1.2009 r., III PZ 2/08, Legalis).

Art. 21. [Kilka roszczeń]

Jeżeli powód dochodzi pozwem kilku roszczeń, zlicza się ich wartość.

Nb 1

1. Przepis dotyczący tzw. kumulacji przedmiotowej roszczeń, tj. sytuacji, w której powód dochodzi kilku roszczeń od jednego pozwanego lub w wypadku współuczestnictwa po stronie pozwanej – występuje przeciwko współuczestnikom z odrębnymi roszczeniami. Rozstrzygające znaczenie posiada tu kumulacja roszczeń dochodzonych od strony pozwanej (por. orz. SN z 30.4.1966 r., II PZ 20/66, OSPiKA 1967, Nr. 3, poz. 64).

Nb 2

2. Artykuł 21, nakazujący przy kumulacji roszczeń przyjmować za podstawę obliczenia wpisu ogólną wartość połączonych roszczeń, nie odnosi się do żądań ewentualnych i alternatywnych (zob. post. SN z 20.4.1966 r., I CZ 29/66, OSPiKA 1967, Nr. 2, poz. 36 z glosą J. Klimkiewicza, OSPiKA 1967, Nr. 2, poz. 36).

Nb 3

3. Zgodnie z komentowanym przepisem, zliczeniu podlega wartość kilku roszczeń dochodzonych przez powoda, a nie wartość roszczeń kilku powodów (zob. post. SN z 18.7.2000 r., I PZ 50/00, OSNP 2001, Nr. 5, poz. 10).

Nb 4

4. W postępowaniu nakazowym żądana w pozwie suma z tytułu kosztu blankietu wekslowego (opłata skarbowa) jest – podobnie jak żądana suma z tytułu wierzytelności wekslowej – roszczeniem głównym i dlatego wchodzi ona do wartości przedmiotu sporu według zasady przewidzianej w art. 21 KPC (zob. post. SN z 21.2.1969 r., I CZ 5/69, OSN 1969, Nr. 12, poz. 226; J. Sobkowski, E. Wengerek, Przegląd orzecznictwa, NP 1971, Nr. 5, s. 734).

Nb 5

5. W sprawie o jednorazowe odszkodowanie i rentę wypadkową, dochodzone jednym pozwem, do ustalenia wartości przedmiotu zaskarżenia stosuje się art. 21 KPC (post. SN z 22.6.2004 r., II UZ 17/04, OSNAPiUS 2005, Nr. 2, poz. 26).

Nb 6

6. W sprawach o świadczenia emerytalno-rentowe żądanie podwyższenia pobieranego świadczenia za okres wcześniejszy od objętego zaskarżoną decyzją nie jest roszczeniem odrębnym i art. 21 KPC nie ma zastosowania, a wartość przedmiotu sporu ustala się na podstawie art. 22 (post. SN z 21.4.2005 r., I UZ 76/04, OSNAPiUS 2006, Nr. 3–4, poz. 66).

Nb 7

7. Sąd Najwyższy przyjął, że w sprawie z powództwa rodziców, występujących z roszczeniami odszkodowawczymi przeciwko zakładowi ubezpieczeń w związku ze śmiercią dziecka w wypadku komunikacyjnym, wartością przedmiotu sporu określającą właściwość rzeczową sądu jest łączna wartość dochodzonych roszczeń (uchw. SN z 9.1.2008 r., III CZP 111/07, MoP 2009, Nr. 3, s. 151).
Z kolei sprawa, w której ubezpieczony kwestionuje wysokość potrąceń dokonywanych ze świadczenia emerytalno-rentowego na podstawie art. 139 ustawy z 17.12.1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr. 153, poz. 1227 ze zm.), jest sprawą o wysokość świadczenia i wartość przedmiotu zaskarżenia skargą kasacyjną powinna być w niej obliczona zgodnie z art. 22 KPC (wyr. SN z 10.7.2007 r., II UK 267/06, OSN 2008, Nr. 17–18, poz. 262).
Natomiast wartość przedmiotu sporu w sprawie z odwołania od decyzji organu rentowego waloryzującej emeryturę wylicza się w ten sposób, że od kwoty stanowiącej miesięczną wysokość świadczenia, do której zdaniem odwołującego się powinno ono zostać zwaloryzowane, odejmuje się kwotę ustaloną w decyzji i następnie określa się ją w stosunku rocznym (art. 22 KPC; post. SN z 18.1.2006 r., II UZ 74/05, OSN 2007, Nr. 7–8, poz. 116).

Nb 8

8. Przepis art. 21 KPC nie ma zastosowania do roszczeń ewentualnych (post. SN z 28.10.2008 r., I PZ 25/08 OSNAPUS 2010, Nr. 5–6, poz. 70).

Art. 22. [Świadczenia powtarzające się]

W sprawach o prawo do świadczeń powtarzających się wartość przedmiotu sporu stanowi suma świadczeń za jeden rok, a jeżeli świadczenia trwają krócej niż rok – za cały czas ich trwania.

Nb 1

1. Świadczenia określone w przepisie muszą być oparte na jednolitej podstawie prawnej, powtarzać się w pewnych odstępach czasu, niekoniecznie regularnych, o podobnej wartości, ale zawsze możliwej do oznaczenia (np. świadczenia alimentacyjne, renty wyrównawcze itp.).

Nb 2

2. Reguła wyrażona w art. 22 nie wchodzi w rachubę w sytuacji, kiedy powód dochodzi zaległych świadczeń za okres poprzedzający wniesienie pozwu. Wówczas bowiem wartość zaległych świadczeń ulega zliczeniu i dodaniu do żądań powtarzających się świadczeń na przyszłość (zob. uchw. SN z 15.1.1981 r., III CZP 69/80, OSN 1981, Nr. 6, poz. 101).
W wypadku kiedy powód dochodzi w procesie zasądzenia jednego lub kilku z powtarzających się świadczeń, komentowany przepis nie ma zastosowania, a w grę wchodzi zasada wyrażona w art. 19 KPC.

Nb 3

3. W sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych wartość przedmiotu sporu określa przedmiot decyzji organu rentowego zaskarżonej do sądu ubezpieczeń społecznych. W sprawie o przeliczenie podstawy emerytury i ustalenie nowej jej wysokości, wartość przedmiotu sporu i pochodną od niej wartość przedmiotu zaskarżenia wyraża różnica świadczeń za jeden rok, obliczona według reguł określonych w art. 22 (zob. post. SN z 22.4.2002 r., II UZ 11/02, OSNP 2002, Nr. 17, poz. 7).

Nb 4

4. Sprawa o wyrównanie różnicy między pobieraną rentą rodzinną a należną rentą rodzinną wypadkową, nie jest sprawą o prawo do świadczeń powtarzających się (art. 22 KPC), w związku z czym wartość przedmiotu sporu i zaskarżenia stanowi różnica między otrzymywaną dotychczas rentą a przyznaną rentą rodzinną z tytułu wypadku przy pracy (por. post. SN z 25.6.2002 r., II UZ 39/02, OSNAPiUS 2003, Nr. 1, poz. 9).

Nb 5

5. W sprawie o przyznanie renty z ubezpieczenia społecznego skarga kasacyjna nie przysługuje, jeżeli ubezpieczony w odwołaniu kwestionował jedynie jej wysokość, a wartość tego przedmiotu zaskarżenia jest niższa niż dziesięć tysięcy zł (art. 22 w zw. z art. 398² § 1 KPC) (por. post. SN z 21.7.2003 r., II UZ 45/03, OSNAPiUS 2004, Nr. 11, poz. 200).

Nb 6

6. W sprawach o świadczenia emerytalno-rentowe, żądanie podwyższenia pobieranego świadczenia za okres wcześniejszy od objętego zaskarżoną decyzją, nie jest roszczeniem odrębnym i 21 KPC nie ma zastosowania, a wartość przedmiotu sporu ustala się na podstawie art. 22 KPC (post. SN z 21.4.2005 r., I UZ 76/04, OSNAPiUS 2006, Nr. 3–4, poz. 66).

Nb 7

7. W sprawie o przywrócenie do pracy na poprzednich warunkach płacy w związku z wypowiedzeniem umowy o pracę na czas nieokreślony w tej części (w szczególności w zakresie prawa do nagrody jubileuszowej, dodatku za staż pracy oraz specjalnego wynagrodzenia za wieloletnią pracę bezpośrednio w produkcji) podstawą prawną określenia wartości przedmiotu sporu jest art. 23¹, a nie art. 22 KPC (post. SN z 19.1.2006 r., III PZ 14/05, OSNAPiUS 2007, Nr. 1–2, poz. 18).

Art. 23. [Najem]

W sprawach o istnienie, unieważnienie albo rozwiązanie umowy najmu lub dzierżawy, o wydanie albo odebranie przedmiotu najmu lub dzierżawy, wartość przedmiotu sporu stanowi przy umowach zawartych na czas oznaczony – suma czynszu za czas sporny, lecz nie więcej niż za rok; przy umowach zawartych na czas nie oznaczony – suma czynszu za okres trzech miesięcy.

Nb 1

1. Artykuł 23 dotyczy tak ruchomości, jak i nieruchomości i obejmuje powództwa o świadczenie, ustalenie oraz o ukształtowanie stosunku prawnego.

Nb 2

2. Wartość przedmiotu sporu ustalona według reguł tego przepisu ma znaczenie dla ustalenia właściwości rzeczowej sądu.

Nb 3

3. Wartością przedmiotu sprawy w sprawie o opuszczenie lokalu przez domownika, wspólnie korzystającego z lokalu na podstawie użyczenia, może być kwota odpowiadająca jego trzymiesięcznemu udziałowi w należnościach z tytułu najmu lokalu (por. post. SN z 16.11.2000 r., I CZ 105/00, Legalis).

Nb 4

4. W sprawie o eksmisję ze spółdzielczego mieszkania własnościowego, zajmowanego bez tytułu prawnego, wartość przedmiotu sporu i zaskarżenia powinna być ustalona – przy odpowiednim zastosowaniu art. 23 KPC (por. post. SN z 29.5.1998 r., II CKN 789/97, Legalis; podobnie post. SN z 13.8.1997 r., I CZ 87/97, OSN 1998, Nr. 1, poz. 15).

Nb 5

5. Wartość przedmiotu zaskarżenia w sprawie o świadczenie polegające na opróżnieniu lokalu mieszkalnego, które najemca zajmuje nadal mimo wypowiedzenia mu umowy najmu i rozwiązania z nim tej umowy, powinna odpowiadać wysokości czynszu utraconego z powodu niemożności korzystania z lokalu przez wynajmującego. Tak określona wartość nie może być wyższa od wartości przedmiotu sporu, która powinna być wskazana w pozwie (post. SN z 20.2.1997 r., II CZ 31/97, Prok. i Pr. 1998, Nr. 1, s. 41).

Nb 6

6. Dopuszczalność skargi kasacyjnej w sprawie o eksmisję uzależniona jest od wartości przedmiotu zaskarżenia.
Wartość przedmiotu zaskarżenia w sprawach o opróżnienie lokalu, zajmowanego bez tytułu prawnego lub na podstawie umowy użyczenia, stanowi kwota w wysokości obliczonej według reguł art. 23 KPC. Zatem o dopuszczalności skargi kasacyjnej w sprawach o eksmisję decyduje wartość przedmiotu zaskarżenia oznaczona w sposób wskazany w art. 23 KPC (por. post. SN z 4.4.2000 r., V CZ 8/00, Legalis; post. SN z 7.7.2000 r., III CZ 63/00, niepubl.).

Nb 7

7. W sprawie o wstąpienie w stosunek najmu po zmarłym najemcy mieszkania komunalnego do obliczenia wartości przedmiotu sporu (zaskarżenia) mają zastosowanie przesłanki ustanowione w art. 23 KPC (post. SN z 19.12.2002 r., V CZ 186/02, BSN 2003, Nr. 6, s. 44).

Nb 8

8. Zaznaczyć wypada, że Sąd Najwyższy przyjął, iż umowa zapewniająca służebność dożywotniego zamieszkiwania nie jest umową zawartą na czas oznaczony (post. SN z 22.3.1999 r., II CZ 12/99, R. Pr. 1999, Nr. 5, s. 142; Z. Strus, Przegląd orzecznictwa, Pal. 2000, Nr. 2–3, s. 187).

Nb 9

9. W wypadku braku (nieistnienia) umowy najmu czy dzierżawy w sprawach o odebranie rzeczy wskazanych w komentowanym przepisie wartość przedmiotu sporu (i zaskarżenia) oblicza się na zasadach ogólnych (art. 19 § 2 KPC).

Nb 10

10. Jeżeli powód dochodzi opróżnienia lokalu mieszkalnego, to sprawa ma – także wtedy, gdy sąd jest obowiązany orzec co do uprawnienia do lokalu socjalnego (art. 14 ustawy z 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego) – charakter majątkowy, nie wyłączając części dotyczącej tego orzeczenia, i stosują się do niej, również w tej części, przepisy o obliczaniu wartości przedmiotu sporu (zaskarżenia) w sprawach o wydanie przedmiotu najmu (post. SN z 8.1.2009 r., I CZ 112/08, Legalis).

Art. 23¹.¹⁹ [Roszczenia pracowników]

W sprawach o roszczenia pracowników dotyczące nawiązania, istnienia lub rozwiązania stosunku pracy wartość przedmiotu sporu stanowi, przy umowach na czas określony – suma wynagrodzenia za pracę za okres sporny, lecz nie więcej niż za rok, a przy umowach na czas nieokreślony – za okres jednego roku.

Nb 1

1. Obliczanie wartości przedmiotu sporu według reguł tego przepisu odnosi się wyłącznie do: nawiązania, istnienia lub rozwiązania stosunku pracy.
Dla odróżnienia sprawy o prawo majątkowe od sprawy o prawo niemajątkowe znaczenie ma to czy zgłoszone żądanie zmierza do realizacji prawa lub uprawnienia mającego bezpośredni wpływ na uprawnienie majątkowe strony. Sprawy dotyczące bytu stosunku pracy (nawiązania, ustalenia, przekształcenia, rozwiązania, przywrócenia do pracy) mają charakter majątkowy, choć nie zawsze dochodzone świadczenie ma charakter pieniężny. Roszczenie dotyczące przywrócenia do pracy wiąże się bezpośrednio z osiąganiem wynagrodzenia za pracę oraz innych świadczeń o charakterze majątkowym. Majątkowy aspekt tego prawa wynika także z art. 231 KPC (post. SN z 14.1.2011 r., II PZ 48/10, niepubl.; post. SN z 11.4.2008 r., I PZ 4/08, OSNAPiUS 2009, Nr. 15–16, poz. 204).

Nb 2

2. W sprawie o przywrócenie do pracy na poprzednich warunkach w związku z wadliwym wypowiedzeniem warunków pracy i płacy wartość przedmiotu sporu stanowi suma wynagrodzenia za pracę sprzed jego zmiany za okres jednego roku, niezależnie od tego, czy umowa o pracę uległa rozwiązaniu wskutek odmowy przyjęcia zaproponowanych warunków, czy stosunek pracy trwa na zmienionych warunkach (por. post. SN z 8.4.2002 r., I PZ 18/02, MoP 2002, Nr. 17, poz. 773).

Nb 3

3. Spór o pozbawienie dodatku funkcyjnego, w sytuacji kiedy nie doszło do rozwiązania stosunku pracy, nie jest sprawą dotyczącą istnienia lub rozwiązania stosunku pracy, do której mają zastosowanie szczególne zasady określenia wartości przedmiotu sporu przewidziane w art. 23¹ KPC (zob. post. SN z 12.4.2001 r., I PZ 7/01, OSNP 2001, Nr. 18, poz. 4).

Nb 4

4. W sprawie z powództwa nauczyciela o ustalenie, że jego umowny stosunek pracy przekształcił się w stosunek pracy z mianowania, wartość przedmiotu zaskarżenia – decydującą o dopuszczalności skargi kasacyjnej (art. 398¹ § 1 KPC) – określa się według reguł przewidzianych w art. 23¹ KPC (post. SN z 20.7.2001 r., I PKN 100/01, OSNP 2003, Nr. 14, poz. 337).

Nb 5

5. Sprawa z odwołania pracownika od wypowiedzenia dotyczy trwania stosunku pracy, a ściślej – warunków jego trwania, i ma charakter sprawy o istnienie stosunku pracy. Gdyby przedmiotem wypowiedzenia były tylko warunki wynagrodzenia, można by twierdzić, że jest sprawą o powtarzające się świadczenie pieniężne. Będzie sprawą o roszczenie pieniężne, jeżeli pracownik zgłosi wyłącznie roszczenie o odszkodowanie. Po rozwiązaniu umowy o pracę wskutek odmowy przyjęcia nowych warunków pracy i płacy mogłaby być uważana za dotyczącą rozwiązania stosunku pracy. W zależności od konkretnego przypadku podstawę prawną określenia wartości przedmiotu sporu, a w konsekwencji także zaskarżenia, w sprawach z odwołania od wypowiedzenia zmieniającego mogłyby więc stanowić – art. 19 (żądanie odszkodowania niezależnie od tego, czy stosunek pracy się rozwiązał, czy trwa), art. 22 (żądanie jedynie „przywrócenia” warunków wynagrodzenia, a więc wyższego świadczenia powtarzającego się) i art. 23¹ KPC (żądanie przywrócenia do pracy na warunkach poprzednich po ustaniu stosunku pracy – jako sprawa o jego rozwiązanie) (por. post. SN z 8.4.2002 r., I PZ 18/02, Prok. i Pr. 2003, Nr. 4, s. 41).

Nb 6

6. Wskazanie wartości przedmiotu zaskarżenia w skardze kasacyjnej w sprawie o przywrócenie do pracy w sposób niezgodny z art. 23¹ w zw. z art. 368 § 2 i art. 398²¹ KPC jest niewykonywaniem wezwania sądu w tym przedmiocie w rozumieniu art. 398⁵ § 2 KPC (post. SN z 11.6.2002 r., I PZ 50/02, OSNP 2002, Nr. 19, poz. 2).

Nb 7

7. Sprawy o ustalenie istnienia stosunku pracy są sprawami o prawa majątkowe, a zatem wartość przedmiotu zaskarżenia wyznaczającą dopuszczalność skargi kasacyjnej (art. 398¹ § 1 KPC) określa się w tych sprawach według przesłanek wynikających z art. 23¹ w zw. z art. 398²¹ i art. 368 § 2 KPC (post. SN z 17.10.2002 r., I PZ 93/02, OSNP 2003, Nr. 5, poz. 2).

Nb 8

8. W sprawie, w której sąd zasądził od pracodawcy na rzecz pracownika odszkodowanie z tytułu niezgodnego z prawem rozwiązania umowy o pracę za wypowiedzeniem (art. 45 § 1 lub § 2 w zw. z art. 47¹ KP), wartość przedmiotu zaskarżenia stanowi dla pozwanego pracodawcy zasądzona kwota pieniężna (art. 19 § 1 w zw. z art. 368 § 2 KPC), a nie suma wynagrodzenia za pracę za okres jednego roku (art. 23¹ w zw. z art. 368 § 2 KPC) (post. SN z 30.1.2003 r., I PK 263/02, MoP 2004, Nr. 1, s. 10).

Nb 9

9. Do ustalenia wartości przedmiotu sporu w sprawie o wynagrodzenie za pracę, w tym także za pracę w godzinach nadliczbowych, nie ma zastosowania art. 23¹ KPC, mimo że wynagrodzenie to pozostaje w związku z czasem trwania stosunku pracy (post. SN z 17.3.2003 r., I PZ 2/03, MoP 2004, Nr. 9, s. 12).

Nb 10

10. Wartość przedmiotu zaskarżenia wyznacza kwota żądanego roszczenia oddzielnie dla każdego z powodów występujących w sprawie na zasadzie współuczestnictwa formalnego, także wówczas, gdy powództwo na ich rzecz wytoczył związek zawodowy (post. SN z 12.1.2004 r., I PZ 109/03, OSNP 2004, Nr. 23, poz. 405).

Nb 11

11. Wskazanie na wezwanie sądu wartości przedmiotu zaskarżenia w sprawie o przywrócenie do pracy w sposób niezgodny z art. 23¹ KPC jest niewykonaniem tego wezwania i może stanowić podstawę odrzucenia skargi kasacyjnej (art. 398⁶ § 2 KPC) (post. SN z 23.2.2004 r., I PZ 125/03, OSNP 2005, Nr. 1, poz. 8).

Nb 12

12. W sprawie o przywrócenie do pracy na poprzednich warunkach płacy w związku z wypowiedzeniem umowy o pracę na czas nieokreślony w tej części (w szczególności w zakresie prawa do nagrody jubileuszowej, dodatku za staż pracy oraz specjalnego wynagrodzenia za wieloletnią pracę bezpośrednio w produkcji) podstawą prawną określenia wartości przedmiotu sporu jest art. 23¹, a nie art. 22 KPC (post. SN z 19.1.2006 r., III PZ 14/05, OSNAPiUS 2007, Nr. 1–2, poz. 18).

Nb 13

13. Sprawa dotycząca przeniesienia na inne stanowisko pracy, które powoduje obniżenie wynagrodzenia, jest sprawą o prawo majątkowe, a podstawą prawną określenia wartości przedmiotu sporu jest art. 23¹ KPC (post. SN z 4.2.2008 r., I PZ 2/08, OSNAPiUS 2009, Nr. 11–12, poz. 146).

Nb 14

14. Przepis art. 231 KPC dotyczy nie tylko umów o pracę, lecz również zatrudnienia na podstawie mianowania, jako że przypisana mu funkcja odnosi się do spraw dotyczących nawiązania, istnienia i rozwiązania szerzej rozumianego stosunku pracy. To, że powód na żadnym etapie postępowania nie dochodził roszczenia określonego jakąkolwiek kwotą pieniężną, nie jest argumentem przemawiającym za niemajątkowym charakterem jego roszczenia (post. SN z 11.4.2008 r., I PZ 4/08, OSNAPiUS 2009, Nr. 15–16, poz. 204).

Art. 23².²⁰ [Wydanie nieruchomości]

W sprawach o wydanie nieruchomości posiadanej bez tytułu prawnego lub na podstawie tytułu innego niż najem lub dzierżawa wartość przedmiotu sporu oblicza się przyjmując, stosownie do rodzaju nieruchomości i sposobu korzystania z niej, podaną przez powoda sumę odpowiadającą trzymiesięcznemu czynszowi najmu lub dzierżawy należnemu od danego rodzaju nieruchomości.

Nb 1

1. Innym tytułem posiadania nieruchomości niż najem lub dzierżawa jest np. użytkowanie (art. 252 KC), zastaw (art. 306 KC), dzierżawienie (art. 338 KC).

Nb 2

2. Wysokość czynszu najmu lub dzierżawy nieruchomości zależy od jej rodzaju, położenia i sposobu korzystania z niej.

Nb 3

3. Sąd przyjmuje wprawdzie wartość przedmiotu sporu podaną przez powoda, jednak w razie wątpliwości co do jej rzetelności, może dokonać sprawdzenia tej wartości, a nawet zarządzić w tym celu stosowne dochodzenie (art. 25 KPC).

Nb 4

4. Sposób obliczania wartości przedmiotu sporu wskazany w komentowanym przepisie ma odpowiednie zastosowanie do obliczania wartości przedmiotu zaskarżenia apelacją (art. 368 § 2) oraz skargą kasacyjną (art. 398² § 1 i art. 398⁴ § 2 KPC).

Nb 5

5. Komentowany przepis wprowadzono do Kodeksu postępowania cywilnego ustawą z 28.7.2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr. 90, poz. 594 ze zm.). Zatem w myśl przepisu art. 149 ust. 1 w zw. z art. 151 KSCU ma on zastosowanie do spraw wszczętych po dniu 2.3.2006 r. Natomiast w sprawach wszczętych przed tym dniem, aż do zakończenia sprawy w danej instancji, zastosowanie mają przepisy ustawy z 13.6.1967 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (t.j. Dz.U. z 2002 r. Nr. 9, poz. 88 ze zm.).

Nb 6

6. Sąd Najwyższy przyjął, że w sprawach o wydanie nieruchomości zajmowanej przez pozwanego bez tytułu prawnego, po rozwiązaniu umowy użyczenia, określenia wartości przedmiotu sporu i zaskarżenia następuje według zasad przewidzianych w komentowanym przepisie (por. wyr. SN z 22.7.1997 r., I CKN 202/97, Legalis).
Również w sprawie o opróżnienie i opuszczenie lokalu mieszkalnego zajmowanego przez domownika, w domu stanowiącym własność powoda, wartość przedmiotu sporu (i zaskarżenia) powinna być określona według zasad art. 23 i 23² KPC (por. post. SN z 23.7.2004 r., III CZ 51/04, BSN 2005, Nr. 2, s. 48).

Nb 7

7. Zasad określenia wartości przedmiotu sporu i zaskarżenia w sprawie o wydanie nieruchomości nie zmienia fakt zgłoszenia zarzutu zatrzymania z powodu poniesienia określonych nakładów na nieruchomość (post. SN z 8.12.2006 r., III CSK 421/06, Legalis).

Art. 24. [Zabezpieczenia]

W sprawach o zabezpieczenie, zastaw lub hipotekę wartość przedmiotu sporu stanowi suma wierzytelności. Jeżeli jednak przedmiot zabezpieczenia lub zastawu ma mniejszą wartość niż wierzytelność, rozstrzyga wartość mniejsza.

Nb 1

1. Według tego przepisu, w sprawach o zabezpieczenie wartość przedmiotu sporu stanowi suma zabezpieczenia, chyba że przedmiot zabezpieczenia ma mniejszą wartość, niż zabezpieczona nim wierzytelność (por. post. SN z 30.11.1971 r., II CZ 168/71, Legalis).
Oceny tych wartości dokonuje się w momencie wniesienia powództwa.
Ewentualna zmiana wartości w toku sprawy nie ma znaczenia dla ustalenia wartości przedmiotu sporu.

Nb 2

2. Wartość przedmiotu sporu w sprawie o wyłączenie spod egzekucji określa wartość zajętych rzeczy lub praw (zob. orz. SN z 12.7.1957 r., III CZ 216/57, OSNCK 1959, Nr. 3, poz. 71).

Nb 3

3. Do sumy wierzytelności nie wlicza się odsetek i kosztów (por. uzasadnienie orz. SN z 12.12.1934 r., II C 2087/34, OSN 1935, Nr. 6, poz. 242).

Nb 4

4. Komentowany przepis nie ma zastosowania do powództwa o zwolnienie od egzekucji (art. 841 KPC), a także do powództwa o wydanie rzeczy zastawionej. W tych sprawach wartość przedmiotu sporu (i zaskarżenia) określa się na zasadach ogólnych (art. 19 § 2 KPC).

Art. 25. [Sprawdzenie]

§ 1. Sąd może na posiedzeniu niejawnym sprawdzić wartość przedmiotu sporu oznaczoną przez powoda i zarządzić w tym celu dochodzenie.

§ 2. Po doręczeniu pozwu sprawdzenie nastąpić może jedynie na zarzut pozwanego, zgłoszony przed wdaniem się w spór co do istoty sprawy.

§ 3. Jeżeli sąd w wyniku sprawdzenia wartości przedmiotu sporu uzna się za niewłaściwy, przekaże sprawę sądowi właściwemu; jeżeli jest kilka sądów właściwych – przekaże temu z nich, który wskaże powód.

Nb 1

1. Artykuł 187 § 1 pkt 1 w zw. z art. 19 § 2 KPC oznaczenie wartości przedmiotu sporu pozostawia w gestii powoda. Oznaczenie to powinno być rzetelne, tzn. zgodne z rzeczywistością i dokonane zgodnie z regułami wskazanymi w art. 20–24 KPC.

Nb 2

2. Sąd jednak nie może być pozbawiony kontroli nad prawidłowością dokonanego przez powoda oznaczenia wartości przedmiotu sporu.
Przewodniczący badający w trybie art. 130 KPC spełnianie warunków formalnych pozwu powinien również dokonać oceny prawidłowości oznaczenia wartości przedmiotu sporu. Ocena ta powinna przebiegać w dwóch płaszczyznach: zachowanie reguł ustalania wartości przedmiotu sporu przewidzianych w art. 20–24 KPC oraz oceny zgodności tej wartości z rzeczywistym stanem rzeczy (np. znaczne zaniżenie wartości nieruchomości). Dokonywanie tej oceny należy uznać za obowiązek sądu.
Wartość przedmiotu zaskarżenia (oraz sporu) w zakresie sposobu obliczania, powinna odpowiadać obiektywnemu kryterium. Nie zmienia to jednak zasady, że jej określenie pozostawiono stronie. Jej oświadczenie może być kwestionowane przez stronę przeciwną oraz podlega kontroli sądu. Jednakże i tu nie ma dowolności, ponieważ w pierwszej instancji przepisy art. 25 i 26 KPC określają wyczerpująco sposób i terminy podważenia oświadczenia powoda. Po ich wyczerpaniu wartość przedmiotu sporu ulega stabilizacji i może być zmieniana tylko ze względu na zmianę powództwa, orzeczenie ponad żądanie lub granice zaskarżenia (por. post. SN z 8.12.2000 r., I CZ 115/00, Legalis).

Nb 3

3. Prowadząc dochodzenie w sprawie ustalenia prawdziwej wartości przedmiotu sporu, sąd nie jest związany zasadami postępowania dowodowego. Może zatem np. zasięgać informacji telefonicznie, poszukiwać ich w internecie itp., zasięgać opinii biegłego i in.

Nb 4

4. Sąd jednak jest ograniczony w czasie, ponieważ po doręczeniu pozwu pozwanemu nie może już z urzędu dokonywać sprawdzenia.
Zmiana orzeczenia wartości przedmiotu sporu dokonana przez powoda po doręczeniu pozwu pozwanemu jest bezskuteczna (post. SN z 27.11.1991 r., II CR 17/91, Legalis).
W przedmiocie ustalenia wartości przedmiotu sporu sąd wydaje postanowienie na posiedzeniu niejawnym, chociaż może też skierować sprawę na posiedzenie jawne i wyznaczyć rozprawę (art. 148 § 2 KPC).

Nb 5

5. Na postanowienie o ustaleniu wartości przedmiotu sporu nie przysługuje zażalenie.

Nb 6

6. Po doręczeniu pozwu sprawdzenie może nastąpić wyłącznie na zarzut pozwanego. Zarzut ten pozwany może skutecznie podnieść przed wdaniem się w spór, a więc w odpowiedzi na pozew, a jeżeli odpowiedzi na pozew nie złożył, na pierwszej rozprawie, a jeżeli został wydany wyrok zaoczny – w sprzeciwie od wyroku zaocznego (por. post. SN z 4.7.1988 r., IV CZ 90/88, Legalis).

Nb 7

7. W sprawach o roszczenia majątkowe niepieniężne sprawdzanie wartości przedmiotu sporu przez sąd na zarzut pozwanego powinno nastąpić bezzwłocznie według stanu i ceny z chwili wniesienia pozwu (post. SN z 30.1.1986 r., IV CZ 3/86, Legalis).

Nb 8

8. W wyniku sprawdzenia wartości przedmiotu sporu sąd rejonowy może uznać się za niewłaściwy (art. 17 pkt 4 KPC) i przekazać sprawę sądowi okręgowemu.
Jeżeli właściwych sądów jest kilka, wybór sądu należy do powoda. Gdyby jednak powód takiego sądu nie wskazał, sąd przekazuje sprawę sądowi, który uzna za stosowny.

Nb 9

9. Wartość przedmiotu sporu w zakresie sposobu obliczenia powinna odpowiadać obiektywnemu kryterium. Nie zmienia to jednak zasady, że jej określenie pozostawiono stronie. Jej oświadczenie może być kwestionowane przez stronę przeciwną oraz podlega kontroli sądu. Jednakże i tu nie ma dowolności, ponieważ w pierwszej instancji przepisy art. 25 i 26 określają wyczerpująco sposób i terminy podważenia oświadczenia powoda. Po ich wyczerpaniu wartość przedmiotu sporu ulega stabilizacji i może być zmieniona tylko ze względu na zmianę powództwa (por. post. SN z 8.12.2000 r., I CZ 115/00, Legalis).

Nb 10

10. Sąd, któremu sprawa została przekazana, nie jest uprawniony do ponownego badania wartości przedmiotu sporu.
Ostateczne ustalenie wartości przedmiotu sporu przez sąd rejonowy wyklucza stosowanie art. 200 § 2 ze względu na art. 26.

Nb 11

11. Sąd Najwyższy, rozpoznając skargę kasacyjną, bada jej dopuszczalność pod kątem wartości zaskarżenia wymienionej w art. 398⁹ § 1 i badanie to nie może być utożsamiane ze sprawdzeniem wartości przedmiotu sporu (art. 25 § 1 i 2 KPC) (zob. post. SN z 7.4.1997 r., III CKN 71/97, Wok. 1997, Nr. 7, poz. 4).

Nb 12

12. Uczestnik postępowania o podział majątku wspólnego, wnosząc skargę kasacyjną, powinien w niej wskazać, stosownie do art. 398⁴ § 2 w zw. z art. 13 § 2 KPC, wartość przedmiotu zaskarżenia. Wskazana wartość przedmiotu zaskarżenia nie jest jednak wiążąca dla sądu drugiej instancji ani dla Sądu Najwyższego. Mogą one poddać je weryfikacji na podstawie akt sprawy z pominięciem zasad określonych w art. 25 i 26 KPC (post. SN z 21.11.2001 r., I CZ 152/01, Legalis).

Nb 13

13. W sprawie z powództwa użytkownika wieczystego o ustalenie, że aktualizacja opłaty rocznej jest uzasadniona w wysokości mniejszej niż proponowana przez właściciela gruntu, wartością przedmiotu zaskarżenia w apelacji i w skardze kasacyjnej jest wysokość opłaty ustalona w orzeczeniu sądu pierwszej instancji (post. SN z 21.3.2007 r., I CZ 10/07, Legalis).

Nb 14

14. Wezwanie przez sąd do uzupełnienia braku pozwu przez oznaczenie wartości roszczenia, którym nie jest oznaczona kwota pieniężna, nie stanowi sprawdzenia wartości przedmiotu zaskarżenia w rozumieniu art. 130² § 5 w zw. z art. 25 KPC (post. SN z 20.8.2008 r., I PZ 16/08, OSNAPiUS 2010, Nr. 1–2, poz. 15).

Nb 15

15. Wskazana w pozwie wartość przedmiotu sporu, która nie została sprawdzona przez sąd pierwszej instancji w myśl art. 25 § 1 i 2 KPC, pozostaje aktualna w postępowaniu apelacyjnym (art. 368 § 2 KPC) i kasacyjnym (art. 368 § 2 w zw. z art. 398⁴ § 3 i art. 398²¹ KPC) (post. SN z 20.10.2008 r., I PZ 26/08, OSNAPiUS 2010, Nr. 5–6, poz. 67).

Nb 16

16. W razie stwierdzenia, że oznaczenie wartości przedmiotu zaskarżenia w apelacji sporządzonej przez adwokata jest nieprawidłowe, sąd – stosując odpowiednio art. 25 § 1 w zw. z art. 368 § 2 in fine oraz art. 130² § 5 KPC – wydaje postanowienie, w którym określa właściwą wartość przedmiotu zaskarżenia i wzywa do uiszczenia brakującej opłaty pod rygorem odrzucenia apelacji (post. SN z 16.4.2008 r., V CZ 17/08, OSNC 2009, Nr. 1, poz. 8).

Nb 17

17. Dla określenia wartości przedmiotu sporu lub wartości zaskarżenia w sprawie o roszczenie pieniężne wyrażone w walucie obcej miarodajny jest kurs tej waluty w dniu wniesienia pozwu; późniejsza zmiana kursu jest w tym względzie bez znaczenia (post. SN z 8.8.2008 r., V CZ 49/08, Legalis).

Nb 18

18. Wartość przedmiotu zaskarżenia określona przez wnoszącego skargę kasacyjną z naruszeniem reguł wynikających z art. 19–24 KPC nie jest wiążąca dla oceny dopuszczalności skargi i podlega sprawdzeniu, zarówno przez sąd drugiej instancji, jak i przez Sąd Najwyższy.
Obowiązek oznaczenia w postępowaniu kasacyjnym wartości przedmiotu zaskarżenia nie może ograniczać się jedynie do wskazania kwoty przekraczającej kwotę decydującą o dopuszczalności skargi, lecz powinien być rozumiany jako zobowiązanie do wykazania podstaw, na których opiera się wyliczenie, adekwatnych do przedmiotu zaskarżenia skargą kasacyjną (post. SN z 14.1.2011 r., II UZ 35/10, niepubl.).

Nb 19

19. Wartość przedmiotu zaskarżenia, którego dotyczy skarga kasacyjna, obejmuje tylko te roszczenia, które stronie wnoszącej skargę kasacyjną zostały oddalone w sądzie drugiej instancji i których dlatego dochodzi w postępowaniu kasacyjnym. Jeśli skarga kasacyjna nie obejmuje całości roszczeń dochodzonych w drugiej instancji, to wartość przedmiotu zaskarżenia jest niższa od wartości przedmiotu sporu.
Wartość przedmiotu zaskarżenia określona przez wnoszącego skargę kasacyjną z naruszeniem reguł wynikających z art. 19–24 KPC nie jest wiążąca dla oceny dopuszczalności skargi i podlega sprawdzeniu, zarówno przez sąd drugiej instancji, jak i przez Sąd Najwyższy (post. SN z 10.11.2009 r., II PZ 13/09, niepubl.).

Nb 20

20. Sąd drugiej instancji nie może bezkrytycznie przyjmować dowolnych twierdzeń o wartości przedmiotu zaskarżenia i powinien wezwać stronę do uzupełnienia kasacji przez skonkretyzowanie tej wartości, a następnie ocenić ją z punktu widzenia dopuszczalności kasacji. W rezultacie sąd, do którego wniesiono skargę kasacyjną dokonuje sprawdzenia, czy jej oznaczenie nastąpiło według reguł określonych w art. 19–24 KPC.
Dopiero przedstawienie sposobu obliczenia wartości przedmiotu zaskarżenia umożliwia jej sprawdzenie przez sąd. Z tego względu wezwanie do przedstawienia sposobu wyliczenia wartości przedmiotu zaskarżania jest wezwaniem do usunięcia braku formalnego skargi kasacyjnej (post. SN z 10.2.2010 r., II UZ 55/09, niepubl.).

Nb 21

21. Wartość przedmiotu zaskarżenia oznaczona przez pełnomocnika powodów w uzupełnieniu braków formalnych skargi kasacyjnej podlega kontroli i sprawdzeniu na podstawie art. 25 KPC według reguł określonych w art. 19–24 KPC. Do takiej kontroli jest uprawniony i zobowiązany sąd okręgowy decydujący o nadaniu biegu kasacji, albowiem przepis art. 398² KPC ma charakter bezwzględny i wyklucza dowolność stron przy oznaczeniu wartości przedmiotu zaskarżenia (post. SN z 3.3.2011 r., II UZ 6/11, niepubl.).

Nb 22

22. Wskazana w pozwie wartość przedmiotu sporu, która nie została sprawdzona przez sąd pierwszej instancji w myśl art. 25 § 1 i 2 KPC, pozostaje aktualna w postępowaniu apelacyjnym i kasacyjnym (art. 368 § 2 w zw. z art. 398⁴ § 3 i art. 398²¹ KPC) (wyr. SN z 10.3.2011 r., III PK 52/10, Legalis).

Art. 26. [Rozwinięcie]

Po ustaleniu w myśl artykułu poprzedzającego, wartość przedmiotu sporu nie podlega ponownemu badaniu w dalszym toku postępowania.

Nb 1

1. Do ustalenia wartości przedmiotu sporu przez sąd może dojść tylko raz w wyniku działań sądu podjętych z urzędu lub na zarzut pozwanego (art. 25 KPC).
Zarówno w przypadku sprawdzenia i ustalenia wartości przedmiotu sporu przez sąd z urzędu, jak i w przypadku ustalenia jej wskutek zarzutu strony pozwanej, ustalenie to jest ostateczne, nie ulega zaskarżeniu i wiąże sąd do końca procesu (zob. orz. SN z 8.6.1934 r., C III 76/34, Zb. Orz. 1935, poz. 15, J. Gudowski, Kodeks, s. ŻN 116, 26/1; uchw. SN z 24.5.1968 r., III CZP 31/68, OSP 1969, Nr. 5, poz. 100 z glosą M. Krajewskiego; W. Siedlecki, Przegląd orzecznictwa, PiP 1970, Nr. 10, s. 767; E. Wengerek,  J. Sobkowski, Przegląd orzecznictwa, NP 1970, Nr. 5, poz. 716; M. Trzepiński, Wartość przedmiotu sprawy w postępowaniu cywilnym, PS 1998, Nr. 78, s. 142; tenże, Sprawdzanie wartości przedmiotu sprawy w postępowaniu cywilnym, PS 1999, Nr. 4, s. 109).
Jeżeli sąd w wyniku sprawdzenia wartości przedmiotu sporu podanej przez powoda ustalił tę wartość na określoną kwotę pieniężną, nie może ona w toku dalszego postępowania ulec podwyższeniu, choćby okazało się, że została ona przez sąd zaniżona na skutek zastosowania niewłaściwych metod je obliczania (wyr. SN z 19.2.1975 r., II CR 885/74, OSPiKA 1977, Nr. 3, poz. 50).

Nb 2

2. Unormowanie art. 26 wyklucza stosowanie przepisu art. 359 KPC, według którego postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane lub zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne.

Nb 3

3. Do innej kategorii należy zmiana powództwa dokonana w trybie art. 193 KPC, polegająca na ograniczeniu lub rozszerzeniu powództwa albo na wystąpieniu z nowym roszczeniem zamiast lub obok roszczenia pierwotnego. Wówczas odpowiedniemu zmniejszeniu lub zwiększeniu ulega z natury rzeczy wartość przedmiotu sporu.

Nb 4

4. W postępowaniu kasacyjnym odpowiednie stosowanie – dla oznaczenia wartości przedmiotu zaskarżenia – art. 19–23 KPC nie może uzasadniać ponownego ustalania tej wartości. Tożsamość zakresu rozstrzygnięcia w apelacji i w skardze kasacyjnej wyłącza dopuszczalność oznaczenia w skardze kasacyjnej „wartości przedmiotu zaskarżenia” w kwocie innej niż poprzednio w apelacji (zob. post. SN z 19.6.1997 r., III CZP 25/97, OSN 1997, Nr. 10, poz. 162).

Nb 5

5. Słusznie Sąd Najwyższy uznał, że wartość przedmiotu sporu, jak też wartość przedmiotu zaskarżenia, ustala się według kryteriów ustawowych, które wyłączają dowolność obliczoną na pozyskanie doraźnych celów, takich jak obniżenie wpisu lub otwarcie drogi do zaskarżenia orzeczenia (wyr. SN z 2.12.1997 r., II CKN 501/97, Legalis).

Nb 6

6. Określenie wartości przedmiotu sporu następuje według oceny właściwej w chwili wniesienia pozwu, przy czym tak określona wartość pozostaje niezmieniona do końca postępowania (por. art. 25 i 26 KPC), chyba, że w dalszym toku postępowania nastąpi zmiana powództwa (art. 193 § 2 KPC), w wyniku, której wartość przedmiotu sporu ulega zmianie (post. SN z 29.4.2010 r., IV CSK 474/09, Legalis).

Nb 7

7. Artykul 368 § 2 KPC potwierdza znaczenie stabilizacji wartości przedmiotu sporu (art. 26 KPC) rozciągającej się na postępowanie apelacyjne oraz na postępowanie ze skargi kasacyjnej (art. 398²¹ KPC). Zamieszczony w nim wyraz „pozew” powinien być tłumaczony z uwzględnieniem przepisów dopuszczających zmianę pozwu po wszczęciu postępowania. Szeroko ujęta dopuszczalność zmiany ilościowej (art. 193 § 1 KPC) powoduje, że każde rozszerzenie powództwa oznacza zmianę wartości przedmiotu sporu i obowiązek uiszczania opłaty (d. wpisu) od rozszerzonego roszczenia. W takich wypadkach nie zachodzi podstawa do wskazywania wartości przedmiotu zaskarżenia w kwocie wyższej od wartości przedmiotu sporu wskazanej w pozwie, a wyjątek przewidziany w art. 368 § 2 zdanie drugie KPC jest bezprzedmiotowy (post. SN z 24.7.2008 r., IV CZ 54/08, Legalis).

Nb 8

8. Z art. 25 i 26 KPC wynika reguła utrwalenia nie zakwestionowanej przez pozwanego lub nie sprawdzonej przez sąd wartości przedmiotu sporu na okres całego postępowania we wszystkich instancjach. Możliwość odpowiedniego zastosowania do oznaczenia wartości przedmiotu zaskarżenia, zarówno w apelacji, jak i w skardze kasacyjnej „przepisów o wartości przedmiotu sporu” musi być sprowadzona do tego, że w razie zaskarżenia w całości orzeczenia rozstrzygającego o całym przedmiocie sporu, jako wartość przedmiotu zaskarżenia należy podać jego wartość ustaloną w pierwszej instancji. Nie można natomiast odesłania tego rozumieć jako uprawnienia do ponownego oznaczania wartości przedmiotu zaskarżenia na użytek skargi kasacyjnej, według reguł z art. 19 i nast. KPC, w sposób prowadzący do podwyższenia ustalonej już wartości przedmiotu sporu (post. SN z 17.12.2003 r., IV CZ 153/03, Legalis).

Nb 9

9. Wartość przedmiotu zaskarżenia w zakresie sposobu obliczania, powinna odpowiadać obiektywnemu kryterium. Nie zmienia to jednak zasady, że jej określenie pozostawiono stronie. Jej oświadczenie może być kwestionowane przez stronę przeciwną oraz podlega kontroli sądu. Jednakże i tu nie ma dowolności, ponieważ w pierwszej instancji przepisy art. 25 i 26 KPC określają wyczerpująco sposób i terminy podważenia oświadczenia powoda. Po ich wyczerpaniu wartość przedmiotu sporu ulega stabilizacji i może być zmieniana tylko ze względu na zmianę powództwa, orzeczenie ponad żądanie lub granice zaskarżenia (post. SN z 8.12.2000 r., I CZ 115/00, Legalis).

¹⁵ Art. 16 oznaczenie § 1 i § 2 skreślone ustawą z dnia 13.07.1990 r. (Dz.U. Nr 53, poz. 306), która wchodzi w życie 1.01.1991 r.; zmieniony ustawą z dnia 2.07.2004 r. (Dz.U. Nr 172, poz. 1804), która wchodzi w życie 5.02.2005 r.

¹⁶ Art. 17 w brzmieniu ustawy z dnia 13.07.1990 r. (Dz.U. Nr 53, poz. 306), która wchodzi w życie 1.01.1991 r.; art. 17 zmieniony ustawą z dnia 24.05.2000 r. (Dz.U. Nr 48, poz. 554), która wchodzi w życie 1.07.2000 r.; pkt 6 uchylony ustawą z dnia 19.12.2002 r. (Dz.U. Nr 240, poz. 2058), która wchodzi w życie 15.01.2003 r.; art. 17 zmieniony ustawą z dnia 2.07.2004 r. (Dz.U. Nr 172, poz. 1804), która wchodzi w życie 5.02.2005 r.; pkt 4¹ dodany ustawą z dnia 3.06.2005 r. (Dz.U. Nr 122, poz. 1024), która wchodzi w życie 22.07.2005 r.; art. 17 zmieniony ustawą z dnia 16.11.2006 r. (Dz.U. Nr 235, poz. 1699), która wchodzi w życie 20.03.2007 r.; zmieniony ustawą z dnia 6.11.2008 r. (Dz.U. Nr 220, poz. 1431), która wchodzi w życie 13.06.2009 r.; pkt 4⁴ dodany ustawą z dnia 22.07.2010 r. (Dz.U. Nr 155, poz. 1037), która wchodzi w życie 25.08.2010 r.; pkt 4 w brzmieniu ustawy z dnia 16.09.2011 r. (Dz.U. Nr 233, poz. 1381), która wchodzi w życie 3.05.2012 r.

¹⁷ Art. 18 § 1 zmieniony ustawą z dnia 2.07.2004 r. (Dz.U. Nr 172, poz. 1804), która wchodzi w życie 5.02.2005 r.

¹⁸ Art. 18 § 2 zmieniony ustawą z dnia 2.07.2004 r. (Dz.U. Nr 172, poz. 1804), która wchodzi w życie 5.02.2005 r.

¹⁹ Art. 23¹ dodany ustawą z dnia 24.05.2000 r. (Dz.U. Nr 48, poz. 554), która wchodzi w życie 1.07.2000 r.

²⁰ Art. 23² dodany ustawą z dnia 28.07.2005 r. (Dz.U. Nr 167, poz. 1398), która wchodzi w życie 2.03.2006 r.

Rozdział 2. Właściwość miejscowa

Oddział 1. Właściwość ogólna

Art. 27. [Zasada]

§ 1. Powództwo wytacza się przed sąd pierwszej instancji, w którego okręgu pozwany ma miejsce zamieszkania.

§ 2. Miejsce zamieszkania określa się według przepisów kodeksu cywilnego.

Nb 1

1. Podstawę do określenia właściwości ogólnej stanowi miejsce zamieszkania pozwanego (actor sequitur forum rei). Powództwo bowiem należy wytoczyć przed sądem pierwszej instancji, w okręgu którego pozwany ma miejsce zamieszkania. Miejsce zamieszkania określa się według przepisów Kodeksu cywilnego.

Nb 2

2. Miejscem zamieszkania osoby fizycznej jest miejscowość, w której osoba ta przebywa z zamiarem stałego pobytu (art. 25 KC). W rozumieniu tego przepisu miejscem zamieszkania jest miejscowość, a nie konkretny adres osoby fizycznej. Do istotnej cechy miejsca zamieszkania osoby fizycznej należy według prawa materialnego, jej zamiar stworzenia sobie w danej miejscowości centrum swoich spraw życiowych (animus manendi).
Na gruncie przepisu art. 27 § 2 KPC w zw. z art. 25 KC, o ogólnej właściwości miejscowej sądu nie decyduje miejscowość, w której osoba pozwana jest zameldowana, ale ta miejscowość, w której ona przebywa z zamiarem stałego pobytu (zob. post. SN z 3.5.1973 r., I CZ 48/73, Legalis).

Nb 3

3. Miejscem zamieszkania dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską jest miejsce zamieszkania rodziców albo tego z rodziców, któremu wyłącznie przysługuje władza rodzicielska lub któremu zostało powierzone wykonywanie władzy rodzicielskiej (art. 26 § 1 KC).
Jeżeli władza rodzicielska przysługuje na równi obojgu rodzicom mającym osobne miejsca zamieszkania, miejsce zamieszkania dziecka jest u tego z rodziców, u którego dziecko stale przebywa. Jeżeli dziecko nie przebywa stale u żadnego z rodziców, jego miejsce zamieszkania określa sąd opiekuńczy (art. 26 § 2 KC).
Wymóg „zamieszkiwania razem” zakłada traktowanie mieszkania jako własnego, podobnie jak dziecko za własne uważa mieszkanie swoich rodziców (zob. wyr. SN z 9.5.1974 r., I CR 212/74, Legalis).

Nb 4

4. Miejscem zamieszkania osoby pozostającej pod opieką jest miejsce zamieszkania opiekuna (art. 27 KC).

Nb 5

5. Można mieć tylko jedno miejsce zamieszkania (art. 28 KC).

Nb 6

6. Powództwo o przeniesienie własności nieruchomości na podstawie art. 231 § 1 KC wytacza się przed sąd ogólnej właściwości miejscowej (art. 27 KPC), do powództwa takiego nie odnosi się bowiem właściwość wyłączna sądu miejsca położenia nieruchomości (art. 38 KPC) (zob. wyr. SN z 17.8.1983 r., III CRN 167/83, OSN 1984, Nr. 4, poz. 58).

Nb 7

7. Określona przez strony w umowie właściwość wyłączna sądów dla rozpoznawania ich spraw oznacza, że w ten sposób określona eliminuje każdą inną właściwość, a więc także ewentualną właściwość ogólną czy przemienną (zob. post. SN z 29.11.1982 r., I CZ 98/82, Legalis).

Art. 28. [Brak miejsca zamieszkania]

Jeżeli pozwany nie ma miejsca zamieszkania w Polsce, ogólną właściwość oznacza się według miejsca jego pobytu w Polsce, a gdy nie jest ono znane lub nie leży w Polsce – według ostatniego miejsca zamieszkania pozwanego w Polsce.

Nb 1

1. Przepis znajduje zastosowanie w sytuacji, kiedy pozwany nie ma miejsca zamieszkania w Polsce. Natomiast bez znaczenia jest miejsce zamieszkania pozwanego za granicą.

Nb 2

2. Przez miejsce pobytu w Polsce należy rozumieć miejscowość, w której pozwany przebywa czasowo, bez zamiaru stałego w niej pobytu. Tym różni się ono od miejsca zamieszkania (art. 27). Czasokres przebywania pozwanego w danej miejscowości jest bez znaczenia.

Nb 3

3. Charakter pobytu pozwanego w danej miejscowości nie ma wpływu na ustalenie jego miejsca pobytu. Może to być np. wizyta u rodziny, znajomych, pobyt w szpitalu, miejsce pracy itp.

Nb 4

4. Miejsce pobytu pozwanego musi być aktualne w chwili wniesienia powództwa. Ciężar dowodu w tym zakresie spoczywa na powodzie (art. 6 KC).

Nb 5

5. Jeżeli miejsce pobytu pozwanego nie jest znane bądź też nie leży ono w Polsce, ogólną właściwość sądu oznacza się według ostatniego miejsca zamieszkania pozwanego w Polsce.

Nb 6

6. W razie, kiedy nie można ustalić miejsca zamieszkania ani pobytu pozwanego w Polsce, sąd, przed którym należy wytoczyć powództwo, oznacza na wniosek powoda Sąd Najwyższy (art. 45 KPC). W takim wypadku racjonalne wydaje się oznaczenie sądu właściwego ze względu na miejsce zamieszkania powoda.

Nb 7

7. Z art. 42 wynika, że powództwo ze stosunku między rodzicami a dziećmi należy wytoczyć w pierwszym rzędzie według przepisów o właściwości ogólnej, a więc według miejsca zamieszkania lub pobytu strony pozwanej (art. 27 i 28), a dopiero gdyby brak było podstaw do przyjęcia właściwości ogólnej (np. gdyby pozwani nigdy nie mieszkali w Polsce), należałoby sięgnąć do właściwości przewidzianej w art. 42 KPC (post. SN z 3.5.1967 r., II CZ 34/67, Legalis).

Art. 29. [Skarb Państwa]

Powództwo przeciwko Skarbowi Państwa wytacza się według siedziby państwowej jednostki organizacyjnej, z której działalnością wiąże się dochodzone roszczenie.

Nb 1

1. Według Kodeksu cywilnego, Skarb Państwa jest w stosunkach cywilnoprawnych podmiotem praw i obowiązków, które dotyczą mienia państwowego nienależącego do innych państwowych osób prawnych (art. 34 i 44 KC).

Nb 2

2. Skarb Państwa jest osobą prawną (art. 33 KC), jej siedzibą zatem jest miejscowość, w której siedzibę ma organ zarządzający jednostką organizacyjną Skarbu Państwa (por. art. 41 KC).

Nb 3

3. Materialnoprawna konstrukcja zakładająca jednolitość Skarbu Państwa, jako osoby prawnej, wywiera w sferze przepisów proceduralnych ten skutek, że niezależnie od wielości wskazanych w pozwie i orzeczeniu sądowym państwowych jednostek organizacyjnych lub ich organów, z których działalnością wiąże się dochodzone roszczenie, stroną pozwaną jest zawsze Skarb Państwa, a nie wskazane jednostki. Wymóg określenia w procesie właściwej jednostki organizacyjnej wynika z konieczności określenia właściwości miejscowej sądu (art. 29 KPC), zapewnienia należytej reprezentacji Skarbu Państwa (art. 67 § 2 KPC) i skonkretyzowania tej jednostki dla celów egzekucji sądowej (art. 1060 KPC) (zob. wyr. SN z 13.4.1983 r., IV CR 66/83, OSN 1984, Nr. 1, poz. 5).

Nb 4

4. Określenie w pozwie jednostki organizacyjnej państwa (tzw. statio fisci) ma na celu ułatwienie sądowi stwierdzenia, jaka jednostka organizacyjna, z której działalnością wiąże się dochodzone roszczenie, powinna podjąć czynności procesowe za Skarb Państwa, a więc jakiej jednostce organizacyjnej państwa należy doręczyć pozew, a następnie zawiadomić o terminach rozpraw (zob. post. SN z 17.12.1970 r., I PZ 78/70, Legalis).

Nb 5

5. W wypadku, kiedy po stronie pozwanej występuje kilka jednostek organizacyjnych państwa, posiadających siedziby w różnych miejscowościach, wybór sądu właściwego miejscowo należy do powoda.

Nb 6

6. Każda jednostka wojskowa jest państwową jednostką organizacyjną wyodrębnioną, posiadającą własną obsługę prawną i zdolną do występowania w procesie jako statio fisci w zakresie swojej działalności. Okoliczność, że pozwana jednostka podległa jest jednostce nadrzędnej, nie oznacza, aby ta ostatnia stała się właściwa do reprezentowania pozwanego Skarbu Państwa (zob. post. SN z 4.3.1969 r., II CZ 10/69, Legalis).

Art. 30. [Siedziba]

Powództwo przeciwko osobie prawnej lub innemu podmiotowi nie będącemu osobą fizyczną wytacza się według miejsca ich siedziby.

Nb 1

1. Osobami prawnymi, oprócz Skarbu Państwa, są jednostki organizacyjne, którym przepisy szczególne przyznają osobowość prawną (art. 33 KC).
Powstanie, ustrój i ustanie osób prawnych określają właściwe przepisy: w wypadkach i w zakresie w przepisach tych przewidzianych organizację i sposób działania osoby prawnej reguluje także jej statut (art. 35 KC).
Jednostka organizacyjna uzyskuje osobowość prawną z chwilą wpisu jej do właściwego rejestru, chyba że przepisy szczególne stanowią inaczej (art. 37 § 1 KC).

Nb 2

2. Artykuł 30 określa właściwość ogólną sądów w sprawach przeciwko wszystkim – poza Skarbem Państwa – osobom prawnym, a więc również i tym, których działalność obejmuje teren całego kraju; przepis szczególny może określać tę właściwość w sposób odmienny (zob. uchw. SN(7) z 27.10.1988 r., III CZP 43/88, OSN 1989, Nr. 4, poz. 53).

Nb 3

3. Do określenia właściwości miejscowej sądu, przy zastosowaniu art. 30, jeśli dochodzenie odszkodowania na podstawie umowy sprzedaży okaże się zawodne, posiłkowo można opierać odpowiedzialność na przepisie o czynie niedozwolonym. Przy zbiegu podstaw odpowiedzialności należy jednak wybrać podstawę wypływającą z charakteru zasadniczego stosunku łączącego strony i powiązaną z tym stosunkiem właściwość miejscową (zob. post. SN z 26.6.1980 r., IV CZ 80/80, Legalis).

Nb 4

4. Artykuł 30 KPC określa właściwość ogólną sądów w sprawach przeciwko wszystkim – poza Skarbem Państwa – osobom prawnym, a więc również i tym, których działalność obejmuje teren całego kraju; przepis szczególny może określać tę właściwość w sposób odmienny (uchw. SN(7) z 27.10.1988 r., III CZP 43/88, OSNAPiUS 1989, Nr. 4, poz. 53).

Oddział 2. Właściwość przemienna

Art. 31. [Istota]

Powództwo w sprawach objętych przepisami oddziału niniejszego wytoczyć można bądź według przepisów o właściwości ogólnej, bądź przed sąd oznaczony w przepisach poniższych.

Nb 1

1. Przepis daje powodowi – w granicach ściśle określonych poniższymi przepisami – prawo wyboru sądu, przed którym może wytoczyć powództwo. Celem tego uregulowania jest wzgląd na ułatwienie stronom dostępu do sądu, ekonomię procesową oraz ułatwienie sądowi dokonywania czynności procesowych zgodnie z zasadą bezpośredniości.

Nb 2

2. Przepisy o właściwości przemiennej mają charakter wyjątkowy w stosunku do przepisów o właściwości ogólnej i nie mogą być interpretowane rozszerzająco w sposób wykraczający poza przypadki wyraźnie określone w art. 31–37 KPC (por. orz. SN z 22.5.1936 r., II C 354/36, OSN 1937, Nr. 1, poz. 34).

Nb 3

3. Sąd właściwości przemiennej jest właściwy tylko w wypadkach ściśle określonych w kodeksie. Oznacza to, że w wypadku kiedy powód opiera swoje roszczenie (roszczenia) na kilku podstawach prawnych, sąd właściwości przemiennej jest miejscowo właściwy wyłącznie do rozpoznawania sprawy opartej o tę podstawę prawną, która jednocześnie – w myśl przepisów art. 32–37 KPC – przesądza o jego właściwości. Jeżeli ta tożsamość podstaw nie zachodzi – sąd ten powinien przekazać sprawę do rozpoznania sądowi właściwemu.

Nb 4

4. Przeciwko osobie prawnej prowadzącej działalność na obszarze całego Państwa, można wytoczyć powództwo o roszczenie majątkowe według siedziby jego oddziału, z którego działalnością wiąże się dochodzone roszczenie (por. post. SN z 17.4.1986 r., II CZ 41/86, OSN 1987, Nr. 7, poz. 103).

Nb 5

5. Określona przez strony w umowie właściwość wyłączna sądów dla rozpoznawania ich spraw oznacza, że właściwość w ten sposób określona eliminuje także ewentualną właściwość ogólną czy przemienną (zob. post. SN z 29.11.1982 r., I CZ 98/82, Legalis).

Nb 6

6. Właściwość przemienna sądu, do którego pozew został wniesiony, powinna wynikać z okoliczności wskazanych w pozwie (art. 187 § 1 pkt 2 KPC) (uchw. SN z 9.6.2005 r., III CZP 28/05, BSN 2005, Nr. 6, s. 8).

Art. 32.²¹ [Alimenty; ustalenie ojcostwa]

Powództwo o roszczenie alimentacyjne oraz o ustalenie pochodzenia dziecka i związane z tym roszczenia wytoczyć można według miejsca zamieszkania osoby uprawnionej.

Nb 1

1. Pojęcia „roszczenie alimentacyjne” nie należy rozumieć zawężająco. W grę bowiem wchodzą tu nie tylko roszczenia przewidziane w art. 128 i nast. KRO, ale także roszczenia z art. 27 i 60 KRO.
Natomiast charakteru roszczeń alimentacyjnych nie posiadają roszczenia z tytułu rent przewidzianych w art. 903 i nast. KC, a także świadczenia z tytułu umowy dożywocia (art. 908 i nast. KC) i renty przewidzianej w art. 446 § 2 KC.

Nb 2

2. Ratio legis przepisu polega na ułatwieniu dostępu do sądu osobie dochodzącej roszczeń określonych w art. 32 KPC.

Nb 3

3. Roszczenia o obniżenie alimentów osób do nich obowiązanych (art. 138 KRO) nie są objęte dyspozycją tego przepisu.

Nb 4

4. Za związane z ustaleniem pochodzenia dziecka uznać należy roszczenia przewidziane w art. 141 § 1 KRO.
Natomiast roszczenia przewidziane w art. 140 § 1 KRO nie posiadają charakteru alimentacyjnego, należą bowiem do typowych roszczeń majątkowych. Dlatego nie są objęte dyspozycją przepisu art. 32 KPC (por. orz. SN z 22.4.1970 r., III CRN 41/70, OSN 1971, Nr. 1, poz. 7).

Nb 5

5. Żądanie zmiany wysokości świadczeń alimentacyjnych jest roszczeniem alimentacyjnym w rozumieniu art. 32 KPC, niezależnie od powoływanej przez stronę powodową podstawy (zob. uchw. SN z 16.4.1991 r., III CZP 24/91, OSN 1992, Nr. 2, poz. 21 z glosą T. Smyczyńskiego, OSP 1992, Nr. 2, poz. 34; patrz też J. Gudowski, Przegląd orzecznictwa, PS 1993, Nr. 4, s. 80).

Nb 6

6. Roszczenie matki dziecka przeciwko jego ojcu o zwrot kosztów utrzymania i wychowania dziecka oparte na przepisie art. 140 KRO, stanowi roszczenie alimentacyjne w rozumieniu art. 32 KPC (uchw. SN z 6.10.1967 r., III CZP 63/67, niepubl.).

Art. 33.²² [Roszczenia przeciwko przedsiębiorcy]

Powództwo o roszczenie majątkowe przeciwko przedsiębiorcy można wytoczyć przed sąd, w którego okręgu znajduje się zakład główny lub oddział, jeżeli roszczenie pozostaje w związku z działalnością tego zakładu lub oddziału.

Nb 1

1. Przedsiębiorcą w rozumieniu ustawy z 2.7.2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr. 220, poz. 1447 ze zm.) jest osoba fizyczna, osoba prawna i jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną – wykonująca we własnym imieniu działalność gospodarczą. Za przedsiębiorców uznaje się także wspólników spółki cywilnej w zakresie wykonywanej przez nich działalności gospodarczej (art. 4 ust. 1 i 2 SwobDziałGospU).
Działalnością gospodarczą jest zarobkowa działalność wytwórcza, budowlana, handlowa, usługowa oraz poszukiwanie, rozpoznawanie i wydobywanie kopalin ze złóż, a także działalność zawodowa wykonywana w sposób zorganizowany i ciągły (art. 2 SwobDziałGospU).
Natomiast, w myśl art. 43¹ KC, przedsiębiorcą jest osoba fizyczna, osoba prawna i jednostka organizacyjna, o której mowa w art. 33¹ § 1, prowadząca we własnym imieniu działalność gospodarczą lub zawodową. Zgodnie zaś z przepisem art. 43² KC:

§ 1. Przedsiębiorca działa pod firmą.

§ 2. Firmę ujawnia się we właściwym rejestrze, chyba że przepisy odrębne stanowią inaczej.

Sąd Najwyższy przyjął słusznie, że pracodawcą (art. 3 KP) jest przedsiębiorca, który jako osoba fizyczna prowadzi działalność na podstawie wpisu do ewidencji działalności gospodarczej, nie zaś prowadzone przez niego przedsiębiorstwo jako zorganizowany zespół składników materialnych i niematerialnych przeznaczonych do prowadzenia działalności gospodarczej (art. 55¹ KC) (wyr. SN z 22.8.2003 r., I PK 284/02, OSNAPiUS 2004, Nr. 17, poz. 297).
Definicję ustawową przedsiębiorstwa zawiera przepis art. 55¹ KC, według którego przedsiębiorstwo jest zorganizowanym zespołem składników niematerialnych i materialnych przeznaczonych do prowadzenia działalności gospodarczej.
Obejmuje ono w szczególności:

1) oznaczenie indywidualizujące przedsiębiorstwo lub jego wyodrębnione części (nazwa przedsiębiorstwa);

2) własność nieruchomości lub ruchomości, w tym urządzeń, materiałów, towarów i wyrobów, oraz inne prawa rzeczowe do nieruchomości i ruchomości;

3) prawa wynikające z umów najmu i dzierżawy nieruchomości lub ruchomości oraz prawa do korzystania z nieruchomości lub ruchomości wynikające z innych stosunków prawnych;

4) wierzytelności, prawa z papierów wartościowych i środki pieniężne;

5) koncesje, licencje i zezwolenia;

6) patenty i inne prawa własności przemysłowej;

7) majątkowe prawa autorskie i majątkowe prawa pokrewne;

8) tajemnice przedsiębiorstwa;

9) księgi i dokumenty związane z prowadzeniem działalności gospodarczej.

Nb 2

2. Przepis dotyczy wyłącznie powództw o charakterze majątkowym. Oznacza to, że do roszczeń niemajątkowych przepis ten nie ma zastosowania.

Nb 3

3. Zakładem głównym przedsiębiorcy jest ta jednostka organizacyjna, w której znajdują się organy kierujące danym przedsiębiorstwem.

Nb 4

4. Warunkiem sine qua non stosowania tego przepisu jest, aby roszczenie miało związek z działalnością tej jednostki lub zakładu, nie musi natomiast wiązać się bezpośrednio z czynnościami takiej jednostki lub zakładu. Związek ten powinien być bezpośredni.

Nb 5

5. Sądem właściwym może być sąd, w którego okręgu znajduje się jednostka organizacyjna – oddział lub zakład główny pozwanego. Bez znaczenia w tym wypadku jest miejscowość, w której ma siedzibę organ zarządzający osoby prawnej (art. 41 KC).
Dotyczy to m.in. spółek prawa handlowego, w tym również banków działających w charakterze spółek, zakładów ubezpieczeń itp.
W zależności zatem od wartości przedmiotu sporu, sądem, przed którym można wytoczyć powództwo o roszczenie majątkowe przeciwko takim spółkom, będzie sąd okręgowy lub rejonowy (art. 17 pkt 4 KPC), w okręgu którego działa oddział lub zakład główny pozwanego.
Powoływane dotychczas w różnych komentarzach postanowienie Sądu Najwyższego z 17.4.1986 r. (II CZ 41/86, OSN 1987, Nr. 7, poz. 103), które wskazuje jako sąd rzeczowo właściwy dla powództw przeciwko bankom prowadzącym działalność na obszarze całego państwa, sąd wojewódzki (obecnie okręgowy), straciło na aktualności.

Nb 6

6. Powództwo o roszczenie majątkowe skierowane przeciwko osobie fizycznej prowadzącej ewidencjonowaną działalność gospodarczą (przedsiębiorcy), związane z tą działalnością, wytoczyć można przed sąd, w którego okręgu znajduje się miejsce prowadzenia tej działalności (oddział) (zob. uchw. SN z 4.1.1995 r., III CZP 148/94, OSN 1995, Nr. 4, poz. 61; J. Gudowski, Przegląd orzecznictwa, PS 1998, Nr. 6, s. 59).

Nb 7

7. Jeżeli w sprawie wchodzi w grę odpowiedzialność dwóch jednostek organizacyjnych Skarbu Państwa mających siedzibę w okręgach różnych sądów, wybór sądu właściwego do rozpoznania sprawy należy do powoda (zob. post. SN z 22.3.1978 r., IV CZ 42/78, Legalis).

Nb 8

8. Artykuł 33 stanowi – w odniesieniu do Skarbu Państwa – uzupełnienie przepisu art. 29 KPC.

Nb 9

9. Przeciwko bankowi (osobie prawnej), prowadzącemu działalność na obszarze całego Państwa, można wytoczyć powództwo o roszczenie majątkowe według siedziby oddziału wojewódzkiego, z którego działalnością wiąże się dochodzone roszczenie (art. 31 i 33 KPC; post. SN z 17.4.1986 r., II CZ 41/86, OSN 1987, Nr. 7, poz. 103).

Art. 34.²³ [Roszczenia z umów]

Powództwo o zawarcie umowy, ustalenie jej treści, o zmianę umowy oraz o ustalenie istnienia umowy, o jej wykonanie, rozwiązanie lub unieważnienie, a także o odszkodowanie z powodu niewykonania lub nienależytego wykonania umowy można wytoczyć przed sąd miejsca jej wykonania. W razie wątpliwości miejsce wykonania umowy powinno być stwierdzone dokumentem.

Nb 1

1. W przepisie chodzi o umowy o charakterze obligacyjnym. Nie dotyczy ono miejsca wykonania zobowiązań wynikających bezpośrednio z ustawy. Nowelizacja komentowanego przepisu ustawą z 16.9.2011 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr. 233, poz. 1381) dokonała zmiany dotychczasowej treści tego przepisu, co pozostaje w związku z likwidacją postępowania odrębnego w sprawach gospodarczych. O dotychczasową treść uchylonego art. 479 § 1 KPC został poszerzony komentowany przepis, a zatem rozszerzone zostały podstawy właściwości przemiennej o sprawy zawarcia umowy, ustalenia jej treści oraz o zmianę umowy.
Do roszczeń określonych w art. 34 KPC może mieć zastosowanie nowy przepis art. 153 § 1¹ KPC pozwalający sądowi na zarządzenie odbycia posiedzenia lub jego części przy drzwiach zamkniętych w wypadku, gdy istnieje ryzyko ujawnienia okoliczności stanowiących tajemnicę przedsiębiorstwa stron (strony).

Nb 2

2. Przepis nie ma zastosowania w sprawach z zakresu prawa pracy (art. 461 § 1).

Nb 3

3. Powództwo o ustalenie istnienia umowy obejmuje istnienie, wygaśnięcie oraz nieistnienie umowy. W każdym wymienionym wypadku ma zastosowanie art. 34.

Nb 4

4. Wykonanie umowy obejmuje swoim zakresem zarówno roszczenia dotyczące samego wykonania, jak również roszczenia uboczne określone w umowie, np. kara umowna, złożenie ubezpieczenia, a także żądanie odsetek w razie zwłoki dłużnika.
Natomiast nie uzasadnia właściwości przemiennej sądu wytoczenie pozwu o zwrot świadczenia po odstąpieniu przez kupującego od umowy sprzedaży na podstawie rękojmi za wady (art. 560 § 1 i 2 KC) (zob. post. SN z 21.2.1983 r., II CZ 7/83, OSN 1983, Nr. 11, poz. 178).

Nb 5

5. Roszczenie o rozwiązanie umowy dotyczy żądania wydania przez sąd orzeczenia o charakterze konstytutywnym, rozwiązującego istniejący między stronami tej umowy stosunek prawny (np. roszczenie o rozwiązanie spółki przez sąd – art. 874 KC).
Nie dotyczy to jednostronnych odstąpień od umowy, jak np. odwołania darowizny (art. 896 i 898 § 1 KC).

Nb 6

6. Podobnie jak z rozwiązaniem umowy rzecz ma się z jej unieważnieniem. Chodzi tutaj również o unieważnienie umowy na mocy konstytutywnego orzeczenia sądu, a nie o stwierdzenie (ustalenie) uprzednio istniejącej nieważności umowy.

Nb 7

7. Odszkodowanie, o którym mowa w art. 34, dotyczy samego niewykonania umowy lub też jej nienależytego wykonania, np. z art. 471, art. 390 § 1 KC itp. Do zakresu odszkodowania zalicza się też kary umowne (art. 483 § 1 KC), np. też odsetki (art. 481 § 1 KC) oraz odsetki od zaległych odsetek (art. 482 § 1 KC).

Nb 8

8. Miejsce wykonania umowy określa się według założeń prawa materialnego (art. 454 KC). Dla określenia właściwości sądu może być decydujące miejsce wykonania całego zobowiązania lub jego części. Dlatego też w ramach jednego stosunku umownego może mieć miejsce właściwość kilku sądów (tak trafnie post. SA w Katowicach z 17.6.1992 r., I ACz 268/92, OSA 1993, Nr. 1, poz. 3).

Nb 9

9. Określone w art. 454 § 2 KC miejsce spełnienia świadczenia należy rozumieć w ten sposób, że świadczenie pieniężne powinno być spełnione w zasadzie w miejscu zamieszkania lub siedzibie wierzyciela; jeżeli jednak wierzyciel prowadzi przedsiębiorstwo i zobowiązanie ma związek z tym przedsiębiorstwem, o miejscu spełnienia świadczenia rozstrzyga siedziba przedsiębiorstwa (zob. post. SN z 8.11.1991 r., II CO 16/91, OSN 1993, Nr. 3, poz. 40).

Nb 10

10. Roszczenie o zapłatę należności względnie jej części za towar dostarczony na podstawie zawartej umowy, jest roszczeniem o wykonanie umowy, o którym mowa w art. 34. Natomiast miejscem wykonania umowy w rozumieniu tego przepisu nie jest miejsce, gdzie umowa w ogólności miała zostać wykonana, ale miejsce, gdzie miała być wykonana konkretna czynność, której wykonania się dochodzi (zob. post. SN z 8.7.1981 r., II CZ 87/81, Legalis).

Nb 11

11. W razie przelewu wierzytelności pieniężnej, dłużnik powinien dokonać zapłaty, jeżeli miejsce świadczenia nie jest oznaczone, w miejscu zamieszkania lub w siedzibie (siedzibie przedsiębiorstwa) nabywcy wierzytelności w chwili spełnienia świadczenia. Samo wskazanie dłużnikowi przez wierzyciela rachunku bankowego, na który ma zapłacić, nie rozstrzyga o miejscu spełnienia świadczenia. Gdy dłużnik nie zastosował się do żądania zapłaty na wskazany przez nabywcę wierzytelności rachunek, sądem miejsca wykonania zobowiązania (art. 34 KPC) jest sąd miejsca zamieszkania lub siedziby (siedziby przedsiębiorstwa) nabywcy wierzytelności w chwili wytoczenia powództwa (zob. uchw. SN z 14.12.2002 r., III CZP 81/01, MoP 2002, Nr. 16, s. 746).

Nb 12

12. Samoistne powództwo o odsetki za opóźnienie spełnionego świadczenia może być wytoczone przed sądem miejsca wykonania umowy (zob. post. SN z 26.4.1991 r., III CZP 31/91, PS 1993, Nr. 4, s. 82 z omówieniem J. Gudowskiego, PS 1993, Nr. 4, s. 82).

Nb 13

13. Ciężar dowodu w zakresie miejsca wykonania umowy spoczywa na powodzie (art. 6 KC). Dowodzenia można dokonywać wszelkimi środkami dowodowymi przewidzianymi w KPC. Jeżeli jednak powstają wątpliwości co do miejsca wykonania umowy, powód powinien miejsce to wykazać dokumentem. W przeciwnym wypadku sąd może przekazać sprawę do rozpoznania sądowi właściwemu zgodnie z przepisami o właściwości ogólnej (art. 200 § 1 KPC).

Nb 14

14. Niewykazanie w pozwie miejsca wykonania umowy za pomocą dokumentu lub innych środków dowodowych nie stanowi braku formalnego pozwu (art. 187 KPC), nie ma więc podstaw do wzywania powoda przez przewodniczącego (art. 130 § 1 KPC) do usunięcia tego braku. Zatem w interesie powoda leży wykazanie w pozwie miejsca wykonania umowy.

Nb 15

15. Określenie właściwości miejscowej sądu według miejsca spełnienia dochodzonego świadczenia może uwzględnić miejsce siedziby banku wierzyciela, tylko kiedy strony wyraziły zgodę (w sposób bezpośredni lub dorozumiany) na dokonanie zapłaty na umiejscowiony w określonym banku rachunek wierzyciela. W sytuacji, kiedy następuje zmiana wierzyciela – w wyniku cesji wierzytelności – dłużnik musi ten fakt uwzględnić i spełnić świadczenie nabywcy wierzytelności, jednak nabywca wierzytelności nie ma uprawnienia do jednostronnego wiążącego wskazania swojego rachunku bankowego jako miejsca zapłaty, nawet wówczas, kiedy umowa ze zbywcą przyjmowała, że zapłata nastąpi na rachunek bankowy zbywcy. Zmiana wierzyciela powoduje, że dotychczasowe uzgodnienia co do banku i rachunku stają się nieaktualne, a obowiązki dłużnika wobec nowego wierzyciela wracają do stanu przewidzianego w art. 454 § 1 zd. 2 KC, to znaczy ma on obowiązek świadczyć w siedzibie wierzyciela w chwili spełnienia świadczenia (wyr. SA w Poznaniu z 14.10.2003 r., I ACa 842/03, OSA 2005, Nr. 3, poz. 15).

Nb 16

16. Gdy dłużnik nie zastosował się do żądania zapłaty na wskazany przez nabywcę wierzytelności rachunek, sądem miejsca wykonania zobowiązania (art. 34 i 488 § 1 KPC) jest sąd miejsca zamieszkania lub siedziby (siedziby przedsiębiorstwa) nabywcy wierzytelności w chwili wytoczenia powództwa (uchw. SN z 14.2.2002 r., III CZP 81/01, OSN 2002, Nr. 11, poz. 131; Z. Strus, Przegląd orzecznictwa, Pal. 2002, Nr. 5–6, s. 154).

Art. 35. [Delikty]

Powództwo o roszczenie z czynu niedozwolonego wytoczyć można przed sąd, w którego okręgu nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę.

Nb 1

1. W przepisie chodzi o roszczenia wywodzące się z odpowiedzialności deliktowej. Będą to roszczenia przewidziane w art. 415–448 KC, a także w przepisach szczególnych, np. w art. 886 § 3 KPC, art. 46 PrŁow i in.
Przez czyny niedozwolone należy rozumieć zarówno czyny popełnione z winy umyślnej, jak i nieumyślnej, a także tzw. bezprawie cywilne.
Komentowany przepis nie dotyczy roszczeń niemajątkowych opartych na przepisach art. 23 i 24 KC.

Nb 2

2. W wypadku zbiegu lub konkurencyjności podstaw odpowiedzialności z czynu niedozwolonego oraz ze stosunku obligacyjnego sąd powinien badać swoją właściwość w zakresie każdej z tych podstaw (np. w razie sprzedania samochodu z takimi wadami, które czynią go niebezpiecznym dla otoczenia, a jednocześnie zmniejszają jego użyteczność). Zbieg podstaw odpowiedzialności nie eliminuje stosowania art. 35.

Nb 3

3. Istotnym dla oceny właściwości miejscowej sądu z art. 35 jest miejsce, gdzie nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę, a nie miejsce, gdzie powstała szkoda. W razie naruszenia dobra osobistego w artykule prasowym, zdarzeniem wywołującym szkodę jest opublikowanie tego artykułu (zob. post. SN z 2.12.1970 r., II CZ 158/70, OSP 1971, Nr. 6, poz. 120).
Naruszenie dobra osobistego zawinionym działaniem lub zaniechaniem, z uwagi na jednolitość skutków prawnych (art. 448 KC) – jest czynem niedozwolonym, co w konsekwencji umożliwia poszkodowanemu, w myśl art. 35, wytoczenie powództwa o ochronę tego dobra przed sądem, w którego okręgu nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę (zarówno materialną, jak i niematerialną) (zob. post. SN z 28.6.1989 r., I CZ 170/89, Legalis).

Nb 4

4. Przepis nie różnicuje spraw na obejmujące roszczenia za szkody wynikłe z własnego działania i dotyczące odpowiedzialności za szkody wynikłe z działania innych osób (zob. post. SN z 24.8.1977 r., IV CZ 93/77, OSN 1978, Nr. 5–6, poz. 97 z glosą M. Bosakirskiej, OSP 1978, Nr. 10, poz. 170 i omówieniem W. Siedleckiego, Przegląd orzecznictwa, PiP 1979, Nr. 5, poz. 105).

Nb 5

5. Powództwo przeciwko zakładowi ubezpieczeń o odszkodowanie z ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadacza lub kierowcy pojazdu mechanicznego można wytoczyć przed sąd, w którego okręgu nastąpił wywołujący szkodę wypadek komunikacyjny (por. post. SN z 1.10.1973 r., I CZ 136/73, OSN 1974, Nr. 6, poz. 114 z glosą T. Erecińskiego, PUG 1974, Nr. 11, s. 386).

Nb 6

6. Osoba dochodząca naprawienia szkody wyrządzonej w uprawach i plonach przez zwierzynę wymienioną w art. 46 PrŁow może wytoczyć powództwo przed sąd, w którego okręgu nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę (por. post. SN z 9.11.1990 r., IV CZ 288/90, OSN 1991, Nr. 10–12, poz. 134).

Nb 7

7. W sprawach z powództwa o roszczenie określone w art. 412 KC nie ma zastosowania art. 35 KPC (orz. SN z 27.11.1980 r., III CZP 58/80, PiŻ 1981, Nr. 16).

Nb 8

8. Osoba dochodząca naprawienia szkody w uprawach i plonach przez zwierzynę wymienioną w art. 46 PrŁow może wytoczyć powództwo przed sąd, w którego okręgu nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę na podstawie art. 35 KPC (post. SN z 9.11.1990 r., IV CZ 288/90, OSN 1991, Nr. 10–12, poz. 134; J. Gudowski, Przegląd orzecznictwa, PS 1992, Nr. 4, s. 72).

Art. 36. [Wynagrodzenie pełnomocnika]

Powództwo o zapłatę należności za prowadzenie sprawy wytoczyć można przed sąd miejsca, gdzie pełnomocnik procesowy sprawę prowadził.

Nb 1

1. Przez należności związane z prowadzeniem sprawy rozumie się wszystkie należności pełnomocnika procesowego dotyczące określonej sprawy, a więc wynagrodzenie, wydatki (np. na przejazdy, odpisy akt itp.), a także należny od wynagrodzenia podatek VAT.

Nb 2

2. Zakres czynności pełnomocnika procesowego uzależniony jest od pełnomocnictwa. Z mocy samego prawa (ipso iure) pełnomocnictwo procesowe zawiera umocowanie do podejmowania czynności procesowych określonych w art. 91 KPC. Strona procesowa może udzielić pełnomocnictwa szerszego niż określone w art. 91 KPC. Dla wywarcia skutków procesowych takiego szerszego pełnomocnictwa konieczne jest jednak wyraźne oznaczenie jego zakresu w samym pełnomocnictwie. Pełnomocnik może żądać wynagrodzenia i zwrotu wydatków związanych z owym szerszym pełnomocnictwem, o ile został do tych czynności wyraźnie umocowany.

Nb 3

3. Przepis nie dotyczy pełnomocników ustanowionych do niektórych czynności procesowych (art. 88), takie pełnomocnictwo nie jest bowiem pełnomocnictwem procesowym. Nie dotyczy zatem np. osób upoważnionych do odbioru pism sądowych (art. 133 § 3, art. 141 § 2, art. 610² § 1, art. 1135 § 1 KPC).

Nb 4

4. Właściwość sądu przewidziana w przepisie jest ściśle związana z miejscem prowadzenia sprawy. Przez prowadzenie sprawy należy rozumieć prowadzenie sprawy przed sądami powszechnymi, Sądem Najwyższym, Naczelnym Sądem Administracyjnym, Trybunałem Konstytucyjnym, sądami wojskowymi, sądem polubownym, Trybunałem Stanu.
Przepis dotyczy również prowadzenia spraw przed organami administracyjnymi i samorządowymi, a także prowadzenia pertraktacji ugodowych, zawierania umów itp.

Nb 5

5. Miejsce prowadzenia sprawy musi być położone w okręgu danego sądu, przed którym pełnomocnik wytacza powództwo o zapłatę należności za prowadzenie sprawy. Jeżeli właściwych miejscowo jest kilka sądów, w grę wchodzi przepis art. 43 KPC. Sytuacja taka będzie np. miała miejsce, jeżeli pełnomocnik prowadził sprawę w pierwszej instancji w jednej miejscowości, w drugiej instancji – w innej oraz przed Sądem Najwyższym.

Nb 6

6. Zakres podmiotowy przepisu obejmuje nie tylko pełnomocników, ale i dalszych pełnomocników (tzw. substytutów). Dotyczy też należności substytuta od pełnomocnika z tytułu zastępstwa procesowego. Z kolei dłużnikami są osoby udzielające pełnomocnictwa (zleceniodawcy) lub ich następcy prawni.

Nb 7

7. Sądem rzeczowo właściwym jest sąd rejonowy lub okręgowy w zależności od wysokości dochodzonej kwoty (art. 17 pkt 4 KPC).

Art. 37. [Najem nieruchomości]

Powództwo o roszczenie ze stosunku najmu lub dzierżawy nieruchomości wytoczyć można przed sąd miejsca położenia nieruchomości.

Nb 1

1. Pojęcia najmu i dzierżawy należą do sfery prawa materialnego (art. 659 § 1 i art. 693 § 1 KC).

Nb 2

2. Roszczenia ze stosunku najmu podmiotowo odnoszą się do najemcy, dzierżawcy, wynajmującego i wydzierżawiającego.

Nb 3

3. Przez roszczenia wynikające ze stosunku najmu lub dzierżawy należy rozumieć nie tylko te roszczenia, które wynikają z umowy najmu lub dzierżawy, czy też z przepisów prawa materialnego o najmie i dzierżawie, lecz wszelkie roszczenia, które mają bezpośredni związek z używaniem nieruchomości wynajętej lub wydzierżawionej.
Mogą to być zatem roszczenia majątkowe i niemajątkowe, o ustalenie lub ukształtowanie stosunku prawnego lub prawa.
Chodzi więc o wszelkie roszczenia, które są następstwem umowy najmu lub dzierżawy i ewentualnie dalszych umów uzupełniających pierwotną umowę najmu lub dzierżawy, jak również roszczenia powstałe wskutek wykonywania samego najmu lub dzierżawy (por. orz. SN z 19.10.1936 r., III C 517/36, OSN 1937, Nr. 6, poz. 216).

Nb 4

4. Artykuł 37 obejmuje powództwo zarówno ze stosunku najmu lub dzierżawy całej nieruchomości, jak i jej części, stosuje się więc ten przepis do roszczenia o czynsz za wynajęte mieszkanie (por. orz. SN z 23.9.1949 r., C 998/49, PiP 1950, Nr. 3, s. 124 z glosą W. Siedleckiego).

Nb 5

5. Jeżeli nieruchomość położona jest w okręgu kilku sądów, zastosowanie ma art. 43 KPC.

Art. 37¹.²⁴ [Powództwo przeciwko zobowiązanemu z weksla lub czeku]

§ 1. Powództwo przeciwko zobowiązanemu z weksla lub czeku można wytoczyć przed sąd miejsca płatności.

§ 2. Kilku zobowiązanych z weksla lub czeku można łącznie pozwać przed sąd miejsca płatności lub sąd właściwości ogólnej dla akceptanta albo wystawcy weksla własnego lub czeku.

Nb 1

1. Przepis został dodany ustawą z 2.7.2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr. 172, poz. 1804).

Nb 2

2. Weksel trasowany musi zawierać oznaczenie miejsca płatności, z wyjątkiem przewidzianym w art. 2 (art. 1 pkt 5 ustawy z 28.4.1936 r. – Prawo wekslowe, Dz.U. Nr. 37, poz. 282 ze zm.). Podobnie rzecz ma się z wekslem własnym (art. 101 pkt 4 w zw. z art. 102 PrWeksl).
Również czek powinien zawierać oznaczenie miejsca płatności (art. 1 pkt 4 ustawy z 28.4.1936 r. – Prawo czekowe, Dz.U. Nr. 37, poz. 283 ze zm.) z wyjątkiem przewidzianym w art. 2 PrCzek.

Nb 3

3. Jeżeli miejsce płatności jest na wekslu lub czeku oznaczone, powództwo przeciwko zobowiązanemu z nich można wytoczyć przed sąd rzeczowo właściwy miejsca płatności.

Nb 4

4. W wypadku, kiedy pozywa się kilku zobowiązanych z weksla lub z czeku stosuje się zasady wskazane w § 2 omawianego przepisu co do właściwości miejscowej sądu.

Nb 5

5. W razie przelewu wierzytelności pieniężnej dłużnik powinien dokonać zapłaty, jeżeli miejsce spełnienia świadczenia nie jest oznaczone, w miejscu zamieszkania lub w siedzibie (siedzibie przedsiębiorstwa) nabywcy wierzytelności w chwili spełnienia świadczenia. Samo wskazanie dłużnikowi przez wierzyciela rachunku bankowego, na który ma zapłacić, nie rozstrzyga o miejscu spełnienia świadczenia. Gdy dłużnik nie zastosował się do żądania zapłaty na wskazany przez nabywcę wierzytelności rachunek, sądem miejsca wykonania zobowiązania (art. 34) jest sąd miejsca zamieszkania lub siedziby (siedziby przedsiębiorstwa) nabywcy wierzytelności w chwili wytoczenia powództwa (uchw. SN z 14.2.2002 r., III CZP 81/01, OSN 2002, Nr. 11, poz. 131).

Oddział 3. Właściwość wyłączna

Uwagi wstępne

Nb 1

1. Przepisy o właściwości wyłącznej noszą charakter przepisów imperatywnych, tj. takich, od których nie ma odstępstwa. Oznacza to wyłączenie właściwości ogólnej, przemiennej oraz umów prorogacyjnych. Umowa prorogacyjna naruszająca przepisy Kodeksu o właściwości wyłącznej jest nieważna z mocy prawa (ipso iure).
Konsekwencją właściwości wyłącznej jest to, że dla danej sprawy właściwy rzeczowo jest tylko jeden sąd, w zależności od charakteru sprawy: rejonowy lub okręgowy.

Art. 38. [Prawa rzeczowe na nieruchomości]

§ 1. Powództwo o własność lub o inne prawa rzeczowe na nieruchomości, jak również powództwo o posiadanie nieruchomości można wytoczyć wyłącznie przed sąd miejsca jej położenia. Jeżeli przedmiotem sporu jest służebność gruntowa, właściwość oznacza się według położenia nieruchomości obciążonej.

§ 2. Właściwość powyższa rozciąga się na roszczenia osobiste związane z prawami rzeczowymi i dochodzone łącznie z nimi przeciwko temu samemu pozwanemu.

Nb 1

1. Przepis dotyczy trzech rodzajów powództw: o własność, o inne prawo rzeczowe na nieruchomości oraz o posiadanie nieruchomości. Decydujące znaczenie dla określenia właściwości miejscowej sądu w tych sprawach posiada miejsce położenia nieruchomości. Jeżeli nieruchomość jest położona w okręgu kilku sądów, zastosowanie znajduje art. 43 KPC.
W wypadku służebności gruntowych o właściwości miejscowej sądu decyduje miejsce położenia nieruchomości obciążonej.

Nb 2

2. Do „innych praw rzeczowych” na nieruchomości należy również zaliczyć prawa utrzymane w mocy art. III pkt 3 i 4, art. XXXVII, XXXVIII, XXXIX, XL, XLI, XLII, XLIII, XLIV, XLV, XLVI, XLVII i XLVIII ustawy z 23.4.1964 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks cywilny (Dz.U. Nr. 16, poz. 94 ze zm.).
Przepisy o prawach rzeczowych ograniczonych stosuje się również do dożywocia (art. 910 § 1 zd. 2 KC).

Nb 3

3. Przepis obejmuje powództwa o świadczenie, jak też o ustalenie prawa (zarówno pozytywne, jak i negatywne).

Nb 4

4. Artykuł 38 zmierza do objęcia właściwością wyłączną sądu miejsca położenia nieruchomości (forum rei sitae) wszystkich powództw zmierzających do realizacji praw rzeczowych na nieruchomości, a więc również powództwa o wydanie posiadania nieruchomości przysługującego z tytułu prawa własności (zob. orz. SN z 17.5.1956 r., II CZ 46/56, OSNCK 1957, Nr. 1, poz. 21).

Nb 5

5. Sprawa o stwierdzenie nieważności wpisu hipoteki nie jest sprawą o „inne prawa rzeczowe” w rozumieniu art. 38 § 1 KPC (zob. post. SN z 21.3.2001 r., III CZP 46/00, Prok. i Pr. 2001, Nr. 7–8, s. 28).

Nb 6

6. Powództwo o przeniesienie własności nieruchomości na podstawie art. 231 § 1 KC wytacza się przed sąd ogólnej właściwości miejscowej (art. 27 KPC), do powództwa takiego nie odnosi się bowiem właściwość wyłączna sądu miejsca położenia nieruchomości (zob. wyr. SN z 17.8.1983 r., III CRN 167/83, OSN 1984, Nr. 4, poz. 58).

Nb 7

7. Powództwa o roszczenia osobiste nie są objęte przepisem art. 38 § 2 KPC. Warunkiem sine qua non stosowania przepisu jest ich łączne dochodzenie z prawami rzeczowymi. Przepis ten nie ma zastosowania w wypadku dochodzenia tylko roszczeń związanych z prawami rzeczowymi. W takich sytuacjach będą miały zastosowanie przepisy o właściwości ogólnej (art. 27 i nast. KPC).

Nb 8

8. Do rozpoznania sprawy o zwrot mienia lub przedmiotów lub o zasądzenie ich równowartości na podstawie art. 10 ustawy z 23.2.1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz.U. Nr. 34, poz. 149 ze zm.) powołany jest sąd, którego właściwość miejscową określają przepisy Kodeksu postępowania cywilnego (uchw. SN z 1.9.1993 r., III CZP 113/93, OSN 1994, Nr. 3, poz. 62; J. Gudowski, Przegląd orzecznictwa, PS 1997, Nr. 2, s. 42).

Art. 39. [Spadki]

Powództwo z tytułu dziedziczenia, zachowku, jak również z tytułu zapisu, polecenia oraz innych rozrządzeń testamentowych wytacza się wyłącznie przed sąd ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy, a jeżeli jego miejsca zamieszkania w Polsce nie da się ustalić, przed sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część.

Nb 1

1. Przepis dotyczy wyłącznej właściwości sądu w sprawach ściśle w nim określonych, a mianowicie: dziedziczenia (art. 922 KC), np. stwierdzenia niegodności dziedziczenia (art. 928 KC), zachowku (art. 991 KC), zapisu (art. 968 KC), polecenia (art. 982 KC), a także innych rozrządzeń testamentowych, np. wykonawca testamentu (art. 986 KC), podstawienie (art. 963 KC), podstawienie powiernicze (art. 964 KC) i in.

Nb 2

2. Dziedziczeniu podlegają wyłącznie prawa i obowiązki o charakterze cywilnoprawnym. Prawa i obowiązki spadkodawcy, które wynikają z innych stosunków prawnych, nie wchodzą w skład spadku, nawet jeżeli przepis szczególny wskazuje krąg osób, których dotyczy sukcesja praw i obowiązków spadkobierców, jak np. art. 97 i nast. OrdPodU (por. E. Skowrońska-Bocian, Komentarz do Kodeksu cywilnego. Księga czwarta. Spadki, Warszawa 2001, s. 8). Do wyjątków należy prawo spadkodawcy (podatnika) do zwrotu nadpłaty podatku dochodowego, które przechodzi na jego spadkobierców (por. uchw. SN z 21.3.1996 r., III AZP 39/95, OSNP 1996, Nr. 19, poz. 280).
Dziedziczeniu nie podlegają też prawa i obowiązki spadkodawcy, które wynikają ze stosunków administracyjnoprawnych, karnoprawnych i finansowo-prawnych.
Do spadku nie należą też:

1) prawa i obowiązki spadkodawcy o charakterze niemajątkowym (art. 922 § 1 KC), np. dobra osobiste, prawo do grobu (zob. orz. SN z 2.12.1994 r., III CZP 155/94, OSN 1995, Nr. 3, poz. 52);

2) prawa majątkowe i obowiązki ściśle związane z osobą spadkodawcy (np. alimenty).

W sprawach, w których prawa i obowiązki nie podlegają dziedziczeniu art. 39 KPC, nie ma zastosowania.

Nb 3

3. W sprawach objętych przepisem w pierwszym rzędzie właściwy jest sąd miejsca zamieszkania spadkodawcy. Patrz uw. do art. 27.
Dopiero wtedy, kiedy miejsca zamieszkania spadkodawcy w Polsce nie da się ustalić, w grę wchodzi właściwość miejscowa sądu, w którym znajduje się spadek lub jego część. Jeżeli spadek znajduje się w okręgu kilku sądów, wybór sądu należy do powoda.

Art. 40. [Członkostwo]

Powództwo ze stosunku członkostwa spółdzielni, spółki lub stowarzyszenia wytacza się wyłącznie według miejsca ich siedziby.

Nb 1

1. Powództwa ze stosunku członkostwa w spółdzielni mogą wynikać z: PrSpółdz i SpółdzMieszkU.

Nb 2

2. Do spółek zaliczyć należy:

1) spółki cywilne (art. 860 i nast. KC);

2) spółki prawa handlowego:

 a) spółki osobowe (art. 8–10¹, art. 22–150 KSH),

–   spółki jawne (art. 22–85 KSH),

–   spółki partnerskie (art. 86–101 KSH),

–   spółki komandytowe (art. 102–124 KSH),

–   spółki komandytowo-akcyjne (art. 125–150 KSH),

 b) spółki kapitałowe (art. 11–21, art. 151–490 KSH):

–   spółki z ograniczoną odpowiedzialnością (art. 151–300 KSH),

–   spółki akcyjne (art. 301–490 KSH),

 c) spółki przewidziane w przepisach szczególnych, np.:

–   spółki wodne (art. 164 i n. PrWod).

Nb 3

3. Przez stowarzyszenia należy rozumieć stowarzyszenia działające na podstawie przepisów PrStow.

Nb 4

4. Siedzibę spółdzielni określa jej statut (art. 5 § 1 pkt 1 PrSpółdz). Miejsce siedziby spółki określa umowa spółki bądź jej statut (art. 25 pkt 1, art. 91 pkt 5, art. 105 pkt 1, art. 157 § 1 pkt 1, art. 304 § 1 pkt 1 KSH). Z kolei siedzibę stowarzyszenia określa jego statut (art. 10 ust. 1 pkt 2 PrStow).

Nb 5

5. Przepis nie dotyczy spółek cywilnych (art. 860 KC). Spółka cywilna nie jest przedsiębiorcą w rozumieniu art. 4 ust. 1 SwobDziałGospU. Według obowiązującego porządku prawnego, spółka prawa cywilnego jest spółką osobową, organizacją wspólników, związanych wspólnością celu gospodarczego i współwłasnością łączną w odniesieniu do zgromadzonego majątku. Ustawodawca nie przyznał jej osobowości prawnej. Podmiotowość prawna przysługuje tylko wspólnikom spółki cywilnej (zob. art. 4 ust. 2 SwobDziałGospU). Skoro spółka cywilna nie posiada osobowości prawnej, to nie ma również zdolności sądowej (art. 64 § 1 KPC) (por. post. SN z 11.3.1998 r., III CZP 2/98, Prok. i Pr. 1998, Nr. 6, s. 29; uchw. NSA(5) z 10.12.2001 r., OPK 21/01, ONSA 2002, Nr. 3, poz. 105; decyzja SKO z 1.3.2001 r., SKO 4221/12/01, OSS 2001, Nr. 3, poz. 75).
Jedynym wyjątkiem od tej zasady jest przepis art. 460 w postępowaniu w sprawach z zakresu prawa pracy (np. wyr. SN 27.11.1995 r., I PRN 84/95, OSNAPiUS 1996, Nr. 12, poz. 170; wyr. SN z 6.2.1997 r., I PKN 77/96, OSNAPiUS 1997, Nr. 18, poz. 340).
W pozostałych sprawach powództwo związane z działalnością spółek cywilnych należy wytaczać przeciwko jej wspólnikom na zasadach ogólnych.

Nb 6

6. W zakresie wyłącznej właściwości KSH zawiera przepis będący lex specialis, stanowi bowiem, że powództwo o odszkodowanie przeciwko członkom organów spółki oraz likwidatorom wytacza się według miejsca siedziby spółki (art. 298 KSH).
W orzecznictwie przyjęto, że sądem wyłącznie właściwym do rozpoznania sprawy z powództwa znajdującego podstawę w art. 299 KSH jest sąd siedziby spółki (art. 298 KSH), uznano bowiem, że art. 298 KSH na zastosowanie do powództwa z art. 299 KSH (por. uchw. SN z 4.7.1997 r., III CZP 24/97, OSN 1997, Nr. 11, poz. 165 i uchw. SN z 22.9.1995 r., III CZP 120/95, OSN 1995, Nr. 12, poz. 181). Stanowisko Sądu Najwyższego jest nietrafne, ponieważ w szczególności w przepisach procesowych, wszelkie wyjątki należy stosować ściśle (patrz też glosa krytyczna do tej ostatniej uchwały – M. Litwińska, PPH 1996, Nr. 2, s. 37 oraz J. Gudowski, Przegląd orzecznictwa, PS 2000, Nr. 4, s. 108).

Nb 7

7. Przepis odnosi się do wszystkich powództw o świadczenie i o ustalenie lub o ukształtowanie stosunku prawnego lub prawa.

Art. 41.²⁵ [Małżeństwo]

Powództwo ze stosunku małżeństwa wytacza się wyłącznie przed sąd, w którego okręgu małżonkowie mieli ostatnie miejsce zamieszkania, jeżeli choć jedno z nich w okręgu tym jeszcze ma miejsce zamieszkania lub zwykłego pobytu. Z braku takiej podstawy wyłącznie właściwy jest sąd miejsca zamieszkania strony pozwanej, a jeżeli i tej podstawy nie ma – sąd miejsca zamieszkania powoda.

Nb 1

1. Przez powództwo ze stosunku małżeństwa należy rozumieć wszystkie powództwa, których materialnoprawną podstawę stanowią przepisy Tytułu I (art. 1–61⁶ KRO).
W przepisie chodzi o wszelkie powództwa, a zatem powództwa o świadczenie (np. odszkodowawcze z art. 30 KRO), ustalenie pozytywne i negatywne (np. nieistnienia małżeństwa – art. 1 § 2 KRO), o ukształtowanie (np. o rozwód – art. 56 § 1 KRO).
Przepisem tym nie są jednak objęte powództwa o dostarczanie środków utrzymania od drugiego małżonka (art. 60, 61, 61⁴ § 4 KRO), gdyż świadczenia określone w tych przepisach są świadczeniami alimentacyjnymi, do których zastosowanie mają przepisy art. 27, 28 i 32 KPC.

Nb 2

2. Użycie przez ustawodawcę sformułowania „ma miejsce zamieszkania” oznacza miejscowość, w której jeden z małżonków przebywa z zamiarem stałego pobytu (art. 25 KC). Natomiast przez miejsce „zwykłego pobytu” należy rozumieć miejscowość, w której jeden z małżonków przebywa przez pewien czas, jednak bez zamiaru stałego pobytu (np. w związku ze studiami czy też dłuższą delegacją służbową).
Czasowa nieobecność, spowodowana np. dłuższym wyjazdem służbowym za granicę, nie ma znaczenia dla określenia właściwości sądu.

Nb 3

3. Nie ma również znaczenia czas przebywania małżonków w okręgu danego sądu. Chodzi tylko o miejsce rzeczywistego wspólnego zamieszkiwania małżonków (por. orz. SN z 15.9.1938 r., II C 286/38, PPiA 1939, Nr. 1, poz. 48; J. Gudowski, Kodeks, s. ŻN 116, 39–41/1; orz. SN z 10.1.1936 r., III C 518/34, OSN 1936, Nr. 11, poz. 419).

Nb 4

4. Co do miejsca zamieszkania i przebywania patrz uw. do art. 27 i 28.

Nb 5

5. Fakt przebywania jednego z małżonków w więzieniu nie przesądza, że miejscowość, gdzie znajduje się więzienie, uważana ma być za miejsce, w którym małżonek „stale przebywa”. Jeżeli da się ustalić, że miejscem stałego zamieszkania uwięzionego jest inna miejscowość, tę miejscowość uważać należy za miejsce, gdzie uwięziony małżonek „stale przebywa” (zob. orz. SN z 13.4.1957 r., III CZ 92/57, RPEiS 1958, Nr. 1, s. 313; J. Gudowski, Kodeks, s. ŻN 116, 39–41/1).

Nb 6

6. Sąd miejsca ostatniego wspólnego zamieszkania małżonków nie przestaje być właściwy dla powództwa ze stosunku małżeństwa, jeżeli jeden z małżonków zamieszkuje nadal w okręgu tego sądu, choćby nie w tej samej miejscowości, w której strony zamieszkiwały wspólnie (zob. orz. SN z 12.6.1951 r., C 428/51, OSNCK 1953, Nr. 3, poz. 62).

Nb 7

7. Przepis art. 41 KPC dotyczy powództw ze stosunku małżeństwa, a nie ze stosunku między rodzicami a dziećmi – jakim jest powództwo o zaprzeczenie ojcostwa (zob. post. SN z 29.7.1971 r., II CZ 122/71, Legalis).

Art. 42. [Rodzice a dzieci]

Powództwo ze stosunku między rodzicami a dziećmi oraz między przysposabiającym a przysposobionym wytacza się wyłącznie przed sąd miejsca zamieszkania powoda, jeżeli brak jest podstaw do wytoczenia powództwa według przepisów o właściwości ogólnej.

Nb 1

1. W przepisie chodzi o powództwa określone w Tytule II Działu I, Ia i II (art. 61⁷–127 KRO).

Nb 2

2. Według przepisu, przede wszystkim do właściwości miejscowej wyłącznej objętym jego zakresem stosuje się przede wszystkim przepisy o właściwości ogólnej, tj. przepisy art. 27 i 28 KPC. Patrz uwagi do tych przepisów.
Artykuł 42 jest przepisem subsydiarnym i ma zastosowanie tylko wtedy, gdy brak jest podstaw do wytoczenia powództwa według przepisów o właściwości ogólnej (zob. post. SN z 29.7.1971 r., II CZ 122/71, Legalis).
Z art. 42 wynika, że powództwo ze stosunku między rodzicami a dziećmi należy wytoczyć przede wszystkim według przepisów o właściwości ogólnej, a więc według miejsca zamieszkania lub pobytu strony pozwanej (art. 27 i 28), a dopiero gdyby brak było podstaw do przyjęcia właściwości ogólnej (np. gdyby pozwani nigdy nie mieszkali w Polsce), należałoby sięgnąć do właściwości przewidzianej w art. 42 KPC (post. SN z 3.5.1967 r., II CZ 34/67, Legalis).

Nb 3

3. Przepis dotyczy wyłącznie spraw rozpoznawanych w postępowaniu procesowym.

Nb 4

4. Swoją właściwość miejscową z art. 42, jak każdą właściwość wyłączną, sąd bierze pod rozwagę z urzędu (art. 202 zd. 1 KPC).

Nb 5

5. W wypadku kiedy strona pozwana nie ma miejsca zamieszkania ani pobytu w Polsce bądź też miejsca te są nieznane, jak również powód nie ma miejsca zamieszkania ani pobytu w kraju. Sąd Najwyższy na posiedzeniu niejawnym oznacza sąd, przed którym należy powództwo wytoczyć (art. 45 KPC) (por. orz. SN z 29.7.1971 r., II CZ 122/71, BSN 1971, Nr. 9, s. 142).

Nb 6

6. W sprawach określonych w przepisie art. 42 właściwość przemienna jest wyłączona (zob. post. SN z 14.12.1976 r., IV CZ 128/76, Legalis). Skoro nie jest możliwe umowne regulowanie samych stosunków między rodzicami a dziećmi, zatem nie jest dopuszczalne zawieranie umów między tymi osobami odnośnie do właściwości sądu do rozstrzygania sporów z tych stosunków (post. SN z 20.6.1974 r., I CZ 74/74, Legalis).

Nb 7

7. Sprawa o ustalenie macierzyństwa, w której przedmiotem rozpoznania jest stan cywilny osoby, jest sprawą ze stosunku między rodzicami a dziećmi. W takich sprawach zaś o właściwości miejscowej sądu decydują w pierwszej kolejności przepisy KPC o właściwości ogólnej (art. 27–30), jeżeli zaś według tych przepisów brak jest podstaw do ustalenia właściwego sądu, to wówczas powództwo wytacza się przed sąd miejsca zamieszkania powoda (art. 42 KPC) (post. SN z 21.10.1975 r., I CO 17/75, Legalis).

Nb 8

8. W sprawach o zaprzeczenie ojcostwa regułę stanowi właściwość ogólna przewidziana art. 27 KPC. Powództwo przed sąd miejsca zamieszkania powoda, wytacza się tylko w braku podstaw do ustalenia właściwości według przepisów o właściwości ogólnej. Właściwość przemienna w tych sprawach jest wyłączona (post. SN z 14.12.1976 r., IV CZ 128/76, Legalis).

Nb 9

9. Sądem wyłącznie właściwym do rozpoznania sprawy o pozbawienie lub ograniczenie władzy rodzicielskiej jest sąd opiekuńczy miejsca zamieszkania lub pobytu dziecka (art. 569 § 1 KPC) (uchw. SN z 21.2.1968 r., III CZP 105/67, OSN 1968, Nr. 20, poz. 162).

Oddział 4. Przepisy szczególne

Art. 43. [Wybór sądu]

§ 1. Jeżeli uzasadniona jest właściwość kilku sądów albo jeżeli powództwo wytacza się przeciwko kilku osobom, dla których według przepisów o właściwości ogólnej właściwe są różne sądy, wybór między tymi sądami należy do powoda.

§ 2. To samo dotyczy wypadku, gdy nieruchomość, której położenie jest podstawą oznaczenia właściwości sądu, jest położona w kilku okręgach sądowych.

Nb 1

1. Właściwość kilku sądów w konkretnej sprawie, którą można nazwać konkurencyjnością sądów właściwych zachodzi w sytuacji, kiedy więcej niż jeden sąd jest właściwy do rozpoznania danej sprawy. Sytuacje takie będą zachodziły przy konkurencyjności właściwości sądów wewnątrz przepisów o właściwości ogólnej lub przemiennej bądź konkurencyjności przepisów o właściwości ogólnej i przemiennej, albo też przy właściwości wyłącznej przewidzianej w art. 38.
Przewidziany w komentowanym przepisie wybór sądu nie przysługuje powodowi, gdy w grę wchodzi jako właściwy miejscowo także sąd właściwy według przepisów o właściwości wyłącznej (art. 38–42 i 46 KPC) (orz. SN z 13.6.1975 r., II CZ 91/75, OSPiKA 1975, Nr. 5, poz. 83 z glosami W. Broniewicza i S. Siedleckiego; W. Siedlecki, Przegląd orzecznictwa, PiP 1978, Nr. 6, s. 109).

Nb 2

2. Jeżeli chodzi o osoby fizyczne, to poza współuczestnictwem w sporze (procesie) nie występuje konkurencyjność sądów, zgodnie bowiem z art. 27 KPC osoba fizyczna ma tylko jedno miejsce zamieszkania lub też jedno miejsce pobytu w razie stosowania art. 28.

Nb 3

3. Takich ograniczeń jak wyżej Kodeks nie zawiera w odniesieniu co do osób prawnych i innych podmiotów niebędących osobą fizyczną (art. 30). Podmioty te mogą posiadać więcej niż jedną siedzibę, jeżeli to wynika z ich uzasadnionych potrzeb.

Nb 4

4. W wypadku podmiotowej kumulacji roszczeń (przy współuczestnictwie materialnym – art. 72 § 1 pkt 1 KPC) może zachodzić sytuacja, w której dla każdego lub niektórych współuczestników właściwy miejscowo będzie inny sąd. Z mocy art. 43, powód może wytoczyć wtedy powództwo przed sądem właściwym tylko dla jednego lub niektórych współuczestników, ale wyłącznie w zakresie właściwości ogólnej.
W przypadku biernego współuczestnictwa materialnego (art. 72 § 1 pkt 1 KPC) można zastosować przepis art. 45 KPC, jeżeli nie można ustalić sądu właściwego dla żadnego z pozwanych, natomiast ustalenie sądu właściwego miejscowo chociażby dla jednego z pozwanych pozwala zastosować art. 43 § 1 KPC (post. SN z 24.3.2010 r., V CO 77/09, Legalis).

Nb 5

5. Z mocy art. 43 § 1 wybór sądu należy do powoda, także w sytuacji gdy pozywa kilku pozwanych, mających swe siedziby w miejscowościach podlegających właściwości różnych sądów, chociażby treść pozwu wskazywała na to, że dochodzone roszczenie może być zasadne tylko w stosunku do jednego z nich (zob. post. SN z 19.1.1989 r., II PZ 3/89, Legalis).

Nb 6

6. W razie współuczestnictwa formalnego (art. 72 § 1 pkt 2 KPC) sąd musi być właściwy zarówno w stosunku do każdego ze współuczestników z osobna, jak też do wszystkich współuczestników wspólnie.

Nb 7

7. Artykuł 43 § 2 będzie wchodził w rachubę w odniesieniu do nieruchomości, jeżeli jest ona położona w okręgu kilku sądów. Ma też zastosowanie w wypadku hipoteki łącznej, tj. w razie podziału nieruchomości obciążonej dotychczas hipoteką, hipoteka ta obciąża wszystkie nieruchomości utworzone przez podział (art. 76 ust. 1 KWU). W obu wypadkach wybór między sądami właściwymi należy do powoda.

Art. 44. [Wyznaczenie przez sąd przełożony]

Jeżeli sąd właściwy nie może z powodu przeszkody rozpoznać sprawy lub podjąć innej czynności, sąd nad nim przełożony wyznaczy na posiedzeniu niejawnym inny sąd.

Nb 1

1. Właściwość miejscowa sądu dotyczy każdego rodzaju właściwości określonej w Kodeksie (art. 27–46 KPC).

Nb 2

2. Artykuł 44 nie ma charakteru normy procesowej, a jest normą o charakterze ustrojowym. Oznacza to, że decyzja sądu przełożonego o wyznaczeniu innego sądu do rozpoznania sprawy nie jest faktem procesowym, lecz aktem o charakterze organizacyjno-administracyjnym. Nie można utożsamiać tej decyzji z czynnością procesową, jaką jest przekazanie sprawy w rozumieniu art. 394 § 1 pkt 1, gdy sąd stwierdzi swą niewłaściwość (art. 200 KPC) (por. uchw. SN z 21.2.1972 r., III CZP 76/71, OSN 1972, Nr. 9, poz. 152 i post. SN z 25.7.1984 r., I CZ 84/84, Legalis).

Nb 3

3. Przepis pozwala wyznaczyć inny sąd do rozpoznania sprawy tylko wówczas, jeżeli sąd właściwy nie może z powodu przeszkody rozpoznać sprawy lub podjąć czynności. Chodzi tu o przeszkodę, której sąd właściwy nie może pokonać, np. w razie wyłączenia wszystkich sędziów danego sądu od rozpoznawania sprawy (zob. post. SN z 28.2.1978 r., IV PO 2/78, Legalis).
Wyznaczenie sądu, o którym mowa w komentowanym przepisie, może nastąpić zarówno na początku postępowania w danej sprawie, jak i w toku tego postępowania, w zależności od chwili, w której zaistniały przeszkody w rozpoznaniu sprawy lub podejmowaniu innej czynności.
Przepis może mieć również zastosowanie do sądów drugiej instancji.

Nb 4

4. Okresowe utrudnienia związane z dojazdami do sądu miejscowo właściwego do rozpoznania sprawy nie uzasadniają oceny, iż zachodzą przesłanki do wyznaczenia innego sądu na podstawie przepisu art. 44 KPC (zob. post. SN z 22.2.1982 r., I CO 3/82, Legalis). Do zastosowania art. 44 nie wystarcza również, że za rozpoznaniem sprawy przez inny sąd przemawiają względy celowości (por. post. SN z 7.11.1975 r., I CO 14/75, OSN 1976, Nr. 10, poz. 217).

Nb 5

5. Sądami przełożonymi w rozumieniu art. 44 są:

1) nad sądami rejonowymi – sąd okręgowy działający jako sąd pierwszej instancji [uchw. SN(7, zasada prawna) z 21.2.1972 r., III CZP 76/71, OSN 1972, Nr. 9, poz. 152];

2) nad sądami okręgowymi – sąd apelacyjny;

3) nad sądami apelacyjnymi – Sąd Najwyższy (por. uchw. SN z 6.3.1998 r., III CZP 70/97, OSN 1998, Nr. 9, poz. 132).

Nb 6

6. Na postanowienie sądu przełożonego, wyznaczającego do rozpoznania sprawy inny sąd zamiast sądu z ustawy właściwego, nie przysługuje zażalenie (por. post. SN z 28.10.1983 r., II CZ 98/83, Legalis).

Art. 45. [Wyznaczenie przez Sąd Najwyższy]

Jeżeli w myśl przepisów kodeksu nie można na podstawie okoliczności sprawy ustalić właściwości miejscowej, Sąd Najwyższy na posiedzeniu niejawnym oznaczy sąd, przed który należy wytoczyć powództwo.

Nb 1

1. Warunkiem oznaczenia sądu właściwego do rozpoznania sprawy w trybie tego przepisu jest:

1) istnienie jurysdykcji krajowej (art. 1097);

2) istnienie drogi sądowej (art. 2 KPC);

3) niemożność ustalenia sądu miejscowo właściwego (por. post. SN z 25.10.1995 r., I PO 10/95, OSNP 1996, Nr. 10, poz. 148; post. SN z 6.9.2000 r., II CO 8/00, Legalis; post. SN z 14.2.1985 r., II CO 13/85, OSN 1985, Nr. 12, poz. 196).

Nb 2

2. Przepis będzie miał najczęściej zastosowanie w sprawach z zakresu międzynarodowego postępowania cywilnego, w których istnieje zarówno jurysdykcja krajowa, jak i droga sądowa, lecz brak jest kryteriów do ustalenia właściwości miejscowej sądu polskiego.

Nb 3

3. Do istoty stosowania przepisu należy, w jakim momencie znajduje on zastosowanie: przed czy po wytoczeniu powództwa. Rozstrzygając tę kwestię, Sąd Najwyższy stanął na stanowisku, że art. 45 dotyczy sytuacji, gdy sprawa nie została jeszcze wniesiona do żadnego spośród rzeczowo właściwych sądów (zob. post. SN z 24.10.1966 r., II CO 9/66, OSN 1967, Nr. 4, poz. 77).
Stanowisko Sądu Najwyższego poddał słusznej krytyce J. Jodłowski (Glosa do postanowienia SN z 24.10.1966 r., II CO 9/66, OSP 1967, Nr. 12, poz. 268). Trafnie autor wskazał, że żaden przepis KPC nie uzasadnia możliwości odrzucenia pozwu z powodu niewłaściwości sądu nawet w sytuacji, gdy brak jest podstaw (prawnych lub faktycznych) do ustalenia tej właściwości (tamże, s. 554). W latach późniejszych Sąd Najwyższy odstąpił od swojego stanowiska (por. post. SN z 25.10.1995 r., I PO 10/95, OSNP 1996, Nr. 10, poz. 148).
W konsekwencji uznać należy, że oznaczenie sądu właściwego w trybie art. 45 może nastąpić przed lub po wytoczeniu powództwa i to na wniosek lub z urzędu.

Nb 4

4. Sąd może z urzędu wystąpić z wnioskiem do Sądu Najwyższego o oznaczenie sądu właściwego miejscowo, jeżeli nie jest związany uprzednim przekazaniem mu sprawy (zob. post. SN z 25.10.1995 r., I PO 10/95, OSNP 1996, Nr. 10, poz. 148). W wypadku owego związania, sąd, do którego wpłynął pozew, powinien pouczyć powoda w trybie art. 5 KPC o konieczności złożenie wniosku do Sądu Najwyższego o oznaczenie sądu właściwego miejscowo. W wypadku bierności powoda w tym zakresie sąd nie może odrzucić pozwu (art. 200 § 1), lecz powinien zawiesić postępowanie (art. 177 § 1 pkt 6 KPC).

Nb 5

5. Sąd Najwyższy na posiedzeniu niejawnym oznacza sąd, przed którym należy wytoczyć powództwo, wydając stosowne postanowienie (art. 354 KPC).
Jeżeli wniosek został złożony po wytoczeniu powództwa, Sąd Najwyższy przekazuje swoje postanowienie wraz z pozwem sądowi przez siebie oznaczonemu do dalszego prowadzenia sprawy. W wypadku, kiedy wniosek został złożony przed wytoczeniem powództwa, postanowienie doręcza się wnioskodawcy.

Nb 6

6. Oddalenie wniosku następuje w sytuacji, kiedy:

1) nie istnieje jurysdykcja krajowa;

2) nie istnieje w danej sprawie droga sądowa;

3) brak jest podstaw do oznaczenia sądu właściwego ze względu na możliwość jego ustalenia w danej sprawie.

Nb 7

7. Postanowienia Sądu Najwyższego oznaczające sąd właściwy miejscowo, przed którym należy wytoczyć powództwo, nie wymagają uzasadnienia (art. 357 § 1 KPC). Uznać jednak należy, że postanowienia oddalające wniosek, aczkolwiek nie przysługuje na nie zażalenie, należy uzasadniać, chociażby dlatego, aby wskazać przyczynę oddalenia wniosku. W wypadku, kiedy istnieje możliwość ustalenia sądu właściwego miejscowo, należy w uzasadnieniu wniosku wskazać ten sąd.

Nb 8

8. Przepis ma zastosowanie tylko w postępowaniu procesowym. W postępowaniu nieprocesowym właściwość miejscowa sądu uregulowana jest w sposób szczególny (np. art. 508 § 1 KPC), co wyłącza stosowanie art. 13 § 2 KPC. Z kolei, w postępowaniu egzekucyjnym powództwa przeciwegzekucyjne wytacza się przed sądem rzeczowo właściwym, w którego okręgu prowadzi się egzekucję (art. 843 § 1 KPC).
Jeżeli chodzi o kwestię sądu właściwego miejscowo, to musi być ona rozstrzygnięta również w zależności od tego, czy przyjmuje się powództwo z art. 138 KRO, czy też powództwo przeciwegzekucyjne unormowane w art. 840 KPC. W razie bowiem przyjęcia, że chodzi w istocie rzeczy o pierwsze z wymienionych rodzajów powództwa, to w grę wchodziłyby przepisy o właściwości miejscowej zawarte w księdze pierwszej KPC (art. 27–46) i w konsekwencji oznaczenie sądu właściwego miejscowo byłoby niezbędne na podstawie art. 45 KPC. Ewentualna sytuacja podpadająca zaś pod przepis art. 840 eliminuje stosowanie art. 45 KPC. Stosownie bowiem do przepisu art. 843 § 1, powództwo przeciwegzekucyjne przewidziane w art. 840 KPC wytacza się przed sąd rzeczowo właściwy, w którego okręgu prowadzi się egzekucję (post. SN z 19.7.1974 r., II CO 9/74, Legalis).
Również w sprawach o uznanie orzeczenia sądu zagranicznego przepis nie ma zastosowania, art. 1148 § 1 KPC określa bowiem wyłączną właściwość sądu w tych sprawach (zob. post. SN z 25.5.2001 r., IV CO 10/01, BSN 2002, Nr. 1, s. 54; tak też: J. Gudowski, s. ŻN 131, 45/3).

Nb 9

9. Oznaczenie w trybie art. 45 KPC sądu miejscowo właściwego do rozpoznania sprawy może nastąpić jedynie wówczas, gdy dla danej sprawy istnieje jurysdykcja krajowa i droga sądowa (post. SN z 6.9.2000 r., II CO 8/00, Legalis; post. SN z 25.9.2003 r., III AO 8/03, OSNP 2004, Nr. 13, poz. 237).

Nb 10

10. Sąd Najwyższy przyjął, że nie można wykluczyć gdyby okazało się, że uzyskanie orzeczenia za granicą jest niemożliwe albo nie można rozsądnie wymagać wszczęcia postępowania za granicą, możliwości dopuszczenia ustalenia właściwości sądów polskich ze względu na konieczność (post. SN z 14.1.2005 r., III CZP 72/04, Prok. i Pr. 2005, Nr. 11, s. 39).

Nb 11

11. Nie można stosować komentowanego przepisu, jeżeli sprawa została już przekazana do innego sądu po stwierdzeniu swej niewłaściwości przez sąd, do którego została wniesiona (post. SN z 11.7.2002 r., IV CO 8/02, Legalis; post. SN z 15.2.2000 r., II CO 70/99, niepubl.; post. SN z 13.5.1976 r., II CO 3/76, OSN 1977, Nr. 2, poz. 30 z glosą A. Wyrwisza, PiP 1978, Nr. 1, s. 167; W. Siedlecki, Przegląd orzecznictwa, PiP 1978, Nr. 6, s. 110).

Nb 12

12. Wniosek strony lub sądu do Sądu Najwyższego o oznaczenie sądu, przed który należy wytoczyć powództwo, w zależności od rodzaju właściwości miejscowej może być składany:

1) w razie właściwości ogólnej lub przemiennej – przed wdaniem się w spór co do istoty sprawy (art. 202 KPC);

2) w wypadku właściwości wyłącznej – do zakończenia postępowania toczącego się przed sądem pierwszej instancji (art. 200 § 1 KPC).

Nb 13

13. Sąd Najwyższy uznał, że w przypadku biernego współuczestnictwa materialnego (art. 72 § 1 pkt 1 KPC) można zastosować przepis art. 45 KPC, jeżeli nie można ustalić sądu właściwego dla żadnego z pozwanych, natomiast ustalenie sądu właściwego miejscowo chociażby dla jednego z pozwanych pozwala zastosować art. 43 § 1 KPC (post. SN z 24.3.2010 r., V CO 77/09, Legalis).

Nb 14

14. W sprawie, w której nie można wskazać w Polsce siedziby strony pozwanej (art. 30 KPC), jej jednostki organizacyjnej lub zakładu (art. 33 KPC), miejsca wykonania umowy (art. 34 KPC) czy też miejsca, gdzie praca miała być czy była wykonywana oraz siedziby zakładu pracy (art. 461 § 1 KPC), równocześnie jest dopuszczalna droga sądowa oraz na podstawie umowy stron (art. 1104 KPC) uzasadniona jest jurysdykcja sądów polskich – występują przesłanki do oznaczenia w trybie art. 45 KPC sądu właściwego miejscowo do rozpoznania sprawy (post. SN z 7.4.2010 r., II PO 2/10, niepubl.).

Art. 46. [Właściwość umowna]

§ 1.²⁶ Strony mogą umówić się na piśmie o poddanie sądowi pierwszej instancji, który według ustawy nie jest miejscowo właściwy, sporu już wynikłego lub sporów mogących w przyszłości wyniknąć z oznaczonego stosunku prawnego. Sąd ten będzie wówczas wyłącznie właściwy, jeżeli strony nie postanowiły inaczej lub jeżeli powód nie złożył pozwu w elektronicznym postępowaniu upominawczym. Strony mogą również ograniczyć umową pisemną prawo wyboru powoda pomiędzy kilku sądami właściwymi dla takich sporów.

§ 2. Strony nie mogą jednak zmieniać właściwości wyłącznej.

Nb 1

1. Przepis reguluje umowną właściwość sądu, wyłącznie w zakresie właściwości miejscowej. Umowna właściwość sądu nie może dotyczyć właściwości wyłącznej.

Nb 2

2. Przez pojęcie strony należy rozumieć zarówno same strony, ich przedstawicieli ustawowych, pełnomocników, prokurentów, a także następców i poprzedników prawnych.

Nb 3

3. Umowa stron poddająca dany spór sądowi pierwszej instancji, który według Kodeksu nie jest miejscowo właściwy, tzw. umowa prorogacyjna – prorogatio fori, powinna zostać zawarta w formie pisemnej. Umowa prorogacyjna jest bez wątpienia oświadczeniem woli stron. Zatem niezachowanie formy pisemnej umowy prorogacyjnej nie stanowi o jej nieważności, przepis art. 46 § 1 nie przewiduje bowiem rygoru nieważności w wypadku niezachowania formy pisemnej (art. 73 § 1 KC). Odmienne stanowisko zajmuje Sąd Najwyższy, który wiąże niezachowanie formy pisemnej tej umowy ze skutkiem nieważności (zob. post. SN z 17.12.1971 r., I CZ 166/71, Legalis). Stanowisko to jednak jest niesłuszne w świetle przepisu art. 73 § 1 KC. Jednak niezachowanie formy pisemnej umowy prorogacyjnej pociąga za sobą ten skutek, że dowód ze świadków lub przesłuchania stron na fakt i treść jej zawarcia będzie dopuszczalny tylko wyjątkowo (art. 74 § 1 i 2 KC). Dlatego należy zalecać stosowanie formy pisemnej tych umów.

Nb 4

4. Określona przez strony w umowie właściwość wyłączna sądów dla rozpoznawania ich spraw oznacza, że właściwość w ten sposób określona eliminuje każdą inną właściwość, a więc także ewentualną właściwość ogólną i przemienną (zob. post. SN z 29.11.1982 r., I CZ 98/82, Legalis).
Umowę prorogacyjną uchyla złożenie przez powoda pozwu w elektronicznym postępowaniu upominawczym (art. 505²⁸ i nast.).

Nb 5

5. Umowę prorogacyjną należy załączać do pozwu, gdyż w przeciwnym wypadku sąd może stwierdzić swoją niewłaściwość i przekazać sprawę sądowi właściwemu według przepisów o właściwości ogólnej.

Nb 6

6. Pozwany może podnieść zarzut niewłaściwości sądu i należycie go uzasadnić, w terminie prekluzyjnym przed wdaniem się w spór, jeżeli pozew został złożony przed innym sądem aniżeli ustalonym w umowie prorogacyjnej. Uzasadnieniem zarzutu niewłaściwości sądu będzie wykazanie treści umowy prorogacyjnej (np. złożenie pisemnej umowy).
W wypadku skutecznego podniesienia zarzutu niewłaściwości sądu, sąd przekazuje sprawę sądowi właściwemu według umowy prorogacyjnej (art. 200 KPC).
„Przed wdaniem się w spór” oznacza podniesienie zarzutu niewłaściwości sądu przed podjęciem przez pozwanego swojej obrony w procesie. Może to nastąpić w formie pisma procesowego, złożonego przed rozprawą lub na samej rozprawie.
Jeżeli jednak pozwany na rozprawie lub w odpowiedzi na pozew najpierw wnosi np. o oddalenie powództwa, to oznacza to, że już wdał się w spór co do istoty sprawy i ewentualnie podniesienie zarzutu niewłaściwości miejscowej sądu będzie spóźnione.

Nb 7

7. Jeżeli strony umówiły się o poddanie sporu sądowi rejonowemu w konkretnej miejscowości, to w wypadku zmiany właściwości rzeczowej ze względu na wartość przedmiotu sporu, spór rozstrzyga sąd okręgowy, w okręgu którego położony jest ten sąd rejonowy (por. post. SN z 9.6.1981 r., II CZ 77/81, OSN 1982, Nr. 2–3, poz. 26; W. Siedlecki, Przegląd orzecznictwa, PiP 1983, Nr. 10, s. 90).

Nb 8

8. Umowa prorogacyjna dotyczy sporów, które już istnieją, bądź mogą wyniknąć w przyszłości z danego stosunku prawnego. Może być ona zawarta odrębnie lub w umowie regulującej konkretny stosunek prawny stron.

Nb 9

9. Odrębną kwestią jest określenie właściwości miejscowej sądu w regulaminach, np. regulaminie zakładów „Toto-Lotek”, według którego spory pomiędzy uczestnikami zakładów a przedsiębiorstwem „Totalizator Sportowy” będą rozpoznawane przez właściwe sądy powszechne w Warszawie.
Sąd Najwyższy zajął w tym przedmiocie dwa odmienne stanowiska (por. post. SN z 13.6.1975 r., II CZ 91/75, OSP 1977, Nr. 5, poz. 83 i post. SN z 17.12.1971 r., I CZ 166/71, Legalis). Stanowisko Sądu Najwyższego uznające zawarte w regulaminie postanowienia za umowę prorogacyjną poddał krytyce Z. Radwański (zob. Glosa do postanowienia SN z 13.6.1975 r., II CZ 91/75, OSP 1977, Nr. 5, poz. 83) i W. Broniewicz (zob. Glosa do postanowienia SN z 13.6.1975 r., II CZ 91/75, OSP 1977, Nr. 5, poz. 83). W tym miejscu należy podzielić stanowisko glosatorów, biorąc pod uwagę, że powyższe regulaminy zawierające postanowienia co do właściwości sądu wiążą drugą stronę tylko wtedy, kiedy zostały jej doręczone przed zawarciem umowy (art. 384 § 1 KC).

Nb 10

10. W postępowaniu o nadanie klauzuli wykonalności bankowemu tytułowi egzekucyjnemu przepis art. 46 § 1 KPC nie ma zastosowania (uchw. SN(7) z 31.3.2004 r., III CZP 110/03, OSN 2004, Nr. 9, poz. 133 z glosą aprobującą M. Lewandowskiego, PB 2004, Nr. 7–8, s. 60; uchw. SN z 24.1.2003 r., III CZP 90/02, OSN 2003, Nr. 11, poz. 145).

²¹ Art. 32 w brzmieniu ustawy z dnia 6.11.2008 r. (Dz.U. Nr 220, poz. 1431), która wchodzi w życie 13.06.2009 r.

²² Art. 33 w brzmieniu ustawy z dnia 2.07.2004 r. (Dz.U. Nr 172, poz. 1804), która wchodzi w życie 5.02.2005 r.

²³ Art. 34 w brzmieniu ustawy z dnia 16.09.2011 r. (Dz.U. Nr 233, poz. 1381), która wchodzi w życie 3.05.2012 r.

²⁴ Art. 37¹ dodany ustawą z dnia 2.07.2004 r. (Dz.U. Nr 172, poz. 1804), która wchodzi w życie 5.02.2005 r.

²⁵ Art. 41 w brzmieniu ustawy z dnia 5.12.2008 r. (Dz.U. Nr 234, poz. 1571), która wchodzi w życie 1.07.2009 r.

²⁶ Art. 46 § 1 w brzmieniu ustawy z dnia 9.01.2009 r. (Dz.U. Nr 26, poz. 156), która wchodzi w życie 1.01.2010 r.

Dział II. Skład sądu

Art. 47.²⁷ [Skład sądu]

§ 1.²⁸ W pierwszej instancji sąd rozpoznaje sprawy w składzie jednego sędziego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.

§ 2.²⁹ W pierwszej instancji sąd w składzie jednego sędziego jako przewodniczącego i dwóch ławników rozpoznaje sprawy:

1) z zakresu prawa pracy o:

 a) ustalenie istnienia, nawiązanie lub wygaśnięcie stosunku pracy, o uznanie bezskuteczności wypowiedzenia stosunku pracy, o przywrócenie do pracy i przywrócenie poprzednich warunków pracy lub płacy oraz łącznie z nimi dochodzone roszczenia i o odszkodowanie w przypadku nieuzasadnionego lub naruszającego przepisy wypowiedzenia oraz rozwiązania stosunku pracy,

 b) naruszenia zasady równego traktowania w zatrudnieniu i o roszczenia z tym związane,

 c) odszkodowanie lub zadośćuczynienie w wyniku stosowania mobbingu;

2) ze stosunków rodzinnych o:

 a) rozwód,

 b) separację,

 c) ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa,

 d) rozwiązanie przysposobienia.

§ 3.³⁰ Postanowienia poza rozprawą oraz zarządzenia wydaje przewodniczący.

§ 4. Prezes sądu może zarządzić rozpoznanie sprawy w składzie trzech sędziów zawodowych, jeżeli uzna to za wskazane ze względu na szczególną zawiłość lub precedensowy charakter sprawy.

Nb 1

1. Omawiany przepis w § 1 statuuje zasadę rozpoznawania spraw w postępowaniu procesowym w pierwszej instancji w składzie jednoosobowym, tzn. jednego sędziego, i jednocześnie określa wyjątki od tej zasady. W postępowaniu nieprocesowym obowiązuje odrębna regulacja (art. 509), co wyłącza stosowanie art. 13 § 2 KPC.
Sądami pierwszej instancji są sądy rejonowe i sądy okręgowe.
Sędzią w rozumieniu przepisu jest osoba, która otrzymała akt powołania (art. 65 § 1 PrUSP).

Nb 2

2. W § 2 komentowany przepis wymienia taksatywnie sprawy, które w pierwszej instancji rozpoznaje sąd w składzie jednego sędziego jako przewodniczącego i dwóch ławników. Regulacja ta stanowi przejaw zminimalizowania instytucji sądów ławniczych na rzecz sądownictwa zawodowego, które powinno charakteryzować się wysokimi kwalifikacjami prawniczymi. W ten sposób ograniczony został udział czynnika społecznego w wymiarze sprawiedliwości na rzecz sądów profesjonalnych.

Nb 3

3. O należytym składzie sądu decyduje zarówno jego skład ilościowy, jak i uprawnienia sędziego do prowadzenia i do sądzenia danej sprawy. Na przykład sędzia sądu rejonowego nie ma uprawnienia do orzekania w sądzie okręgowym. Ponadto w składzie sądu może brać udział tylko jeden sędzia innego sądu. Sędzia sądu niższego nie może być przewodniczącym składu sądu. Jednak Minister Sprawiedliwości może przyznać sędziemu sądu rejonowego, delegowanemu do sądu okręgowego, prawo przewodniczenia w sprawach rozpoznawanych przez ten sąd w pierwszej instancji, w składzie jednego sędziego i dwóch ławników albo w składzie jednego sędziego (art. 46 § 1 PrUSP).
W tym samym składzie sądu nie mogą brać udziału osoby pozostające ze sobą w stosunku pokrewieństwa w linii prostej lub powinowactwa w linii prostej albo w stosunku przysposobienia, małżonkowie oraz rodzeństwo (art. 46 § 2 w zw. z art. 6 PrUSP).

Nb 4

4. Skład sądu niezgodny z przepisami prowadzi w każdym wypadku do nieważności postępowania (zob. uchw. SN z 18.12.1968 r., III CZP 119/68, OSP 1970, Nr. 1, poz. 4), którą sąd drugiej instancji (art. 378 § 1) oraz Sąd Najwyższy (art. 398¹³ § 1 KPC) biorą z urzędu pod rozwagę.

Nb 5

5. O sprostowaniu i uzupełnieniu wyroku orzeka sąd w takim samym składzie, w jakim wydał ten wyrok. Dotyczy to również uzupełnienia wyroku w zakresie kosztów procesu (zob. uchw. SN z 12.9.1973 r., III CZP 47/73, OSN 1974, Nr. 5, poz. 83; odmiennie W. Siedlecki, Przegląd orzecznictwa, PiP 1975, Nr. 4, s. 105).

Nb 6

6. Przewidziane w art. 398⁶ KPC postanowienie o odrzuceniu skargi kasacyjnej sąd drugiej instancji wydaje w składzie trzech sędziów zawodowych (zob. post. SN z 13.1.1999 r., III CZ 156/98, OSNC 1999, Nr. 7–8, poz. 132).

Nb 7

7. Jeżeli postanowienie zostało wydane na rozprawie, powinno być podpisane przez cały skład sądu. Wyjątek od tej zasady wprowadza jedynie przepis art. 356 KPC, który stanowi, że postanowienia niekończące postępowania i niezaskarżalne, wydane na posiedzeniu niejawnym wpisuje się do protokołu rozprawy bez spisywania odrębnej sentencji. Te ostatnie postanowienia zatem nie wymagają również podpisu całego składu sądu. Wystarczy podpis przewodniczącego i protokolanta w protokole posiedzenia (zob. post. SN z 13.3.1969 r., II CZ 216/68, Legalis).

Nb 8

8. Sprawę, w której twórca dochodzi wynagrodzenia za korzystanie z jego wynalazku, rozpoznaje sąd okręgowy w składzie jednego sędziego (art. 47 § 3 KPC w zw. z art. 294 ust. 2 PrWłPrzem, a poprzednio w zw. z art. 110 ust. 2 ustawy z 19.10.1972 r. o wynalazczości, t.j. Dz.U. z 1993 r. Nr. 26, poz. 117 ze zm.) (uchw. SN z 26.11.2002 r., III PZP 21/02, OSNP 2003, poz. 286 z glosą krytyczną P. Grzegorczyka, PiP 2004, Nr. 3, s. 127).

Nb 9

9. W sprawie z zakresu prawa pracy wydanie przez przewodniczącego na posiedzeniu niejawnym postanowienia o otwarciu na nowo zamkniętej rozprawy i jej odroczeniu stanowi naruszenie przepisów postępowania, lecz nie powoduje jego nieważności ze względu na skład sądu orzekającego sprzeczny z przepisami prawa (art. 379 pkt 4 KPC) (uchw. SN z 21.12.2004 r., I PZP 10/04, OSNP 2005, Nr. 13, poz. 184).

Nb 10

10. Osoba zarządzająca zakładem pracy w imieniu pracodawcy może być zatrudniona na podstawie stosunku pracy lub umowy cywilnoprawnej. Rozpoznanie sprawy przez sąd pierwszej instancji w składzie jednego sędziego i dwóch ławników, jeżeli przesłankę rozstrzygnięcia stanowi stwierdzenie, że strony łączyła umowa cywilnoprawna, prowadzi do nieważności postępowania (art. 379 pkt 4 w zw. z art. 47 § 1 i 3 KPC) (wyr. SN z 25.11.2004 r., I PK 42/04, OSNP 2005, Nr. 14, poz. 209).

Nb 11

11. Na podstawie przepisów szczególnych inny skład sądu przewidują m.in.:

1) art. 52 § 2 KPC – w sprawach o wyłączenie sędziego postanowienie wydaje sąd w składzie trzech sędziów zawodowych;

2) art. 393 ustawy z 5.1.2011 r. – Kodeks wyborczy (Dz.U. Nr. 21, poz. 112 ze zm.) – protesty rozpoznaje sąd okręgowy w składzie 3 sędziów, z udziałem komisarza wyborczego, przewodniczącego właściwych komisji wyborczych lub ich zastępców;

3) art. 14 ust. 1 ustawy z 1.12.1961 r. o izbach morskich (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr. 69, poz. 599 ze zm.) – izby morskie rozpoznają sprawy wypadków morskich na rozprawie, w pierwszej instancji w składzie jednego sędziego oraz dwóch ławników, w drugiej instancji – w składzie jednego sędziego oraz czterech ławników.

Nb 12

12. Sprawę o uregulowanie kontaktów dziadków z wnukami sąd pierwszej instancji rozpoznaje w składzie jednego sędziego (uchw. SN z 23.7.2008 r., III CZP 74/08, BSN 2008, Nr. 7, s. 7).

Nb 13

13. Rozpoznanie w postępowaniu zwykłym sprawy, w której po stronie pozwanej zachodzi współuczestnictwo materialne (art. 72 § 3 w zw. z art. 72 § 2), wyłącza stosowanie przepisu o składzie sądu w sprawach z zakresu prawa pracy (art. 47 § 1 KPC) w brzmieniu obowiązującym przed dniem wejścia w życie ustawy z 15.3.2007 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr. 112, poz. 766; uchw. SN z 18.3.2008 r., II PZP 1/08, OSN 2008, Nr. 17–18, poz. 248).

Nb 14

14. Wniosek o udzielenie zabezpieczenia w sprawie o rozwód sąd pierwszej instancji rozpoznaje na posiedzeniu niejawnym w składzie jednego sędziego jako przewodniczącego i dwóch ławników (uchw. SN z 27.2.2008 r., III CZP 139/07, OSN 2009, Nr. 2, poz. 26).

Nb 15

15. Sąd Najwyższy przyjął, że w sprawie o uznanie wyroku sądu polubownego wydanego za granicą sąd pierwszej instancji, odrzucając zażalenie na posiedzeniu niejawnym, orzeka w składzie jednego sędziego (art. 370 w zw. z art. 397 § 2, art. 47 § 1 i 3 oraz art. 13 § 2 KPC; uchw. SN z 17.1.2008 r., III CZP 112/07, OSN 2009, Nr. 1, poz. 5).

Nb 16

16. Zgodnie z art. 18 ust. 3 ustawy z 15.3.2007 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz zmianie niektórych innych ustaw w sprawach cywilnych wszczętych i niezakończonych prawomocnym orzeczeniem do dnia wejścia w życie ustawy, które według przepisów dotychczasowych rozpoznawane były z udziałem ławników, stosuje się przepisy dotychczasowe; w razie jednak podjęcia zawieszonego postępowania albo uchylenia orzeczenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania przez sąd drugiej instancji lub Sąd Najwyższy po dniu wejścia w życie ustawy, postępowanie toczy się według przepisów w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą.
W składzie trzech sędziów orzeka sąd rejonowy o zakazie prowadzenia działalności określonej w art. 373 PrUpN (uchw. SN z 8.5.2001 r., III CZP 15/01, OSN 2002, Nr. 1, poz. 1).

Nb 17

17. Natomiast sprawa o zmianę zawartego w wyroku orzekającym rozwód rozstrzygnięcia o miejscu pobytu dziecka podlega rozpoznaniu przez sąd w składzie jednego sędziego (uchw. SN z 20.5.2011 r., III CZP 20/10, Legalis).

Art. 47¹.³¹ [Kompetencje referendarza sądowego]

Referendarz sądowy może wykonywać czynności w postępowaniu cywilnym w wypadkach wskazanych w ustawie. W zakresie powierzonych mu czynności referendarz sądowy ma kompetencje sądu, chyba że ustawa stanowi inaczej.

Nb 1

1. Referendarz sądowy może – tylko w postępowaniu nieprocesowym – dokonywać następujących czynności:

1) w sprawach o wpis w księdze wieczystej (art. 509¹ § 1);

2) w postępowaniu rejestrowym z wyłączeniem prowadzenia rozprawy (art. 509¹ § 2 KPC);

3) w sprawach z zakresu prawa spadkowego, z wyłączeniem prowadzenia rozprawy, zabezpieczenia spadku oraz przesłuchania świadków testamentu ustnego (art. 509¹ § 3).

Nb 2

2. Czynności dokonuje referendarz sądowy jednoosobowo (art. 509¹). Ma on w tych sprawach kompetencje sądu. Ani ustawa z 20.8.1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (t.j. Dz.U. z 2007 r. Nr. 168, poz. 1186 ze zm.), ani też ustawa z 6.7.1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (t.j. Dz.U. z 2001 r. Nr. 124, poz. 1361 ze zm.) nie stanowią inaczej.

Nb 3

3. Patrz też uw. do art. 509¹.

Nb 4

4. W związku ze zmianami przepisów KPC referendarz sądowy może również:

1) dokonywać szczegółowego wyliczenia kosztów procesu oraz kosztów obciążających strony (art. 108 § 1 KPC);

2) wydawać postanowienia w przedmiocie ustanawiania i zwalniania pełnomocnika z urzędu (art. 123 § 2 KPC);

3) wydawać zarządzenia w wypadkach, o których mowa w art. 130–130⁴ KPC (art. 130⁵ KPC);

4) wydać nakazy zapłaty w postępowaniu upominawczym oraz w elektronicznym postępowaniu upominawczym (art. 353¹ § 2 KPC);

5) wydawać zarządzenia w postępowaniu upominawczym (art. 497¹ § 3 KPC);

6) wydawać zarządzenia w europejskim postępowaniu nakazowym (art. 505¹⁶ § 3 KPC);

7) wydawać zarządzenia w europejskim postępowaniu w sprawie drobnych roszczeń (art. 505²² § 2 KPC);

8) dokonywać wszelkich czynności w elektronicznym postępowaniu upominawczym (art. 505³⁰ § 1 KPC);

9) wydawać postanowienia rozstrzygające w przypadku zbiegu egzekucji, który organ egzekucyjny – sądowy czy administracyjny ma dalej prowadzić egzekucję oraz jakie dokonane czynności egzekucyjne pozostają w mocy (art. 773 § 1¹ KPC);

10) nadawać klauzulę wykonalności tytułom egzekucyjnym wymienionym w art. 777 § 1 pkt 1, 1¹, 3–6 (art. 781 § 1 KPC).

11) dokonywać czynności w postępowaniu o wyjawienie majątku z wyłączeniem stosowania środków przymusu (art. 920² KPC).

Nb 5

5. Ponadto ustawa z 28.7.2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych nadała referendarzom sądowym wiele uprawnień w zakresie orzekania o kosztach sądowych (np. art. 79–82, 93 ust. 1, art. 118 i 125 KSCU).

Dział III. Wyłączenie sędziego

Uwagi wstępne

Nb 1

1. U podstaw instytucji wyłączenia sędziego leży troska o zapewnienie bezstronnego udziału osób wchodzących w skład organów sądowych w rozpoznawanych sprawach. Innymi słowy, chodzi o kwalifikacje etyczne konkretnego sędziego składu sądzącego do rozpoznawania i rozstrzygania konkretnej sprawy.
Kodeks szczegółowo reguluje podstawy i procedurę wyłączenia sędziego i jednocześnie stanowi, że przepisy dotyczące wyłączenia sędziego stosuje się odpowiednio do wyłączenia ławników, jak również innych organów sądowych i prokuratora.
Z mocy art. 281 KPC przepisy o wyłączeniu sędziego stosuje się również do wyłączenia biegłego.
Wyłączenie sędziego stanowi instytucję wzmacniającą gwarancję bezstronności sędziego i jednocześnie umacniają powagę wymiaru sprawiedliwości.
Gwarancja ta ma daleko idące skutki, naruszenie bowiem przepisów o wyłączeniu sędziego w każdej fazie postępowania cywilnego prowadzi do nieważności postępowania (art. 379 pkt 4 KPC).
Skutek tej gwarancji rozciąga się nawet na etap prawomocności wyroku, gdyż strona może żądać wznowienia postępowania, jeżeli w składzie sądu orzekał sędzia wyłączony z mocy ustawy, a strona przed uprawomocnieniem się wyroku nie mogła domagać się wyłączenia (art. 401 pkt 1 KPC).
Kodeks wprowadza dwie kategorie wyłączenia sędziego:

1) wyłączenie z mocy samej ustawy (iudex inhabilis);

2) wyłączenie na wniosek (iudex suspectus).

Na podstawie art. 13 § 2 KPC przepisy o wyłączeniu sędziego mają odpowiednie zastosowanie do innych rodzajów postępowań uregulowanych w niniejszym kodeksie, w tym także w postępowaniu przed sądem polubownym.

Art. 48. [Wyłączenie sędziego z mocy ustawy]

§ 1.³² Sędzia jest wyłączony z mocy samej ustawy:

1) w sprawach, w których jest stroną lub pozostaje z jedną ze stron w takim stosunku prawnym, że wynik sprawy oddziaływa na jego prawa lub obowiązki;

2) w sprawach swego małżonka, krewnych lub powinowatych w linii prostej, krewnych bocznych do czwartego stopnia i powinowatych bocznych do drugiego stopnia;

3) w sprawach osób związanych z nim z tytułu przysposobienia, opieki lub kurateli;

4) w sprawach, w których był lub jest jeszcze pełnomocnikiem albo był radcą prawnym jednej ze stron;

5) w sprawach, w których w instancji niższej brał udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia, jako też w sprawach o ważność aktu prawnego z jego udziałem sporządzonego lub przez niego rozpoznanego oraz w sprawach, w których występował jako prokurator;

6) w sprawach o odszkodowanie z tytułu szkody wyrządzonej przez wydanie prawomocnego orzeczenia niezgodnego z prawem, jeżeli brał udział w wydaniu tego orzeczenia.

§ 2. Powody wyłączenia trwają także po ustaniu uzasadniającego je małżeństwa, przysposobienia, opieki lub kurateli.

§ 3.³³ Sędzia, który brał udział w wydaniu orzeczenia objętego skargą o wznowienie, nie może orzekać co do tej skargi.

Nb 1

1. Przepis wymienia enumeratywnie przyczyny wyłączenia sędziego z mocy ustawy (iudex inhabilis), co wyklucza wykładnię rozszerzającą w zakresie jego stosowania.

Nb 2

2. Przepisy KPC nie znają instytucji wyłączenia sądu. Przepis art. 48 § 1 i nast. KPC dotyczy tylko wyłączenia sędziego (zob. post. SN z 7.5.1973 r., I CZ 55/73, Legalis).
Wyłączenie wszystkich sędziów danego sądu lub wydziału od udziału w sprawie może nastąpić dopiero w wypadku wykazania co do każdego z tych sędziów, że zachodzą przyczyny wyłączenia (por. post. SN z 13.10.1966 r., I CO 7/66, Legalis).

Nb 3

3. Wyłączenie sędziego dotyczy również ławnika uczestniczącego w składzie sądu oraz referendarza sądowego.

Nb 4

4. Sędzia jest stroną w postępowaniu cywilnym w rozumieniu przepisu art. 48 § 1 pkt 1 KPC, jeżeli bierze udział w sprawie jako powód, pozwany, wnioskodawca, uczestnik postępowania, a ponadto jako interwenient główny lub uboczny.

Nb 5

5. Wynik sprawy oddziałuje na prawa i obowiązki sędziego, jeżeli orzeczenie zapadłe w sprawie dotyczy bezpośrednio jego praw lub obowiązków.
Stosunek osobisty między stronami procesowymi a pracownikami administracyjnymi sądu jest bez znaczenia dla wyłączenia sędziego (zob. post. SN z 15.2.1973 r., II CZ 9/73, Legalis).
Również pozostawanie sędziego (ławnika) w stosunku pracy z jedną ze stron nie stanowi wystarczającej podstawy do wyłączenia z mocy ustawy (zob. wyr. SN z 15.6.1999 r., II UKN 3/99, OSNP 2000, Nr. 17, poz. 664).
Sędzia nie jest też wyłączony z mocy samej ustawy na podstawie art. 48 § 1 pkt 1 KPC w sprawie z powództwa byłego pracownika upadłego podmiotu gospodarczego przeciwko syndykowi upadłości o przywrócenie do pracy z tego powodu, że jest równocześnie sędzią-komisarzem wyznaczonym w postępowaniu upadłościowym (zob. uchw. SN z 6.1.1995 r., I PZP 53/94, OSNP 1995, Nr. 11, poz. 129; J. Gudowski, Przegląd orzecznictwa, PS 1998, Nr. 6, s. 59).
Także sędzia sądu, z którego działalnością wiąże się dochodzone roszczenie, nie jest na podstawie art. 48 § 1 pkt 1 KPC wyłączony od rozpoznania sprawy (zob. wyr. SN z 12.7.1991 r., II CR 657/90, Legalis).
Pośredni interes sędziego w sprawach spółdzielni mieszkaniowej, której sędzia jest członkiem, nie jest podstawą wyłączenia sędziego z mocy art. 48 § 1 pkt 1, może być natomiast podstawą wyłączenia na wniosek strony, na podstawie art. 49 KPC, w zależności od stopnia zainteresowania sędziego jako członka spółdzielni wynikiem procesu (post. SN z 14.1.1998 r., I CKN 405/97, Legalis).
Biegły sądowy – członek spółdzielni mieszkaniowej – jest z mocy samej ustawy wyłączony w sprawie, w której ta spółdzielnia jest stroną, tylko wtedy, gdy wynik sprawy może bezpośerdnio oddziaływać na jego prawa lub obowiązki jako członka spółdzielni (art. 48 § 1 pkt 1 w zw. z art. 281 KPC) (uchw. SN z 21.11.2006 r., III CZP 76/06, OSNC 2007, Nr. 7–8, poz. 100).

Nb 6

6. Przez małżeństwo należy rozumieć małżeństwo zawarte zgodnie z przepisami art. 1 KRO. Nie stanowi jednak małżeństwa tzw. małżeństwo nieistniejące (art. 2 KRO).
Wymienione w art. 48 § 1 pkt 2 KPC osoby muszą być stroną postępowania w rozumieniu art. 48 (patrz pkt 4). Dotyczy to również małżonków strony w postępowaniu o nadanie klauzuli wykonalności na podstawie art. 787 KPC.
Sędzia spokrewniony lub spowinowacony, w stopniu określonym w art. 48 § 1 pkt 2 KPC, z osobą wchodzącą w skład organu działającego w imieniu osoby prawnej będącej stroną, jest wyłączony na podstawie wymienionego przepisu (uchw. SN z 9.2.2000 r., III CZP 37/99, OSN 2000, Nr. 7–8, poz. 125).
Przepis § 1 pkt 6 pozostaje w związku z przepisem art. 417¹ § 2 KC, według którego w wypadku wyrządzenia szkody przez wydanie prawomocnego orzeczenia lub ostatecznej decyzji, jej naprawienia można żądać po stwierdzeniu we właściwym postępowaniu ich niezgodności z prawem, chyba że przepisy odrębne stanowią inaczej. Odnosi się to również do wypadku, gdy prawomocne orzeczenie lub ostateczna decyzja zostały wydane na podstawie aktu normatywnego niezgodnego z Konstytucją RP, ratyfikowaną umową międzynarodową lub ustawą.

Nb 7

7. Sędzia jest również wyłączony z mocy ustawy w sprawach osób związanych z nim z tytułu przysposobienia, opieki lub kurateli.
Skuteczność postanowienia orzekającego przysposobienie następuje z chwilą jego uprawomocnienia się (art. 588 KPC). Natomiast postanowienia sądu opiekuńczego dotyczące ustanowienia opiekuna lub kuratora są skuteczne i wykonalne z chwilą ich ogłoszenia (art. 578 KPC).
Wraz z uzyskaniem skuteczności owych postanowień następuje związanie sędziego z osobami wymienionymi w art. 48 § 1 pkt 3 KPC.
Do tej samej kategorii osób zaliczyć należy doradcę tymczasowego ustanowionego dla osoby, która ma być ubezwłasnowolniona (zob. M. Lisiewski, [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, t. I, pod red. Z. Resicha i W. Siedleckiego, Warszawa 1975, s. 133).
Postanowienie o ustanowieniu doradcy tymczasowego staje się skuteczne z chwilą doręczenia go osobie, która ma być ubezwłasnowolniona (art. 548 § 5 KPC).

Nb 8

8. W art. 48 § 1 pkt 4 chodzi o stosunek pełnomocnictwa procesowego w rozumieniu przepisów art. 86 i nast. Sędzia podlega wyłączeniu, jeżeli był bądź nadal jest pełnomocnikiem jednej ze stron w sprawie, którą ma rozpoznawać.
Jeżeli chodzi o bycie przez sędziego radcą prawnym jednej ze stron, ustawodawca ma na uwadze radcostwo wykonywane w ramach stosunku pracy lub na podstawie umowy cywilnoprawnej (art. 8 RadPrU). W każdym wypadku musi tutaj istnieć związek z konkretną sprawą.

Nb 9

9. Branie udziału przez sędziego w wydaniu orzeczenia (art. 48 § 1 pkt 5 KPC) dotyczy tylko instancji niższej, np. wyłączony jest sędzia sądu drugiej instancji od rozpoznawania sprawy, w której orzekał w pierwszej instancji. Chodzi tu o wszelkie orzeczenia podlegające zaskarżeniu w trybie apelacji lub zażalenia, a także o te postanowienia, które nie podlegały zaskarżeniu, lecz są rozpoznawane w trybie art. 380 KPC przez sąd drugiej instancji. Jednak Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 48 § 1 pkt 5 w zw. z art. 401 pkt 1 i art. 379 pkt 4 KPC w zakresie, w jakim ogranicza wyłączenie sędziego z mocy samej ustawy tylko do spraw, w których rozstrzyganiu brał udział w instancji bezpośrednio niższej, jest niezgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP (zob. wyr. TK z 20.7.2004 r., SK 19/02, Dz.U. Nr. 169, poz. 1783).
Sędzia, który rozpoznając sprawę, brał udział w sporządzeniu ugody sądowej w tej sprawie, jest wyłączony z mocy art. 48 § 1 pkt 5 KPC w innej sprawie, w której przesłanką żądania pozwu jest zarzut nieważności tej ugody lub zarzut wad oświadczenia woli, uprawniających do uchylenia się od skutków prawnych tej ugody (zob. uchw. SN z 24.8.1971 r., III CZP 45/71, OSN 1972, Nr. 3, poz. 45).
Okoliczność, że sędzia rozpoznający sprawę był uprzednio przewodniczącym składu orzekającego w sprawie karnej przeciwko stronie, nie stanowi podstawy do wyłączenia sędziego ani z mocy art. 48, ani też z mocy art. 49 KPC (por. post. SN z 15.10.1973 r., I PZ 41/69, Legalis).
Wydawanie zarządzeń z tytułu sprawowanej funkcji przewodniczącego wydziału przez sędziego sądu niższej instancji, który nie uczestniczył w wydaniu zaskarżonego wyroku, nie powoduje jego wyłączenia z mocy samej ustawy w rozpoznaniu sprawy w wyższej instancji (zob. wyr. SN z 1.7.1999 r., I PKN 132/99, OSNP 2000, Nr. 18, poz. 686).
Sędzia, który uczestniczył w wydaniu wyroku, nie jest wyłączony od dalszych czynności w tzw. postępowaniu międzyinstancyjnym (post. SN z 22.8.1974 r., II CZ 161/74, niepubl.; post. SN z 22.8.1974 r., II CZ 160/74, Legalis). Tak np. Sąd Najwyższy słusznie uznał, że art. 48 § 1 pkt 5 KPC nie odnosi się do udziału sędziego w wydaniu orzeczenia w postępowaniu dotyczącym badania dopuszczalności skargi kasacyjnej (post. SN z 16.12.2005 r., II PZ 45/05, OSNAPiUS 2006, Nr. 21–22, poz. 332).
Sąd Najwyższy przyjął również, iż sąd orzekający upadłość władny jest powołać sędziego-komisarza spośród sędziów uczestniczących w składzie tego sądu (post. SN z 11.3.1998 r., III CKN 410/97, OSN 1998, Nr. 10, poz. 172 z glosami aprobującymi R. Szarka, OSP 1999, Nr. 1, poz. 5 i J. Rusińskiego, PPH 1999, Nr. 1, s. 45).
Również sędzia, który brał udział w wydaniu postanowienia w przedmiocie odrzucenia pozwu, po jego uchyleniu nie jest wyłączony od merytorycznego rozpoznania sprawy (wyr. SN z 7.7.2005 r., II PK 349/04, OSNAPiUS 2006, Nr. 9–10, poz. 155).

Nb 10

10. Orzekanie w sprawie ze skargi o wznowienie postępowania przez sędziego, który brał udział w wydaniu orzeczenia objętego skargą, stanowi naruszenie art. 48 § 3 KPC, powodujące nieważność postępowania i uchylenie orzeczenia (zob. post. SN z 17.1.1997 r., I PKN 60/96, OSNP 1997, Nr. 17, poz. 316).
Na podstawie art. 48 § 3 KPC wyłączeniu podlega nie tylko sędzia, który brał udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia sądu drugiej instancji, ale także sędzia, który brał udział w wydaniu orzeczenia w sądzie pierwszej instancji (post. SN z 8.8.2007 r., I CZ 87/07, OSNC-ZD 2008, Nr. 3, poz. 68).
Sąd Najwyższy uznał, że na podstawie art. 401 pkt 1 nie można żądać wznowienia postępowania z powodu nieważności, jeżeli w składzie sądu orzekał sędzia, który mógł być wyłączony na własne żądanie lub na wniosek strony (art. 49), ale nie był wyłączony z mocy samej ustawy (art. 48 KPC; post. SN z 20.6.2007 r., I PZ 9/07, OSN 2008, Nr. 17–18, poz. 257).

Nb 11

11. Wyłączenie na podstawie art. 48 § 1 pkt 5 nie dotyczy sędziego, który brał udział w wydaniu orzeczenia zaskarżonego skargą kasacyjną, a następnie dokonuje badania jej dopuszczalności w trybie art. 398⁶ § 2 KPC (post. SN z 24.2.2003 r., II UZ 117/02, OSNP 2003, Nr. 16, poz. 8; post. SN z 22.4.2002 r., I PZ 21/02, OSNP 2004, Nr. 6, poz. 103; post. SN z 3.10.2001 r., V CZ 162/01, Legalis).

Nb 12

12. Sąd Najwyższy przyjął, że postępowanie określone w art. 679 KPC zostało wprowadzone w miejsce skargi o wznowienie postępowania i że racją jego wprowadzenia była jedynie konieczność uproszczenia i odformalizowania postępowania o zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia. Nie przekreśla to jednak wznowieniowego charakteru tego postępowania.
Skoro zaś tak, to w omawianej sytuacji należy opowiedzieć się za rozszerzającą wykładnią art. 48 § 3 KPC (post. SN z 14.9.2004 r., III CK 458/03, Legalis). Dodać trzeba, że jest dopuszczalne rozpatrywanie przez sędziego skargi o wznowienie postępowania na wydane przez niego samego orzeczenie (art. 48 § 3 KPC) (wyr. SN z 24.7.2006 r., I UK 12/06, MoP 2007, Nr. 1, s. 45).

Nb 13

13. Sędzia, który brał udział w wydaniu nakazu zapłaty, nie jest wyłączony z mocy samej ustawy do rozpoznania zarzutów od tego nakazu (art. 48 § 1 pkt 5 KPC) (uchw. SN z 18.3.2005 r., III CZP 97/04, Wok. 2005, Nr. 7–8, s. 10).

Nb 14

14. Protokolant nie wchodzi w skład sądu orzekającego, nie podlega zatem wyłączeniu z mocy art. 48.

Nb 15

15. W postępowaniu przed sądem polubownym wyłączenie arbitra lub arbitra przewodniczącego z tych przyczyn, które uzasadniają wyłączenie sędziego, może nastąpić tylko na wniosek strony (art. 1174 w zw. z art. 48 i 49) (zob. wyr. SN z 24.9.1999 r., I CKN 141/98, OSN 2000, Nr. 4, poz. 65 z glosą aprobującą M. Bieniaka, MoP 2001, Nr. 21, s. 1086).

Nb 16

16. Wniosek o wyłączenie sądu, jako nieprzewidziany w art. 48–52 jest niedopuszczalny i dlatego podlega odrzuceniu (zob. post. SN z 8.12.1999 r., III AO 54/99, MoP 2000, Nr. 5, s. 269).

Nb 17

17. Sąd rozpoznający wniosek o wyłączenie sędziego nie bada zasadności i prawidłowości czynności podjętych w sprawie przez sąd orzekający (sędziego, którego wniosek dotyczy) (zob. post. SN z 28.8.1996 r., I PO 8/96, OSNP 1997, Nr. 4, poz. 59; J. Gudowski, Przegląd orzecznictwa, PS 2001, Nr. 4, poz. 81).
Zarzuty godzące w dokonaną przez sąd ocenę zebranego materiału dowodowego mogą być przedmiotem środków odwoławczych. Nie mogą natomiast być uważane za samodzielną podstawę wniosku o wyłączenie sędziego od rozpoznania sprawy (zob. post. SN z 29.1.1975 r., I CZ 170/74, Legalis).

Nb 18

18. Na oddalenie wniosku o wyłączenie sędziego przysługuje zażalenie (art. 394 § 1 pkt 10 KPC).

Nb 19

19. Od zażalenia w przedmiocie oddalenia wniosku o wyłączenie sędziego pobiera się opłatę w wysokości 40 zł (art. 22 pkt 1 KSCU).

Art. 49.³⁴ [Wyłączenie sędziego na wniosek]

Niezależnie od przyczyn wymienionych w art. 48, sąd wyłącza sędziego na jego żądanie lub na wniosek strony, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności sędziego w danej sprawie.

Nb 1

1. Przepis został wydany w interesie wymiaru sprawiedliwości, który mógłby ucierpieć, gdyby w sprawie istniały choćby pozory osobistego zaangażowania czy też braku bezstronności sędziego przy orzekaniu. Z tego też względu pojęcie „okoliczność”, o jakim mowa w art. 49, nie może być interpretowane zbyt wąsko (zob. post. SN z 18.3.1970 r., II CO 18/69, Legalis).
Trybunał Konstytucyjny uznał, że art. 49 KPC w zakresie, w jakim ogranicza przesłankę wyłączenia sędziego jedynie do stosunku osobistego między nim a jedną ze stron lub jej przedstawicielem ustawowym, pomijając inne okoliczności, które mogłyby wywołać wątpliwości co do bezstronności sędziego, jest niezgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP (wyr. TK z 24.6.2008 r., P 8/07, OTK-A 2008, Nr. 5, poz. 84). W uzasadnieniu swojego orzeczenia, którego istotny fragment warto przytoczyć, Trybunał Konstytucyjny podkreślił:
„Instytucja wyłączenia sędziego uregulowana została w przepisach art. 48–54 KPC. Ustawodawca wyróżnił dwie kategorie przesłanek wyłączenia sędziego. Pierwsza z nich zawiera przesłanki bezwzględne wyłączenia sędziego, tzn. wyłączenia go z mocy samej ustawy w przypadku zaistnienia którejś z tych przesłanek. Bezwzględne przesłanki wyłączenia sędziego zawiera art. 48 § 1 KPC, zgodnie z którym sędzia jest wyłączony z mocy samej ustawy:

1) w sprawach, w których jest stroną lub pozostaje z jedną ze stron w takim stosunku prawnym, że wynik sprawy oddziaływa na jego prawa lub obowiązki;

2) w sprawach swego małżonka, krewnych lub powinowatych w linii prostej, krewnych bocznych do czwartego stopnia i powinowatych bocznych do drugiego stopnia;

3) w sprawach osób związanych z nim z tytułu przysposobienia, opieki lub kurateli;

4) w sprawach, w których był lub jest jeszcze pełnomocnikiem albo był radcą prawnym jednej ze stron;

5) w sprawach, w których w instancji niższej brał udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia, jako też w sprawach o ważność aktu prawnego z jego udziałem sporządzonego lub przez niego rozpoznanego oraz w sprawach, w których występował jako prokurator.

Szczególny rodzaj przesłanki bezwzględnej zawiera art. 48 § 3 KPC stanowiący, że »sędzia, który brał udział w wydaniu orzeczenia objętego skargą o wznowienie, nie może orzekać co do tej skargi«”.
Natomiast art. 49 KPC określa w sposób generalny charakter przesłanek względnych wyłączenia sędziego, stanowiąc, że sąd wyłącza sędziego na jego żądanie lub na wniosek strony, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności sędziego w danej sprawie. W odróżnieniu od art. 48 § 1, wymieniającego przesłanki bezwzględne wyłączenia sędziego, art. 49 określa tylko w sposób ogólny charakter przesłanek względnych wyłączenia sędziego. Dotyczą one mianowicie takich sytuacji, gdy między nim a jedną ze stron lub jej przedstawicielem zachodzi stosunek osobisty tego rodzaju, że mógłby wywołać wątpliwości co do bezstronności sędziego.
Trybunał Konstytucyjny dokonał analizy treści normatywnych przywołanego wyżej zwrotu prawnego, określającego w sposób generalny hipotezę normy, wynikającej z art. 49 KPC, biorąc pod uwagę dotychczasowe orzecznictwo Trybunału dotyczące przepisów określających wyłączenie sędziego, a także biorąc pod uwagę dotychczasową wykładnię tych przepisów przez sądy, zwłaszcza wykładnię zaskarżonego art. 49.
Dla rozpatrywanego przez Trybunał pytania prawnego sądu, dotyczącego zgodności art. 49 KPC z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, istotne znaczenie mają ustalenia oraz kierunek orzeczniczy, jaki przyjął Trybunał w wyroku z 13.12.2005 r. w sprawie zainicjowanej skargą konstytucyjną (SK 53/04, OTK-A 2005, Nr. 11, poz. 134). Przedmiotem skargi był bowiem, między innymi, art. 19 ustawy z 30.8.2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr. 153, poz. 1270 ze zm.) w ówczesnym brzmieniu. Przepis ten, oprócz odmiennego, od art. 49, przywołania bezwzględnych przesłanek wyłączenia sędziego, brzmiał identycznie jak zaskarżony art. 49 KPC. Przepis ten stanowił: „Niezależnie od przyczyn wymienionych w art. 18, sąd wyłącza sędziego na jego żądanie lub na wniosek strony, jeżeli między nim a jedną ze stron lub jego przedstawicielem zachodzi stosunek osobisty tego rodzaju, że mógłby wywołać wątpliwości co do bezstronności sędziego”.
Analizując kluczowe dla generalnego określenia charakteru przesłanek względnych wyłączenia sędziego, zawartych w art. 19 postępowania sądowoadministracyjnego, pojęcie „stosunku osobistego” oraz przypominając, że pojęcie to jest wzorowane na art. 49 KPC – Trybunał stwierdził: „Określenie użyte w tym przepisie, że chodzi o »stosunek osobisty«, który mógłby wywoływać wątpliwości co do bezstronności sędziego, jest niewątpliwie typowym zwrotem niedookreślonym. Należy jednak założyć, że ustawa celowo nie definiuje tego pojęcia, pozostawiając w ten sposób szersze pole dla oceny, która powinna być silnie uwarunkowana konkretnymi okolicznościami danej sprawy. Istotną rolę przy określaniu zakresu relacji osobistych należy więc przede wszystkim przyznać orzecznictwu oraz doktrynie. Treść przepisu nie zawiera żadnych wskazań, które mogłyby okazać się przydatne dla ustalenia istnienia tego typu relacji”.
Trybunał stwierdził, że w świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego za podstawę wyłączenia sędziego, związaną z pojmowaniem „stosunku osobistego”, można przede wszystkim uznać istnienie między sędzią a stroną postępowania więzi przyjaźni czy nawet znajomości, jak również stosunku ujawniającego się w trakcie postępowania, a polegającego na przychylnym odnoszeniu się do jednej i nieprzychylności wobec drugiej strony. Dla oceny odnoszącej się do tej kwestii nie jest jednak istotne, jak strona subiektywnie odbiera nastawienie sędziego. Decydować muszą bowiem fakty, a więc wszelkie okoliczności obiektywne, które mogłyby świadczyć o zróżnicowanym traktowaniu uczestników postępowania przez sędziego i wywoływać zarówno u strony, jak i u postronnego obserwatora wątpliwości co do obiektywizmu sędziowskiego. Jak wskazuje się w orzecznictwie Sądu Najwyższego, to właśnie usunięciu takich wątpliwości oraz stworzeniu „gwarancji bezstronnego wymiaru sprawiedliwości mają (...) służyć przepisy KPC o wyłączeniu sędziego” (post. SN z 4.12.1969 r., I CZ 124/69, Legalis; zob. też post. SN z 7.11.1984 r., II CZ 117/84, Legalis).
Jednakże wyłączenie sędziego może być uzasadnione nie tylko znaczeniem obiektywnych okoliczności. O wyłączeniu powinien decydować nie sam fakt znajomości, nawet o charakterze „osobistym”, lecz taki układ stosunków osobistych, który rodziłby dla sędziego trudność w zachowaniu przez niego bezstronnej postawy w rozstrzyganiu sporu ze względu na emocjonalne nastawienie do danej osoby lub „powiązania wpływające na interesy lub pozycję życiową sędziego” (post. SN z 14.9.1977 r., I PO 15/77, Legalis).
Trybunał podkreślił w omawianym uzasadnieniu do wyroku szczególne znaczenie więzi emocjonalnych charakteryzujących „stosunki osobiste”.
„Stosunki osobiste charakteryzują się przede wszystkim istnieniem więzi emocjonalnej wynikającej z pokrewieństwa, przyjaźni, dłuższej znajomości itp. Nie ma przy tym znaczenia, czy nastawienie emocjonalne, decydujące o ocenie podstaw wyłączenia sędziego, ma charakter pozytywny, czy negatywny (zob. M. Jędrzejewska, [w:] T. Ereciński, J. Gudowski, M. Jędrzejewska, Komentarz do Kodeksu postępowania cywilnego, cz. 1, t. 1, Warszawa 2004, s. 159). Niezależnie bowiem od tego, jaki ma ono charakter, może powodować po stronie orzekającego sędziego subiektywizm ocen i w konsekwencji wpływać na kierunek dokonywanych przez niego w postępowaniu sądowym rozstrzygnięć na korzyść bądź na niekorzyść jednej ze stron. W orzecznictwie dopuszcza się też uznanie za przyczynę wyłączenia na gruncie art. 49 KPC istnienie stosunków osobistych o charakterze gospodarczym, a więc np. występowanie osobistych powiązań majątkowych czy kredytowych”, stwierdził Trybunał (zob. post. SN z 25.8.1971 r., I CZ 212/71, OSN 1972, Nr. 3, poz. 55; por. też post. z 26.8.1994 r., I CO 40/94, OSNC 1995 Nr. 1, poz. 19).
Nie uzasadniają natomiast wyłączenia sędziego kontakty urzędowe, jakie mogą łączyć sędziego z innymi osobami w związku z ich obowiązkami zawodowymi (zob. post. SN z 25.8.1971 r., I CZ 212/71, OSN 1972, Nr. 3, poz. 55; por. też post. z 26.8.1994 r., I CO 40/94, OSNC 1995, Nr. 1, poz. 19).
Z zaskarżonego art. 49 KPC wynika, że sąd wyłącza sędziego na jego żądanie lub na wniosek strony; w obydwu sytuacjach wyłączenie to dotyczy jednak przypadków, w których relacje między sędzią a jedną ze stron lub jej przedstawicielem można zakwalifikować do kategorii „stosunku osobistego”. Ocena konkretnych relacji należy oczywiście do sądu. Ocena ta dotyczy jednak nie tylko zakwalifikowania stosunku między sędzią a jedną ze stron lub jej przedstawicielem do kategorii „stosunku osobistego”; chodzi także o ocenę, czy stosunek ten „mógłby wywołać wątpliwości co do bezstronności sędziego”. Ocena, czy faktyczny stosunek, nawet jeżeli jest „stosunkiem osobistym”, może wywołać wątpliwości co do bezstronności sędziego – należy do sądu, który podejmie w tej sprawie odpowiednie postanowienie. Postanowienie takie sąd wyda na wniosek strony „uprawdopodabniający przyczyny wyłączenia” (art. 50 § 1 KPC) albo, jeżeli sędzia zawiadomi sąd o zachodzącej podstawie swego wyłączenia. W tej ostatniej sytuacji sędzia „powinien zawiadomić sąd o podstawie swego wyłączenia”, a także wstrzymać się od udziału w sprawie (art. 51 KPC). Zgodnie z przepisami KPC dotyczącymi wyłączenia sędziego, jeśli wyłączenie dotyczy przesłanek względnych wyłączenia z art. 49 KPC, sąd postanawia o wyłączeniu (lub niewyłączeniu) sędziego w wyniku zawiadomienia sądu przez sędziego o podstawie swego wyłączenia – mamy do czynienia z dwiema fazami oceniania stosunku sędziego: oceną przez niego samego oraz oceną sądu. Ocena dotyczy dwu kwestii: czy relacja sędziego ze stroną lub jej pełnomocnikiem jest relacją typu osobistego oraz czy mogłaby wywołać wątpliwości co do bezstronności sędziego. Ocena, czy chodzi o relację typu osobistego, jest jednak łatwiejsza dla sędziego niż dla sądu, skoro chodzić może tutaj o więzy natury emocjonalnej. To powinno jednak skłaniać sędziego, aby działał w tych sprawach szczególnie ostrożnie, niejako „na wyrost”, powiadamiając sąd o każdej przesłance, która mogłaby wywołać wątpliwości co do jego bezstronności; nie tylko wątpliwości sądu, wątpliwości w „odbiorze społecznym”. Na sądzie rozpoznającym sprawę wyłączenia sędziego, bez względu na to, czy dokonuje się to na wniosek strony, czy też w wyniku zawiadomienia przez sędziego o zachodzącej podstawie swego wyłączenia, ciąży szczególny obowiązek uwzględnienia wszystkich aspektów i okoliczności rozpatrywanej sprawy o wyłączenie sędziego, aby usunąć wszelkie wątpliwości co do bezstronności sędziego, a tym samym wątpliwości co do jego niezawisłości; usunąć nie tylko wątpliwości sędziego i samego sądu, ale także wątpliwości, które mogłyby powstać w odbiorze społecznym.
Trybunał Konstytucyjny podkreślał we wcześniejszych orzeczeniach znaczenie bezstronności i niezawisłości sądu w odbiorze społecznym. Instytucja wyłączenia sędziego służy właśnie umocnieniu bezstronności i niezawisłości sądów w ocenie społecznej. W uzasadnieniu do wyroku z 20.7.2004 r. (SK 19/02, OTK-A 2004, Nr. 7, poz. 67) Trybunał podkreślił: „Nakaz zachowywania zewnętrznych znamion niezawisłości dowodzi, że ważne jest nie tylko to, by sędzia orzekający w sprawie zachowywał się zawsze rzeczywiście zgodnie ze standardami niezawisłości i bezstronności, lecz także by w ocenie zewnętrznej zachowanie sędziego odpowiadało takim standardom. Reguły wyłączenia sędziego służą bowiem budowie społecznego zaufania do wymiaru sprawiedliwości. Jeśli zatem aprobowałoby się możliwość orzekania w kolejnych stadiach postępowania przez sędziego, który w ten sposób kontrolowałby swoje własne rozstrzygnięcia, nie utrwalałoby to obrazu sądu jako działającego w warunkach bezstronności. Instytucja wyłączenia sędziego (zarówno z urzędu, jak i na jego własny wniosek) w równej mierze służy zapewnieniu realnej bezstronności sądu, jak i umacnianiu autorytetu wymiaru sprawiedliwości przez usuwanie choćby pozorów braku bezstronności”.
Znaczenie społecznej oceny bezstronności sędziego i potrzebę szerokiej interpretacji przesłanek stanowiących podstawę wyłączenia sędziego akcentował Trybunał we wspomnianym wcześniej wyroku z 13.12.2005 r. (SK 53/04, OTK-A 2005, Nr. 11, poz. 134). W uzasadnieniu do tego orzeczenia Trybunał stwierdził, że o potrzebie zastosowania instytucji wyłączenia nie może decydować jedynie zasadność in casu zarzutu braku obiektywizmu z punktu widzenia konkretnego sędziego, ale ocena, czy dla postronnego obserwatora, a także – jak się wskazuje w orzecznictwie Sądu Najwyższego – z punktu widzenia strony, „zachodzą wystarczające okoliczności, które mogą budzić wątpliwości co do bezstronności sędziego” (post. SN z 19.11.1981 r., IV PZ 63/81, Legalis). Za trafne należy więc uznać stanowisko wyrażone w doktrynie, że „przyczyną wyłączenia jest sama możliwość powstania wątpliwości, i to zarówno u podmiotów zgłaszających wniosek o wyłączenie, jak i u innych występujących w procesie, jak również u osób spoza procesu. Sąd postanowi o wyłączeniu sędziego, jeżeli stwierdzi możliwość istnienia tych wątpliwości, niezależnie od własnego przekonania o ich zasadności” (M. Jędrzejewska, [w:] T. Ereciński, J. Gudowski, M. Jędrzejewska, Komentarz, s. 159).
Analiza treści normatywnych art. 49 KPC wskazuje, że przepis ten ograniczył kategorię przesłanek względnych wyłączenia sędziego do spełnienia w sposób koniunktywny dwu wymogów, a mianowicie: gdy w danej sytuacji zachodzi stosunek osobisty między sędzią a jedną ze stron lub jego pełnomocnikiem oraz gdy jest to stosunek osobisty tego rodzaju, że mógłby wywołać wątpliwości co do bezstronności sędziego. Pytanie prawne sądu dotyczy sytuacji, która nie mieści się w hipotezie normy wynikającej z art. 49 KPC. Dotyczy bowiem sytuacji, w której powód R.K. wniósł pozew o obniżenie alimentów przeciwko R. K., a pozwana jest ławnikiem orzekającym w Wydziale III Rodzinnym i Nieletnich sądu pytającego. W związku z taką sytuacją wszyscy sędziowie orzekający w tym wydziale złożyli wnioski o wyłączenie od rozpoznania sprawy, wskazując, że sam fakt pełnienia przez pozwaną funkcji ławnika w tym samym wydziale może wywoływać wątpliwości co do ich bezstronności.
Aby odpowiedzieć na pytanie sądu, czy zaskarżony przepis art. 49 KPC nie narusza art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, wskazanego przez sąd jako wzorzec kontroli konstytucyjnej, należy dokonać analizy treści normatywnych przepisu art. 45 ust. 1, a w szczególności zawartej tam zasady, iż prawo do sądu jest nieodłącznie związane z rozpatrzeniem sprawy przez niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Chodzi o odpowiedź na pytanie, czy ogólna klauzula, określająca przesłanki względne wyłączenia sędziego, zawarte w art. 49 KPC, powinna uwzględniać również inne okoliczności, które mogłyby wywołać wątpliwości co do bezstronności sędziów; okoliczności niewymienione zarazem jako bezwzględne przesłanki wyłączenia sędziego w art. 48 § 1 pkt 1–5.
Artykuł 49 KPC w kontekście treści normatywnych art. 45 ust. 1 Konstytucji RP
W wielu wcześniejszych orzeczeniach Trybunał Konstytucyjny wskazywał, że na prawo do sądu składają się:

1) prawo dostępu do sądu, tj. prawo uruchomienia procedury przed sądem – organem o określonej charakterystyce: niezależnym, bezstronnym i niezawisłym;

2) prawo do odpowiedniego ukształtowania procedury sądowej, zgodnie z wymogami sprawiedliwości i jawności;

3) prawo do wyroku sądowego, tj. prawo do uzyskania wiążącego rozstrzygnięcia danej sprawy przez sąd (por. np. wyr. TK z: 16.3.1999 r., SK 19/98, OTK 1999, Nr. 3, poz. 36; 11.12.2002 r., SK 27/01, OTK-A 2002, Nr. 7, poz. 93).

Potwierdzając dotychczasową linię orzeczniczą, Trybunał dokonał jej rozwinięcia w wyroku z 24.10.2007 r. (SK 7/06, OTK-A 2007, Nr. 9, poz. 108), stwierdzając, że konstytucyjne prawo do sądu obejmuje też czwarty, istotny element, a mianowicie prawo do odpowiedniego ukształtowania ustroju i pozycji organów rozpoznających sprawy. Pogląd ten Trybunał potwierdził w wyroku z 14.11.2007 r. (SK 16/05, Dz.U. Nr. 221, poz. 1650).
Analizując treści normatywne przepisu art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, Trybunał wyjaśniał w przywołanym wyżej uzasadnieniu do wyroku z 20.11.2004 r. (SK 19/02, OTK-A 2004, Nr. 7, poz. 67): Konstytucyjna charakterystyka prawa do sądu zawiera zarówno ustrojowe, jak i proceduralne elementy. Wymagania ustrojowe określa art. 45 ust. 1, wskazując na sąd jako jedyny organ powołany do rozpoznania sprawy (monopol sądownictwa). Ustawodawca określa równocześnie kryteria tego sądu. Sąd ten musi więc spełniać kumulatywnie cztery konstytucyjne kryteria:

1) sądu właściwego;

2) sądu niezależnego;

3) sądu bezstronnego;

4) sądu niezawisłego.

Trybunał podkreślał też w swoich wcześniejszych orzeczeniach, że instytucja wyłączenia sędziego jest ściśle związana z zasadami niezależności, bezstronności i niezawisłości sędziego, wynikającymi z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. Trybunał akcentował zarazem, że „instytucja wyłączenia sędziego nie tylko nie wkracza w sferę niezawisłości sędziego i nie narusza jej, ale ma służyć pełnej realizacji gwarancji tej niezawisłości, a w konsekwencji właściwego wypełniania nakazu respektowania konstytucyjnego prawa do sądu” (zob. wyr. SK 53/04).
Trybunał wyjaśniał też, podkreślając gwarancyjny charakter instytucji wyłączenia sędziego dla urzeczywistnienia prawa do sądu wynikającego z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, że prawo do bezstronnego sądu powinno być uwzględnione przez ustawodawcę także poprzez możliwość weryfikacji składu osobowego sądu orzekającego. W wyroku z 11.12.2002 r. (SK 27/01) Trybunał stwierdził m.in.: „Ocenie Trybunału Konstytucyjnego podlega ukształtowany samodzielnie przez ustawodawcę model instytucji wyłączenia sędziego. Swoboda ustawodawcy w tym zakresie ograniczona jest natomiast w sposób »negatywny« poprzez konieczność uwzględniania innych unormowań konstytucyjnych. Podkreślając raz jeszcze funkcjonalne i gwarancyjne znaczenie instytucji wyłączenia sędziego dla urzeczywistnienia konstytucyjnego prawa statuowanego w art. 45 ust. 1 Konstytucji, można przyjąć, że dopiero wadliwe, a więc godzące w istotę prawa do bezstronnego sądu, ukształtowanie tej instytucji przez ustawodawcę zwykłego prowadziłoby do negatywnej konstytucyjnej kwalifikacji rozwiązań przyjętych przez ustawodawcę”.
Na tle rozpatrywanego pytania prawnego sądu widać wyraźnie, że niektóre sytuacje, które mogłyby wywoływać wątpliwości co do bezstronności sędziego, nie mieszczą się w hipotezie normy prawnej konstruowanej na gruncie przepisu art. 49 KPC. Trybunał Konstytucyjny w pełni podziela kierunek analizy zawartej w uzasadnieniu wyroku z 13.12.2005 r. (SK 53/04, OTK-A 2005, Nr. 11, poz. 134). W rezultacie tej analizy Trybunał doszedł do wniosku, że „dla właściwej i pełnej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu na ustawodawcy spoczywa obowiązek takiego ukształtowania instytucji wyłączenia sędziego – zarówno w ramach katalogu przyczyn bezwzględnych czy względnych – aby umożliwiało ono objęcie wszelkich sytuacji, które mogłyby prowadzić do powstania, o ile nie u samej strony (na co wskazuje orzecznictwo), to co najmniej u obiektywnego, zewnętrznego obserwatora uzasadnionych wątpliwości co do bezstronności sędziego”.
Trybunał Konstytucyjny w związku z rozpatrywanym pytaniem prawnym podziela również wyrażony w uzasadnieniu do omawianego wyroku pogląd, że „gwarancje bezstronności sędziowskiej nie mogą być ograniczone jedynie do stworzenia możliwości wyłączenia sędziego ze względu na istnienie bezpośrednich relacji o charakterze osobistym, ale muszą być pojmowane szerzej – jako umożliwiające wyłączenie w wypadku okoliczności (zarówno wewnętrznych, jak i zewnętrznych), które w sytuacji konkretnego sędziego mogą budzić uzasadnione wątpliwości co do wydania orzeczenia opartego na w pełni zobiektywizowanych przesłankach”.
Ustalając, że zaskarżony przepis art. 49 KPC nie obejmuje innych okoliczności, które mogłyby wywołać wątpliwości co do bezstronności sędziego, Trybunał Konstytucyjny konstatuje, że jest to efekt pominięcia ustawodawczego, nie zaś rezultat zaniechania ustawodawcy. Wniosek taki jest uzasadniony na tle analizy treści normatywnych art. 49, a w szczególności zwrotu prawnego zawartego w art. 49 KPC wskazującego na to, że chodzi o wyeliminowanie sytuacji, które mogłyby „wywołać wątpliwości co do bezstronności sędziego”. Zwrot ten w konfrontacji z hipotezą normy wynikającej z art. 49 KPC, sygnalizuje, że hipoteza ta jest niepełna i brakuje w niej elementów obejmujących inne sytuacje faktyczne mogące wywołać wątpliwości co do bezstronności sędziego, w szczególności wątpliwości w odbiorze społecznym. Tymczasem hipoteza normy wynikającej z art. 49 KPC ogranicza te sytuacje do stosunku osobistego między sędzią a jedną ze stron lub jej przedstawicielem. Niepełność hipotezy normy wynikającej z art. 49 KPC potwierdziło również orzecznictwo sądów, gdyż nadawanie szerokiej interpretacji pojęciu „stosunku osobistego” oraz sytuacjom, które mogłyby „wywołać wątpliwości co do bezstronności sędziego”, nie mogło wyeliminować ograniczeń wynikających z brzmienia przepisu art. 49 KPC, a mianowicie ograniczenia tych sytuacji do relacji między sędzią a jedną ze stron lub jej przedstawicielem.
Trybunał Konstytucyjny podziela wcześniejszą ocenę zawartą w przywoływanym kilkakrotnie wyr. z 13.12.2005 r. (SK 53/04) gdzie, w odniesieniu do takiej samej konstrukcji normatywnej zawartej w przepisie art. 19 postępowania sądowoadministracyjnego (w ówczesnym brzmieniu), Trybunał podkreślił, że „na tle analizowanej konstrukcji normatywnej nie chodzi o zaniechanie legislacyjne (ustawodawcze), które nie może stanowić przedmiotu skargi konstytucyjnej (wyr. TK z 6.5.1998 r., K 37/97, OTK 1998, Nr. 3, poz. 33; wyr. z 9.10.2001 r., SK 8/00, OTK 2001, Nr. 7, poz. 211). Trybunał wielokrotnie zwracał w swoim orzecznictwie uwagę na to, że nie ma kompetencji do zastępowania ustawodawcy ani orzekania o zgodności z Konstytucją jego zaniechania ustawodawczego. Orzeczenie o niezgodności wynika bowiem z dokonanej przez Trybunał Konstytucyjny oceny pełnej treści normatywnej kwestionowanego przepisu, w tym braku określonych elementów normatywnych, których istnienie warunkowałoby konstytucyjność regulacji (zob. wyr. z 8.9.2005 r., P 17/04, OTK-A 2005, Nr. 8, poz. 90). Występuje więc tutaj pominięcie legislacyjne, które jest podstawą rozstrzygnięcia o niezgodności z Konstytucją analizowanego przepisu”.
Żądanie wyłączenia może zgłosić zarówno sam sędzia, jak i każda ze stron (uczestników) postępowania, jeżeli tylko zachodzą wątpliwości co do bezstronności sędziego (iudex suspectus).
Wyłączenie sędziego na jego żądanie lub wniosek strony następuje wtedy, gdy między nim a stroną lub jej przedstawicielem zachodzi okoliczność tego rodzaju, że mógłby wywołać wątpliwości co do bezstronności sędziego. Treść tego przepisu wskazuje, że nie decyduje o wyłączeniu sam fakt znajomości, nawet „osobistej” strony, lecz szczególny układ stosunków osobistych, który powodowałby trudność w zachowaniu przez sędziego bezstronnej postawy w rozstrzyganiu sporu dotyczącego tej strony. Cechą takich stosunków może być emocjonalne nastawienie do danej osoby lub powiązania wpływające na interesy lub pozycję życiową sędziego (zob. post. SN z 14.9.1977 r., I PO 15/77, Legalis).
Wniosek o wyłączenie sędziego nie musi polegać na więzach przyjaźni czy znajomości łączących sędziego z jedną z procesujących się stron. Stosunek ten może się przejawiać w przychylnym odnoszeniu się sędziego do jednej i w nieprzychylnym – do drugiej strony. Oczywiście, w grę wchodzi nie subiektywne wrażenie strony, lecz jedynie konkretne fakty, świadczące o tak różnym traktowaniu stron. Takie traktowanie może u strony (a także u postronnych) wywołać wątpliwości co do bezstronności sędziego. Usunięciu tej wątpliwości i stworzeniu gwarancji bezstronnego wymiaru sprawiedliwości mają właśnie służyć przepisy KPC o wyłączeniu sędziego (post. SN z 4.12.1969 r., I CZ 124/69, Legalis).
Sąd Najwyższy uznał też, że udział we wcześniejszych etapach postępowania w sprawie sędziego, który nie brał udziału w wydaniu zaskarżonego orzeczenia, nie uzasadnia wyłączenia tego sędziego od orzekania w instancji odwoławczej z mocy samej ustawy (art. 48 § 1 pkt 5), ale mógłby usprawiedliwić wyłączenie sędziego na jego żądanie lub na wniosek strony w trybie art. 49 KPC (wyr. SN z 9.1.2007 r., II PK 135/06, OSN, Nr. 3–4, poz. 37).

Nb 2

2. Ponieważ bezstronność jest podstawowym obowiązkiem sądu, art. 49 ma chronić nie tylko interesy stron, ale przede wszystkim dobro wymiaru sprawiedliwości. Dlatego ze szczególną uwagą należy się odnieść do oceny samego zainteresowanego sędziego, gdy twierdzi on, że na skutek splotu różnorakich okoliczności między nim a stronami lub jedną z nich powstał tak silny stan emocjonalny, że sędzia obawia się, czy potrafi nad tym stanem zapanować na tyle, aby zachować bezstronność (zob. post. SA w Rzeszowie z 18.3.1994 r., I ACz 64/94, OSA 1994, Nr. 7, poz. 37).

Nb 3

3. Za okoliczność będącą podstawą wyłączenia sędziego nie można uważać każdej osobistej znajomości – jak to się potocznie określa – w tym zawodowych kontaktów sędziego z biegłym sądowym (zob. post. SN z 26.8.1994 r., I CO 40/94, OSN 1995, Nr. 1, poz. 19).
Należy zatem odróżnić kontakty urzędowe łączące sędziów z innymi osobami w związku z wykonywanymi przez te osoby obowiązkami zawodowymi lub społecznymi od stosunków osobistych natury emocjonalnej. Tylko te drugie stosunki mają charakter stosunków osobistych w rozumieniu art. 49 KPC (zob. post. SN z 18.3.1985 r., II CZ 34/85, Legalis; por. też orz. SN z 25.8.1971 r., I CZ 121/71, OSN 1972, Nr. 3, poz. 55).
Zgodnie bowiem z utrwalonym orzecznictwem stosunki służbowe nie są równoznaczne ze stosunkami w okolicznościach, które uzasadniają wniosek o wyłączenie sędziów od orzekania w sprawie (por. post. SN z 13.12.1984 r., II CZ 133/84, Legalis; post. SN z 12.9.2000 r., III CKN 480/99, Legalis).

Nb 4

4. Zarzut strony, że sędzia prowadzi postępowanie z naruszeniem przepisów procesowych, nie może być skuteczną podstawą wniosku o wyłączenie sędziego (zob. post. SN z 2.5.1974 r., I CZ 48/74, Legalis).
Jednakże, w związku z zasadą kontradyktoryjności wyrażoną w art. 232 KPC, inicjatywa dowodowa sądu, zwłaszcza kiedy w sprawie występują profesjonalni pełnomocnicy, może stanowić podstawę wyłączenia sędziego.
Sąd Najwyższy słusznie bowiem uznał, że działanie sądu z urzędu może prowadzić do naruszenia prawa do bezstronnego sądu i odpowiadającego mu obowiązku przestrzegania zasady równego traktowania stron (art. 32 ust. 1 i art. 45 ust. 1 Konstytucji RP) (zob. wyr. SN z 12.12.2000 r., V CKN 175/00, OSP 2001, Nr. 7–8, poz. 116 z glosą W. Broniewicza).

Nb 5

5. Okoliczność, że sędzia reprezentuje pogląd prawny niekorzystny dla strony, nie stanowi podstawy wyłączenia go w świetle art. 49 (zob. post. SN z 20.2.1976 r., II CZ 8/76, Legalis).

Nb 6

6. Ostry i subiektywny sposób reakcji sędziego na postawione mu zarzuty stanowi wystarczającą przyczynę do wyłączenia go na jego wniosek lub na wniosek strony na podstawie art. 49 KPC (por. post. SN z 18.4.1977 r., II CZ 32/77, Legalis).
Podobnie przyczyną wyłączenia może być stosunek zażyłości zachodzący pomiędzy jedną ze stron a matką, żoną lub dziećmi sędziego (por. post. SN z 12.4.1976 r., IV CZ 17/76, Legalis).

Nb 7

7. Podstawę do wyłączenia sędziego stanowić może również niechętny stosunek okazywany stronie w toku postępowania (zob. post. SN z 7.11.1984 r., II CZ 117/84, Legalis).

Nb 8

8. Zależność służbowa między kierownikiem sądu i sędziami nie ma charakteru stosunków (okoliczności) mogących wywołać wątpliwości co do bezstronności sędziego (zob. post. SN z 16.9.1982 r., IV CZ 120/82, Legalis).

Nb 9

9. Zarzut niewłaściwego prowadzenia procesu przez sędziego nie uzasadnia wniosku o wyłączenie sędziego (zob. post. SN z 21.8.1970 r., I PZ 41/70, Legalis).

Nb 10

10. Gdy sędzia, mając uzasadnioną wątpliwość co do zdolności procesowej strony, zawiadomił o tym prokuratora, w celu rozważenia, czy w jej interesie nie leży jej ubezwłasnowolnienie, to w takim działaniu sędziego spełniającego swój obowiązek nie można upatrywać braku bezstronności (por. post. SN z 29.8.1970 r., I PZ 40/70, Legalis).

Nb 11

11. Stosunki towarzysko-służbowe między sędziami sądu stanowią podstawę do wyłączenia sędziów na ich żądanie w sprawie dotyczącej małżonka sędziego, jeżeli mogłyby wywoływać wątpliwości co do ich bezstronności i obiektywizmu (zob. post. SN z 8.6.1994 r., II PO 6/94, OSNP 1994, Nr. 7, poz. 120).

Nb 12

12. Wniosek o wyłączenie sędziego zawierający jedynie zarzuty dotyczące wydanego w sprawie orzeczenia nie powołuje się na podstawę określoną w art. 49 (zob. post. SN z 10.1.1997 r., III AO 3/96, OSNP 1997, Nr. 16, poz. 305; post. SN z 26.3.1997 r., III AO 5/97, OSNAPiUS 1997, Nr. 24, poz. 502).

Nb 13

13. Jeżeli w stosunku do wszystkich sędziów sądów rejonowych i sądu okręgowego danego okręgu zachodzą przeszkody przewidziane w art. 49, wniosek o wyłączenie sędziów sądu okręgowego jest dopuszczalny, mimo że sprawa znajduje się jeszcze w rozpoznaniu sądu rejonowego (zob. post. SN z 3.2.1976 r., II CO 18/75, Legalis).
W razie zgłoszenia żądania wyłączenia przez wszystkich sędziów sądu apelacyjnego, o ich wyłączeniu rozstrzyga zgodnie z art. 52 § 1 KPC Sąd Najwyższy (post. SN z 7.9.1994 r., I PO 10/94, OSNAPiUS 1995, Nr. 4, poz. 56; J. Gudowski, Przegląd orzecznictwa, PS 1998, Nr. 4, s. 59).

Nb 14

14. Sąd powołany do orzekania o wyłączeniu sędziego rozstrzyga także o dopuszczalności wniosku strony (zob. uchw. SN z 3.3.1998 r., III CZP 70/97, OSN 1998, Nr. 9, poz. 132).

Nb 15

15. Wyłącznie sędziego na podstawie art. 49 KPC poddane jest innym rygorom, gdy z żądaniem wyłączenia występuje sędzia, i innym, gdy z wnioskiem występuje strona (post. SN z 7.9.1994 r., I PO 10/94, OSNAPiUS 1995, Nr. 4, poz. 56; J. Gudowski, Przegląd orzecznictwa, PS 1998, Nr. 4, s. 59).

Nb 16

16. Sąd Najwyższy przyjął, że zgłoszony w postępowaniu apelacyjnym wniosek strony o wyłącznie na podstawie art. 49 KPC sędziego orzekającego w sądzie pierwszej instancji jest spóźniony (wyr. SN z 1.7.1998 r., I PKN 222/98, OSNAPiUS 1999, Nr. 15, poz. 483).

Nb 17

17. Na postanowienie oddalające wniosek o wyłączenie sędziego przysługuje zażalenie (art. 394 § 1 pkt 10 KPC). Nie przysługuje jednak zażalenie na postanowienie uwzględniające wniosek o wyłączenie sędziego.

Nb 18

18. Od tego zażalenia pobiera się opłatę stałą w wysokości 40 zł (art. 22 pkt 1 KSCU).

Art. 50. [Wniosek o wyłączenie]

§ 1. Wniosek o wyłączenie sędziego strona zgłasza na piśmie lub ustnie do protokołu w sądzie, w którym sprawa się toczy, uprawdopodabniając przyczyny wyłączenia.

§ 2. Strona, która przystąpiła do rozprawy, powinna uprawdopodobnić ponadto, że przyczyna wyłączenia dopiero później powstała lub stała się jej znana.

§ 3. Aż do rozstrzygnięcia sprawy o wyłączenie sędzia może spełniać tylko czynności nie cierpiące zwłoki.

Nb 1

1. Wniosek o wyłączenie sędziego strona może zgłosić na piśmie lub ustnie zarówno na rozprawie, jak i poza rozprawą.
Pismo zawierające wniosek o wyłączenie sędziego jest pismem procesowym. Dlatego powinien spełniać ogólne warunki wymagane dla pisma procesowego (art. 126 KPC). W ramach wymagań z art. 126 KPC wniosek powinien w szczególności zawierać:

1) wskazanie sędziego (sędziów), którego wyłączenia strona się domaga;

2) podanie przyczyn, dla których strona domaga się wyłączenia, i ich zwięzłe uzasadnienie;

3) uprawdopodobnienie przyczyn wyłączenia, a w wypadku złożenia wniosku po przystąpieniu do rozprawy – również uprawdopodobnienie, że przyczyna powstała lub stała się stronie znana później.

Sąd Najwyższy przyjął, że wniosek o wyłączenie sędziego musi określać osobę (tożsamość) sędziego, którego dotyczy, oraz zawierać zindywidualizowane przyczyny wyłączenia. Jeżeli wniosek dotyczy większej liczby sędziów, wszyscy oni muszą być oznaczeni przez wskazanie imion i nazwisk, a przyczyny wyłączenia powinny być odniesione do każdego z nich. Braki lub niedokładności wniosku w tym zakresie uniemożliwiają nadanie mu właściwego biegu, co powoduje konieczność wszczęcia postępowania przewidzianego w art. 130 KPC. Przeprowadza je sąd (przewodniczący), w którym sprawa się toczy (post. SN z 21.4.2004 r., III CO 2/04, OSN 2004, Nr. 12, poz. 207).
Żądając wyłączenia sędziego, strona musi wskazać imiennie, kogo wniosek dotyczy, i ma podać okoliczności uprawdopodobniające przyczyny wyłączenia (art. 50 § 1 KPC).
Wniosek nieodpowiadający tym wymaganiom podlega oddaleniu jako nieuzasadniony. Wnioskodawca powinien bowiem wskazać konkretne fakty, które mogłyby wywołać wątpliwości co do bezstronności sędziego. Twierdzenie natomiast, że sędzia nie będzie obiektywny i dlatego powinien być wyłączony, nie uzasadnia oczywiście wniosku.
Wnioskodawca powinien uprawdopodobnić, że między jedną ze stron lub jej przedstawicielem, a sędzią, którego wyłączenia się domaga, zachodzi stosunek osobisty tego rodzaju, że celowe jest jego wyłączenie od udziału w sprawie (post. SN z 8.10.1965 r., II PO 7/65, Legalis).
Kwestię uprawdopodobnienia reguluje przepis art. 243 KPC, który stanowi, że w wypadku uprawdopodobnienia nie zachodzi potrzeba zachowania szczegółowych przepisów o postępowaniu dowodowym. Wystarczające zatem jest uwiarygodnienie twierdzenia strony odnośnie do przyczyn wyłączenia i ewentualnie późniejszego powstania lub poznania tych przyczyn.
Zgłoszenie wniosku ustnie do protokołu w sądzie oznacza jego zgłoszenie do protokołu rozprawy lub do protokołu w sekretariacie wydziału sądu, w którym prowadzona jest sprawa.

Nb 2

2. Wniosek o wyłączenie sędziego mogą złożyć strony (uczestnicy postępowania nieprocesowego), interwenienci, prokurator, Rzecznik Praw Obywatelskich, Rzecznik Praw Dziecka, organizacje pozarządowe, inspektor pracy oraz powiatowy (miejski) rzecznik konsumentów.

Nb 3

3. Cezurą czasową wniosku o wyłączenie sędziego z przyczyn wskazanych w art. 49 jest przystąpienie wnioskodawcy do rozprawy. Oznacza to konieczność złożenia wniosku zaraz po wywołaniu sprawy, przed podjęciem przez wnioskodawcę jakiejkolwiek czynności procesowej związanej z rozpoznawaną sprawą.
Późniejsze zgłoszenie wniosku wymaga, by wnioskodawca uprawdopodobnił, że przyczyna wyłączenia powstała po przystąpieniu do rozprawy lub też po tym czasie stała się mu znana, np. demonstrowanie wysoce niechętnego stosunku sędziego do strony nastąpiło po jej przystąpieniu do rozprawy.

Nb 4

4. Owa cezura czasowa dotyczy jedynie wniosku o wyłączenie sędziego z przyczyn wskazanych w art. 49 KPC (iudex suspectus). Natomiast wniosek o wyłączenie sędziego z mocy ustawy (art. 48 KPC) można składać w każdym czasie, chociaż i w tym wypadku przyczyna wyłączenia może powstać później (np. sędzia zawrze związek małżeński ze stroną).

Nb 5

5. Zgłoszenie wniosku o wyłączenie sędziego stanowi czynność dyspozytywną strony, zatem strona do czasu rozpoznania tego wniosku może go cofnąć bez zgody sądu lub strony przeciwnej.
Cofnięcie wniosku uzasadnia – stosownie do art. 355 KPC – umorzenie postępowania wywołanego jego wniesieniem (zob. post. SN z 30.8.1996 r., I CO 31/96, niepubl.).

Nb 6

6. Od momentu złożenia wniosku o wyłączenie do chwili rozstrzygnięcia wniosku przez sąd sędzia, którego wniosek dotyczy, nie może podejmować żadnych czynności w sprawie, z wyjątkiem czynności niecierpiących zwłoki (np. zabezpieczenie dowodu, wydanie postanowienia zabezpieczającego roszczenie).

Nb 7

7. Postanowienie o wyłączeniu sędziego obowiązuje ex nunc, tj. od chwili jego podjęcia przez sąd. Dlatego czynności sędziego dokonane przed podjęciem postanowienia o jego wyłączeniu pozostają w mocy. Kodeks nie zajmuje się kwestią ważności czynności dokonanych przez sędziego po złożeniu wniosku o jego wyłączenie. Nie są one dotknięte nieważnością. Strona może jedynie czynności te traktować jako naruszenie przepisów postępowania (art. 50 § 3 KPC), które mogło mieć wpływ na wynik sprawy, i zarzuty takie postawić w środku odwoławczym. Ocena zasadności takiego zarzutu należy wówczas do sądu wyższej instancji rozpoznającego dany środek odwoławczy.
Jednak jeżeli wniosek o wyłączenie sędziego został oddalony, dokonanych przez niego czynności po złożeniu wniosku nie można traktować jako uchybień procesowych, które mogły mieć wpływ na wynik sprawy.
W wypadku podjęcia przez sędziego, co do którego złożono wniosek o wyłączenie, czynności procesowych po złożeniu wniosku, sąd odwoławczy (apelacyjny lub okręgowy) może wytknąć to uchybienie sądowi, zawiadamiając o wytknięciu uchybienia prezesa właściwego sądu, a w przypadkach poważniejszych uchybień także Ministra Sprawiedliwości (art. 40 § 1 i 2 PrUSP).

Nb 8

8. Pismo jednej ze stron postępowania sądowego zawierające wniosek o wyłączenie sądu i przekazanie sprawy do rozpoznania innemu sądowi może być zakwalifikowane jako wniosek o wyłączenie wszystkich sędziów tego sądu, przed którym sprawa się toczy, jeżeli strona uprawdopodobni, że między nią albo drugą stroną a tymi sędziami istnieje stosunek osobisty mogący wywołać wątpliwości co do bezstronności sędziów (zob. post. SN z 20.1.1995 r., II PO 1/95, OSNP 1995, Nr. 11, poz. 138).

Art. 51. [Obowiązki sędziego]

Sędzia powinien zawiadomić sąd o zachodzącej podstawie swego wyłączenia i wstrzymać się od udziału w sprawie.

Nb 1

1. Zawiadomienie, o którym mowa w przepisie, dotyczy wyłączenia sędziego na podstawie art. 49 KPC (iudex suspectus).

Nb 2

2. Przepis reguluje sytuację, w której sam sędzia żąda swojego wyłączenia, poddając jego przyczyny ocenie sądu. Zawiadomienie o zachodzącej podstawie wyłączenia jest równoznaczne z żądaniem wyłączenia. Składa się je w sądzie wskazanym w art. 50 KPC.

Nb 3

3. Obowiązek zawiadomienia nie jest obłożony żadną sankcją.

Nb 4

4. Nakaz wstrzymania się od udziału w sprawie ma charakter imperatywny, co oznacza, że nie dopuszcza żadnych wyjątków, np. co do czynności niecierpiących zwłoki.
Jednakże czynności procesowe podejmowane przez sędziego wbrew temu nakazowi nie prowadzą do nieważności postępowania w wypadku, gdy podstawą wyłączenia sędziego jest przepis art. 49 KPC. Gdyby jednak wyłączenie sędziego nastąpiło z przyczyn wskazanych w art. 48 KPC, tj. z mocy ustawy, to wówczas podejmowanie ww. czynności może stanowić przyczynę nieważności postępowania.

Nb 5

5. Postanowienie sądu w przedmiocie wyłączenia sędziego zawierające zarówno negatywną, jak i pozytywną decyzję w tej kwestii, wydane w wyniku zawiadomienia dokonanego przez samego sędziego nie podlega zaskarżeniu (zob. post. SA w Łodzi z 29.11.1993 r., I ACz 536/93, OSA 1994, Nr. 4, poz. 22).

Art. 52. [Orzekanie]

§ 1. O wyłączeniu sędziego rozstrzyga sąd, w którym sprawa się toczy, a gdyby sąd ten nie mógł wydać postanowienia z powodu braku dostatecznej liczby sędziów – sąd nad nim przełożony.

§ 2. Postanowienie wydaje sąd w składzie trzech sędziów zawodowych po złożeniu wyjaśnienia przez sędziego, którego wniosek dotyczy. Postanowienie może być wydane na posiedzeniu niejawnym.

Nb 1

1. Sąd, w którym sprawa się toczy, to sąd, który na danym etapie rozpoznaje sprawę, a więc sąd pierwszej, drugiej instancji lub Sąd Najwyższy.

Nb 2

2. Brak dostatecznej liczby sędziów dotyczy całego sądu, a nie tylko wydziału, w którym sprawa się toczy.

Nb 3

3. W rozumieniu art. 52 § 1 KPC sądem przełożonym nad sądem rejonowym jest sąd okręgowy działający jako sąd pierwszej instancji, nad sądem okręgowym – sąd apelacyjny, a nad sądem apelacyjnym – Sąd Najwyższy [por. uchw. SN z 6.3.1998 r., III CZP 70/97, OSN 1998, Nr. 9, poz. 132 i uchw. SN(7, zasada prawna) z 21.2.1972 r., III CZP 76/71, OSN 1972, Nr. 9, poz. 152].

Nb 4

4. O wyłączeniu sędziego rozstrzyga sąd w składzie trzyosobowym sędziów zawodowych, co do których nie zachodzą przesłanki wyłączenia.

Nb 5

5. Sędzia, którego dotyczy wniosek o wyłączenie, obowiązany jest złożyć stosowne wyjaśnienia. W wyjaśnieniach tych sędzia powinien odnieść się zarówno do przesłanek wyłączenia, jak i do okoliczności faktycznych podanych we wniosku o wyłączenie.
Wyjaśnienia mogą być złożone na piśmie lub ustnie do protokołu posiedzenia.

Nb 6

6. Rozpoznanie wniosku o wyłączenie sędziego może nastąpić zarówno na posiedzeniu jawnym, jak i na posiedzeniu niejawnym. W posiedzeniu niejawnym nie bierze udziału wnioskodawca.

Nb 7

7. Orzeczenie rozstrzygające wniosek o wyłączenie sędziego zapada w formie postanowienia.
Postanowienia uwzględniające wniosek, jako niezaskarżalne, nie wymagają uzasadnienia (art. 357 § 1 i 2 KPC).
Jeżeli postanowienie oddalające wniosek zapada na posiedzeniu jawnym, sąd uzasadnia je tylko na żądanie strony zgłoszone w terminie tygodniowym od dnia ogłoszenia postanowienia (art. 357 § 1 KPC). W wypadku wydania postanowienia na posiedzeniu niejawnym, sąd z urzędu doręcza stronom postanowienie wraz z uzasadnieniem (art. 357 § 2 KPC).

Nb 8

8. Na postanowienie oddalające wniosek o wyłączenie sędziego przysługuje zażalenie. Zażalenie natomiast nie przysługuje na postanowienie uwzględniające wniosek o wyłączenie sędziego. Również nie przysługuje zażalenie na postanowienie w sprawie rozstrzygnięcia żądania sędziego o jego wyłączenie od rozpoznania sprawy złożone w trybie art. 51 KPC (zob. uchw. SN z 20.6.1969 r., III CZP 33/69, OSN 1970, Nr. 3, poz. 42; W. Siedlecki, Przegląd orzecznictwa, PiP 1971, Nr. 2, s. 342).

Nb 9

9. Sąd powołany do orzekania o wyłączeniu sędziego rozstrzyga również o dopuszczalności wniosku strony (zob. uchw. SN z 6.3.1998 r., III CZP 70/97, OSN 1998, Nr. 9, poz. 132).

Nb 10

10. Na postanowienie sądu apelacyjnego rozpoznającego jako sąd przełożony wniosek o wyłączenie sędziów sądu okręgowego rozpoznającego sprawę w pierwszej instancji (art. 52 § 1) w części oddalającej wniosek, przysługuje zażalenie do Sądu Najwyższego (art. 394 § 1 pkt 10), do którego nie stosuje się art. 394¹ KPC (zob. post. SN z 28.9.2001 r., I PZ 57/01, OSNP 2001, Nr. 24, poz. 6).

Nb 11

11. Sąd okręgowy, rozpoznając w trybie art. 52 § 1 wniosek o wyłączenie sędziego sądu rejonowego, orzeka jako sąd pierwszej instancji; na postanowienie sądu okręgowego oddalające wniosek o wyłączenie sędziego przysługuje zażalenie (art. 394 § 1 pkt 10 KPC) (por. uchw. SN z 11.3.1968 r., III CZP 12/68, OSN 1968, Nr. 11, poz. 180).

Nb 12

12. W razie zgłoszenia żądania wyłączenia przez wszystkich sędziów sądu apelacyjnego, o ich wyłączeniu zgodnie z art. 52 § 1 rozstrzyga Sąd Najwyższy (zob. post. SN z 7.9.1994 r., I PO 10/94, OSNP 1995, Nr. 4, poz. 56; J. Gudowski, Przegląd orzecznictwa, PS 1998, Nr. 4, s. 59).
Postanowienie sądu drugiej instancji w przedmiocie wyłączenia sędziego nie podlega zaskarżeniu w drodze skargi kasacyjnej (post. SN z 29.1.1997 r., I CZ 38/96, niepubl.).

Art. 53.³⁵ (utracił moc)

Nb 1

1. Zła wiara w tej sytuacji polegała na rozmyślnym wprowadzeniu w błąd sądu lub rażącym niedbalstwie strony, na skutek czego nie uzyskała ona prawdziwych wiadomości co do zgłaszanych przyczyn wyłączenia sędziego.

Nb 2

2. Zgłaszającym w złej wierze w rozumieniu art. 53 wniosek o wyłączenie sędziego mogła być nie tylko strona lub interwenient, lecz również ich przedstawiciele, tj. przedstawiciele ustawowi i pełnomocnicy (por. post. SN z 4.11.1975 r., II CZ 136/75, OSN 1976, Nr. 10, poz. 213 z glosami S. Dalki, Pal. 1977, Nr. 5, s. 123 i A. Kuźniar, OSP 1977, Nr. 6, poz. 104; W. Siedlecki, Przegląd orzecznictwa, PiP 1977, Nr. 12, s. 115).

Nb 3

3. Przepis nie uzasadniał wymierzenia grzywny w każdym przypadku oddalenia wniosku o wyłączenie sędziego, lecz tylko w przypadku pozytywnego ustalenia złej wiary osoby zgłaszającej taki wniosek. Sama bezzasadność wniosku nie stanowiła o złej wierze osoby zgłaszającej wniosek (zob. orz. SN z 10.3.1954 r., II CZ 24/54, OSNCK 1954, Nr. 4, poz. 88).

Art. 53¹.³⁶ [Odrzucenie wniosku o wyłączenie sędziego]

Ponowny wniosek o wyłączenie sędziego oparty na tych samych okolicznościach podlega odrzuceniu bez składania wyjaśnień przez sędziego, którego dotyczy. O odrzuceniu orzeka sąd rozpoznający sprawę. Przepis art. 51 stosuje się odpowiednio. Postanowienie może być wydane na posiedzeniu niejawnym.

Nb 1

1. Przepis w aktualnym brzmieniu wyeliminował jedną z dotychczasowych podstaw odrzucenia wniosku o wyłączenie sędziego, a mianowicie przesłankę „oczywistej bezzasadności”.

Nb 2

2. Przepis ten dotyczy sytuacji, kiedy strona złożyła wniosek o wyłączenie sędziego, który został oddalony i ponownie składa taki wniosek oparty na tych samych okolicznościach. Przez pojęcie „te same okoliczności” należy rozumieć tylko te same okoliczności, co wskazane w poprzednim wniosku. Jeżeli bowiem zostanie dodana chociaż jedna nowa okoliczność, to przepis nie ma zastosowania i wnioskowi należy nadać bieg.

Nb 3

Pominięcie przesłanki „oczywistej bezzasadności” oznacza, że w wypadku złożenia przez stronę wniosku o wyłączenie sędziego (art. 50) sąd będzie miał obowiązek merytorycznego rozpoznania wniosku, nawet jeśli już prima facie jest on oczywiście bezzasadny. W konsekwencji z tej przyczyny sąd będzie mógł jedynie oddalić wniosek, co otwiera stronie możliwość jego zaskarżenia zażaleniem (art. 394² § 1 pkt 1).

Nb 4

3. Postanowienie o odrzuceniu wniosku o wyłączenie sędziego nie podlega zaskarżeniu zażaleniem, bowiem nie jest ono zawarte w zamkniętym katalogu postanowień podlegających zaskarżeniu (art. 394 § 1).
Strona nie jest jednak pozbawiona możliwości kwestionowania zasadności postanowienia w tym przedmiocie. Może tego dokonać w postępowaniu apelacyjnym w trybie art. 380, wnioskując o rozpoznanie postanowienia o odrzuceniu jej wniosku o wyłączenie sędziego. Skuteczność wniosku zależy od wykazania przez stronę, że postanowienie o odrzuceniu wniosku o wyłączenie sędziego miało wpływ na rozstrzygnięcie sprawy (art. 380 in fine) i było nieuzasadnione.

Art. 54.³⁷ [Odesłanie]

Przepisy niniejszego działu stosuje się odpowiednio do wyłączenia referendarza sądowego, ławnika, jak również innych organów sądowych oraz prokuratora. Wniosek o wyłączenie referendarza sądowego oraz ławnika sąd rozstrzyga zgodnie z przepisami poprzedzającymi, a wniosek o wyłączenie pozostałych osób przekazuje odpowiedniemu organowi nadrzędnemu.

Nb 1

1. Odpowiednie stosowanie przepisów o wyłączeniu sędziego do referendarzy sądowych i ławników oznacza stosowanie art. 48–53¹.
Zgodnie z przepisem art. 169 § 1 PrUSP, w zakresie orzekania ławnicy są niezawiśli i podlegają tylko Konstytucji i ustawom. Nie mogą jednak przewodniczyć na rozprawie ani też wykonywać czynności sędziego poza rozprawą, chyba że ustawy stanowią inaczej (art. 169 § 2 PrUSP). Patrz zatem uw. do art. 48–53¹.

Nb 2

2. Pozostawanie ławnika w stosunku pracy z jedną ze stron nie stanowi wystarczającej podstawy do wyłączenia z mocy ustawy (zob. wyr. SN z 16.5.1999 r., II UKN 3/99, OSNP 2000, Nr. 17, poz. 664).

Nb 3

3. Do „innych organów sądowych”, w rozumieniu przepisu, zaliczyć należy: protokolantów i komorników, kuratorów sądowych, asystentów sędziów, biegłych i tłumaczy przysięgłych.

Nb 4

4. Decyzje o wyłączeniu prokuratora podejmuje prokurator nadrzędny. Natomiast decyzje o wyłączeniu innych organów sądowych podejmuje prezes sądu. Decyzje te nie podlegają zaskarżeniu (argumentum a contrario z art. 394 § 1 pkt 10 KPC). Nie wymagają zatem uzasadnienia.

Nb 5

5. Protokolant jest z mocy samego prawa wyłączony od czynności urzędowych w sprawie, w której bądź sam jest stroną, bądź też jest kuratorem strony nieznanej z miejsca pobytu (zob. wyr. SN z 8.11.1979 r., III CRN 199/79, OSN 1980, Nr. 3, poz. 62 z glosą A. Wyrwisza, Pal. 1981, Nr. 6, s. 121; W. Siedlecki, Przegląd orzecznictwa, PiP 1981, Nr. 9–12, s. 107).

Nb 6

6. Sąd Najwyższy uznał, że na zarządzenie prezesa sądu oddalające wniosek o wyłączenie komornika nie przysługuje zażalenie (uchw. SN z 3.4.1987 r., III CZP 12/87, OSN 1988, Nr. 6, poz. 80).

Tytuł II. Prokurator

Literatura: W. Broniewicz, Prokurator w cywilnym postępowaniu kasacyjnym, Prok. i Pr. 1997, Nr. 9; B. Deskiewicz, Udział prokuratora w procesie o ustalenie nieważności umowy o macierzyństwie zastępczym, Prok. i Pr. 2010, Nr. 6; A. Góra-Błaszczykowska, Wszczęcie postępowania cywilnego przez prokuratora w świetle zasady równości stron (kilka uwag na tle aktualnego stanu prawnego), Opolskie Studia Administracyjno-Prawne 2008, t. 5; E. Holewińska-Łapińska, Powództwo prokuratora o ustalenie lub zaprzeczenie pochodzenia dziecka oraz unieważnienie uznania dziecka (art. 86 KRO), Jur. 2006, Nr. 5; J. Jodłowski, Glosa do uchwały z 23.2.1970 r., III CZP 81/69 [dot. sumy pieniężnej w razie zrzeczenia się roszczenia przez poszkodowanego w sprawie z powództwa prokuratora], PiP 1970, Nr. 10; R. Kaczor, Wytoczenie powództwa przez prokuratora w sprawach o ojcostwo, RiP 2011, Nr. 17–18; J. Kot, Kilka uwag o kosztach postępowania cywilnego związanych z udziałem prokuratora, Probl. Praw. 1980, Nr. 3; M. Kowalska, Koszty procesu w postępowaniu cywilnym z udziałem prokuratora, R. Pr. 1998, Nr. 1; W. Masewicz, Prokurator w postępowaniu cywilnym, Warszawa 1978; J. Mulak, A. Oleszko, Udział prokuratora w postępowaniu w sprawach o zaspokojenie potrzeb rodziny, Probl. Praw. 1982, Nr. 4; T. Potapowicz, Glosa do wyroku SN z 9.6.1981 r., II CR 201/81 [dot. uprawnień prawnomaterialnych i prawnoprocesowych prokuratora w sprawie o zaprzeczenie ojcostwa], Probl. Praw. 1982, Nr. 6; M. Sawczuk, Powództwo prokuratora a prawo naturalne, [w:] Ecclesia et Status. Księga jubileuszowa z okazji 40-lecia pracy naukowej Profesora Józefa Krukowskiego, pod red. A. Dębińskiego, K. Orzeszyny, M. Sitarza, Lublin 2004; E. Smaga, Wszczynanie postępowania cywilnego z inicjatywy prokuratora, Probl. Praw. 1988, Nr. 11; B. Bielawska, H. Szymańska, Interes społeczny jako podstawa powództwa prokuratora o zaprzeczenie ojcostwa, Probl. Praw. 1979, Nr. 10; P. Wiśniewski, Udział prokuratora w postępowaniu cywilnym, cz. 1–2, Prok. i Pr. 1997, Nr. 1 i 11; Z. Zawadzka, Formy udziału prokuratora w postępowaniu cywilnym, Prok. i Pr. 2009, Nr. 10.

Art. 55. [Powództwo na rzecz oznaczonej osoby]

Prokurator, wytaczając powództwo na rzecz oznaczonej osoby, powinien ją wskazać w pozwie. Nie dotyczy to spraw niemajątkowych z zakresu prawa rodzinnego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.

Nb 1

1. Patrz komentarz do art. 7.

Nb 2

2. Wskazanie osoby, na rzecz której prokurator wytacza powództwo, polega na podaniu imienia, nazwiska i adresu tej osoby. Dotyczy to powództw o charakterze majątkowym oraz niemajątkowym, poza sprawami z zakresu prawa rodzinnego.
W sprawach niemajątkowych z zakresu prawa rodzinnego prokurator nie musi wskazywać w pozwie osoby, na rzecz której wytacza powództwo.
Chodzi tu o takie sprawy, jak: unieważnienie oraz ustalenie istnienia lub nieistnienia małżeństwa (art. 22 KRO), ustalenie lub zaprzeczenie ojcostwa oraz o ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa (art. 86 KRO) i rozwiązanie przysposobienia (art. 127 KRO).

Nb 3

3. Wytaczając powództwo na rzecz określonej strony, prokurator staje się stroną powodową w znaczeniu formalnym. Stroną w znaczeniu materialnym jest podmiot, na rzecz którego prokurator wytoczył powództwo.

Nb 4

4. Prokuratura jest obowiązana do strzeżenia praworządności i w ramach wykonywania tego zadania m.in. wytacza powództwa w sprawach cywilnych i karnych (art. 2 i 3 ust. 1 pkt 2 ProkU).
W ramach tego obowiązku, prokurator w trosce o ochronę praw obywateli może wytoczyć każdego rodzaju powództwo: o świadczenie, o ustalenie lub ukształtowanie stosunku prawnego lub prawa.
Uznać jednak należy, że prokurator nie może wytoczyć powództwa o rozwód i separację ze względu na ich osobisty charakter.
Sąd Najwyższy przyjął trafnie, że kompetencje obligatoryjne Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa nie są kolizyjne z kompetencjami prokuratora, gdy wytoczył on powództwo na rzecz Skarbu Państwa (art. 55 KPC); każdy z tych podmiotów działa samodzielnie i niezależnie. Występujący w trybie art. 55 KPC prokurator nie jest Skarbem Państwa, tylko odrębnym, samodzielnym organem, nie podlega więc zastępstwu Prokuratorii. Ich wzajemne oddziaływanie procesowe określone jest w art. 56 § 1 zd. 2 KPC; stosuje się tu odpowiednio przepisy o współuczestnictwie jednolitym (wyr. SN z 23.3.2007 r., V CSK 60/07, OSNC 2008, Nr. 1, poz. 23).

Nb 5

5. Do powództwa wytoczonego przez prokuratora na podstawie art. 7 oraz art. 55 i nast. ma zastosowanie art. 106 KPC, w myśl którego udział prokuratora w sprawie nie uzasadnia zasądzenia zwrotu kosztów na rzecz Skarbu Państwa ani od Skarbu Państwa. Z wyraźnego brzmienia tego przepisu wynika, że chodzi w nim jedynie o koszty – od Skarbu Państwa lub na rzecz Skarbu Państwa – spowodowane udziałem prokuratora (zob. post. SN z 11.2.1977 r., I CZ 8/77, Legalis).

Nb 6

6. Prokurator, wytaczając powództwo o uchylenie uchwały walnego zgromadzenia spółdzielni, jest związany terminem przewidzianym w art. 42 § 6 PrSpółdz (zob. uchw. SN z 24.1.1991 r., III CZP 82/90, OSN 1991, Nr. 7, poz. 88).

Nb 7

7. W postępowaniu zabezpieczającym prowadzonym na polecenie prokuratora, prokurator jest zobowiązany do uiszczenia stosunkowej opłaty egzekucyjnej przewidzianej w art. 45 ust. 1 i 3 oraz zaliczki, o której mowa w art. 40 KomSEgzU (zob. uchw. SN z 4.6.2001 r., III CZP 23/01, OSN 2002, Nr. 1, poz. 2).

Nb 8

8. Cofnięcie pozwu przez prokuratora, jak każdy akt dyspozycyjny z mocy art. 203 § 4 KPC podlega kontroli sądu pod kątem zgodności z prawem, zasadami współżycia lub też zmierzania do obejścia prawa (por. post. SN z 14.2.1977 r., IV CZ 10/77, OSP 1978, Nr. 2, poz. 27).

Nb 9

9. Prokurator może również wnosić wszelkie dostępne środki odwoławcze w sprawie. Jednak asesor prokuratury nie jest uprawniony do samodzielnego wniesienia skargi kasacyjnej (zob. post. SN z 15.7.1999 r., I CZ 76/99, OSN 2000, Nr. 2, poz. 37).

Art. 56. [Pozycja prokuratora]

§ 1. Osobę, na rzecz której prokurator wytoczył powództwo, sąd zawiadamia o tym, doręczając jej odpis pozwu. Osoba ta może wstąpić do sprawy w każdym jej stanie w charakterze powoda; w tym wypadku do udziału prokuratora w sprawie stosuje się odpowiednio przepisy o współuczestnictwie jednolitym.

§ 2. Prokurator nie może samodzielnie rozporządzać przedmiotem sporu.

Spis treści

Nb

I.

Osoba, na rzecz której prokurator wytoczył powództwo

1

II.

Stosowanie przepisów o współuczestnictwie jednolitym

6

III.

Rozporządzanie przedmiotem sporu

8

I. Osoba, na rzecz której prokurator wytoczył powództwo

Nb 1

1. O tym, kto jest osobą, której dotyczy art. 56 § 1, i czy taka osoba w ogóle istnieje, decyduje wynikająca z przepisów prawa materialnego istota danego powództwa (zob. orz. SN z 23.9.1955 r., II C 1370/53, PiP 1956, Nr. 11 z glosą W. Siedleckiego, PiP 1956, Nr. 11).

Nb 2

2. Zawiadomienie przez sąd osoby, na rzecz której prokurator wytoczył powództwo, następuje poprzez doręczenie jej odpisu pozwu. Odpis pozwu doręcza się tej osobie niezwłocznie, a jeżeli termin pierwszego posiedzenia został już wyznaczony, należy również doręczyć informację o posiedzeniu sądu.

Nb 3

3. Osoba, na rzecz której prokurator wytoczył powództwo, może wstąpić do sprawy w charakterze powoda w każdym stadium, tzn. aż do uprawomocnienia się orzeczenia końcowego (również po wydaniu przez sąd wyroku wstępnego lub częściowego).
Wstąpienie do sprawy następuje poprzez złożenie przez tę osobę oświadczenia o wstąpieniu do sprawy. Oświadczenie to może być złożone ustnie lub na piśmie, lub też może być połączone z inną czynnością procesową, dopuszczalną według stanu sprawy.

Nb 4

4. Osoba, na rzecz której prokurator wytoczył powództwo, dopóki nie wstąpi do sprawy w charakterze powoda, może podejmować tylko czynności procesowe, zmierzające do zrealizowania tego uprawnienia (zob. wyr. SN z 28.9.1971 r., III PRN 63/71, PiP 1973, Nr. 6, s. 171 z glosą R. Szarka, PiP 1973, Nr. 6, s. 171).
Złożenie sądowi oświadczenia przez osobę uprawnioną, że nie przystąpi ona do procesu, nie zamyka jej drogi do skorzystania z tego uprawnienia (zob. R. Szarek, tamże, s. 174 i nast.).

Nb 5

5. Zasądzenie kosztów procesu na podstawie art. 98 § 1 od strony, na rzecz której prokurator wystąpił z powództwem, mogłoby nastąpić, jeśliby ta osoba zrealizowała swoje prawa wynikające z art. 56 § 1 KPC i wstąpiła do sprawy w charakterze powoda. Jeżeli w sprawie po stronie powodowej występował jedynie prokurator, od którego zasądzenie kosztów, w myśl art. 106 KPC, nie wchodzi w rachubę, stronę pozwaną obciążają poniesione przez nią koszty (zob. post. SN z 23.10.1973 r., II CZ 173/73, Legalis).

II. Stosowanie przepisów o współuczestnictwie jednolitym

Nb 6

1. Przepisy o współuczestnictwie jednolitym znajdują odpowiednie zastosowanie z chwilą wstąpienia do sprawy osoby, na rzecz której prokurator wytoczył powództwo.

Nb 7

2. Konsekwencją stosowania przepisów o współuczestnictwie jednolitym jest to, że czynności procesowe prokuratora wiążą powoda i odwrotnie (art. 73 § 2 KPC). Jednak każdy współuczestnik działa we własnym imieniu. Ponadto, wydany w sprawie wyrok dotyczy niepodzielnie prokuratora i powoda (art. 73 § 2 KPC) z tym zastrzeżeniem, że jeżeli chodzi o prokuratora, to dotyczy on jego formalnoprawnego roszczenia, nie posiada on bowiem materialnego prawa do zgłoszonego roszczenia, które ma tylko powód.

III. Rozporządzanie przedmiotem sporu

Nb 8

1. Materialnoprawny charakter roszczenie ma wyłącznie w odniesieniu do osoby powoda, a nie prokuratora.
Oznacza to, że czynności dyspozytywne dotyczące przedmiotu procesu może skutecznie dokonywać jedynie powód. Zgoda prokuratora na dokonanie tych czynności przez powoda jest tutaj zbędna.

Nb 9

2. Powód może zatem samodzielnie zrzec się roszczenia, ograniczyć roszczenie lub też zawrzeć ugodę. Prokurator nie może skutecznie sprzeciwić się tym czynnościom powoda. Stanowisko prokuratora może jednak wziąć pod uwagę sąd, oceniając dopuszczalność zrzeczenia się roszczenia lub ograniczenia roszczenia (art. 203 § 4 KPC) bądź zawarcia ugody (art. 223 w zw. z art. 203 § 4).

Nb 10

3. Jeżeli sąd uzna zrzeczenie się roszczenia za niedopuszczalne (art. 203 § 4 KPC), to może w sprawie z powództwa prokuratora, wytoczonego na korzyść poszkodowanego, zasądzić odpowiednią sumę pieniężną na wskazany przez prokuratora cel społeczny [por. uchw. SN(7, zasada prawna) z 23.2.1970 r., III CZP 81/69, OSN 1970, Nr. 7–8, poz. 119 z glosą J. Jodłowskiego, PiP 1970, Nr. 10, s. 614; W. Siedlecki, Przegląd orzecznictwa, PiP 1971, Nr. 7, s. 129].

Art. 57. [Powództwo przeciwko uczestnikom]

Jeżeli prokurator, wytaczając powództwo, nie działa na rzecz oznaczonej osoby, wnosi on pozew przeciwko wszystkim osobom będącym stronami stosunku prawnego, którego dotyczy powództwo.

Nb 1

1. Przepis dotyczy powództw o ustalenie i o ukształtowanie stosunku prawnego lub prawa. Prokurator w powództwach z art. 57 ma całkowitą samodzielność zarówno formalnoprawną, jak i materialnoprawną, co oznacza, że może on rozporządzać przedmiotem procesu. Z tego względu z zakresu art. 57 wyłączone są powództwa o świadczenie.
Uprawnienie prokuratora do wszczęcia postępowania cywilnego na podstawie art. 7 legitymuje go również do zgłaszania na podstawie art. 57 powództwa o ustalenie nieważności czynności prawnej (art. 189 KPC; wyr. SN z 2.7.2007 r., V CSK 109/07, OSN 2008, Nr. 9, poz. 107).

Nb 2

2. Po stronie pozwanej obligatoryjnie muszą występować wszystkie strony danego stosunku prawnego, który jest przedmiotem powództwa prokuratora, np. wytaczając powództwo o unieważnienie małżeństwa prokurator pozywa oboje małżonków.

Nb 3

3. Współuczestnictwo podmiotów po stronie pozwanej ma charakter współuczestnictwa koniecznego (art. 72 § 2 KPC). Okoliczność ta nie przeszkadza temu, że we wszczętym przez prokuratora na podstawie art. 57 procesie o zaprzeczenie ojcostwa mąż matki, chociaż jest usytuowany po stronie pozwanej, ma prawo do wniesienia apelacji od wyroku oddalającego powództwo (por. post. SN z 24.9.1969 r., I CR 10/69, OSN 1970, Nr. 7–8, poz. 133; W. Siedlecki, Przegląd orzecznictwa, PiP 1971, Nr. 7, poz. 129; J. Sobkowski, E. Wengerek, Przegląd orzecznictwa, NP 1971, Nr. 5, s. 734).

Nb 4

4. Sformułowanie art. 98 KPC nie daje podstaw do dokonywania w orzeczeniu rozstrzygającym sprawę wzajemnych rozliczeń z tytułu poniesionych kosztów procesu pomiędzy osobami występującymi po tej samej stronie procesu.
Nie może to mieć miejsca także wtedy, gdy usytuowanie po tej samej stronie procesu jest następstwem unormowania z art. 57 (zob. post. SN z 24.9.1969 r., I CR 10/69, OSN 1970, Nr. 7–8, poz. 133; post. SN z 21.10.1982 r., IV CZ 132/82, Legalis).
Jednak przepis art. 106 nie ma zastosowania w razie wytoczenia powództwa przez prokuratora na podstawie art. 7 i 57 KPC (wyr. SN z 5.5.1989 r., III CR 155/89, niepubl.; wyr. SN z 10.10.2003 r., II CK 116/02, Legalis).

Art. 58. [Powaga rzeczy osądzonej]

Wyrok prawomocny zapadły w sprawie wytoczonej przez prokuratora ma powagę rzeczy osądzonej pomiędzy stroną, na rzecz której prokurator wytoczył powództwo, a stroną przeciwną. Jednakże w sprawach o roszczenia majątkowe prawomocne rozstrzygnięcie sprawy nie pozbawia strony zainteresowanej, która nie brała udziału w sporze, możności dochodzenia swoich roszczeń w całości lub w tej części, w której nie zostały zasądzone.

Nb 1

1. Powagę rzeczy osądzonej (art. 366) mają wyroki prawomocne wytoczone przez prokuratora na podstawie przepisu art. 55 KPC, tj. na rzecz określonego podmiotu. Dotyczy ona obu stron procesu.

Nb 2

2. Regulacja art. 58 obejmuje wszystkie rodzaje wyroków, a więc wyroków ustalających lub kształtujących stosunek prawny bądź prawo, a także wyroki zasądzające świadczenie w granicach zasądzonego świadczenia. W tych ostatnich sprawach powaga rzeczy osądzonej nie obejmuje świadczeń niezasądzonych, tzn. oddalonych w części lub w całości, a także roszczeń, o których sąd nie orzekł w wyroku.

Nb 3

3. Artykuł 58 zd. 2 ma odpowiednie zastosowanie do powództwa cywilnego wytoczonego przez prokuratora w postępowaniu karnym na rzecz pokrzywdzonego. Jeżeli pokrzywdzony nie popierał w postępowaniu karnym powództwa prokuratora, to prawomocne zasądzenie na rzecz pokrzywdzonego pewnej kwoty tytułem zadośćuczynienia nie stoi na przeszkodzie do wytoczenia przez niego powództwa cywilnego o zasądzenie wyższego zadośćuczynienia (zob. wyr. SN z 11.2.1971 r., III CRN 521/70, OSN 1971, Nr. 11, poz. 202; J. Sobkowski, E. Wengerek, Przegląd orzecznictwa, NP 1972, Nr. 6, s. 949).

Art. 59. [Powiadomienie prokuratora]

Sąd zawiadamia prokuratora o każdej sprawie, w której udział jego uważa za potrzebny.

Nb 1

1. Sąd ma obowiązek zawiadamiania prokuratora o sprawie, jeżeli uzna, że jego udział w danej sprawie jest potrzebny. Natomiast ocena potrzeby udziału prokuratora w danej sprawie należy wyłącznie do prokuratora i nie podlega kognicji sądu.

Nb 2

2. Prokurator wstępuje do sprawy, jeżeli według jego oceny wymaga tego ochrona praworządności (art. 2 ProkU). Przesłanki, którymi kieruje się prokurator, przystępując do sprawy, określone są w art. 7. Rozwinięcie tego przepisu następuje w art. 3 ust. 1 pkt 2 ProkU, według którego bierze on udział w sprawach:

1) cywilnych;

2) ze stosunku pracy i ubezpieczeń społecznych;

3) jeżeli tego wymaga ochrona praworządności;

4) jeżeli tego wymaga ochrona interesu społecznego;

5) jeżeli tego wymaga ochrona własności;

6) jeżeli tego wymaga ochrona praw obywateli.

Nb 3

3. Sąd, a nie przewodniczący wydziału, zawiadamia prokuratora o każdej sprawie, w której udział jego uważa za potrzebny (zob. post. SN z 6.4.1972 r., II PZ 9/72, Legalis).

Nb 4

4. Jeżeli sąd dojdzie do przekonania, że strona w procesie – ze względu na jej stan psychiczny – znajduje się w stanie trwale wyłączającym świadome i swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, a stan ten zagraża jej interesom, powinien uznać udział prokuratora w sprawie za potrzebny i zawiadomić go o tym. W razie wystąpienia prokuratora z wnioskiem o ubezwłasnowolnienie tej strony, sąd zawiesza postępowanie w procesie [art. 177 § 1 pkt 1 KPC; uchw. SN(7, zasada prawna) z 12.12.1960 r., I CO 25/60, OSNCK 1961, Nr. 2 poz. 32 z omówieniem E. Wengerka, Przegląd orzecznictwa, NP 1962, Nr. 3, s. 350].
Sąd ma obowiązek uznania udziału w sprawie prokuratora za potrzebny i zawiadomienia go o sprawie (art. 59 KPC), gdy strona znajduje się w stanie wyłączającym świadome i swobodne powzięcie decyzji.
Rozpoznanie, bez zawiadomienia o sprawie prokuratora, apelacji strony chorej psychicznie i na skutek choroby niezdolnej do świadomego podejmowania decyzji, niemającej ustanowionego pełnomocnika procesowego, pozbawia stronę możności obrony swoich praw, co powoduje nieważność postępowania (art. 379 pkt 5 KPC) (wyr. SN z 6.4.2005 r., III CK 319/04, Legalis).

Nb 5

5. Komentowany przepis zobowiązuje sąd do zawiadomienia prokuratura tylko o takiej sprawie, w której udział jego uważa za potrzebny. Ocena, czy wystąpiła potrzeba udziału prokuratora w konkretnej sprawie, należy do sądu, który dokonuje jej na podstawie okoliczności faktycznych sprawy oraz kierując się oceną prawną, a zwłaszcza oceną istoty i stopnia komplikacji problemów prawnych (post. SN z 13.6.1997 r., I CKN 182/97, Legalis).

Nb 6

6. Niezawiadomienie prokuratora o terminach posiedzeń sądu – mimo zgłoszenia przez prokuratora udziału w sprawie – stanowi uchybienie procesowe, które może mieć wpływ na wynik sprawy, gdyż uczestnictwo prokuratora powinno przyczynić się do wyjaśnienia sprawy. Uchybienie to nie pozbawia strony możności obrony swych praw, nie wyczerpuje więc znamion nieważności postępowania (zob. wyr. SN z 30.1.1967 r., II PR 284/66, OSN 1967, Nr. 9, poz. 159; W. Siedlecki, Przegląd orzecznictwa, PiP 1968, Nr. 7, s. 128).

Nb 7

7. Z jednoznacznego sformułowania przepisu wynika, że to sąd, a nie przewodniczący (rozprawy, wydziału) zawiadamia prokuratora o każdej sprawie, w której udział jego uważa za potrzebny.

Art. 60. [Przystąpienie do sprawy]

§ 1. Prokurator może wstąpić do postępowania w każdym jego stadium. Prokurator nie jest związany z żadną ze stron. Może on składać oświadczenia i zgłaszać wnioski, jakie uzna za celowe, oraz przytaczać fakty i dowody na ich potwierdzenie. Od chwili, kiedy prokurator zgłosił udział w postępowaniu, należy mu doręczać pisma procesowe, zawiadomienia o terminach i posiedzeniach oraz orzeczenia sądowe.

§ 2. Prokurator może zaskarżyć każde orzeczenie sądowe, od którego służy środek odwoławczy. Terminy do zaskarżenia orzeczeń sądowych, ustanowione dla stron, wiążą również prokuratora.

Nb 1

1. Prokurator może wstąpić do postępowania cywilnego zarówno na skutek zawiadomienia sądu (art. 59 KPC), jak i z własnej inicjatywy.
Przystąpienie prokuratora do sprawy powinno nastąpić w sposób niebudzący wątpliwości, na piśmie bądź w formie oświadczenia złożonego do protokołu rozprawy. Jednocześnie ze wstąpieniem do sprawy prokurator powinien wskazać stronę, do której przystępuje. Formą przystąpienia do sprawy przez prokuratora może być również wniesienie przez niego środka odwoławczego (art. 60 § 2 KPC).

Nb 2

2. Prokurator – jeżeli uzna to za właściwe – może przestać brać udział w sprawie, do której wstąpił. Wymaga to jednak wyraźnego, przeznaczonego dla sądu oświadczenia prokuratora, że uznał już swoją rolę za zbędną i wobec tego nie będzie brać dalszego udziału w sprawie (zob. post. SN z 8.11.1963 r., I PZ 48/63, OSN 1964, Nr. 6, poz. 126).

Nb 3

3. Stanowisko prokuratora jest niezależne od stanowiska strony, do której przystąpił. Może on podejmować wszelkie czynności procesowe dostępne na danym etapie postępowania bez zgody strony, a nawet w razie wyraźnego sprzeciwu strony, do której przystąpił.

Nb 4

4. Prokurator może wnieść każdy dopuszczalny środek odwoławczy (zażalenie, apelację i skargę kasacyjną) w terminach ustanowionych dla stron procesowych.

Nb 5

5. Przewidziane w art. 457 KPC zawiadomienie prokuratora o terminach rozprawy obowiązuje w stosunku do wszystkich terminów, i to we wszystkich instancjach, chociażby mimo poprzedniego doręczenia pozwu i zawiadomienia o terminach wcześniejszych prokurator nie wziął żadnego udziału w sprawie (zob. wyr. SN z 15.3.1974 r., I CR 71/74, OSP 1974, Nr. 10, poz. 205).

Nb 6

6. Prokurator, który nie brał udziału w postępowaniu, aby skutecznie złożyć skargę kasacyjną musi, albo samodzielnie w terminie z art. 387 § 3 zażądać doręczenia odpisu orzeczenia z uzasadnieniem i następnie wnieść skargę kasacyjną w terminie z art. 398⁵ § 2, albo wnieść skargę kasacyjną z zastosowaniem tego terminu liczonego od doręczenia orzeczenia stronie, która tego zażądała, z zachowaniem terminu z art. 387 § 3 KPC (por. post. SN z 19.7.2002 r., I PZ 64/02, OSNP 2004, Nr. 10, poz. 174).

Nb 7

7. Gdy prokurator, który nie bierze udziału w sprawie, złoży wniosek o doręczenie orzeczenia z uzasadnieniem, to termin do zaskarżenia liczy się od daty doręczenia mu orzeczenia z uzasadnieniem. Taki skutek następuje wtedy, gdy prokurator złożenie wniosku o doręczenie orzeczenia z uzasadnieniem połączy ze wstąpieniem do postępowania na podstawie art. 60 § 1 KPC (post. SN z 2.10.2003 r., V CZ 88/03, BSN 2004, Nr. 3, s. 6).

Nb 8

8. Prokurator może wnieść apelację od wyroku rozwiązującego małżeństwo przez rozwód (tak też uchw. SN z 27.3.1981 r., III CZP 14/81, OSN 1981, Nr. 10, poz. 184; W. Siedlecki, Przegląd orzecznictwa, PiP 1982, Nr. 12, s. 100). To samo dotyczy separacji. Należy jednak uznać, że prokurator nie może wnieść apelacji od wyroku oddalającego powództwo o rozwód lub o separację.

Nb 9

9. Udział prokuratora w postępowaniu w przedmiocie odrzucenia wniosku o uchylenie ubezwłasnowolnienia nie jest konieczny.
Artykuł 546 § 2 stanowiący, że postępowanie o ubezwłasnowolnienie toczy się z udziałem prokuratora, nie odnosi się do postępowania w przedmiocie odrzucenia wniosku o uchylenie ubezwłasnowolnienia (post. SN z 4.12.1968 r., II Cr 384/68, BSN 1969, Nr. 4, poz. 57).

Nb 10

10. Stosownie do art. 130 § 1 KPC, przewodniczący może wezwać stronę pod rygorem zwrotu pozwu do uzupełnienia w terminie tygodniowym tylko takich braków formalnych pozwu, które uniemożliwiają nadanie mu prawidłowego biegu. Takim brakiem stosownie do art. 128 KPC jest m.in. brak odpisów pozwu z załącznikami dla uczestniczących w sprawie stron. Brak odpisu pozwu dla osób, które według jego treści nie uczestniczą w sprawie, nie może w świetle cytowanego przepisu uchodzić za brak formalny, podlegający usunięciu w trybie art. 130 KPC.
Jeśli chodzi o prokuratora, to jest on od początku stroną w sprawie wówczas, gdy wytacza powództwo na rzecz oznaczonej osoby (art. 55) o unieważnienie małżeństwa, o ustalenie istnienia lub nieistnienia małżeństwa (art. 448 KPC). Ponadto w sprawach, w których przepisy postępowania cywilnego przewidują obowiązkowy udział prokuratora (por. art. 449, 457, 546 § 2) jest on jednym z uczestników postępowania, dla którego zgodnie z art. 128 KPC osoba wszczynająca postępowania obowiązana jest dołączyć odpis pisma procesowego z załącznikami (por. orz. SN z 20.1.1967 r., I CZ 149/66, OSN 1967, poz. 158).
Tylko w wymienionych sprawach niedołączenie do pozwu (wniosku) jego odpisu dla prokuratora stanowi brak formalny, który może uzasadniać zastosowanie trybu przewidzianego w art. 130 KPC.
Wprawdzie sąd zawiadamia prokuratora o każdej sprawie, w której udział jego uważa za potrzebny (art. 59), a prokurator może wstąpić do sprawy w każdym stadium postępowania (art. 60), jednakże uczestnikiem w sprawie, w rozumieniu art. 126, staje się dopiero z chwilą ogłoszenia w niej swego udziału i dopiero od tej daty istnieje obowiązek dołączenia dla prokuratora odpisów pism procesowych i załączników (art. 60 § 1 in fine KPC).
Informacyjne zawiadomienie przez sąd prokuratora o toczącej się sprawie (art. 59 KPC) nie przesądza jeszcze o jego udziale w niej, a zatem nie uzasadnia też po stronie powoda obowiązku dołączenia dla prokuratora odpisu pozwu i załączników.
W sytuacji, gdy prokurator nie wszczął postępowania, ani gdy udział jego w sprawie nie może być uznany za obowiązkowy, niedołączenie odpisu pisma procesowego (pozwu) i załączników dla prokuratora nie jest brakiem formalnym w rozumieniu art. 130 § 1 KPC, który może być uzupełniony w trybie i pod rygorem przewidzianym w tym przepisie.
Brak ten bowiem nie stanowi przeszkody do nadania pismu procesowemu prawidłowego biegu.
W tych warunkach za nieuzasadnione należało uznać w konkretnej sprawie wezwanie powoda pod rygorem zwrotu pozwu do dołączenia jego odpisu dla prokuratora, jak również późniejsze zarządzenie zwrotu pozwu (post. SN z 25.12.1968 r., I PZ 67/68, BSN 1969, Nr. 5, poz. 85).

Nb 11

11. Prokurator oraz Rzecznik Praw Obywatelskich, a także Rzecznik Praw Dziecka i Rzecznik Praw Pacjenta nie mają obowiązku uiszczenia kosztów sądowych (art. 96 ust. 1 pkt 6 KSCU).

²⁷ Art. 47 w brzmieniu ustawy z dnia 1.03.1996 r. (Dz.U. Nr 43, poz. 189), która wchodzi w życie 1.07.1996 r.

²⁸ Art. 47 § 1 w brzmieniu ustawy z dnia 15.03.2007 r. (Dz.U. Nr 112, poz. 766), która wchodzi w życie 28.07.2007 r.

²⁹ Art. 47 § 2 w brzmieniu ustawy z dnia 15.03.2007 r. (Dz.U. Nr 112, poz. 766), która wchodzi w życie 28.07.2007 r.; pkt 2 lit. c w brzmieniu ustawy z dnia 6.11.2008 r. (Dz.U. Nr 220, poz. 1431), która wchodzi w życie 13.06.2009 r.

³⁰ Art. 47 § 3 w brzmieniu ustawy z dnia 15.03.2007 r. (Dz.U. Nr 112, poz. 766), która wchodzi w życie 28.07.2007 r.

³¹ Art. 47¹ dodany ustawą z dnia 2.07.2004 r. (Dz.U. Nr 172, poz. 1804), która wchodzi w życie 5.02.2005 r.

³² Zgodnie z wyrokiem Tryb. Konst. z dnia 20.07.2004 r. (Dz.U. Nr 169, poz. 1783) art. 48 § 1 pkt 5 w związku z art. 401 pkt 1 i art. 379 pkt 4 jest niezgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim ogranicza wyłączenie sędziego z mocy samej ustawy tylko do spraw, w których rozstrzyganiu brał udział w instancji bezpośrednio niższej. Utrata mocy w tym zakresie nastąpiła 30.07.2004 r.; art. 48 § 1 pkt 6 dodany ustawą z dnia 22.07.2010 r. (Dz.U. Nr 155, poz. 1037), która wchodzi w życie 25.09.2010 r.

³³ Art. 48 § 3 dodany ustawą z dnia 20.09.1984 r. (Dz.U. Nr 45, poz. 241), która wchodzi w życie 2.10.1984 r.; zmieniony ustawą z dnia 1.03.1996 r. (Dz.U. Nr 43, poz. 189), która wchodzi w życie 1.07.1996 r.

³⁴ Art. 49 w brzmieniu ustawy z dnia 5.12.2008 r. (Dz.U. Nr 234, poz. 1571), która wchodzi w życie 1.07.2009 r.

³⁵ Art. 53 został uznany za niezgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 11.12.2002 r. (Dz.U. Nr 219, poz. 1849). Zgodnie z tym wyrokiem art. 53 traci moc z dniem 18.12.2002 r.

³⁶ Art. 53¹ w brzmieniu ustawy z dnia 28.04.2011 r. (Dz.U. Nr 138, poz. 806), która wchodzi w życie 20.07.2011 r.

³⁷ Art. 54 w brzmieniu ustawy z dnia 16.09.2011 r. (Dz.U. Nr 233, poz. 1381), która wchodzi w życie 3.05.2012 r.