Kodeks postępowania cywilnego

Tom I

Komentarz
do artykułów 1–729

Redaktor

prof. zw. dr hab. Janusz Jankowski

Autorzy

prof. UŁ dr hab. Sławomir Cieślak; dr Paweł Cioch; dr Radosław Flejszar; dr Katarzyna Gajda-Roszczynialska; prof. UWM dr hab. Agnieszka Góra-Błaszczykowska; dr Agata Harast; prof. zw. dr hab. Janusz Jankowski;  Miłosz Kaczyński; dr Michał Krakowiak; prof. UŁ dr hab. Ireneusz Kunicki; dr Małgorzata Malczyk; dr Maciej Muliński; dr Mariusz Sorysz

WYDAWNICTWO C.H. BECK

WARSZAWA 2013

Propozycja cytowania:
R. Flejszar, [w:] Góra-Błaszczykowska (red.), KPC. Tom I.
Komentarz do art. 1–729, Warszawa 2013

Poszczególne części komentarza opracowali:

Sławomir Cieślak:
art. 206–226

Paweł Cioch:
art. 611–626

Radosław Flejszar:
art. 15–46, 64–71, 479¹–505, 505²⁸–505³⁷, 691¹–691⁹

Katarzyna Gajda-Roszczynialska:
art. 1–2, 7–11, 477⁸–479

Agnieszka Góra-Błaszczykowska:
art. 5–6, 316–424¹², 626¹–626¹³

Agata Harast:
art. 425–458, 505¹⁵–50527a

Janusz Jankowski:
art. 505¹–505¹⁴

Miłosz Kaczyński:
art. 173–183, 477–477⁷, 692–694⁸

Michał Krakowiak:
art. 227–315, 716–729

Ireneusz Kunicki:
art. 47–54, 72–85, 187–205, 506–525, 610¹–610⁷

Małgorzata Malczyk:
art. 86–97, 117–124, 183¹–186, 526–610, 627–691

Maciej Muliński:
art. 3, 12–13, 459–476

Mariusz Sorysz:
art. 55–63⁴, 98–110, 125–172

Wydawca: Natalia Adamczyk

© Wydawnictwo C.H. Beck 2013

Wydawnictwo C.H. Beck Sp. z o.o.

ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

Skład i łamanie: Wydawnictwo C.H. Beck

Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H. Beck

ISBN epub: 978-83-255-5125-4

Spis treści

Przedmowa

Wykaz skrótów

Kodeks postępowania cywilnego

Tytuł wstępny. Przepisy ogólne

Art. 1–14

Część pierwsza. Postępowanie rozpoznawcze

Art. 15–729

Księga pierwsza. Proces

Art. 15–505³⁷

Tytuł I. Sąd

Art. 15–54

Dział I. Właściwość sądu

Art. 15–46

Przepis wstępny

Art. 15

Rozdział 1. Właściwość rzeczowa

Art. 16–26

Oddział 1. Podstawy właściwości

Art. 16–18

Oddział 2. Wartość przedmiotu sporu

Art. 19–26

Rozdział 2. Właściwość miejscowa

Art. 27–46

Oddział 1. Właściwość ogólna

Art. 27–30

Oddział 2. Właściwość przemienna

Art. 31–37¹

Oddział 3. Właściwość wyłączna

Art. 38–42

Oddział 4. Przepisy szczególne

Art. 43–46

Dział II. Skład sądu

Art. 47–47¹

Dział III. Wyłączenie sędziego

Art. 48–54

Tytuł II. Prokurator

Art. 55–60

Tytuł III. Organizacje pozarządowe

Art. 61–63

Tytuł IIIa. Państwowa Inspekcja Pracy

Art. 63¹–63²

Tytuł IIIb. Powiatowy (miejski) rzecznik konsumentów

Art. 63³–63⁴

Tytuł IV. Strony

Art. 64–97

Dział I. Zdolność sądowa i procesowa

Art. 64–71

Dział II. Współuczestnictwo w sporze

Art. 72–74

Dział III. Interwencja główna i uboczna

Art. 75–83

Dział IV. Przypozwanie

Art. 84–85

Dział V. Pełnomocnicy procesowi

Wprowadzenie

Art. 86–97

Tytuł V. Koszty procesu

Art. 98–124

Dział I. Zwrot kosztów procesu

Art. 98–110

Dział II. Pomoc prawna z urzędu

Art. 111–124

Tytuł VI. Postępowanie

Art. 125–424¹²

Dział I. Przepisy ogólne o czynnościach procesowych

Art. 125–183

Rozdział 1. Pisma procesowe

Art. 125–130⁵

Rozdział 2. Doręczenia

Art. 131–147

Rozdział 3. Posiedzenia sądowe

Art. 148–163

Rozdział 4. Terminy

Art. 164–166

Rozdział 5. Uchybienie i przywrócenie terminu

Art. 167–172

Rozdział 6. Zawieszenie postępowania

Art. 173–183

Dział II. Postępowanie przed sądami pierwszej instancji

Art. 183¹–226

Rozdział 1. Mediacja i postępowanie pojednawcze

Art. 183¹–186

Oddział 1. Mediacja

Art. 183¹–183¹⁵

Oddział 2. Postępowanie pojednawcze

Art. 184–186

Rozdział 2. Pozew

Art. 187–205

Rozdział 3. Rozprawa

Art. 206–226

Dział III. Dowody

Art. 227–315

Rozdział 1. Przedmiot i ocena dowodów

Wprowadzenie

Art. 227–234

Rozdział 2. Postępowanie dowodowe

Art. 235–309

Oddział 1. Przepisy ogólne

Wprowadzenie

Art. 235–243

Oddział 2. Dokumenty

Wprowadzenie

Art. 244–257

Oddział 3. Zeznania świadków

Wprowadzenie

Art. 258–277

Oddział 4. Opinia biegłych

Wprowadzenie

Art. 278–291

Oddział 5. Oględziny

Wprowadzenie

Art. 292–298

Oddział 6. Przesłuchanie stron

Wprowadzenie

Art. 299–304

Oddział 7. Inne środki dowodowe

Wprowadzenie

Art. 305–309

Rozdział 3. Zabezpieczenie dowodów

Wprowadzenie

Art. 310–315

Dział IV. Orzeczenia

Art. 316–366

Rozdział 1. Wyroki

Art. 316–353

Oddział 1. Wydanie wyroku

Art. 316–332

Oddział 2. Natychmiastowa wykonalność wyroków

Art. 333–338

Oddział 3. Wyroki zaoczne

Art. 339–349

Oddział 4. Sprostowanie, uzupełnienie i wykładnia wyroków

Art. 350–353

Rozdział 1a. Nakazy zapłaty

Art. 353¹–353²

Rozdział 2. Postanowienia sądu

Art. 354–362¹

Rozdział 3. Prawomocność orzeczeń

Art. 363–366

Dział V. Środki odwoławcze

Art. 367–398

Rozdział 1. Apelacja

Art. 367–391

Rozdział 1¹. (uchylony)

Rozdział 2. Zażalenie

Art. 394–398

Dział Va. Skarga kasacyjna

Art. 398¹–398²¹

Dział Vb. Skarga na orzeczenie referendarza sądowego

Art. 398²²–398²³

Dział VI. Wznowienie postępowania

Art. 399–416¹

Dział VII. (skreślony)

Dział VIII. Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia

Art. 424¹–424¹²

Tytuł VII. Postępowania odrębne

Art. 425–505³⁷

Dział I. Postępowanie w sprawach małżeńskich

Art. 425–452

Rozdział 1. Przepisy ogólne

Wprowadzenie

Art. 425–435

Rozdział 2. Sprawy o rozwód i o separację

Art. 436–446

Rozdział 3. Inne sprawy

Art. 447–452

Dział II. Postępowanie w sprawach ze stosunków między rodzicami a dziećmi

Art. 453–458

Dział III. Postępowanie w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych

Wprowadzenie

Art. 459–477¹⁶

Rozdział 1. Przepisy ogólne

Art. 459–476

Rozdział 2. Postępowanie w sprawach z zakresu prawa pracy

Art. 477–477⁷

Rozdział 3. Postępowanie w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych

Art. 477⁸–477¹⁶

Dział IV. Postępowanie w sprawach o naruszenie posiadania

Art. 478–479

Dział IVa. Postępowanie w sprawach z zakresu ochrony konkurencji

Art. 479¹–479³⁵

Rozdział 1. (uchylony)

Rozdział 2. (uchylony)

Dział IVb. Postępowanie w sprawach o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone

Art. 479³⁶–479⁴⁵

Dział IVc. Postępowanie w sprawach z zakresu regulacji energetyki

Art. 479⁴⁶–479⁵⁶

Dział IVd. Postępowanie w sprawach z zakresu regulacji telekomunikacji i poczty

Art. 479⁵⁷–479⁶⁷

Dział IVe. Postępowanie w sprawach z zakresu regulacji transportu kolejowego

Art. 479⁶⁸–479⁷⁸

Dział V. Postępowanie nakazowe i upominawcze

Art. 480–505

Rozdział 1. Przepisy ogólne

Art. 480–484

Rozdział 2. Postępowanie nakazowe

Art. 484¹–497

Rozdział 3. Postępowanie upominawcze

Art. 497¹–505

Dział VI. Postępowanie uproszczone

Wprowadzenie

Art. 505¹–505¹⁴

Dział VII. Europejskie postępowania w sprawach transgranicznych

Art. 505¹⁵–50527a

Rozdział 1. Europejskie postępowanie nakazowe

Art. 505¹⁵–505²⁰

Rozdział 2. Europejskie postępowanie w sprawie drobnych roszczeń

Art. 505²¹–50527a

Dział VIII. Postępowania elektroniczne

Art. 505²⁸–505³⁷

Rozdział 1. Elektroniczne postępowanie upominawcze

Art. 505²⁸–505³⁷

Księga druga. Postępowanie nieprocesowe

Art. 506–694⁸

Tytuł I. Przepisy ogólne

Wprowadzenie

Art. 506–525

Tytuł II. Przepisy dla poszczególnych rodzajów spraw

Art. 526–694⁸

Dział I. Sprawy z zakresu prawa osobowego

Art. 526–560¹

Rozdział 1. Uznanie za zmarłego i stwierdzenie zgonu

Art. 526–543

Oddział 1. Postępowanie o uznanie za zmarłego

Art. 526–534

Oddział 2. Postępowanie o stwierdzenie zgonu

Art. 535–538

Oddział 3. Uchylenie postanowień orzekających uznanie za zmarłego lub stwierdzenie zgonu

Art. 539–543

Rozdział 2. Ubezwłasnowolnienie

Art. 544–560¹

Oddział 1. Przepisy ogólne

Art. 544–547

Oddział 2. Doradca tymczasowy

Art. 548–551

Oddział 3. Postępowanie

Art. 552–560¹

Dział II. Sprawy z zakresu prawa rodzinnego, opiekuńczego i kurateli

Art. 561–605

Rozdział 1. Sprawy małżeńskie

Art. 561–567⁵

Rozdział 2. Inne sprawy rodzinne oraz sprawy opiekuńcze

Art. 568–598²¹

Oddział 1. Przepisy ogólne

Art. 568–578¹

Oddział 2. Sprawy z zakresu stosunków między rodzicami a dziećmi

Art. 579–584

Oddział 3. Sprawy o przysposobienie

Art. 585–589

Oddział 4. Sprawy z zakresu opieki

Art. 590–598

Oddział 5. Sprawy o odebranie osoby podlegającej władzy rodzicielskiej lub pozostającej pod opieką

Art. 598¹–598¹⁴

Oddział 6. Sprawy dotyczące wykonywania kontaktów z dzieckiem

Art. 598¹⁵–598²¹

Dział III. Sprawy z zakresu prawa rzeczowego

Art. 606–626¹³

Rozdział 1. Przepisy ogólne

Art. 606–608

Rozdział 2. Stwierdzenie zasiedzenia

Art. 609–610

Rozdział 2a. Przepadek rzeczy

Art. 610¹–610⁷

Oddział 1. Przepadek rzeczy na podstawie prawa celnego

Art. 610¹–610⁵

Oddział 2. Przepadek pojazdów

Art. 610⁶–610⁷

Rozdział 3. Zarząd związany ze współwłasnością i użytkowaniem

Art. 611–616

Rozdział 4. Zniesienie współwłasności

Art. 617–625

Rozdział 5. Ustanowienie drogi koniecznej i służebności przesyłu

Art. 626

Rozdział 6. Postępowanie wieczystoksięgowe

Art. 626¹–626¹³

Dział IV. Sprawy z zakresu prawa spadkowego

Art. 627–691

Przepisy wstępne

Art. 627–632

Rozdział 1. Zabezpieczenie spadku i spis inwentarza

Art. 633–639

Rozdział 2. Przyjęcie lub odrzucenie spadku

Art. 640–645

Rozdział 3. Ogłoszenie testamentu

Art. 646–654

Rozdział 4. Wyjawienie przedmiotów spadkowych

Art. 655–660

Rozdział 5. Przesłuchanie świadków testamentu ustnego

Art. 661–663

Rozdział 6. Sprawy dotyczące wykonawcy testamentu

Art. 664–665

Rozdział 7. Zarząd spadku nie objętego

Art. 666–668

Rozdział 8. Stwierdzenie nabycia spadku i przedmiotu zapisu windykacyjnego

Art. 669–679

Rozdział 9. Dział spadku

Art. 680–689

Rozdział 10. Inne sprawy spadkowe

Art. 690–691

Dział IVa. Sprawy z zakresu przepisów o przedsiębiorstwach państwowych i o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego

Art. 691¹–691⁹

Dział V. Sprawy depozytowe

Art. 692–694

Rozdział 1. Złożenie przedmiotu świadczenia do depozytu sądowego

Art. 692–693¹⁰

Rozdział 2. Zwrot depozytu sądowego składającemu i wydanie depozytu sądowego uprawnionemu

Art. 693¹¹–693¹⁷

Rozdział 3. Postępowanie w sprawach o stwierdzenie likwidacji niepodjętego depozytu

Art. 693¹⁸–693²²

Dział VI. Postępowanie rejestrowe

Art. 694¹–694⁸

Księga trzecia. (uchylona)

Księga czwarta. Postępowanie w razie zaginięcia lub zniszczenia akt

Wprowadzenie

Art. 716–729

Indeks rzeczowy

Przedmowa

Wielkim zaszczytem dla mnie była propozycja objęcia redakcją naukową właśnie oddawanego do rąk Czytelników komentarza.

Starałam się, aby każdy z Autorów, którzy zechcieli wziąć udział w tym projekcie naukowym, zaprezentował własne, indywidualne poglądy. Każdy z nas zatem jest odpowiedzialny za zajęte stanowisko i oddany do druku tekst. Uważam bowiem, że wartością dzieła zbiorowego jest możliwość nieskrępowanego wyrażenia swoich myśli. Każdy z nas zatem mógł stawiać własne tezy oraz wpływać wyłącznie na treść swojej wypowiedzi.

Niemal wszyscy Autorzy łączą pracę naukową z praktyką prawniczą w różnych zawodach: adwokata, radcy prawnego i sędziego. Liczę więc, że największą wartością komentarza będzie możliwość zapoznania się i skorzystania z wiedzy i doświadczenia osób, które z poruszanymi w tekście problemami stykają się na co dzień.

Z tej przyczyny pozwolę sobie w imieniu Współautorów wyrazić nadzieję, że nasz komentarz okaże się przydatny w praktyce wszystkich zawodów prawniczych, a także dla studentów i doktorantów.

Warszawa, 29 marca 2013 r.

Prof. nadzw. dr hab. Agnieszka Góra-Błaszczykowska

Wykaz skrótów

1. Źródła prawa

AsystR

rozporządzenie Min. Spraw Wewnętrznych i Administracji z 28.1.2002 r. w sprawie udzielania pomocy lub asystowania komornikowi przez Policję lub Straż Graniczną przy wykonywaniu czynności egzekucyjnych (Dz.U. Nr 10, poz. 106 ze zm.)

BezpObWodU

ustawa z 18.8.2011 r. o bezpieczeństwie osób przebywających na obszarach wodnych (Dz.U. Nr 208, poz. 1240)

BiegSądR

rozp. Min. Sprawiedliwości z 24.1.2005 r. w sprawie biegłych sądowych (Dz.U. Nr 15, poz. 133)

CzynKomR

rozporządzenie Min. Sprawiedliwości z 9.3.1968 r. w sprawie czynności komorników (Dz.U. Nr 10, poz. 52 ze zm.)

d.KPC

rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 29.11.1930 r. – Kodeks postępowania cywilnego (tekst jedn. Dz.U. z 1950 r. Nr 43, poz. 394 ze zm.)

EgzAdmU

ustawa z 17.6.1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r. poz. 1015 ze zm.)

EgzGR

rozporządzenie Min. Sprawiedliwości z 9.3.2006 r. w sprawie egzekucji grzywien, kar pieniężnych, opłat sądowych i kosztów postępowania w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 42, poz. 288)

EKPC

Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z 4.11.1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.)

EmRentyFUSU

ustawa z 17.12.1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.)

EurRadZakłU

ustawa z 5.4.2002 r. o europejskich radach zakładowych (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r. poz. 1146)

EwidLudU

ustawa z 10.4.1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych (tekst jedn. Dz.U. z 2006 r. Nr 139, poz. 993 ze zm.)

EZIGU

ustawa z 4.3.2005 r. o europejskim zgrupowaniu interesów gospodarczych i spółce europejskiej (Dz.U. Nr 62, poz. 551 ze. zm.)

FinPublU

ustawa z 27.8.2009 r. o finansach publicznych (Dz.U. Nr 157, poz. 1240 ze zm.)

FundInwU

ustawa z 27.5.2004 r. o funduszach inwestycyjnych (Dz.U. Nr 146, poz. 1546 ze zm.)

FunkKRPU

ustawa z 13.2.1984 r. o funkcjach konsulów Rzeczypospolitej Polskiej (tekst jedn. Dz.U. z 2002 r. Nr 215, poz. 1823 ze zm.)

GospNierU

ustawa z 21.8.1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tekst jedn. Dz.U. z 2010 r. Nr 102, poz. 651 ze zm.)

GwWolnSU

ustawa z 17.5.1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania (tekst jedn. Dz.U. z 2005 r. Nr 231, poz. 1965 ze zm.)

InfPracU

ustawa z 7.4.2006 r. o informowaniu pracowników i przeprowadzaniu z nimi konsultacji (Dz.U. Nr 79, poz. 550 ze zm.)

KC

ustawa z 23.4.1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.)

KK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.)

KKW

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz.U. Nr 90, poz. 557 ze zm.)

KM

ustawa z 18.9.2001 r. – Kodeks morski (tekst jedn. Dz.U. z 2009 r. Nr 217, poz. 1689 ze zm.)

KomSEgzU

ustawa z 29.8.1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji (tekst jedn. Dz.U. z 2011 r. Nr 231, poz. 1376 ze zm.)

Konstytucja RP

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze sprost. i ze zm.)

KP

ustawa z 26.6.1974 r. – Kodeks pracy (tekst jedn. Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.)

KPC

ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.)

KPK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. Nr 89, poz. 555 ze zm.)

KPP

Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej z 30.3.2010 r. (Dz.Urz. UE C 83 z 2010 r., s. 389)

KRO

ustawa z 25.2.1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r. poz. 788 ze zm.)

KrRejSU

ustawa z 20.8.1997 r. o Krajowym Rejestrze sądowym (tekst jedn. Dz.U. z 2007 r. Nr 168, poz. 1186 ze zm.)

KSCU

ustawa z 28.7.2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (tekst jedn. Dz.U. z 2010 r. Nr 90, poz. 594 ze zm.)

KSH

ustawa z 15.9.2000 r. – Kodeks spółek handlowych (Dz.U. Nr 94, poz. 1037 ze zm.)

KW

ustawa z 20.5.1971 r. – Kodeks wykroczeń (tekst jedn. Dz.U. z 2010 r. Nr 46, poz. 275 ze zm.)

KWU

ustawa z 6.7.1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn. Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm.)

KWyb

ustawa z 5.1.2011 r. – Kodeks wyborczy (Dz.U. Nr 21, poz. 112 ze zm.)

LekSądU

ustawa z 15.6.2007 r. o lekarzu sądowym (Dz.U. Nr 123, poz. 849 ze zm.)

LikwDepU

ustawa z 18.10.2006 r. o likwidacji niepodjętych depozytów (Dz.U. Nr 208, poz. 1537 ze zm.)

MPPOiP

Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych z 19.12.1966 r. (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167)

NabNierCudzU

ustawa z 24.3.1920 r. o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców (tekst jedn. Dz.U. z 2004 r. Nr 167, poz. 1758 ze zm.).

NielU

ustawa z 26.10.1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (tekst jedn. Dz.U. z 2010 r. Nr 33, poz. 178 ze zm.)

ObrInFinU

ustawa z 29.7.2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi (tekst jedn. Dz.U. z 2010 r. Nr 211, poz. 1384 ze zm.)

ObszMorsU

ustawa z 21.3.1991 r. o obszarach morskich Rzeczypospolitej Polskiej i administracji morskiej (tekst jedn. Dz.U. z 2003 r. Nr 153, poz. 1502 ze zm.)

OchrDanOsU

ustawa z 29.8.1997 r. o ochronie danych osobowych (tekst jedn. Dz.U. z 2002 r. Nr 101, poz. 926 ze zm.)

OchrInfNiejU

ustawa z 5.8.2010 r. o ochronie informacji niejawnych (Dz.U. Nr 182, poz. 1228 ze zm.)

OchrKonkU

ustawa z 16.2.2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz.U. Nr 50, poz. 331 ze zm.)

OchrLokU

ustawa z 21.6.2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (tekst jedn. Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 266 ze zm.)

OchrZdrPsychU

ustawa z 19.8.1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (tekst jedn. Dz.U. z 2011 r. Nr 231, poz. 1375 ze zm.)

OchrZwU

ustawa z 21.8.1997 r. o ochronie zwierząt (tekst jedn. Dz.U. z 2003 r. Nr 106, poz. 1002 ze zm.)

OfertaPublU

ustawa z 29.7.2005 r. o ofercie publicznej i warunkach wprowadzania instrumentów finansowych do zorganizowanego systemu obrotu oraz o spółkach publicznych (tekst jedn. Dz.U. z 2009 r. Nr 185, poz. 1439 ze zm.)

OFEU

ustawa z 28.8.1997 r. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych (tekst jedn. Dz.U. z 2010 r. Nr 34, poz. 189 ze zm.)

OrdPod

ustawa z 29.8.1997 r. – Ordynacja podatkowa (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r. poz. 749 ze zm.)

PIPU

ustawa z 13.4.2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r. poz. 404 ze zm.)

PodpElektrU

ustawa z 18.9.2001 r. o podpisie elektronicznym (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r. poz. 262)

PomOsobAlimU

ustawa z 7.9.2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r. poz. 1228 ze zm.)

PomR

rozporządzenie Prezesa RM z 18.3.2004 r. w sprawie udzielania pomocy lub asystowania komornikowi przez Agencję Bezpieczeństwa Wewnętrznego lub Agencję Wywiadu przy wykonywaniu czynności egzekucyjnych (Dz.U. Nr 49, poz. 469)

PomSpołU

ustawa z 12.3.2004 r. o pomocy społecznej (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r. poz. 182 ze zm.)

PostGrupU

ustawa z 17.12.2009 r. o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym (Dz.U. z 2010 r. Nr 7, poz. 44)

PPU

ustawa z 25.9.1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (tekst jedn. Dz.U. z 2002 r. Nr 112, poz. 981 ze zm.)

PrAdw

ustawa z 26.5.1982 r. – Prawo o adwokaturze (tekst jedn. Dz.U. z 2009 r. Nr 146, poz. 1188 ze zm.)

PrASC

ustawa z 29.9.1986 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego (tekst jedn. Dz.U. z 2011 r. Nr 212, poz. 1264 ze zm.)

PrAut

ustawa z 4.2.1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (tekst jedn. Dz.U. z 2006 r. Nr 90, poz. 631 ze zm.)

PrBank

ustawa z 29.8.1997 r. – Prawo bankowe (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r. poz. 1376 ze zm.)

PrBud

ustawa z 7.7.1994 r. – Prawo budowlane (tekst jedn. Dz.U. z 2010 r. Nr 243, poz. 1623 ze zm.)

PrCel

ustawa z 19.3.2004 r. – Prawo celne (Dz.U. Nr 68, poz. 622 ze zm.)

PrCzek

ustawa z 28.4.1936 r. – Prawo czekowe (Dz.U. Nr 37, poz. 283 ze zm.)

PrDew

ustawa z 27.7.2002 r. – Prawo dewizowe (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r. poz. 826)

PrEnerg

ustawa z 10.4.1997 r. – Prawo energetyczne (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r. poz. 1059)

PrFarm

ustawa z 6.9.2001 r. – Prawo farmaceutyczne (tekst jedn. Dz.U. z 2008 r. Nr 45, poz. 271 ze zm.)

PrGeod

ustawa z 17.5.1989 r. – Prawo geodezyjne i kartograficzne (tekst jedn. Dz.U. z 2010 r. Nr 193, poz. 1287 ze zm.)

PrNot

ustawa z 14.2.1991 r. – Prawo o notariacie (tekst jedn. Dz.U. z 2008 r. Nr 189, poz. 1158 ze zm.)

ProkGenSPU

ustawa z 8.7.2005 r. o Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa (Dz.U. Nr 169, poz. 1417 ze zm.)

PrŁow

ustawa z 13.10.1995 r. – Prawo łowieckie (tekst jedn. Dz. U. z 2005 r. Nr 127, poz. 1066 ze zm.)

ProkU

ustawa z 20.6.1985 r. o prokuraturze (tekst jedn. Dz.U. z 2011 r. Nr 270, poz. 1599 ze zm.)

PrOchrŚrod

ustawa z 27.4.2001 r. – Prawo ochrony środowiska (tekst jedn. Dz.U. z 2008 r. Nr 25, poz. 150 ze zm.)

PrPomU

ustawa z 17.12.2004 r. o prawie pomocy w postępowaniu w sprawach cywilnych prowadzonym w państwach członkowskich Unii Europejskiej oraz pomocy w celu ugodowego załatwienia sporu przed wszczęciem takiego postępowania (Dz.U. z 2005 r. Nr 10, poz. 67 ze zm.)

PrPostSAdm

ustawa z 30.8.2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.)

PrPras

ustawa z 26.1.1984 r. – Prawo prasowe (Dz.U. Nr 5, poz. 24 ze zm.)

PrPrywM

ustawa z 4.2.2011 r. – Prawo prywatne międzynarodowe (Dz.U. Nr 80, poz. 432)

PrPrzew

ustawa z 15.11.1984 r. – Prawo przewozowe (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r. poz. 1173 ze zm.)

PrRDrog

ustawa z 20.6.1997 r. – Prawo o ruchu drogowym (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r. poz. 1137 ze zm.)

PrSpółdz

ustawa z 16.9.1982 r. – Prawo spółdzielcze (tekst jedn. Dz.U. z 2003 r. Nr 188, poz. 1848 ze zm.)

PrStow

ustawa z 7.4.1989 r. – Prawo o stowarzyszeniach (tekst jedn. Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 ze zm.)

PrTel

ustawa z 16.7.2004 r. – Prawo telekomunikacyjne (Dz.U. Nr 171, poz. 1800 ze zm.)

PrUpN

ustawa z 28.2.2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r. poz. 1112 ze zm.)

PrUSP

ustawa z 27.7.2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. Nr 98, poz. 1070 ze zm.)

PrWeksl

ustawa z 28.4.1936 r. – Prawo wekslowe (Dz.U. Nr 37, poz. 282 ze zm.)

PrWłPrzem

ustawa z 30.6.2000 r. – Prawo własności przemysłowej (tekst jedn. Dz.U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1117 ze zm.)

PrZamPubl

ustawa z 29.1.2004 r. – Prawo zamówień publicznych (tekst jedn. Dz.U. z 2010 r. Nr 113, poz. 759 ze zm.)

PWKPC

Przepisy wprowadzające Kodeks postępowania cywilnego z 17.11.1964 r. (Dz.U. Nr 43, poz. 297 ze zm.)

RadPrU

ustawa z 6.7.1982 r. o radcach prawnych (tekst jedn. Dz.U. z 2010 r. Nr 10, poz. 65 ze zm.)

RegProkR

rozporządzenie Min. Sprawiedliwości z 24.3.2010 r. – Regulamin wewnętrznego urzędowania powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury (Dz.U. Nr 49, poz. 296 ze zm.)

RegSądR

rozporządzenie Min. Sprawiedliwości z 23.2.2007 r. – Regulamin urzędowania sądów powszechnych (Dz.U. Nr 38, poz. 249 ze zm.)

RPOU

ustawa z 15.7.1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich (tekst jedn. Dz.U. z 2001 r. Nr 14, poz. 147 ze zm.)

RPrU

ustawa z 6.7.1982 r. o radcach prawnych (tekst jedn. Dz.U. z 2010 r. Nr 10, poz. 65 ze zm.)

RzeczPatU

ustawa z 11.4.2001 r. o rzecznikach patentowych (tekst jedn. Dz.U. z 2011 r. Nr 155, poz. 925)

SamGminU

ustawa z 8.3.1990 r. o samorządzie gminnym (tekst jedn. Dz.U. z 2001 r. Nr 142, poz. 1591 ze zm.)

SamZałU

ustawa z 25.9.1981 r. o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego (Dz.U. Nr 24, poz. 123 ze zm.)

SkargStrU

ustawa z 17.6.2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym lub nadzorowanym przez prokuratora i w postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki (Dz.U. Nr 179, poz. 1843 ze zm.)

SKOKU

ustawa z 14.12.1995 r. o spółdzielczych kasach oszczędnościowo-kredytowych (Dz.U. z 1996 r. Nr 1, poz. 2 ze zm.)

SłCywU

ustawa z 21.11.2008 r. o służbie cywilnej (Dz.U. Nr 227, poz. 1505 ze zm.)

SNU

ustawa z 23.11.2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.)

SpisInwR

rozporządzenie Min. Sprawiedliwości z 1.10.1991 r. w sprawie szczegółowego trybu postępowania przy zabezpieczaniu spadku i sporządzaniu spisu inwentarza (Dz.U. Nr 92, poz. 411)

SpółdzEurU

ustawa z 22.7.2006 r. o spółdzielni europejskiej (Dz.U. Nr 149, poz. 1077 ze zm.)

SpółdzMieszkU

ustawa z 15.12.2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (tekst jedn. Dz.U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116 ze zm.)

SUSU

ustawa z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn. Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.)

SwobDziałGospU

ustawa z 2.7.2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (tekst jedn. Dz.U. z 2010 r. Nr 220, poz. 1447 ze zm.)

TFUE

Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (wersja skonsolidowana Dz.Urz. UE C 326 z 26.10.2012 r., s. 47; dawniej TWE – Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską)

TrKolejU

ustawa z 28.3.2003 r. o transporcie kolejowym (tekst jedn. Dz.U. z 2007 r. Nr 16, poz. 94 ze zm.)

TUE

Traktat o Unii Europejskiej (wersja skonsolidowana Dz.Urz. UE C 326 z 26.10.2012 r., s. 13)

UczPracSpU

ustawy z 25.4.2008 r. o uczestnictwie pracowników w spółce powstałej w wyniku transgranicznego połączenia się spółek (Dz.U. Nr 86, poz. 525)

WłLokU

ustawa z 24.6.1994 r. o własności lokali (tekst jedn. Dz.U. z 2000 r. Nr 80, poz. 903 ze zm.)

WolontariatU

ustawa z 24.4.2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (tekst jedn. Dz.U. z 2010 r. Nr 234, poz. 1536 ze zm.)

WspRodzU

ustawa z 9.6.2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r. poz. 135 ze zm.)

WychTrzeźwU

ustawa z 26.10.1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r. poz. 1356 ze zm.)

WyrMedU

ustawa z 20.5.2010 r. o wyrobach medycznych (Dz.U. Nr 107, poz. 679 ze zm.)

ZabFinU

ustawa z 2.4.2004 r. o niektórych zabezpieczeniach finansowych (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r. poz. 942 ze zm.)

ZakłKsWInfR

rozporządzenie Min. Sprawiedliwości z 20.8.2003 r. w sprawie zakładania i prowadzenia ksiąg wieczystych w systemie informatycznym (Dz.U. Nr 162, poz. 1575 ze zm.)

ZastRejU

ustawa z 6.12.1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów (tekst jedn. Dz.U. z 2009 r. Nr 67, poz. 569 ze zm.)

ZNKU

ustawa z 16.4.1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (tekst jedn. Dz.U. z 2003 r. Nr 153, poz. 1503 ze zm.)

ZwZawU

ustawa z 23.5.1991 r. o związkach zawodowych (tekst jedn. Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 854 ze zm.)

2. Organy i instytucje

ETPC

Europejski Trybunał Praw Człowieka

ETS

Europejski Trybunał Sprawiedliwości

NSA

Naczelny Sąd Administracyjny

SA

Sąd Apelacyjny

SAmop

Sąd Antymonopolowy

SN

Sąd Najwyższy

SN(7)

Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów

SOKiK

Sąd ochrony konkurencji i konsumentów

TK

Trybunał Konstytucyjny

TSUE

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej

WSA

wojewódzki sąd administracyjny

3. Publikatory i czasopisma

ADR

ADR. Arbitraż i Mediacja. Kwartalnik Polskiego Towarzystwa Sądownictwa Polubownego

AUL

Acta Universitatis Lodziensis

AUNC

Acta Universitatis Nicolai Copernici

AUWr

Acta Universitatis Wratislaviensis

BMS

Biuletyn Ministerstwa Sprawiedliwości

BSN

Biuletyn Sądu Najwyższego

DPP

Demokratyczny Przegląd Prawniczy

Dz.U.

Dziennik Ustaw

Dz.Urz. Min. Sprawiedliwości

Dziennik Urzędowy Ministra Sprawiedliwości

Dz.Urz.

Dziennik Urzędowy

EPS

Europejski Przegląd Sądowy

Gł. Pr.

Głos Prawa

Gł. Sąd.

Głos Sądownictwa

GP

Gazeta Prawna

GS

Gazeta Sądowa

GSP

Gdańskie Studia Prawnicze

GSW

Gazeta Sądowa Warszawska

Jur.

Jurysta

KPP

Kwartalnik Prawa Prywatnego

KSP

Krakowskie Studia Prawnicze

KZS

Krakowskie Zeszyty Sądowe

M.P.

Monitor Polski

MoP

Monitor Prawniczy

MoPB

Monitor Prawa Bankowego

MoPod

Monitor Podatkowy

MoPr

Monitor Prawa Pracy

NP

Nowe Prawo

NPC

Nowy Proces Cywilny

NPN

Nowy Przegląd Notarialny

OSA

Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych

OSAB

Orzecznictwo Sądów Apelacji Białostockiej

OSAK

Orzecznictwo Sądu Apelacyjnego w Katowicach

OSAW

Orzecznictwo Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu

OSG

Orzecznictwo w sprawach Gospodarczych

OSNAPiUS

Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Zbiór Urzędowy. Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

OSNC

Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna

OSNC-ZD

Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna. Zeszyt dodatkowy

OSNCP

Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

OSNPG

Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Wydawnictwo Prokuratury Generalnej

OTK-A

Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego – Seria A 

Pal.

Palestra

PB

Prawo Bankowe

PG

Prawo Gospodarcze

PE

Problemy Egzekucji

PES

Problemy Egzekucji Sądowej

PiP

Państwo i Prawo

PiZS

Praca i Zabezpieczenie Społeczne

POP

Przegląd Orzecznictwa Podatkowego

POSAG

Przegląd Orzecznictwa Sądu Apelacyjnego w Gdańsku

PPC

Polski Proces Cywilny

PPE

Przegląd Prawa Egzekucyjnego

PPH

Przegląd Prawa Handlowego

PPiA

Przegląd Prawa i Administracji

PP

Prawo Pracy

Pr. Sp.

Prawo Spółek

Prok. i Pr.

Prokuratura i Prawo

Prz. Sejm.

Przegląd Sejmowy

PS

Przegląd Sądowy

PUG

Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego

R. Pr.

Radca Prawny

Rej.

Rejent

RPE

Ruch Prawniczy i Ekonomiczny

RPEiS

Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny

Rzeczp.

Rzeczpospolita

SC

Studia Cywilistyczne

SI

Studia Iuridica

Sł. Prac.

Służba Pracownicza

SP

Studia Prawnicze

SPE

Studia Prawno-Ekonomiczne

ST

Samorząd Terytorialny

SZN UMCS

Studenckie Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Mariae Curie-Skłodowskiej

TPP

Transformacje Prawa Prywatnego

Zb. Orz.

Zbiór Orzeczeń

ZNASW

Zeszyty Naukowe Akademii Spraw Wewnętrznych

ZNUAM

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Łodzi

ZNUMK

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu

ZNSA

Zeszyty Naukowe Sądownictwa Administracyjnego

ZIBPS

Zeszyty Naukowe Instytutu Badania Prawa Sądowego

ZNUJ

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego

ZNUŁ

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego

ZPUKSW

Zeszyty Prawnicze Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego

Wok.

Wokanda

4. Inne

art.

artykuł

BTE

bankowy tytuł egzekucyjny

CBOSA

Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

cyt.

cytowany (-a, -e); cytat

cz.

część

ds.

do spraw

ENZ

Europejski Nakaz Zapłaty

ETE

Europejski Tytuł Egzekucyjny

KRUS

Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego

lit.

litera

m.in.

między innymi

Min. Sprawiedliwości

Minister Sprawiedliwości

n.

następny (-a, -e)

niepubl.

niepublikowany (-a, -e)

Nr

numer

orz.

orzeczenie

por.

porównaj

post.

postanowienie

poz.

pozycja

PSIC

pełny skład Izby Cywilnej Sądu Najwyższego

r.

rok

red.

redakcja, redaktor

rozp.

rozporządzenie

s.

strona (-y)

t.

tom

tj.

to jest

tekst jedn.

tekst jednolity

tzw.

tak zwany (-a, -e)

uchw.

uchwała

UKE

Urząd Komunikacji Elektronicznej

USC

urząd stanu cywilnego

ust.

ustęp

uw.

uwaga (-i)

wyr.

wyrok

w zw. z 

w związku z 

zd.

zdanie

ze zm.

ze zmianami

zob.

zobacz

Kodeks postępowania cywilnego

z dnia 17 listopada 1964 r. (Dz.U. Nr 43, poz. 296)

(zm: Dz.U. 1965, Nr 15, poz. 113; 1974, Nr 27, poz. 157; 1975, Nr 45, poz. 234; 1982, Nr 11, poz. 82, Nr 30, poz. 210; 1983, Nr 5, poz. 33; 1984, Nr 45, poz. 241 i 242; 1985, Nr 20, poz. 86; 1988, Nr 41, poz. 324; 1989, Nr 33, poz. 175; 1990, Nr 14, poz. 88, Nr 34, poz. 198, Nr 53, poz. 306, Nr 55, poz. 318, Nr 79, poz. 464; 1991, Nr 7, poz. 24, Nr 22, poz. 92, Nr 115, poz. 496; 1993, Nr 12, poz. 53; 1994, Nr 105, poz. 509; 1995, Nr 83, poz. 417; 1996, Nr 24, poz. 110, Nr 43, poz. 189, Nr 73, poz. 350, Nr 149, poz. 703; 1997, Nr 43, poz. 270, Nr 54, poz. 348, Nr 75, poz. 471, Nr 102, poz. 643, Nr 117, poz. 752, Nr 121, poz. 769 i 770, Nr 133, poz. 882, Nr 139, poz. 934, Nr 140, poz. 940, Nr 141, poz. 944; 1998, Nr 106, poz. 668, Nr 117, poz. 757; 1999, Nr 52, poz. 532; 2000, Nr 22, poz. 269 i 271, Nr 48, poz. 552 i 554, Nr 55, poz. 665, Nr 73, poz. 852, Nr 94, poz. 1037, Nr 114, poz. 1191, Nr 122, poz. 1314, 1319 i 1322; 2001, Nr 4, poz. 27, Nr 49, poz. 508, Nr 63, poz. 635, Nr 98, poz. 1069, 1070 i 1071, Nr 123, poz. 1353, Nr 125, poz. 1368, Nr 138, poz. 1546; 2002, Nr 25, poz. 253, Nr 26, poz. 265, Nr 74, poz. 676, Nr 84, poz. 764, Nr 126, poz. 1069 i 1070, Nr 129, poz. 1102, Nr 153, poz. 1271, Nr 219, poz. 1849, Nr 240, poz. 2058; 2003, Nr 42, poz. 363, Nr 60, poz. 535, Nr 119, poz. 1121, Nr 130, poz. 1188, Nr 139, poz. 1323, Nr 199, poz. 1939, Nr 228, poz. 2255; 2004, Nr 9, poz. 75, Nr 11, poz. 101, Nr 68, poz. 623, Nr 91, poz. 871, Nr 93, poz. 891, Nr 121, poz. 1264, Nr 162, poz. 1691, Nr 169, poz. 1783, Nr 172, poz. 1804, Nr 204, poz. 2091, Nr 210, poz. 2135, Nr 236, poz. 2356; 2005, Nr 13, poz. 98, Nr 22, poz. 185, Nr 86, poz. 732, Nr 122, poz. 1024, Nr 143, poz. 1199, Nr 150, poz. 1239, Nr 167, poz. 1398, Nr 169, poz. 1413 i 1417, Nr 172, poz. 1438, Nr 178, poz. 1478, Nr 183, poz. 1538, Nr 267, poz. 2258; 2006, Nr 12, poz. 66, Nr 66, poz. 466, Nr 104, poz. 708 i 711, Nr 186, poz. 1379, Nr 208, poz. 1537 i 1540, Nr 226, poz. 1656, Nr 235, poz. 1699; 2007, Nr 7, poz. 58, Nr 47, poz. 319, Nr 50, poz. 331, Nr 99, poz. 662, Nr 106, poz. 731, Nr 112, poz. 766 i 769, Nr 115, poz. 794, Nr 121, poz. 831, Nr 123, poz. 849, Nr 176, poz. 1243, Nr 181, poz. 1287, Nr 192, poz. 1378, Nr 247, poz. 1845; 2008, Nr 59, poz. 367, Nr 96, poz. 609 i 619, Nr 110, poz. 706, Nr 116, poz. 731, Nr 119, poz. 772, Nr 120, poz. 779, Nr 122, poz. 796, Nr 171, poz. 1056, Nr 220, poz. 1431, Nr 228, poz. 1507, Nr 231, poz. 1547, Nr 234, poz. 1571; 2009, Nr 26, poz. 156, Nr 69, poz. 592 i 593, Nr 131, poz. 1075, Nr 179, poz. 1395, Nr 216, poz. 1676; 2010, Nr 3, poz. 13, Nr 7, poz. 45, Nr 24, poz. 125, Nr 40, poz. 229, Nr 108, poz. 684, Nr 109, poz. 724, Nr 152, poz. 1018, Nr 155, poz. 1037, Nr 182, poz. 1228, Nr 197, poz. 1307, Nr 215, poz. 1418, Nr 217, poz. 1435; 2011, Nr 34, poz. 173, Nr 85, poz. 458, Nr 87, poz. 482, Nr 92, poz. 531, Nr 112, poz. 654, Nr 129, poz. 735, Nr 138, poz. 806 i 807, Nr 144, poz. 854, Nr 149, poz. 887, Nr 224, poz. 1342, Nr 233, poz. 1381, Nr 234, poz. 1391; 2012, poz. 908, poz. 1254, poz. 1445, poz. 1529; 2013, poz. 142, poz. 403)

Tytuł wstępny. Przepisy ogólne

Literatura: P. Adamus, Wynagrodzenie mediatora w postępowaniu cywilnym – wybrane zagadnienia, MoP 2011, Nr 10; Aktualne problemy teorii i praktyki funkcjonowania sądów polubownych i ośrodków mediacyjnych. Materiały konferencyjne (Nałęczów-Zdrój 8–10.5.2009 r.), pod red. J. Olszewskiego, Rzeszów 2009; M. Allerhand, O zarzucie prejudycjalności w austriackim procesie cywilnym; tenże, Przerwa przedawnienia przez zgłoszenie wniosku w trybie art. 392 k.p.c., PPC 1939, Nr 3–4; Alternatywne formy rozwiązywania sporów w teorii i w praktyce. Wybrane zagadnienia, pod red. S.L. Stadniczeńko, H. Duszki-Jakimko, Opole 2008; J.P. Ancel, Premiere ouverture, [w:] Médiation et arbitrage. Alternative dispute résolution Alternative a la justice ou justice alternative. Perspectives comparatives, pod red. L. Cadiet, E. Jeuland, T. Clay, Paris 2005; A. Antkiewicz, Koszty postępowania mediacyjnego w procesie cywilnym, R. Pr. 2007, Nr 3; tenże, Problemy w stosowaniu przepisów o mediacji w postępowaniu cywilnym, R. Pr. 2008, Nr 6; K. Antonow, Sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych, Warszawa 2011; K.W. Baran, Mediacja w sprawach z zakresu prawa pracy, PiZS 2006, Nr 3; tenże, Ugodowe likwidowanie sporów o roszczenia ze stosunku pracy, Kraków 1992; A. Bartz, Istota ugody sądowej według k.p.c., Głos Prawa 1936, Nr 10–12; M. Bernatt, Opinia przyjaciela sądu (amicus curiae) jako pomocnicza instytucja prawna w orzecznictwie sądów polskich, [w:] Sprawny sąd. Zbiór dobrych praktyk, cz. 2, Warszawa 2008; W. Berutowicz, Znaczenie prawne sądowego dochodzenia roszczeń, Warszawa 1966; Bezpośrednie stosowanie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, pod red. K. Działochy, Warszawa 2005; M. Białecki, Instytucja mediacji w sprawach rodzinnych w świetle przemian społecznych w polskim postępowaniu cywilnym – analiza prawnoporównawcza, [w:] Ewolucja polskiego postępowania cywilnego wobec przemian politycznych, społecznych i gospodarczych. Materiały konferencyjne Szczecin–Niechorze, 28–30.9.2007 r., pod red. H. Doleckiego, K. Flagi-Gieruszyńskiej, Warszawa 2009; tenże, Mediacja w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2012; tenże, Mediacja w sprawach rodzinnych na przykładzie rozwiązań europejskich, [w:] Współczesne przemiany postępowania cywilnego, pod red. P. Pogonowskiego, Warszawa 2010; tenże, Możliwości i ograniczenia mediacji w sprawach rodzinnych na tle prawnoporównawczym, [w:] W trosce o rodzinę. Księga pamiątkowa ku czci Profesor Wandy Stojanowskiej, pod red. M. Koska, J. Słyka, Warszawa 2008; tenże, Praktyczne aspekty mediacji jako alternatywnej formy rozstrzygania sporów w sprawach rodzinnych – analiza prawnoporównawcza, Pal. 2006, Nr 9–10; W. Białogłowski, A. Jaworski, „Orzeczenia interpretacyjne” Trybunału Konstytucyjnego – uwagi na marginesie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 17 grudnia 2009 r., III PZP 2/09, PS 2010, Nr 11–12; A. Bieliński, Mediacja jako forma rozwiązywania, a nie rozstrzygania sporów na gruncie polskiego postępowania cywilnego – zagadnienia wybrane, [w:] Arbitraż i mediacja jako instrumenty wspierania przedsiębiorczości, Ius et Administratio, zeszyt specjalny, Rzeszów 2006; tenże, Mediator w sprawach cywilnych – wybrane zagadnienia regulacji obcych i polskich, ADR 2008, Nr 3; A. Bieliński, A. Kaftańska, Kilka uwag na temat mediacji rodzinnej, ADR 2011, Nr 3; E. Bieńkowska, Podstawowe zagadnienia mediacji w sprawach cywilnych, Jurysta 2008, Nr 2; A. Błachnio-Parzych, Przepisy odsyłające systemowo (wybrane zagadnienia), PiP 2003, Nr 1; B. Błachowska, Ugodowe załatwianie sporów przed komisjami rozjemczymi i odwoławczymi oraz okręgowymi sądami pracy, PiZS 1981, Nr 10–11; Ł. Błaszczak, Alternatywne formy rozwiązywania sporów – analiza zjawiska na tle prawa polskiego, [w:] Czterdziestolecie kodeksu postępowania cywilnego. Zjazd Katedr Postępowania Cywilnego w Zakopanem (7–9.10.2005 r.), pod red. I. Ratusińskiej, Kraków 2006; tenże, Charakter prawny umowy o mediację, ADR. Arbitraż i mediacja 2008, Nr 1; tenże, Sprawa cywilna z elementem wspólnotowym jako sprawa wspólnotowa (wybrane zagadnienia z punktu widzenia procedury cywilnej), [w:] Współczesne przemiany postępowania cywilnego, pod red. P. Pogonowskiego, Warszawa 2010; tenże, Sprawa cywilna z elementem wspólnotowym, jako sprawa wspólnotowa (wybrane zagadnienia z punktu widzenia procedury cywilnej), [w:] Współczesne przemiany postępowania cywilnego, pod red. P. Pogonowskiego, P. Ciocha, E. Gapskiej, J. Nowińskiej, Warszawa 2010; Ł. Błaszczak, M. Ludwik, Sądownictwo polubowne. Arbitraż, Warszawa 2007; M. Bobrowicz, Mediacja – sposobem rozwiązywania sporów, Jurysta 2002, Nr 9; tenże, Mediacje gospodarcze – jak mediować i przekonywać, Warszawa 2003; tenże, Rola pełnomocników procesowych w mediacji cywilnej, cz. 1 i 2, R. Pr. 2007, Nr 3 i 4; O. Bogucki, Teoretyczne aspekty zasady prawdy materialnej w nowym modelu postępowania cywilnego, RPEiS 2000, Nr 1; K. Borysiewicz, Droga sądowa w sprawach związanych z dofinansowaniem projektów z funduszy strukturalnych i funduszu spójności, PS 2011, Nr 4; W. Broniewicz, Jawność jako konstytucyjna zasada procesu cywilnego Polski Ludowej, NP 1954, Nr 5–6; tenże, Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 2006, 2008; tenże, Powództwo prokuratora o unieważnienie małżeństwa według k.p.c. i k.r., PiP 1961, Nr 6; tenże, Powództwo prokuratora w polskim procesie cywilnym, PiP 1966, Nr 7–8; tenże, Pozew i powództwo (analiza pojęć), PiP 1976, Nr 1–2; tenże, Prokurator w cywilnym postępowaniu kasacyjnym, Prok. i Pr. 1997, Nr 9; tenże, Sąd rodzinny a sąd opiekuńczy, PS 1993, Nr 2; P. Busiakiewicz, Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej. Wybrane problemy prawne AUWr 2003, Nr 55; P. Calamandrei, Względny charakter pojęcia skargi, PPC 1939, Nr 1–2; M. Cappelletti, Alternative Dispute Resolution Processes within the Framework of the World Wide Access to Justice Movement, 3 The Modern Law Review 1993, Nr 56; R. Cebula, Mediacja w sprawach cywilnych jako sposób na usprawnienie działalności sądów, [w:] Sprawny sąd. Zbiór dobrych praktyk, cz. 2, Warszawa 2008; tenże, Postanowienie sądu o skierowaniu stron do mediacji w świetle kodeksu postępowania cywilnego, R. Pr. 2008, Nr 1; P. Chańko, T. Strumiłło, Przerwanie biegu terminu przedawnienia na skutek wszczęcia mediacji, ADR 2010, Nr 1; M. Cherka, J. Jagielski, Dopuszczalność sprawowania funkcji mediatora przez notariuszy oraz prowadzenia ośrodków mediacyjnych przez rady izb notarialnych – uwagi na tle nowelizacji kodeksu postępowania cywilnego, Nowy Przegląd Notarialny 2006, Nr 2; M. Cholewa-Klimek, Postępowanie sądowe w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, Warszawa 2010; K. Chwalibogowski, Ustalenia faktyczne w procesie karnym i cywilnym i ich wzajemna moc wiążąca, NP 1965, Nr 9; M. Cieślak, Wynagrodzenie szkód spowodowanych postępowaniem karnym w ustawodawstwie polskim, ZN ASW 1976, Nr 12; S. Cieślak, Formalizm procesowy, Warszawa 2008; Z. Czeszejko-Sochacki, Moc wiążąca orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego, PiP 1986, Nr 6; tenże, Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego: pojęcie, klasyfikacja i skutki prawne, PiP 2000, Nr 12; tenże, Prawo do sądu w świetle Konstytucji RP (ogólna charakterystyka), PiP 1997, Nr 11–12; tenże, Sądownictwo konstytucyjne w Polsce na tle porównawczym, Warszawa 2003; D. Czoik, Kompetencje Trybunału Konstytucyjnego do wydawania orzeczeń interpretacyjnych, Jurysta 2003, Nr 12; S. Dalka, Podstawy postępowania cywilnego, Sopot 2005; tenże, Sądownictwo polubowne w PRL, Warszawa 1987; S. Dalka, M. Koenner, Nowelizacja k.p.c. z 2 lipca 2004 r. z komentarzem, cz. 1, Edukacja Prawnicza 2004, Nr 10; W. Daszkiewicz, Postępowanie w sprawach administracyjnych a postępowanie przed sądem cywilnym, PiP 1990, Nr 8; tenże, Powództwo adhezyjne prokuratora, NP 1960, Nr 11; tenże, Powództwo cywilne w procesie karnym, Warszawa 1976; tenże, Zasądzenie odszkodowania z urzędu w polskim procesie karnym, Warszawa 1970; B. Deskiewicz, Udział prokuratora w postępowaniu o zaprzeczenie pochodzenia dziecka poczętego w drodze sztucznej inseminacji heterologicznej, Prok. i Pr. 2007, Nr 9; H. Dolecki, Jedna czy kilka prawd w poznaniu sądowym?, [w:] Księga jubileuszowa z okazji 15-lecia Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Szczecińskiego, pod red. Z. Ofiarskiego, Szczecin 2004; tenże, Postępowanie cywilne. Zarys wykładu, Warszawa 2005; J. Dominowska, Klasyfikacja orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego, PS 2008, Nr 5; D. Dulęba, Ugoda w polskim prawie cywilnym, Warszawa 2012; T. Ereciński, Bariery w stosowaniu mediacji i arbitrażu, [w:] Współczesne przemiany postępowania cywilnego, pod red. P. Pogonowskiego, Warszawa 2010; tenże, Czy w procesie adhezyjnym można wydać orzeczenie co do roszczeń objętych obowiązkiem ubezpieczenia OC wyłącznie w stosunku do oskarżonego?, NP 1972, Nr 7–8; tenże, Nowelizacja Kodeksu postępowania cywilnego, PiP 1986, Nr 4; tenże, O nowelizacji kodeksu postępowania cywilnego w ogólności, PS 1996, Nr 10; tenże, O potrzebie nowego kodeksu postępowania cywilnego, PiP 2004, Nr 3; tenże, O uwarunkowaniach, potrzebie oraz zakresie nowego kodeksu postępowania cywilnego, PPC 2010, Nr 1; tenże, Problemy procesowe na tle dochodzenia roszczeń z tytułu obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych, Pal. 1971, Nr 6; T. Ereciński, K. Weitz, Prawda i równość stron w postępowaniu cywilnym a orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego, [w:] Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego a Kodeks postępowania cywilnego. Materiały Ogólnopolskiego Zjazdu Katedr i Zakładów Postępowania Cywilnego, Serock k. Warszawy, 24–26.9.2009 r., pod red. T. Erecińskiego, K. Weitza, Warszawa 2010; ciż, Sąd arbitrażowy, Warszawa 2008; K. Falkiewicz, R.L. Kwaśnicki, Arbitraż i mediacja w świetle najnowszej nowelizacji kodeksu postępowania cywilnego, PPH 2005, Nr 11; Z. Fenichel, Czy strony mogą zawrzeć ugodę przed sądem tylko w granicach pozwu, PPC 1935, Nr 10; tenże, Czy wierzyciel na podstawie ugody sądowej, przyznającej mu roszczenie, może żądać przysądzenia mu tego roszczenia wyrokiem sądowym, PPC 1937, Nr 9–10; tenże, Czy w następstwie zawarcia ugody sądowej sąd wydać ma postanowienie o umorzeniu postępowania, PPC 1937, Nr 3–4; tenże, Parę uwag o ugodzie na przysięgę, Głos prawa 1935, Nr 9–10; tenże, Pojęcie i funkcje stosunku ubezpieczeniowego, Głos Prawa 1932, Nr 12; tenże, Ugoda sądowa, NPC 1933, Nr 10; F.K. Fierich, Projekty polskiej procedury cywilnej w oświetleniu nauki o stosunku procesowym, Warszawa 1924; X. Fierich, Unzulässigkeit des Rechtsweges, Wiedeń 1912; M. Filar, Pokrzywdzony (ofiara przestępstwa) w polskim prawie karnym materialnym, CzPKiNP 2002, Nr 2; K. Flaga-Gieruszyńska, Dostęp do sądu a postulat humanizacji procesu cywilnego, [w:]Aurea praxis, aurea theoria. Księga pamiątkowa ku czci Profesora Tadeusza Erecińskiego, t. II, pod red. J. Gudowskiego, K. Weitza, Warszawa 2011; taż, Wpływ mediacji na tok procesu cywilnego, [w:] Arbitraż i mediacja jako instrumenty wspierania przedsiębiorczości, Ius et Administratio, zeszyt specjalny, Rzeszów 2006; R. Flejszar, Model mediacji w prawie polskim, [w:] Problemy sądownictwa alternatywnego w Ukrainie, Lwów 2008; tenże, Status rady pracowników w postępowaniu cywilnym – uwagi na tle art. 16 ustawy z dnia 7 kwietnia 2006 r. o informowaniu pracowników i przeprowadzaniu z nimi konsultacji, [w:] Informowanie i konsultacja pracowników w polskim prawie pracy, pod red. A. Sobczyka, Kraków 2008; tenże, Ugodowe rozwiązywanie sporów z zakresu prawa pracy, [w:] Studia z zakresu prawa pracy i polityki społecznej, pod red. A. Świątkowskiego, Kraków 2010; F. Flejszar, K. Gajda, Postępowanie reklamacyjne w sprawach dotyczących imprez turystycznych – uwagi de lege lata i de lege ferenda, [w:] Turystyka a prawo. Aktualne problemy legislacyjne i konstrukcyjne, pod red. P. Cybuli, J. Raciborskiego, Sucha Beskidzka–Kraków 2008; R. Flejszar, K. Gajda-Roszczynialska, Postępowanie reklamacyjne w sprawach dotyczących imprez turystycznych w projekcie nowelizacji ustawy o usługach turystycznych, [w:] Transformacje prawa turystycznego, pod red. P. Cybuli, Kraków 2009; ciż, Skuteczność ugód zawartych w postępowaniu mediacyjnym, [w:] Alternative methods of legal dispute resolving (ADR), Lwów 2012; R. Flejszar, M. Malczyk-Herdzina, Postępowanie cywilne w sprawach o zatwierdzanie i zmianę zatwierdzonych tabel wynagrodzeń za korzystanie z utworów lub przedmiotów praw pokrewnych, ZNUJ 2011, Nr 1; M. Florczak-Wątor, Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego i ich skutki prawne, Poznań 2006; A. Franusz, Ugoda w postępowaniu mediacyjnym i arbitrażowym, [w:] Mediacja i arbitraż jako sposoby polubownego rozstrzygania sporów, pod red. D. Czury-Kalinowskiej, Poznań 2009; G. Frączak, Zmiana osoby mediatora wyznaczonego postanowieniem sądu, [w:] Arbitraż i mediacja, Ius et Administratio, zeszyt specjalny, Rzeszów 2006; K. Gajda, Alternatywne metody rozwiązywania sporów – projekt dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie niektórych aspektów mediacji w sprawach cywilnych i handlowych, Problemy Współczesnego Prawa Międzynarodowego, Europejskiego i Porównawczego 2006, Nr 4; taż, Alternatywne metody rozwiązywania sporów w sprawach konsumenckich, cz. 1 i 2, ADR 2008, Nr 2 i 3; taż, Dochodzenie roszczeń konsumenckich, [w:] Europejskie prawo konsumenckie a prawo polskie, pod red. E. Nowińskiej, P. Cybuli, Kraków 2005; K. Gajda-Roszczynialska, Dopuszczalność drogi sądowej w sprawie o ustalenie nieistnienia obowiązku zapłaty odszkodowania z tytułu ograniczeń w sposobie korzystania z nieruchomości w związku z ochroną zasobów środowiska, MoP 2013, Nr 3; taż, Mediacja obligatoryjna, PPC 2012, Nr 3; taż, Sprawy o ochronę indywidualnych interesów konsumentów w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2012; taż, Udział organizacji społecznych w sądowym postępowaniu cywilnym, [w:] Reforma postępowania cywilnego w świetle projektów Komisji Kodyfikacyjnej, pod red. K. Markiewicza, Warszawa 2011; L. Garlicki, Trybunał Konstytucyjny a sądownictwo, PS 1998, Nr 1; tenże, Uwagi o charakterze prawnym orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego, [w:] Studia nad prawem konstytucyjnym, pod red. B. Banaszaka, J. Trzcińskiego, Wrocław 1997; S. Garlicki, Jeszcze o symbolicznej złotówce, Pal. 1963, Nr 10; B. Gawlik, Stosunek cywilnoprawny, [w:] System prawa cywilnego, t. 1, Część ogólna, pod red. S. Grzybowskiego, Ossolineum 1985; I. Gil, Mediacja w postępowaniu cywilnym i sądowoadministracyjnym – zagadnienia prawnoporównawcze, [w:] Arbitraż i mediacja jako instrumenty wspierania przedsiębiorczości, Ius et Administratio, zeszyt specjalny, Rzeszów 2006; T. Gizbert-Studnicki, Prawda sądowa w postępowaniu sądowym, PiP 2009, Nr 7; Główne zasady polskiej procedury cywilnej (z prac komisji przy departamencie sprawiedliwości), Warszawa 1917, cz. 1, Kwartalnik prawa cywilnego i handlowego, t. 2, Nr 4; M. Głuszkiewicz, O powództwie cywilnym według ustaw polskich, Nowa Palestra 1934, Nr 10; E. Gmurzyńska, Mediacja w sporach gospodarczych – rzeczywistość czy iluzja?, ADR 2008, Nr 1; taż, Mediacja w sprawach cywilnych w amerykańskim systemie prawnym – zastosowanie w Europie i Polsce, Warszawa 2007; taż, Mediacje – czy nowa metoda rozstrzygania sporów w systemie sądów powszechnych? Uwagi krytyczne na temat mediacji w systemie amerykańskim, Przegląd Prawniczy UW 2004, Nr 2; taż, Rodzaje mediacji, [w:] Mediacja. Księga dedykowana pamięci Pani dr Janiny Waluk, pod red. L. Mazowieckiej, Warszawa 2009; taż, Rola prawa i prawników w mediacjach na przykładzie praktyki w Stanach Zjednoczonych, R. Pr. 2005, Nr 6; E. Gmurzyńska, R. Morek, O problemach dotyczących rozstrzygania spraw o błędy lekarskie i o roli mediacji, ADR 2011 Nr 3; R. Golat, Polubowne rozstrzyganie sporów, Warszawa 2007; S. Gołąb, Zarys polskiego procesu cywilnego. Zeszyt pierwszy. Jurysdykcja sądów powszechnych, Kraków 1932; S. Gołąb, Z. Wusatowski, Kodeks postępowania cywilnego, Kraków 1933; K. Gonera, E. Łętowska, Artykuł 190 Konstytucji i jego konsekwencje w praktyce sądowej, PiP 2003, Nr 9; Z. Gostyński, Obowiązek naprawienia szkody w nowym ustawodawstwie karnym, Kraków 1999; A. Góra-Błaszczykowska, Zasada koncentracji materiału procesowego, [w:] Dowody w postępowaniu cywilnym, pod red. Ł. Błaszczaka, K. Markiewicza, E. Rudkowskiej-Ząbczyk, Warszawa 2010; taż, Zasada równości w procesie cywilnym, Warszawa 2008; Z. Góral, Mediacja jako sposób rozwiązywania zbiorowych sporów pracy (uwagi de lege ferenda), [w:] Studia z prawa pracy. Księga pamiątkowa ku czci Docenta Jerzego Logi, pod red. Z. Górala, Łódź 2007; M. Granat, Głos w dyskusji, [w:] Trzecia władza – sądy i trybunały w Polsce. Materiały Jubileuszowego 50. Ogólnopolskiego Zjazdu Katedr i Zakładów Prawa Konstytucyjnego. Gdynia, 24–26.4.2008 r., pod red. A. Szmyta, Gdańsk 2008; M. Grochowski, Udział organizacji społecznych w postępowaniu cywilnym w sprawach o ochronę interesów konsumentów, SZN UMCS 2009, Nr 19; P. Grzegorczyk, [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Postępowanie rozpoznawcze, t. I, pod red. T. Erecińskiego, Warszawa 2012; tenże, Ustawa o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym. Ogólna charakterystyka, Warszawa 2010; tenże, Immunitet państwa w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2010; tenże, O rzekomym chaosie w systemie władzy sądowniczej, MoP 2010, Nr 2; tenże, Prekluzja procesowa w sprawach o wyłączenie z masy upadłości, R. Pr. 2010, Nr 4; T. Grzegorczyk, Wniosek pokrzywdzonego o naprawienie szkody w nowym prawie i postępowaniu karnym, Nowa Kodyfikacja 1997, Nr 1; S. Grzybowski, Prawo cywilne i jego systematyka, [w:] System prawa cywilnego, t. 1, Część ogólna, pod red. S. Grzybowskiego, Ossolineum 1985; J. Gudowski, Droga sądowa w sprawach o rozgraniczenie nieruchomości (na tle prawa geodezyjnego i kartograficznego), PS 1995, Nr 2; tenże, O kilku naczelnych zasadach procesu cywilnego – wczoraj, dziś, jutro, [w:] Prawo prywatne czasu przemian. Księga pamiątkowa dedykowana prof. Stanisławowi Sołtysińskiemu, pod red. A. Nowickiej, Poznań 2005; tenże, O kilku naczelnych zasadach procesowych – wczoraj, dziś, jutro, [w:] Rozprawy prawnicze. Księga pamiątkowa dedykowana Profesorowi Maksymilianowi Pazdanowi, pod red. A. Nowickiej, Kraków 2005; tenże, Węzłowe problemy skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia, PS 2006, Nr 1; tenże, Wpływ Konstytucji i orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego na pojęcie dopuszczalności drogi sądowej, [w:] Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego a Kodeks postępowania cywilnego. Materiały Ogólnopolskiego Zjazdu Katedr i Zakładów Postępowania Cywilnego, Serock k. Warszawy, 24–26.9.2009 r., pod red. T. Erecińskiego, K. Weitza, Warszawa 2010; tenże, [w:] Komentarz do Kodeksu postępowania cywilnego. Część pierwsza. Postępowanie rozpoznawcze, t. I, pod red. T. Erecińskiego, Warszawa 2012; M. Haczkowska, Glosa do wyr. TK z 4.12.2001 r., SK 18/00, PiP 2002, Nr 8; S. Hanausek, „Związanie” sądu cywilnego decyzją administracyjną, SC 1974, t. XXIII; A. Harla, Udział prokuratora w postępowaniu cywilnym de lege lata i de lege ferenda, Pal. 2006, Nr 4; J. Hausner, Organizacje pozarządowe – trzeci sektor współczesnego społeczeństwa, Zeszyty Naukowe Akademii Ekonomicznej w Krakowie 2006, Nr 7–8; R. Hauser, Odpowiednie stosowanie przepisów prawa – uwagi porządkujące, PPiA 2005, t. LXV; P. Hofmański, Orzekanie w procesie adhezyjnym o naprawieniu szkody wyrządzonej przez pracownika, NP 1980, Nr 9; K.J. Hopt, F. Steffek, Mediation Principles and Regulation in Comparative Perspective, Oxford 2012; J. Ignaczewski, Wymiar sprawiedliwości – teraźniejszość i przyszłość, Warszawa 2008; J. Ignatowicz, Droga sądowa w sprawach spółdzielczych w świetle nowego prawa spółdzielczego, NP 1983, Nr 3; J. Ignatowicz, Udział prokuratora w sprawach o prawa stanu cywilnego w świetle przepisów obowiązujących od 1 stycznia 1965 r., PiP 1966, Nr 4–5; H. Izdebski, Perspektywy dostępu obywateli do europejskiego wymiaru sprawiedliwości, [w:] Dostęp obywateli do europejskiego wymiaru sprawiedliwości (Podsumowanie dyskusji panelowej), pod red. H. Izdebskiego, H. Machińskiej, Warszawa 2005; A. Jakubecki, Dochodzenie roszczeń z zakresu prawa własności przemysłowej w postępowaniu cywilnym, Studia Prawa Prywatnego 2010, Nr 1–2; tenże, Kontradyktoryjność a poznanie prawdy w procesie cywilnym w świetle zmian kodeksu postępowania cywilnego, PS 1998, Nr 10; tenże, Naczelne zasady postępowania cywilnego w świetle nowelizacji kodeksu postępowania cywilnego, [w:] Czterdziestolecie kodeksu postępowania cywilnego. Zjazd Katedr Postępowania Cywilnego w Zakopanem (7–9.10.2005 r.), pod red. I. Ratusińskiej, Kraków 2006; A. Jakubiak-Mirończuk, Alternatywne a sądowe rozstrzyganie sporów sądowych, Warszawa 2008; taż, Zmiany zachodzące w charakterze form alternatywnego rozwiązywania sporów, ADR 2008, Nr 4; B. Janiszewska, Dochodzenie naprawienia szkody wyrządzonej zmianą stanu wody, PS 2009, Nr 11–12; J. Jankowski, Czasowa niedopuszczalność drogi sądowej, AUL 1982, Nr 9; tenże, Dopuszczalność drogi sądowej w sprawach o odszkodowanie dochodzone w trybie 160 par 5 k.p.c., Pal 1985, Nr 9; tenże, Ewolucja unormowań i poglądów doktryny na temat wypadków czasowej niedopuszczalności drogi sądowej, [w:] Aurea praxis, aurea theoria. Księga pamiątkowa ku czci Profesora Tadeusza Erecińskiego, t. I, pod red. J. Gudowskiego, K. Weitza, Warszawa 2011; tenże, Nowelizacja Kodeksu postępowania cywilnego, cz. 1, Postępowanie rozpoznawcze, MoP 2004, Nr 19; tenże, Nowelizacje Kodeksu postępowania cywilnego wprowadzane w 2005 r., Warszawa 2005; tenże, Postępowanie przed komisjami rozjemczymi, a dopuszczalność drogi sądowej, NP 1973, Nr 4; tenże, Postępowanie reklamacyjne a dopuszczalności drogi sądowej i arbitrażowej, NP 1971, Nr 7–8; tenże, Postępowanie wewnątrzspółdzielcze a dopuszczalność drogi sądowej, AUL 1978, Nr 42; tenże, Sprawy o naprawienie szkód w rozumieniu prawa wodnego i tryb ich rozpoznawania, ZNUŁ 1974, Nr 106; tenże, Uczestnicy postępowania egzekucyjnego, Łódź 1992; M. Jaśkowska, Skutki orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego dla procesu stosowania prawa wobec zasady bezpośredniego stosowania prawa, [w:] Instytucje współczesnego prawa administracyjnego. Księga jubileuszowa profesora zw. dra hab. Józefa Filipka, pod red. I. Skrzydło-Niżnik, P. Dobosza, D. Dąbek, M. Smagi, Kraków 2001; M. Jaślikowski, Pozostawienie powództwa cywilnego bez rozpoznania na podstawie art. 415 § 3 k.p.k., PS 2007, Nr 6; A. Jaworski, Legitymacja prokuratora do złożenia wniosku o zmianę postanowienia w przedmiocie obowiązku poddania się leczeniu odwykowemu – glosa do post. SN z 9.10.2009 r., IV CSK 210/09, PS 2011, Nr 5; tenże, Udział prokuratora w postępowaniu przed Sądem Najwyższym, PPC 2011, Nr 3; G. Jędrejek, Dopuszczalność powództwa cywilnego do dochodzenia wynagrodzenia za przechowanie rzeczy ruchomych zajętych w trakcie postępowania karnego, Studia Prawnicze KUL 2007, Nr 2–3; M. Jędrzejewska, Możliwość przerwania biegu przedawnienia przez czynności poprzedzające wniesienie pozwu oraz w drodze przypozwania, PUG 1966, Nr 3; taż, Wpływ czynności procesowych na bieg przedawnienia, Warszawa 1984; J. Jodłowski, Z. Resich, J. Lapierre, T. Misiuk-Jodłowska, K. Weitz, Postępowanie cywilne, Warszawa 2007, 2009; A. Józefowicz, Orzeczenia interpretacyjne Trybunału Konstytucyjnego, PiP 1999, Nr 11; tenże, Glosa do wyr. TK z 5.1.1999 r., K 27/98, PiP 1999, Nr 7; A. Kaftal, Powództwo cywilne w procesie karnym, Warszawa 1975; A. Kalisz, Mediacja jako alternatywa dla sądu a usprawnienie pracy wymiaru sprawiedliwości – przegląd instytucji polskiego systemu prawnego, [w:] W kręgu historii i współczesności polskiego prawa. Księga jubileuszowa dedykowana profesorowi Arturowi Korobowiczowi, pod red. W. Witkowskiego, Lublin 2008; taż, Problematyka mediacji w polskim porządku prawnym (na tle rozwiązań amerykańskich), Studia Iuridica Lublinensia 2003, Nr 1; A. Kalisz, E. Prokop-Perzyńska, Mediacja w sprawach cywilnych w prawie polskim i europejskim, EPS 2010, Nr 11; A. Kallaus, Konsekwencje prawne zmiany przepisu art. 3 KPC w postępowaniu procesowym, MoP 1997, Nr 4; S. Kalus, Mediacja i arbitraż w sprawach nieruchomościowych, Nieruchomości 2007, Nr 4; P. Kasprzyk, Postępowanie w sprawie badania wypadku lotniczego a postępowanie cywilne, PS 2009, Nr 4; A. Kastelik-Smaza, Pytania prejudycjalne do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej a ochrona praw jednostki, Warszawa 2010; A. Katzner, Dopuszczalność zawarcia ugody po zamknięciu rozprawy, Nowa Palestra 1935, Nr 5; T. Kiełkowski, Czy organy administracji publicznej rozstrzygają sprawy cywilne, PiP 1997, Nr 8; I. Klajnerman, Rola i zadania prokuratury w procesie cywilnym, NP 1951, Nr 5; J. Klich, Problem prawdy w procesie cywilnym, AUWr 1976, Nr 51; M. Kłopocka, Prawo do sądu w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, AUWr 2007, Nr 76; K. Knoppek, Glosa do post. SN z 7.7.1976 r., I CZ 39/76, Pal. 1978, Nr 3; tenże, Glosa do post. SN z 14.8.1985 r., I PA 25/85, Pal. 1987, Nr 1; tenże, Glosa do uchw. SN z 22.11.2000 r., III CZP 36/00, PS 2002, Nr 4; tenże, Zmierzch zasady prawdy obiektywnej w procesie cywilnym, Pal. 2005, Nr 1–2; K. Knoppek, E. Wengerek, Glosa do uchw. SN z 10.9.1976 r., III CZP 42/76, NP 1978, Nr 10; Kodeks postępowania cywilnego, t. I, Komentarz do art. 1–366, pod red. H. Doleckiego, T. Wiśniewskiego, Warszawa 2010, 2011; Kodeks postępowania cywilnego, t. I, Komentarz do artykułów 1–366, pod red. K. Piaseckiego, Warszawa 2010; Kodeks postępowania cywilnego, t. I, pod red. Z. Resicha, W. Siedleckiego, Warszawa 1975, 1976; Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, pod red. A. Jakubeckiego, Warszawa 2012; Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, pod red. A. Zielińskiego, Warszawa 2012; Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Część pierwsza. Postępowanie rozpoznawcze, t. I, pod red. T. Erecińskiego, Warszawa 2012; K. Kolasiński, Charakter prawny sporów z zakresu ubezpieczenia społecznego, Toruń 1974; tenże, Rozpoznawanie spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych, Warszawa 1989; K. Kołakowski, Dowodzenie w procesie cywilnym, Warszawa 2000; Komentarz do prawa o ustroju sądów powszechnych i ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa, pod red. J. Gudowskiego, Warszawa 2002; G. Kon, Właściwość sądów w sprawcach o rozgraniczenie, Głos Sądownictwa 1935, Nr 4; Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, t. II, pod red. L. Garlickiego, Warszawa 2001; T. Kordys, Rzeczywista realizacja prawa do sądu a odrębne postępowanie gospodarcze. Aspekty konstytucyjnoprawne, Humanistyczne Zeszyty Naukowe – Prawa Człowieka 2010, Nr 13; D. Kornobis-Romanowska, Karta Praw Podstawowych w unijnym porządku prawnym, PPE 2003, Nr 2; K. Korzan, Cel i przyczyny wpływu ustawodawstw obcych na kształtowanie się systemu postępowania cywilnego w Polsce a zagadnienie odrębności narodowych, [w:] Jednolitość prawa sądowego a jego odrębności krajowe, pod red. M. Sawczuka, Lublin 1997; tenże, Zagadnienia dostosowania polskiego systemu postępowania cywilnego do standardów europejskich, R. Pr. 1996, Nr 5; M. Kowalska, Koszty procesu w postępowaniu cywilnym z udziałem prokuratora, R. Pr. 1998, Nr 1; M. Kozaczek, Prokurator w postępowaniu upadłościowym, Prok. i Pr. 2005, Nr 5; S. Kruszelnicki, Zasady procesu cywilnego według polskiej procedury cywilnej, Głos Sądownictwa 1931, Nr 9; R. Kulski, Umowy procesowe w postępowaniu cywilnym, Kraków 2006; A. Kustra, Wyroki zakresowe Trybunału Konstytucyjnego, PS 2011, Nr 4; J. Kuźmicka-Sulikowska, Podstawa prawna odpowiedzialności cywilnej mediatora, ADR 2008, Nr 3; J. Lapierre, Pojednanie i ugoda w postępowaniu przed sądem gospodarczym, [w:] Z zagadnień współczesnego prawa cywilnego. Księga pamiątkowa ku czci prof. T. Dybowskiego, Studia Iuridica 1994, Nr 21; tenże, Prawo sądu do kształtowania procesu z urzędu według Kodeksu postępowania cywilnego na tle prawnoporównawczym, [w:] Vitoldo Broniewicz symbole dedicatae. Księga Pamiątkowa ku czci Witolda Brodniewicza, pod red. A. Marciniaka, Łódź 1998; tenże, Ugoda sądowa w polskim prawie cywilnym, PS 1996, Nr 2; tenże, Ugoda sądowa w polskim procesie cywilnym, Warszawa 1968; tenże, Z problematyki ugody w procesie cywilnym, [w:] Jednolitość prawa sądowego cywilnego a jego odrębności krajowe, pod red. M. Sawczuka, Lublin 1997; M. Lewandowicz-Machnikowska, A. Górnicz-Mulcahy, Mediacja w sporze zbiorowym, ADR 2011, Nr 2; M. Lisiewski, Podstawowe problemy struktury nowego postępowania cywilnego, NP 1957, Nr 3; J.J. Litauer, Komentarz do procedury cywilnej, Warszawa 1933; R. Logschamps de Bérier, Wstęp do nauki prawa cywilnego, Lwów 1922; K. Lubiński, Pojęcie i zakres wymiaru sprawiedliwości, SP 1987, Nr 4; tenże, Udział prokuratora w postępowaniu nieprocesowym w ujęciu porównawczym, [w:] Proces i prawo. Rozprawy prawnicze. Księga pamiątkowa ku czci profesora Jerzego Jodłowskiego, pod red. E. Łętowskiej, Gdańsk–Łódź 1989; A. Łazarska, Rzetelny proces cywilny, Warszawa 2012; M. Łoboz, Postępowanie o rozgraniczenie nieruchomości. Aspekty praktyczne, PS 2012, Nr 1; G. Mähler, H.G. Mähler, Auf dem Weg zu einer neuen Konflikt Kultur? Auch bei den Richtern hat die Mediation nicht Haltgemacht, ZRP 2011; A. Majewski, K. Mularczyk, Mediacja jako ADR w prawie pracy, ADR 2010, Nr 3; P. Malaga, A. Mól, Sposoby i skutki wszczęcia mediacji, ADR 2008, Nr 4; A. Malarewicz, Mediacja w prawie cywilnym, ze szczególnym uwzględnieniem postępowania w sprawie o rozwód, [w:] Mediacje jako sposoby polubownego rozstrzygania sporów, pod red. D. Czury-Kalinowskiej, Poznań 2009; M. Malczyk-Herdzina, Mediacja w sprawach o rozwód i separację – wybrane zagadnienia, ADR 2008, Nr 4; M. Manowska, Zasada prawdy materialnej w świetle nowelizacji Kodeksu postępowania cywilnego, Pr. Sp. 1999, Nr 12; taż, Zmiany w kodeksie postępowania cywilnego wprowadzone w 2004 r., PS 2005, Nr 5; O. Marcewicz, Dopuszczalność zawarcia przed sądem ugody w postępowaniu cywilnym, [w:] Jus et remedium. Księga jubileuszowa Profesora Mieczysława Sawczuka, pod red. A. Jakubeckego, J.A. Strzępki, Warszawa 2010; A. Marek, K. Mularczyk, Postępowanie pojednawcze a postępowanie mediacyjne, ADR 2011, Nr 1; K. Markiewicz, Prokurator w postępowaniu cywilnym w ujęciu historycznym, [w:] O prawie i jego dziejach. Księgi dwie. Studia ofiarowane Profesorowi Adamowi Lityńskiemu w czterdziestopięciolecie pracy naukowej i siedemdziesięciolecie urodzin, pod red. M. Mikołajczyka, J. Ciągwy, P. Fiedorczyka, A. Stawarskiej-Rippel, T. Adamczyka, A. Drogonia, W. Organiściaka, K. Kuźmicza, Księga druga, Białystok–Katowice 2010; E. Marszałkowska-Krześ, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz on-line, Legalis 2012; E. Marszałkowska-Krześ, Ł. Błaszczak, Zapis na sąd polubowny, a czynności notarialne (wybrane zagadnienia), Rej. 2007, Nr 9; W. Masewicz, Czy potrzebny jest udział prokuratora w procesie cywilnym, NP 1957, Nr 6; tenże, Dopuszczalność powództwa o ustalenie charakteru zatrudnienia, Pal. 1963, Nr 6; tenże, Prokurator w postępowaniu cywilnym, Warszawa 1975; tenże, Recenzja pracy W. Bryndy, W. Grocholi, T. Potapowicza i R. Wyrzykowskiego pt. „Pisma procesowe prokuratora w postępowaniu cywilnym”, t. I, Warszawa 1969, NP 1970, Nr 12; P. Masłowski, Do glosy: „Właściwość sądów w sprawcach o rozgraniczenie”, Głos Sądownictwa 1935, Nr 11; M. Matczak, Spór pomiędzy Trybunałem Konstytucyjnym i Sądem Najwyższym o wyroki interpretacyjne jako spór komunikacyjny, [w:] Teoria i praktyka wykładni prawa. Materiały konferencji naukowej Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego odbytej w dniu 27 lutego 2004 roku, pod red. P. Winczorka, Warszawa 2005; P. Mazur, Formy zbiorowe ochrony prawa osobistego do środowiska, PiP 2006, Nr 5; J. Mazurek, Zakres ochrony cywilnosądowej w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, Lublin 1989; J. Mazurek, J. Sieklucki, Nowe uregulowanie ochrony sądowej w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, NP 1988, Nr 2–3; ciż, Postępowanie likwidacyjne w sprawach ubezpieczeń gospodarczych a dopuszczalność drogi sądowej (zagadnienia wybrane), Pal. 1989, Nr 4; A. Mączyński, Bezpośrednie stosowanie Konstytucji przez sądy, PiP 2000, Nr 5; tenże, O tak zwanych wyrokach interpretacyjnych Trybunału Konstytucyjnego, [w:] Teoria i praktyka wykładni prawa. Materiały konferencji naukowej Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego odbytej w dniu 27 lutego 2004 roku, pod red. P. Winczorka, Warszawa 2005; H. Mądrzak, Prawo do sądu jako gwarancja ochrony praw człowieka (studium na tle polskiego prawa konstytucyjnego, prawa cywilnego materialnego i procesowego), [w:] Podstawowe prawa jednostki i ich sądowa ochrona, pod red. L. Wiśniewskiego, Warszawa 1997; J. Menkes, Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej a Konstytucja Europy, Studia Europejskie 2001, Nr 2; A. Meszorer, Recenzja: Kamil Stefko: Udział prokuratora w postępowaniu cywilnym, NP 1957, Nr 10; tenże, Stanowisko i czynności procesowe prokuratora w postępowaniu cywilnym, Warszawa 1957; J. Metzler, Zakres dopuszczalności postępowania cywilnego w sprawach odszkodowawczych objętych prawem wodnym, NP 1972, Nr 9; M. Mędrala, Funkcja ochronna cywilnego postępowania sądowego w sprawach z zakresu prawa pracy, Warszawa 2011; D. Miąsik, Pojęcie sprawy wspólnotowej z perspektywy właściwości Izby Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych Sądu Najwyższego (zarys problematyki), [w:] Studia i analizy Sądu Najwyższego, pod red. K. Ślebzaka, W. Wróbla, Warszawa 2008; M. Michalewicz, Sądowe postępowanie pojednawcze, R. Pr. 1997, Nr 4; M. Michalska-Marciniak, Zasada dwuinstancyjności postępowania sądowego a prawo do sądu w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego (zagadnienia wybrane), [w:] Aurea praxis, aurea theoria. Księga pamiątkowa ku czci Profesora Tadeusza Erecińskiego, t. II, pod red. J. Gudowskiego, K. Weitza, Warszawa 2011; Z. Miczek, Mediacja w sprawach cywilnych, PPH 2006, Nr 6; Z. Miczek, Związanie sądu orzeczeniem wydanym w sprawach karnych oraz w sprawach o wykroczenia, PS 2004, Nr 6; T. Misiuk, Pozycja organizacji społecznych i ich udział w wykonaniu administracji państwowej, PiP 1964, Nr 2; taż, Powództwo organizacji społecznych w sprawach dotyczących ochrony środowiska, [w:] Studia z prawa postępowania cywilnego. Księga pamiątkowa ku czci profesora Zbigniewa Resicha, pod red. T. Erecińskiego, M. Jędrzejewskiej, Warszawa 1985; taż, Sądowa ochrona praw członków spółdzielni, Warszawa 1979; taż, Udział organizacji społecznych w procesie cywilnym, NP 1965, Nr 6; taż, Udział organizacji społecznych w sądowym postępowaniu cywilnym w prawie francuskim, PiP 1970, Nr 2; taż, Udział organizacji społecznych w ochronie praw obywateli w sądowym postępowaniu cywilnym, Warszawa 1972; taż, Współczesne tendencje ochrony interesów zbiorowych i rozproszonych w postępowaniu sądowym, [w:] Proces i prawo. Rozprawy prawnicze. Księga pamiątkowa ku czci Profesora Jerzego Jodłowskiego, pod red. E. Łętowskiej, Wrocław 1989; taż, Zadania organizacji społecznych w sądowym postępowaniu cywilnym, PiP 1966, Nr 9; T. Misiuk-Jodłowska, Udział organizacji społecznych w postępowaniu sądowym (uwagi de lege ferenda), [w:] Z zagadnień współczesnego prawa cywilnego. Księga pamiątkowa ku czci Profesora Tadeusza Dybowskiego, pod red. J. Błeszyńskiego, J. Rajskiego, M. Safjana, E. Skowrońskiej, SI 1994, t. XXI; taż, Udział organizacji społecznych w sądowym postępowaniu, cywilnym de lege ferenda, PS 2003, Nr 1; W. Miszewski, Jawność w procesie cywilnym w związku z przepisami kodeksu postępowania cywilnego, NPC 1933, Nr 1; M. Miszkin-Wojciechowska, Prawne gwarancje poufności mediacji gospodarczej i cywilnej – ocena regulacji prawa polskiego na tle wybranych rozwiązań w prawie obcym, ADR 2010, Nr 2; J. Misztal-Konecka, Informacje niejawne w postępowaniu cywilnym, PS 2012, Nr 6; E. Modliński, Stosunki prawne ubezpieczenia społecznego, NP 1967, Nr 12; J. Mokry, Kryteria rozgraniczenia trybów postępowania cywilnego w sprawach z zakresu prawa spadkowego, AUWr 1990, Nr 186; tenże, Odwołalność czynności procesowych w postępowaniu cywilnym, Warszawa 1973; tenże, Pojęcie sprawy gospodarczej, PiP 1990, Nr 7; R. Morek, ADR – alternatywne rozwiązywanie sporów w sprawach gospodarczych, Warszawa 2004; tenże, Arbitraż i mediacja w sprawach morskich – zarys problematyki, R. Pr. 2006, Nr 1; tenże, Czy sąd może skierować sprawę do mediacji pomimo iż strona „nie wyraziła zgody na mediację”? Uwagi o zasadzie dobrowolności mediacji na tle art. 183⁸ § 3 k.p.c., Ius et Administratio, zeszyt specjalny, Rzeszów 2006; tenże, Dobrowolność mediacji i jej ograniczenia (prawo i praktyka), [w:] Zgoda jako wyraz autonomii woli, Studia Iuridica 2008, Nr 49; tenże, Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/52/EC z 21 maja 2008 r. w sprawie niektórych aspektów mediacji w sprawach cywilnych i handlowych, [w:] Europejskie prawo procesowe cywilne i kolizyjne, pod red. P. Grzegorczyka, K. Weitza, Warszawa 2012; tenże, Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/52/WE z 21.05.2008 r. o niektórych aspektach mediacji w sprawach cywilnych i handlowych. Nowy etap rozwoju mediacji w Europie, ADR 2008, Nr 3; tenże, Mediacja i arbitraż. Komentarz, Warszawa 2006; tenże, Mediacja w kodeksie postępowania cywilnego – uwagi porównawcze na tle przepisów o mediacji w postępowaniach: karnym, w sprawach nieletnich oraz przed sądami administracyjnymi, MoP 2006, Nr 20, dodatek; tenże, Mediacja w sprawach cywilnych, [w:] Mediacje. Teoria i praktyka, pod red. E. Gmurzyńskiej, R. Morka, Warszawa 2009; tenże, O potrzebie popularyzacji nowych koncepcji i metod rozwiązywania sporów, Pal. 2007, Nr 7–8; tenże, Prawa i obowiązki oraz odpowiedzialność cywilna mediatora, [w:] Odpowiedzialność cywilna. Księga pamiątkowa ku czci Prof. A. Szpunara, Kraków 2004; tenże, Razem czy osobno: uwagi o znaczeniach pojęć mediacji i koncyliacji, [w:] Sądy polubowne i mediacje, pod red. J. Olszewskiego, Warszawa 2008; tenże, Umowa o mediację i jej charakter prawny, [w:] Europeizacja prawa prywatnego, t. I, pod red. M. Pazdana, W. Popiołka, E. Rott-Pietrzyk, M. Szpunara, Warszawa 2008; tenże, Umowa o mediację, [w:] Księga pamiątkowa ku czci prof. J. Szwaji, Kraków 2004; R. Mostowik, Europejskie wzorcowe unormowanie mediacji w sprawach cywilnych i handlowych z 2008 r. a obowiązujące od 2005 r. rozwiązania kodeksu postępowania cywilnego, ADR 2009, Nr 1; C.E. Mota (red.), Civil and Commercial Mediation in Europe, vol. II Cross-Border Mediation Insertia 2013; C.E. Mota, J.L. Iglesias, G. Palao (red.) Civil and Commercial Mediation in Europe, vol. I National Mediation Rules and Procedures, Insertia 2012; A. Mól, Alternatywne rozwiązywanie sporów w internecie, PPH 2005, Nr 10; taż, Pojęcie i znaczenie alternatywnych metod rozstrzygania sporów, PPH 2001, Nr 11; M. Muliński, Krajowe tytuły egzekucyjne powstające w postępowaniu mediacyjnym oraz w postępowaniu przed sądem polubownym, ADR 2008, Nr 1; T. Müller, Z. Zwolak, Prawo łowieckie z komentarzem, Warszawa 1998; Z. Nadel, Dopuszczalność ugody sądowej po zamknięciu rozprawy, Nowa Palestra 1935, Nr 4; L. Nadel, Niedopuszczalność drogi procesu cywilnego w świetle teorii i praktyki, Nowa Palestra 1936, Nr 3, 5 i 7; D. Nowicki, Miejsce orzeczeń interpretacyjnych w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, PiP 2012, Nr 10; J. Nowińska, Status prawny powoda cywilnego w procesie karnym, Kraków 2007; L. Nowopolski, Przeniesienie sprawy o odszkodowanie z drogi administracyjnej na drogę sądową na przykładzie art. 186 ustawy – Prawo wodne (zagadnienia wybrane), GSP 2005, t. XIV; E. Ochendowski, Moc wiążąca aktu administracyjnego, RPEiS 1968, Nr 1; A. Oklejak, Organizacje społeczne ludu pracującego w świetle przepisów k.p.c., ZNUJ, Prace prawnicze 1971, Nr 51; Ł. Ołdakowski, Krytyczna analiza przepisów o mediacji cywilnej, ADR 2010, Nr 3; M. Osowska-Grzelak, Wzajemna relacja postępowań odrębnych występujących w procesie cywilnym w ujęciu ogólnym, cz. 1, MoP 2008, Nr 13, cz. 2, MoP 2008, Nr 14; P. Osowy, Kontrola administracji publicznej w sądowym postępowaniu cywilnym (zarys problematyki), [w:] Instytucje procesu administracyjnego i sądowoadministracyjnego. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Ludwikowi Żukowskiemu, pod red. J. Posłusznego, Z. Czarnik, R. Sawuły, Przemyśl–Rzeszów 2009; P. Osowy, Postępowanie administracyjne jako przykład procedury poprzedzającej postępowanie cywilne i jego wpływ na ochronę praw jednostki (wybrane zagadnienia), PS 2004, Nr 9; L. Ostrowski, Czasowa niedopuszczalność drogi sądowej, Pal. 1984, Nr 11; tenże, Dopuszczalność drogi sądowej w sprawach cywilnych, NP 1967, Nr 12; tenże, O kwestiach prejudycjalnych w procesie cywilnym (problematyka związana z art. 177 k.p.c.), Pal. 1965, Nr 11; tenże, Ugoda sądowa, NP 1972, Nr 7–8; M. Pajączkiewicz-Kremis, Negatywne wyroki interpretacyjne Trybunału Konstytucyjnego jako podstawa wznowienia postępowania cywilnego – głos w dyskusji, PS 2012, Nr 3; M. Pazdan, O mediacji i projekcie jej unormowania w Polsce, Rej. 2004, Nr 2; tenże, Umowa o mediację, [w:] Księga pamiątkowa ku czci Profesora Janusza Szwaji, pod red. E. Nowińskiej, M. DuVall, Kraków 2005; L. Peiper, Czy pod rządem Kpc. Ugoda na przysięgę jest dopuszczalna, PPC 1937, Nr 9–10; K. Piasecki, Dopuszczalność drogi sądowej w postępowaniu przed sądami powszechnymi i Sądem Najwyższym w sprawach cywilnych, PWS 1981, Nr 2; tenże, Organizacja wymiaru sprawiedliwości w Polsce, Warszawa 1995; tenże, Postępowanie sądowe i arbitrażowe w sprawach gospodarczych, Warszawa 2004; tenże, Postępowanie sporne rozpoznawcze, Warszawa 2004; tenże, Prawda w procesie cywilnym, NP 1989, Nr 2–3; tenże, Procedury poprzedzające sądowe postępowanie cywilne, Pal. 1985, Nr 7–8; tenże, Wpływ postępowania i wyroku karnego na postępowanie i wyrok cywilny, Warszawa 1970; tenże, Wykorzystanie w postępowaniu cywilnym materiału dowodowego zebranego w sprawie karnej, Pal. 1971, Nr 12; tenże, Z zagadnień stosunku postępowania cywilnego do postępowania administracyjnego, [w:] Proces i prawo. Księga pamiątkowa ku czci Profesora J. Jodłowskiego, pod red. E. Łętowskiej, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1989; S. Pieckowski, Arbitraż i mediacja w sprawach cywilnych, [w:] Mediacja. Księga dedykowana pamięci Pani dr Janiny Waluk, pod red. L. Mazowieckiej, Warszawa 2009; tenże, Mediacja w sprawach cywilnych, Warszawa 2006; tenże, Mediacja w sprawach gospodarczych, ADR 2011, Nr 2; M. Piekarski, Przedstawienie przez organizacji społecznych ludu pracującego sądowi w postępowaniu cywilnym poglądu istotnego dla sprawy, PiP 1967, Nr 4–5; tenże, Rozpoznawanie przez sądy spraw z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, Pal. 1985, Nr 7–8; H. Pietrzkowski, Metodyka pracy sędziego w sprawach cywilnych, Warszawa 2011; tenże, Prawo do rzetelnego procesu w świetle zmienionej procedury cywilnej, PS 2005, Nr 10; tenże, Prawo do sądu (wybrane zagadnienia), PS 1999, Nr 11–12; T. Pietrzykowski, B. Wojciechowski, Równość, prawda i sprawiedliwość w procesie cywilnym. Rozważania na tle nowelizacji k.p.c., Pal. 2004, Nr 9–10; K. Pietrzykowski, O tak zwanych „interpretacyjnych” wyrokach Trybunału Konstytucyjnego, PS 2004, Nr 3; J. Pietrzykowski, Powództwo adhezyjne oraz zasądzenie odszkodowania z urzędu, Warszawa 1969; M. Piórkowska, Kilka refleksji związanych z udziałem prokuratora w postępowaniu cywilnym, PUG 1994, Nr 5; S. Podhorecki, Udział Prokuratora w postępowaniu przed Sądem Najwyższym w sprawach cywilnych, Pal. 1928, Nr 3; P. Pogonowski, Realizacja prawa do sądu w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2005; tenże, Uprawnienia prokuratora w postępowaniu upadłościowym, PPH 2006, Nr 10; Postępowanie cywilne, pod red. E. Marszałkowskiej-Krześ, Warszawa 2008; Prawo autorskie i prawa pokrewne. Komentarz, pod red. J. Barty, R. Markiewicza, Warszawa 2011; P. Prusinowski, Rozstrzyganie indywidualnych sporów ze stosunków pracy, Warszawa 2012; J. Rajski, Rola mediacji przy rozwiązywaniu sporów związanych ze skutkami w obrocie gospodarczym, [w:] Prawo prywatne czasu przemian. Księga pamiątkowa dedykowana profesorowi Stanisławowi Sołtysińskiemu, pod red. A. Nowickiej, Poznań 2005; Z. Resich, Dopuszczalność drogi sądowej w sprawach cywilnych, Warszawa 1962; tenże, Droga sądowa, NP 1973, Nr 7–8; tenże, Istota procesu cywilnego, Warszawa 1985; tenże, Prokurator w postępowaniu cywilnym de lege lata i de lege ferenda, PiP 1961, Nr 10; tenże, Pojęcie wymiaru sprawiedliwości w świetle ostatniej nowelizacji Konstytucji PRL, NP 1977, Nr 3; tenże, Poznanie prawdy w procesie cywilnym, Warszawa 1958; M. Richter, Ugoda sądowa, Nowa Palestra 1933, Nr 5; M. Romanowska, Miejsce mediacji wśród ADR w Wielkiej Brytanii i Polsce, ADR. Arbitraż i Mediacja 2010, Nr 1; T. Rowiński, Interes prawny w procesie cywilnym i w postępowaniu nieprocesowym, Łódź 1969; tenże, Powództwo o ustalenie i zaprzeczenie macierzyństwa, NP 1964, Nr 12; tenże, Zakaz reformationis in peius a postępowanie rewizyjne wszczęte przez prokuratora, [w:] Księga pamiątkowa ku czci Kamila Stefki, Warszawa–Wrocław 1967; A. Rychter, Możliwe skutki niestawienia się na posiedzenie pojednawcze, PB 2005, Nr 7–8; P. Rylski, Dopuszczalność postępowania pojednawczego w sprawach przekazanych do rozpoznania w trybie nieprocesowym, PPC 2011, Nr 1; tenże, Działanie sądu z urzędu a podstawa wyroku sądowego, Warszawa 2009; tenże, Tryb postępowania sądowego wywołanego wniesieniem zażalenia na odmowę dokonania czynności notarialnej, Polski Proces Cywilny 2011, Nr 2; P. Rylski, T. Zembrzuski, Rozpoznawanie spraw cywilnych na posiedzeniu niejawnym, PS 2006, Nr 6; R. Sadlik, Ugoda z pracownikiem przed sądem pracy Prawo Pracy 2005, Nr 4; M. Safjan, Sąd konstytucyjny jako pozytywny ustawodawca, [w:] Amicus hominis et defensor iustitiae. Przyjaciel człowieka i obrońca sprawiedliwości. Księga jubileuszowa w 70. rocznicę urodzin Sędziego Ferdynanda Rymarza, pod red. D. Dudka, M. Gapskiego, W. Łączkowskiego, Lublin 2010; E. Samborski, Dochodzenie roszczeń cywilnych w procesie karnym, Warszawa 2004; M. Sawczuk, Powództwo prokuratora a prawo naturalne, [w:] Ecclesia et status. Księga jubileuszowa z okazji 40-lecia pracy naukowej Profesora Józefa Krukowskiego, pod red. A. Dębińskiego, K. Orzeszyny, M. Sitarza, Lublin 2004; tenże, Teoria prawdy w prawie cywilnym (procesowym i materialnym), [w:] Studia z prawa postępowania cywilnego. Księga pamiątkowa ku czci Zbigniewa Resicha, Warszawa 1985; R. Schmidt, Nadanie klauzuli wykonalności ugodzie zawartej przed mediatorem, ADR 2010, Nr 1; tenże, Postępowanie co do zatwierdzenia ugody zawartej przed mediatorem i jego skutki, [w:] Mediacja i arbitraż jako sposoby polubownego rozstrzygania sporów, pod red. D. Czury-Kalinowskiej, Poznań 2009; tenże, Postępowanie pojednawcze, ADR 2010, Nr 2; K. Schubert-Panecka, Mediation bei deutsch-polnischen Kindschaftskonflikten, ADR 2010, Nr 1; R. Siciński, Postępowanie pojednawcze i wyjaśniające w nowym kodeksie postępowania cywilnego, Pal. 1967, Nr 1; W. Siedlecki, Glosa do uchw. I Co 21/60, NP 1962, Nr 2; tenże, O tzw. umowach procesowych, [w:] Księga pamiątkowa ku czci prof. Alfreda Ohanowicza. Studia z prawa zobowiązań, Warszawa–Poznań 1979; tenże, Postępowanie pojednawcze w sprawach cywilnych, [w:] Zbiór rozpraw z zakresu postępowania cywilnego. Księga pamiątkowa ku czci prof. W. Berutowicza, AUWr 1990, Nr 170; tenże, Przesłanki procesu cywilnego w świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego, Warszawa 1980; tenże, Stosunek postępowania karnego do postępowania cywilnego w świetle przepisów nowego Kodeksu postępowania cywilnego, Pal. 1966, Nr 9; tenże, Z problematyki ugody sądowej, ZNUJ 1985, Nr 41; tenże, Zasady wymiaru sprawiedliwości i naczelne zasady procesu cywilnego w świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego, ZNIBPS 1978, Nr 10; tenże, Zasady wyrokowania w procesie cywilnym, Warszawa 1957; W. Siedlecki, Z. Świeboda, Postępowanie cywilne. Zarys wykładu, Warszawa 2003, 2004; A. Skąpski, Ograniczenia dowodzenia w procesie cywilnym, Warszawa–Kraków 1981; M. Skibińska, Koszty mediacji w sprawach cywilnych, ADR 2009, Nr 3; taż, Mediacja w sprawach cywilnych – studium porównawcze na tle rozwiązań polskich i francuskich, Rej. 2008, Nr 3; taż, Zalety i wady mediacji jako sposobu rozwiązywania sporów cywilnych, ADR 2010, Nr 3; G. Skrzypczak, Prawnik a sposoby rozwiązywania sporów. Negocjacje i mediacje – wprowadzenie, cz. 1 i 2, MoP 2004, Nr 1 i 4; F. Słotwiński, O zasadach na których przepisy postępowania sądowego cywilnego opierać się powinny, Rocznik Towarzystwa Naukowego Krakowskiego 1847, t. III; P. Sobolewski, Mediacja w sprawach cywilnych, PPH 2006, Nr 2; tenże, Skutki prawne umowy o mediację, PPH 2007, Nr 8; M. Stanowska, Udostępnianie dziennikarzom akt sądowych i prokuratorskich, PS 2001, Nr 10; T. Stawecki, Jawność jako wartość prawa, SI 2004, t. XLIII; K. Stefko, Udział prokuratora w postępowaniu cywilnym, Warszawa 1956; W. Stojanowska, Fakultatywna mediacja w procesie o rozwód według znowelizowanego kodeksu postępowania cywilnego, Zesz. Prawn. UKSW 2006, Nr 6.2; T. Strumiłło, Skierowanie stron do mediacji przez sąd, ADR 2010, Nr 3; M. Stypułkowska, Zakres uprawnień prokuratora w postępowaniu cywilnym, 1957, Nr 12; P. Suski, Stowarzyszenia i fundacje, Warszawa 2011; System Prawa Prywatnego, t. 1, Prawo cywilne – część ogólna, pod red. M. Safjana, Warszawa 2012; I. Szaniawska, Organizacje pożytku publicznego, Sł. Prac. 2004, Nr 4; taż, Zakres podmiotowy pojęcia „organizacja pozarządowa”, Sł. Prac. 2005, Nr 2; R. Szarek, Udział prokuratora w procesie adhezyjnym, NP 1970, Nr 1; A. Szpunar, Z problematyki ugody w prawie cywilnym, PS 1995, Nr 9; A. Szumański, Koncyliacja jako forma rozstrzygania sporów gospodarczych, MoP 1997, Nr 2; P. Szustakiewicz, Udział prokuratora w postępowaniu cywilnym, PCiH 1971, Nr 8; M. Śladkowski, Zawezwanie do próby ugodowej w praktyce sądowej, MoP 2009, Nr 14; A. Świątkowski, Droga sądowa w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, Pal. 1986, Nr 5–6; Z. Świeboda, Pojęcie sprawy gospodarczej, PUG 1990, Nr 4; tenże, Rozstrzyganie sporów z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, NP 1985, Nr 6; R. Świerzak, Alternatywne metody rozwiązywania sporów. Przegląd zagadnień, Warszawa 2003; M. Taruffo, Prawda sądowa i powoływanie się na fakty w postępowaniu cywilnym, SP 1986, Nr 3–4; A. Torbus, Zawezwanie do zawarcia ugody w postępowaniu pojednawczym a problem nadużycia prawa, [w:] Jus et remedium. Księga jubileuszowa Profesora Mieczysława Sawczuka, pod red. A. Jakubeckego, J.A. Strzępki, Warszawa 2010; H. Trammer, Istota ugody sądowej według k.p.c. Odpowiedź na artykuł P. Sędziego A.W. Bartza, Głos Prawa 1937, Nr 1–2; tenże, Następcza bezprzedmiotowość procesu cywilnego, Kraków 1950; tenże, Ugoda wedle przepisów kodeksu postępowania cywilnego. Seminarium prawa i procesu cywilnego, Kraków 1933; R. Trzaskowski, Kompetencja sądu do ustalania nieważności czynności prawnych będących przejawem nadużywania pozycji dominującej oraz nieważności porozumień ograniczających konkurencję, Pal. 2009, Nr 9–10; J. Trzciński, Orzeczenia interpretacyjne Trybunału Konstytucyjnego, PiP 2002, Nr 1; P. Tuleja, Stosowanie Konstytucji RP w świetle zasady jej nadrzędności, Kraków 2003; J. Turek, Cywilne postępowanie pojednawcze, MoP 2004, Nr 5; tenże, Ugoda w procesie cywilnym, MoP 2005, Nr 2; A. Turliński, Miejsce sądu ochrony konkurencji i konsumentów w systemie organów ochrony prawnej, [w:] Ochrona konkurencji i konsumentów w Polsce i Unii Europejskiej (studia prawno-ekonomiczne), pod red. C. Banasińskiego, Warszawa 2005; M. Uliasz, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2008; tenże, Udział organizacji społecznych w postępowaniu cywilnym, [w:] Reforma postępowania cywilnego w świetle projektów Komisji Kodyfikacyjnej, pod red. K. Markiewicza, Warszawa 2011; A. Wach, Alternatywne metody rozwiązywania sporów sportowych, Warszawa 2005; tenże, Delimitacja mediacji i koncyliacji jako samodzielnych form ADR, R. Pr. 2005, Nr 2; tenże, Kształtowanie się zakresu drogi sądowej w sprawach cywilnych, NP 1980, Nr 10; tenże, Prawo do sądu w sprawach sportowych, Studia Iuridica 2008, Nr 48; tenże, Znaczenie ADR dla realizacji roszczeń w postępowaniu cywilnym, [w:] Ewolucja polskiego postępowania cywilnego wobec przemian politycznych, społecznych i gospodarczych. Materiały konferencyjne Ogólnopolskiego Zjazdu Katedr Postępowania Cywilnego. Szczecin–Niechorze 28–30.9.2007 r., Warszawa 2009; B. Walaszek, Powództwo prokuratora w niektórych sprawach o prawa stanu cywilnego a polskie prawo międzynarodowe prywatne, RPEiS 1963, Nr 1; M. Waligórski, Gwarancje wykrycia prawdy w procesie cywilnym, PiP 1953, Nr 8–9; tenże, Proces cywilny – funkcja i struktura, t. 1, Warszawa 1947; A. Wasilewski, Prawo do sądu w sprawach dyscyplinarnych, PS 2001, Nr 9; tenże, Przedstawianie pytań prawnych Trybunałowi Konstytucyjnemu przez sądy (art. 193 Konstytucji RP), PiP 1999, Nr 8; J. Waszczyński, Odszkodowanie za niesłuszne skazanie i bezzasadne aresztowanie w procesie karnym, Warszawa 1967; E. Waśkowski, Błędy i luki w kodeksie postępowania cywilnego, NPC 1933, Nr 2; tenże, Podręcznik procesu cywilnego, Wilno 1932; tenże, Podręcznik procesu cywilnego. Ustrój sądów cywilnych. Postępowanie sporne, Wilno 1932; tenże, Skarga, powództwo i prawo do ochrony sadowej, PPC 1937, Nr 9–10; tenże, System procesu cywilnego, Wilno 1932; tenże, Zasady procesu cywilnego, Rocznik Prawniczy Wileński 1930, t. IV; M. Wąsek-Wiaderek, Pytanie prejudycjalne do Trybunału Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich, Warszawa 2007; K. Weitz, Czy nowa kodyfikacja postępowania cywilnego, PiP 2007, Nr 3; tenże, Mediacja w sprawach gospodarczych, [w:] System Prawa Handlowego, t. 7, Postępowanie w sprawach gospodarczych, pod red. T. Wiśniewskiego, Warszawa 2007; tenże, Postępowanie w sprawach z zakresu ochrony konkurencji i konsumentów, regulacji energetyki, regulacji telekomunikacji i poczty oraz regulacji transportu kolejowego, [w:] System Prawa Handlowego, t. 7, Postępowanie w sprawach gospodarczych, pod red. T. Wiśniewskiego, Warszawa 2007; tenże, Reformen des Zivilprozessrechts in der Dritten Polnischen Republik, [w:] Die Entwicklung des Zivilprozessrechts in Mitteleuropa um die Jahrtausendwende. Reform und Kodifikation – Tradition und Erneuerung, pod red. T. Sutter-Somm, V. Harsagi, Zürich 2012; tenże, System koncentracji materiału procesowego według projektu zmian Kodeksu postępowania cywilnego, [w:] Reforma postępowania cywilnego w świetle projektów Komisji Kodyfikacyjnej, pod red. K. Markiewicza, Warszawa 2011; tenże, Zakres sądowej ochrony w sprawach cywilnych, PiP 1975, Nr 3; E. Wengerek, Koncentracja materiału procesowego w postępowaniu cywilnym, Warszawa 1958; tenże, Sądowe postępowanie egzekucyjne w sprawach cywilnych, Warszawa 1978; tenże, Udział prokuratora w postępowaniu cywilnym w świetle polskiej literatury prawniczej, SC 1963, t. III; R. Więckowski, Dopuszczalność drogi sądowej w sprawach cywilnych, Kraków 1991; tenże, Sądowe dochodzenie roszczeń a postępowanie przedsądowe, PiP 1990, Nr 2; A. Wilczyńska, Sprawa z zakresu administracji publicznej na tle pojęć sprawy administracyjnej i sprawy cywilnej – zagadnienia teoretycznoprawne, ZNSA 2008, Nr 5; C. Wiśniewski, Tworzenie i funkcjonowanie organizacji pozarządowych – wybrane problemy cywilnoprawne, Glosa 1999, Nr 4; J. Wiśniewski, Postępowanie ugodowe w sprawach ze stosunku pracy, NP 1982, Nr 1–2; L. Wiśniewski, O kryteriach zaliczania zrzeszeń do organizacji społecznych ludu pracującego, PiP 1974, Nr 4; P. Wiśniewski, Udział prokuratora w postępowaniu cywilnym, cz. 1, Prok. i Pr. 1997, Nr 10, cz. 2, Prok. i Pr. 1997, Nr 11; T. Wiśniewski, O aktualności koncepcji bezwzględnej nieważności niektórych decyzji administracyjnych, PS 2002, Nr 6; S. Włodyka, Konstytucyjna zasada sądowego wymiaru sprawiedliwości w PRL, PiP 1964, Nr 11; tenże Organizacja sądownictwa, Kraków 1959; tenże, Pojęcie postępowania cywilnego, jego rodzaje, [w:] Wstęp do systemu prawa procesowego cywilnego, pod red. J. Jodłowskiego, Warszawa 1974; tenże, Powództwo prokuratora w procesie cywilnym, Warszawa 1957; tenże, Społeczno-polityczne podłoże powództwa prokuratora w procesie cywilnym PRL, ZNUJ 1956, Nr 3; tenże, Strony w postępowaniu cywilnym, Katowice 1966; tenże, Udział prokuratora w świetle nowego ustawodawstwa, NP 1966, Nr 9; tenże, Ustrój organów ochrony prawnej, Warszawa 1968; tenże, Zbigniew Resich, „Poznanie prawdy w procesie cywilnym” – recenzja, PiP 1959, Nr 8–9; A. Włosińska, Prawo do sprawiedliwego procesu cywilnego w świetle orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, [w:] Współczesne przemiany postępowania cywilnego, pod red. P. Pogonowskiego, Warszawa 2010; T. Wojciechowski, Charakter prawny ugody sądowej, PS 2001, Nr 6; A. Wolter, Prawo cywilne. Zarys części ogólnej, Warszawa 1963; A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne. Zarys części ogólnej, Warszawa 2001; S. Wronkowska, M. Zieliński, Z. Ziembiński, Zasady prawa. Zagadnienia podstawowe, Warszawa 1974; A. Wróbel, Glosa do trzech wyroków Trybunału Konstytucyjnego, PS 2000, Nr 1; J. Wróblewski, Przepisy odsyłające, ZNUŁ, Nauki Humanistyczno-Społeczne 1964; W. Wrzecionek, Protokół z mediacji w sprawach z zakresu prawa cywilnego w formie aktu notarialnego, Rej. 2009, Nr 1; M. Wrzołek-Romańczuk, Charakter prawny obowiązku wyczerpania postępowania wewnątrzspółdzielczego, Spółdzielczy Kwartalnik Naukowy 1987, Nr 2; taż, Jeszcze w sprawie postępowań przedsądowych, PiP 1990, Nr 8; taż, Wybrane zagadnienia z pogranicza postępowania wewnątrzspółdzielczego i sądowego, Pal. 1989, Nr 1; A. Wyrozumska, Jednostka w Unii Europejskiej, [w:] Prawo Unii Europejskiej. Zagadnienia systemowe, pod red. J. Barcza, Warszawa 2002; J. Zajkowski, Wstęp do badań nad pojęciem interesu w prawie i w procesie cywilnym, Wilno 1935; Z. Zawadzka, Formy udziału prokuratora w postępowaniu cywilnym, Prok. i Pr. 2009, Nr 10; taż, Pozycja procesowa prokuratora w postępowaniu cywilnym, Prok. i Pr. 2010, Nr 6; F. Zedler, Glosa do post. SN z 5.11.2009 r., I CSK 16/09, OSP 2011, Nr 7–9; tenże, Glosa do uchw. SN z 23.10.1991 r., III CZP 103/91, OSP 1992, Nr 11–12; tenże, Glosa do uchw. SN z 20.9.1996 r., III CZP 72/96, PS 1998, Nr 1; tenże, Glosa do uchw. SN z 14.9.2005 r., III CZP 58/05, OSP 2006, Nr 10; tenże, Recenzja książki T. Misiuk, Udział organizacji społecznych w ochronie praw obywateli w sądowym postępowaniu cywilnym, Warszawa 1972, Warszawa–Poznań 1973; R. Zegadło, Mediacja w sprawach rodzinnych i opiekuńczych, Rodzina i Prawo 2006, Nr 1; tenże, Mediacja w toku postępowania cywilnego – uwagi na tle projektu Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego, [w:] Rozprawy prawnicze. Księga pamiątkowa Profesora Maksymiliana Pazdana, pod red. L. Ogiegło, W. Popiołka, M. Szpunara, Kraków 2005; T. Zembrzuski, Droga sądowa w sprawie o ustalenie wysokości opłaty rocznej za użytkowanie wieczyste, MoP 2011, Nr 23; tenże, Glosa do wyr. SN z 23.3.2007 r., V CSK 60/07, OSP 2008, Nr 2; tenże, Rola Prokuratora Generalnego w cywilnym postępowaniu kasacyjnym, Prok. i Pr. 2006, Nr 2; tenże, Skarga kasacyjna. Dostępność w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2009; A. Zieliński, Prawo do sądu a struktura sądownictwa, PiP 2003, Nr 4; A. Zienkiewicz, Mediator w sprawach cywilnych, Rej. 2005, Nr 5; tenże, Studium mediacji. Od teorii ku praktyce, Warszawa 2007; J. Zimmermann, Z problematyki sporów kompetencyjnych między organami administracji państwowej a sądami, PiP 1989, Nr 3; M. Zubik, Sprawowanie wymiaru sprawiedliwości w świetle Konstytucji i orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, PS 2005, Nr 3; M. Żurawska, Mediacja – nowa metoda rozwiązywania sporów z zakresu prawa pracy, [w:]Arbitraż i mediacja jako instrumenty wspierania przedsiębiorczości, „Ius et Administratio”, zeszyt specjalny, Rzeszów 2006.

Art. 1.¹ [Sprawy cywilne]

Kodeks postępowania cywilnego normuje postępowanie sądowe w sprawach ze stosunków z zakresu prawa cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego oraz prawa pracy, jak również w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych oraz w innych sprawach, do których przepisy tego Kodeksu stosuje się z mocy ustaw szczególnych (sprawy cywilne).

Spis treści

Nb

I.

Uwagi ogólne

1

A.

Cel i charakter przepisu

1

B.

Geneza pojęcia sprawa cywilna

2

C.

Pojęcie sprawy cywilnej. Rodzaje spraw

3

D.

Kryteria oceny charakteru sprawy jako sprawy cywilnej

14

E.

Sprawa cywilna a powództwo

16

I. Uwagi ogólne

A. Cel i charakter przepisu

Nb 1

1. Uregulowanie art. 1 KPC poprzez wprowadzenie definicji legalnej sprawy cywilnej ma na celu dookreślenie kategorii sporów, które są rozstrzygane w postępowaniu cywilnym. Pojęcie sprawy cywilnej musi być odczytywane łącznie z pojęciem drogi sądowej (art. 2 KPC) oraz autonomicznym terminem „sprawa” w ujęciu konstytucyjnym (art. 45 ust. 1, art. 77 ust. 2 i art. 177 Konstytucji RP). Pojęcie sprawy cywilnej rozumiane jest szeroko (zob. post. SN z 22.4.1998 r., I CKN 1000/97, OSNC 1999, Nr 1, poz. 6; uzasadnienie uchw. SN(7) z 12.3.2003 r., III CZP 85/02, OSNC 2003, Nr 10, poz. 129; post. SN z 14.9.2004 r., III CK 566/03, Legalis; post. SN z 4.12.2009 r., III CSK 75/09, Legalis; post. SN z 4.2.2009 r., II PK 226/08, OSNAPiUS 2010, Nr 19–20, poz. 238; por. wyr. TK z 10.7.2000 r., SK 12/99, OTK 2000, Nr 5, poz. 143). W zakresie, w którym w postępowaniu cywilnym rozpoznawane są sprawy cywilne przez sąd krajowy jako sąd unijny, winno być uwzględnione pojęcie sprawy wspólnotowej (zob. Ł. Błaszczak, Sprawa cywilna z elementem wspólnotowym, passim; D. Miąsik, Pojęcie sprawy wspólnotowej z perspektywy właściwości Izby Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych Sądu Najwyższego (zarys problematyki), [w:] Studia i analizy Sądu Najwyższego, pod red. K. Ślebzaka, W. Wróbla, Warszawa 2008, s. 227 i n.). Ma to miejsce np. w sprawach rozpoznawanych w europejskich postępowaniach transgranicznych (europejskim postępowaniu nakazowym, czy europejskim postępowaniu w sprawie drobnych roszczeń), jak również w sprawach o uzyskanie zaświadczenia europejskiego tytułu egzekucyjnego, o stwierdzenie wykonalności europejskiego nakazu zapłaty, czy o zaświadczenia dotyczącego orzeczenia wydanego w europejskim postępowaniu w sprawie drobnych roszczeń.

B. Geneza pojęcia sprawa cywilna

Nb 2

1. W Kodeksie postępowania cywilnego z 1930 r. nie zdefiniowano pojęcia sprawy cywilnej. Niemniej jednak w oparciu o art. 1 d.KPC, który posługiwał się pojęciem sprawy cywilnej, w piśmiennictwie przyjmowano, że „sprawami cywilnymi” w rozumieniu art. 1 d.KPC są spory („postępowania sporne”) o prawa podmiotowe wynikające z przedmiotowego prawa cywilnego („spory o prawa prywatne” – art. 2 d.KPC). Do kategorii spraw cywilnych zaliczano także sprawy handlowe (tak J.J. Litauer, Komentarz, s. 1). Podkreślić należy, iż samo pojęcie sprawy cywilnej było dyskusyjne w doktrynie. Na gruncie Kodeksu postępowania cywilnego z 1930 r. postulowano wprowadzenie zamiast pojęcia sprawy cywilnej – pojęcia sprawy cywilnoprocesowej. Już wówczas wskazywano, że pojęcie spraw rozpoznawanych w postępowaniu cywilnym obejmuje nie tylko spory o prawa prywatne, lecz także spory o charakterze publicznoprawnym, wyraźnie sądom powszechnym przekazane. W ten sposób dochodzono do pojęcia sprawy procesowocywilnej w znaczeniu formalnym, obejmującej wszystkie spory, w których dopuszczalna jest droga procesu cywilnego. Podkreślano, że pojęcie sprawy cywilnoprocesowej nie jest równoznaczne wyłącznie z pojęciem sporu prywatnoprawnego (zob. S. Gołąb, Zarys polskiego procesu cywilnego, s. 26–27). Dopiero ustawą z 20.7.1950 r. o zmianie przepisów postępowania w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 3, poz. 349 ze zm.) od 2.10.1950 r. zastąpiono termin „spory o prawa prywatne” z art. 2 d.KPC terminem „sprawa cywilna”. Definicja legalna pojęcia sprawy cywilnej została wprowadzona przez obecny Kodeks postępowania cywilnego z 1964 r. W pierwotnym brzmieniu przez to pojęcie rozumiano postępowanie sądowe w sprawach ze stosunków z zakresu prawa cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego oraz prawa pracy, jak również w innych sprawach, do których przepisy tego Kodeksu stosuje się z mocy ustaw szczególnych. Ustawą z 18.4.1985 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 20, poz. 86) pojęciem sprawy cywilnej objęto również sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych.

C. Pojęcie sprawy cywilnej. Rodzaje spraw

Nb 3

1. W pojęciu sprawy cywilnej określenie „sprawa” używane jest w znaczeniu tego, co jest załatwiane w postępowaniu cywilnym. Określenie sprawy jako cywilnej przyjęte przez ustawodawcę w Kodeksie postępowania cywilnego zasadniczo oparte jest na kryterium materialnoprawnym, związanym z charakterem danego stosunku prawnego oraz na kryterium formalnym, wyrażającym się w przekazaniu określonej sprawy do zakresu działania sądów powszechnych. W konsekwencji ustawodawca w przepisie art. 1 KPC, definiując pojęcie sprawy cywilnej, wyróżnił kategorie spraw cywilnych w znaczeniu materialnym oraz spraw cywilnych w znaczeniu formalnym. W doktrynie ponadto wyodrębnia się: sprawy cywilne według ich natury, sprawy, które nie są sprawami cywilnymi, lecz formalnie za takie z punktu widzenia prawa procesowego muszą uchodzić, gdyż z mocy ustaw szczególnych należy do nich stosować przepisy Kodeksu postępowania cywilnego, oraz sprawy cywilne według ich natury, które przepisy szczególne przekazują do właściwości innych organów (tak R. Więckowski, Dopuszczalność drogi sądowej, s. 24).

Nb 4

2. Sprawy cywilne w znaczeniu materialnym co do zasady odnoszą się do roszczeń wywodzących się ze stosunków cywilnoprawnych sensu largo. Jest tak dlatego, że dochodzone roszczenie nie powinno mieć odmiennego charakteru niż stosunek prawny, z którego się ono wywodzi (zob. Z. Resich, Istota procesu cywilnego, s. 61 i n.). Przyjmując, że stosunkiem prawnym jest prawnie uregulowany stosunek społeczny (B. Gawlik, Stosunek cywilnoprawny, s. 177–178 i literatura tam przywołana), stosunkiem cywilnoprawnym sensu largo jest stosunek prywatnoprawny pomiędzy co najmniej dwoma podmiotami, którego treść stanowią określone prawa i obowiązki wynikające z prawa cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego czy prawa pracy. Konsekwencją tego stanu rzeczy jest objęcie pojęciem sprawy cywilnej w znaczeniu materialnoprawnym sporów w sprawach ze stosunków z zakresu prawa cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego czy prawa pracy. Ze względu na metodę regulacji wyróżnia się: stosunki cywilnoprawne, stosunki administracyjnoprawne oraz stosunki karnoprawne. Tradycyjnie przyjmowano, że kryterium wyróżniającym stosunki cywilnoprawne jest metoda regulacji oparta na zasadzie równości (równorzędności) stron oraz ekwiwalentności świadczeń (A. Wolter, Prawo cywilne, s. 21 i n.; S. Grzybowski, Prawo cywilne i jego systematyka, s. 19; B. Gawlik, Stosunek cywilnoprawny, s. 179; A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 16 i n.). Podkreśla się także, że stosunki cywilnoprawne wyróżniają się zasadniczo: równością podmiotów, dobrowolnością nawiązania, a – jeśli chodzi o stosunki zobowiązaniowe – swobodą określania ich treści. Z kolei cechą charakterystyczną stosunków administracyjnoprawnych jest zasadniczo brak równości podmiotów, brak dobrowolności nawiązania i swobody ustalenia treści, a także przede wszystkim poddanie ich normom o charakterze kogencyjnym. Cechą swoistą stosunków karnoprawnych jest to, że nawiązują się w następstwie popełnienia przez określonego sprawcę czynu zabronionego, brak jest w nich równouprawnienia stron, poddane są przede wszystkim normom o charakterze kogencyjnym oraz występuje charakterystyczna sankcja karna (tak Z. Banaszczyk, [w:] System Prawa Prywatnego, t. 1, Prawo cywilne – część ogólna. pod red. M. Safjana, Warszawa 2012, s. 938). Wydaje się, że obecnie uzasadnione jest także podkreślenie charakteru sprawy cywilnej w znaczeniu materialnym z pespektywy zasadniczego podziału na prawo prywatne i publiczne. Zaakcentować należy, iż sądy cywilne mają za zadanie sprawdzać i ustalać słuszność „żądań, które z reguły dotyczą stosunków prywatno-prawnych, tj. takich, w których obie strony występują w charakterze samoistnych, jedna od drugiej niezależnych i równouprawnionych jednostek” (tak E. Waśkowski, Podręcznik procesu cywilnego, s. 136). Z kolei jeśli „chociażby jedna ze stron występuje w roli organu władzy państwowej, któremu podporządkowana jest druga strona, to taki stosunek ma charakter publicznoprawny, a żądania wynikające z niego są publicznoprawne i podlegają kompetencji władz administracyjnych”, a zatem „orzecznictwu sądów cywilnych podlegają żądania wynikające ze stosunków wzajemnych osób prywatnoprawnych między sobą, jak i z ich stosunków do organów państwa i związków samorządowych, o ile organa te biorą udział w obrocie cywilnym w charakterze osób prywatnych. Procesy, których przedmiot stanowią żądania tego rodzaju, zwą się sprawami cywilnymi (art. 1)” (tamże). Także w orzecznictwie podkreśla się, że sprawa cywilna wymaga przy tym pozostawania dwóch lub więcej podmiotów w stosunku prawnym, regulowanym przepisami kodeksu cywilnego i innymi ustawami, którego podmioty – w wypadku sporu – występują jako równorzędni partnerzy. Jeżeli natomiast jeden z nich uzyskuje pozycję podmiotu działającego z mocy swej władzy zwierzchniej, to stosunek taki nie jest stosunkiem cywilnoprawnym (zob. m.in. post. SN z 4.4.2003 r., III CZP 11/03, Prok. i Pr. 2003, Nr 9, poz. 34; post. SN z 14.9.2004 r., III CK 566/03, Legalis; post. SN z 11.1.2001 r., IV CKN 1630/00, Legalis; uzasadnienie uchw. SN(7) z 12.3.2003 r., III CZP 85/02, OSNC 2003, Nr 10, poz. 129; uzasadnienie uchw. SN z 5.10.2001 r., III CZP 46/01, OSNC 2002, Nr 7–8, poz. 85; uzasadnienie post. z 28.5.1997 r., III CKU 24/97, OSP 1998, Nr 3, poz. 61; uzasadnienie uchw. SN z 28.11.1974 r., III CZP 76/74, OSNCP 1975, Nr 7–8, poz. 108; orz. SN z 13.5.1958 r., 2 CR 384/58, PiP 1961, Nr 2, s. 296; zob. także wyr. TK z 29.4.2003 r., SK 24/02, OTK-A 2003, Nr 4, poz. 33).
Zauważyć także należy, iż interpretacyjnym wyr. TK z 10.7.2000 r. (SK 12/99, OTK 2000, Nr 5, poz. 143) art. 1 KPC, rozumiany w ten sposób, iż w zakresie pojęcia sprawy cywilnej nie mogą się mieścić roszczenia dotyczące zobowiązań pieniężnych, których źródło stanowi decyzja administracyjna, został uznany za niezgodny z art. 45 ust. 1 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP. Wyrok ten pozbawiony jest całkowicie waloru praktycznego, albowiem niekwestionowany jest pogląd, że decyzja administracyjna (akt administracyjny) może stanowić źródło zobowiązań prywatnoprawnych (odnośnie do krytyki tego orzeczenia szerzej zob. J. Gudowski, [w:] Komentarz, t. I, pod red. T. Erecińskiego, 2012, passim).
Sprawy cywilne w znaczeniu materialnym, będące cywilnymi ze swojej natury na mocy decyzji ustawodawcy mogą być przekazane do kompetencji innych organów, w innym wypadku będą rozpoznane w postępowaniu cywilnym przez sąd powszechny. Sprawami cywilnymi co do istoty rozpoznanymi przez sądy karne są m.in. sprawy o roszczenia określone w art. 8–9 ustawy z 23.2.1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz.U. Nr 34, poz. 149 ze zm.). Cywilnoprawny (nie publicznoprawny) charakter mają również roszczenia o odszkodowanie za niesłuszne skazanie, tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie, niemniej jednak podlegają one rozpoznaniu według przepisów Kodeksu postępowania karnego (art. 552–559 KPK); jeśli jednak poszkodowany domaga się odszkodowania z tytułu nieprawidłowego przebiegu wykonania kary albo tymczasowego aresztowania lub zatrzymania, gdy nie zachodzi niesłuszne skazanie albo oczywiście bezzasadne aresztowanie lub zatrzymanie, właściwa jest droga postępowania cywilnego. Droga procesu cywilnego jest także właściwa dla rozpoznawania roszczeń odszkodowawczych za niesłuszne skazanie obwinionego w postępowaniu w sprawach o wykroczenia. Droga procesu cywilnego przysługuje także osobie trzeciej, która zgłasza roszczenie do mienia objętego przepadkiem przedmiotów (art. 421 KPK; tak J. Gudowski, [w:] Komentarz, t. I, pod red. T. Erecińskiego, 2012, passim).

Nb 5

3. Sprawami cywilnymi w znaczeniu formalnym są sprawy niemające charakteru spraw cywilnych w znaczeniu materialnym, z woli zaś ustawodawcy poddane właściwości sądów powszechnych i SN. W szczególności sprawami cywilnymi w znaczeniu formalnym są:

1) ujęte w Kodeksie postępowania cywilnego:

a) sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych (tak S. Włodyka, Pojęcie postępowania cywilnego, jego rodzaje, s. 269 i n.; E. Modliński, Stosunki prawne, s. 1605; T. Ereciński, Nowelizacja Kodeksu postępowania cywilnego, s. 22; R. Więckowski, Dopuszczalność drogi sądowej w sprawach cywilnych, s. 46; M. Cholewa-Klimek, Postępowanie sądowe, s. 78 i n.; K. Antonow, Sprawy, s. 109–110; odmiennie Z. Świeboda, Rozstrzyganie sporów, s. 27; K. Kolasiński, Charakter prawny sporów z zakresu ubezpieczenia społecznego, Toruń 1974, s. 113; J. Mazurek, J. Sieklucki, Nowe uregulowanie ochrony sądowej w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, NP 1988, Nr 2–3, s. 53; J. Mazurek, Zakres ochrony cywilnosądowej w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, Lublin 1989, s. 155; zob. również uzasadnienie uchw. SN(7) z 26.3.1982 r., III CZP 61/80, OSNCP 1982, Nr 11–12, poz. 161, z glosą J. Ławrynowicza, NP 1984, Nr 2, s. 120);

b) wyjątkowo niektóre sprawy z zakresu prawa pracy, jak np. oparte w pełni na zasadzie podporządkowania stron (m.in. sprawy z o naruszenie przepisów bhp, czy żądanie uchylenia kary porządkowej), czy pozostałe sprawy z zakresu prawa pracy w rozumieniu art. 476 § 1 pkt 2 KPC, obejmujące roszczenia o charakterze administracyjnoprawnym, jak np. sprawy o roszczenia członków rolniczych spółdzielni produkcyjnych i ich domowników w zakresie świadczeń związanych z okresem ciąży, urodzeniem i wychowaniem małego dziecka (art. 161 § 1 ustawy z 16.9.1982 r. – Prawo spółdzielcze, tekst jedn. Dz.U. z 2003 r. Nr 188, poz. 1848 ze zm.);

c) sprawy z zakresu ochrony konkurencji i konsumentów (art. 479²⁸–479³⁵ KPC), regulacji energetyki (art. 479⁴⁶–479⁵⁶ KPC, art. 30 ust. 3 ustawy z 10.4.1997 r. – Prawo energetyczne, tekst jedn. Dz.U. z 2012 r. poz. 1059), telekomunikacji i poczty (art. 479⁵⁷–479⁶⁷ KPC, art. 206 ustawy z 16.7.2004 r. – Prawo telekomunikacyjne, Dz.U. Nr 171, poz. 1800 ze zm.) oraz regulacji transportu kolejowego (art. 479⁶⁸–479⁷⁸ KPC) dotyczące sporów przedsiębiorcy i organu administracji publicznej z decyzji lub postanowienia wydanego przez ten organ w trybie postępowania administracyjnego (zob. K. Gajda-Roszczynialska, Sprawy, passim; K. Weitz, Postępowanie w sprawach z zakresu ochrony konkurencji i konsumentów, s. 139–140; A. Turliński, Miejsce sądu ochrony konkurencji i konsumentów w systemie organów ochrony prawnej, s. 62; odmiennie K. Piasecki, który uważa te sprawy za sprawy administracyjno-cywilne; zob. K. Piasecki, Postępowanie sądowe i arbitrażowe, s. 174) oraz sprawy z odwołania od decyzji Przewodniczącego Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji (art. 56 ustawy z 29.12.1992 r. o radiofonii i telewizji (tekst jedn. Dz.U. z 2011 r. Nr 43, poz. 226 ze zm.);

d) sprawy o przepadek rzeczy będących towarami na rzecz Skarbu Państwa (art. 610¹–610⁵ KPC w zw. z art. 31 ustawy z 19.3.2004 r. – Prawo celne, Dz.U. Nr 68, poz. 622 ze zm.) oraz sprawy o przepadek pojazdów (art. 610⁶–610⁷ KPC w zw. z art. 130a ustawy z 20.6.1997 r. – Prawo o ruchu drogowym);

e) sprawy z zakresu przepisów o przedsiębiorstwach państwowych i samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego (art. 691¹–691¹⁹ KPC oraz art. 63 ustawy z 25.9.1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych, tekst jedn. Dz.U. z 2002 r. Nr 112, poz. 981 ze zm.; art. 42 i 44–46 ustawy z 25.9.1981 r. o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego, Dz.U. Nr 24, poz. 123 ze zm.);

f) sprawy o umorzenie książeczki oszczędnościowej na okaziciela, jak i książeczki imiennej art. 893² KPC w zw. z dekretem z 10.12.1946 r. o umarzaniu utraconych dokumentów (Dz.U. z 1947 r. Nr 5, poz. 20);

2) ujęte w ustawach szczególnych:

a) sprawy o unieważnienie, sprostowanie, ustalenie treści oraz sporządzenie aktu stanu cywilnego (art. 30–33 i 86 ust. 3 PrASC);

b) sprawy o odtworzenie dyplomów naukowych i świadectw z ukończenia szkół, praktyki zawodowej oraz nauki zawodu (art. 5 dekretu z 7.7.1945 r. o odtworzeniu dyplomów i świadectw ukończenia nauki, Dz.U. Nr 27, poz. 164 ze zm.);

c) sprawy o umorzenie utraconych dokumentów (art. 1 dekretu z 10.12.1946 r. o umarzaniu utraconych dokumentów, Dz.U. z 1947 r. Nr 5, poz. 20) oraz sprawy o umorzenie wekslu (art. 96 PrWeksl);

d) sprawy o wydanie wypisu aktu notarialnego przez kancelarię notariusza osobom, które nie były stronami czynności i dla których nie zastrzeżono w akcie prawa otrzymania wypisu (art. 110 § 1 i 2 PrNot), sprawy o rozpoznawanie zażaleń na odmowę dokonania czynności notarialnej (art. 83 § 1 PrNot);

e) sprawy o wpis partii politycznej do ewidencji (art. 22 ustawy z 27.6.1997 r. o partiach politycznych (tekst jedn. Dz.U. z 2011 r. Nr 155, poz. 924);

f) tzw. sprawy wyborcze, tj. sprawy związane z wyborami: Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej oraz do Sejmu, Senatu i rad gmin, rad powiatów i sejmików województw, a także do Parlamentu Europejskiego oraz związane z udziałem w referendum, a dotyczące nieprawidłowości w rejestrach i spisach wyborców, zgłaszania oraz rejestracji kandydatów na Prezydenta, posłów i senatorów, protestów przeciwko ważności wyborów i referendum i wniosków kwestionujących prawidłowość prowadzenia kampanii wyborczych (art. 20 § 5, art. 111 § 2, art. 145 § 3 i 5, art. 149 § 8, art. 205 § 2, art. 242 § 1, art. 250 § 2, art. 282 § 2, art. 300 § 2, art. 304 § 7, art. 323 § 1, art. 367 § 2, art. 393 § 1, art. 404 § 2 KWyb, art. 35 ust. 2 i 3 ustawy z 15.9.2000 r. o referendum lokalnym, Dz.U. Nr 88, poz. 985 ze zm. i art. 63 ust. 8 ustawy z 14.3.2003 r. o referendum ogólnokrajowym, Dz.U. Nr 57, poz. 507 ze zm.);

g) sprawy dotyczące zastosowania poddania się osoby leczeniu w zakładzie lecznictwa odwykowego (art. 26 ust. 2 ustawy z 26.10.1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi, tekst jedn. Dz.U. z 2012 r. poz. 1356 ze zm.);

h) sprawy z zakresu ochrony zdrowia psychicznego (art. 42–49 ustawy z 19.8.1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego, tekst jedn. Dz.U. z 2011 r. Nr 231, poz. 1375 ze zm.);

i) sprawy o uchylenie uchwały walnego zgromadzenia spółdzielni z powodu jej sprzeczności z postanowieniami statutu lub dobrymi obyczajami albo godzącej w interesy spółdzielni lub mającej na celu pokrzywdzenie członka (art. 42 § 3 i 4 PrSpółdz);

j) sprawy o uchylenie sprzecznych z prawem uchwał organów samorządowych (np. art. 13 ustawy z 19.4.1991 r. o izbach aptekarskich (tekst jedn. Dz.U. z 2008 r. Nr 136, poz. 856 ze zm.), art. 19 ustawy z 2.12.2009 r. (Dz.U. Nr 219, poz. 1708), art. 15 ustawy z 21.12.1990 r. (tekst jedn. Dz.U. z 2009 r. Nr 93, poz. 767 ze zm.), art. 10 ustawy z 1.7.2011 r. o samorządzie pielęgniarek i położnych (Dz.U. Nr 174, poz. 1038), art. 14 PrAdw, art. 68 ustawy z 29.8.1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji (tekst jedn. Dz.U. z 2011 r. Nr 231, poz. 1376 ze zm.), art. 47 PrNot, art. 47 RadPrU, art. 56 ustawy z 11.4.2001 r. o rzecznikach patentowych (tekst jedn. Dz.U. z 2011 r. Nr 155, poz. 925 ze zm.).

Sprawy cywilne w znaczeniu formalnym będą rozpoznane przez sąd powszechny w postępowaniu cywilnym wówczas, jeśli ustawodawca w sposób wyraźny przekaże je do rozpoznania sądowi powszechnemu w postępowaniu cywilnym (z zastrzeżeniem konstrukcji „sprawy” w ujęciu konstytucyjnym; zob. poniżej).

Nb 6

4. Pojęcie spraw w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji RP ma charakter autonomiczny i obejmuje również sprawy, które nie są sprawami cywilnymi, administracyjnymi lub karnymi; sprawy te rozpoznaje sąd powszechny w postępowaniu cywilnym (tak m.in. post. SN z 19.12.2003 r., III CK 319/03, OSNC 2005, Nr 2, poz. 31, oraz z 5.12.1997 r., Ts 1/97, OTK 1998, Nr 2, poz. 17; wyr. TK z 10.7.2000 r., SK 12/99, OTK 2000, Nr 5, poz. 143; post. TK z 14.11.2007 r., SK 53/06, OTK-A 2007, Nr 10, poz. 139; por. także J. Trzciński, uwaga 7 do art. 79, [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, t. II, pod red. L. Garlickiego, 2001, passim). Pojęcie spraw w znaczeniu konstytucyjnym ma swoje źródło w prawie do sądu oraz domniemaniu prawa do sądu. Prawo do sądu jest odrębnym i niezależnym prawem przysługującym jednostce w stosunku do państwa i stanowi podstawę do wystąpienia z roszczeniem o rozstrzygnięcie sprawy przez sąd (zob. uzasadnienie post. SN z 6.4.2000 r., II CKN 285/00, OSNC 2000, Nr 10, poz. 188). Z treści art. 184 zw. z art. 177 Konstytucji RP wyprowadza się domniemanie prawa do sądu w znaczeniu właściwości sądu cywilnego (zob. Z. Czeszejko-Sochacki, Prawo do sądu, s. 95; por. np. post. SN z 21.5.2002 r., III CK 53/02, OSNC 2003, Nr 2, poz. 31, oraz z 19.12.2003 r., III CK 319/03, OSNC 2005, Nr 2, poz. 31). W szczególności w uzasadnieniu uchw. SN(7) z 29.6.2006 r. (III PZP 1/06, OSNAPiUS 2007, Nr 3–4, poz. 37) stwierdzono, że: „Zgodnie z art. 177 Konstytucji RP, sądy powszechne sprawują wymiar sprawiedliwości we wszystkich sprawach, z wyjątkiem spraw ustawowo zastrzeżonych dla właściwości innych sądów. Ustrojodawca w tym przepisie postanowił, że to na sądach powszechnych spoczywa zasadniczy ciężar sprawowania wymiaru sprawiedliwości w imieniu Rzeczpospolitej Polskiej, a ich właściwość jest niejako domniemana, co oznacza, że w braku wyraźnego zastrzeżenia ustawowego to właśnie sądy powszechne właściwe są do rozpatrzenia sprawy”. Tym samym – jak wskazał TK w wyr. z 9.6.1998 r. (K 28/97, OTK 1998, Nr 4, poz. 50) – konstytucyjna gwarancja prawa do sądu oznacza, że „ustawodawcy zwykłemu pozostaje jedynie swoboda wyboru właściwej drogi sądowej – przed sądem powszechnym lub administracyjnym, a w braku wskazania, iż w konkretnej sprawie, z którą zainteresowany zwrócił się do sądu powszechnego, kompetentny jest inny sąd – sąd powszechny powinien sprawę rozpoznać merytorycznie. Tak należy rozumieć konsekwencje konstytucyjnego domniemania ustanowionego w art. 177 ustawy zasadniczej”. Z kolei w uzasadnieniu wyr. z 9.12.2003 r. (P 9/02, OTK-A 2003, Nr 9, poz. 100), TK stwierdził, że „w doktrynie art. 177 Konstytucji określa się mianem «swoistego domniemania drogi sądowej», pozostawiającego ustawodawcy wybór pomiędzy sądem powszechnym a sądem administracyjnym; w braku wyraźnego wskazania, że sądem właściwym jest sąd administracyjny (albo wojskowy), podmiot domagający się ochrony swoich praw powinien zwrócić się do sądu powszechnego; z drugiej strony – jeśli takie wyraźne wskazanie ustawowe istnieje, to sąd powszechny nie może sprawy rozpatrzyć, zaś sąd administracyjny nie może jej rozpatrzenia odmówić; konstytucyjne uregulowanie przesądza, że kompetencja sądu powszechnego nie musi wynikać z pozytywnej normy ustawowej ją przewidującej, bowiem wystarcza brak ustawowej regulacji ustanawiającej kompetencję innego sądu”. Praktyczną konsekwencją jest to, że zasadniczo każda sprawa wniesiona do sądu zawierająca roszczenie objęte prawem do sądu musi być rzeczywiście rozpoznana i rozstrzygnięta. Przykładowo należy wskazać, że przyjmuje się, że o dopuszczalności drogi sądowej nie decyduje obiektywne istnienie prawa podmiotowego, lecz twierdzenie strony o jego istnieniu. Jeśli zatem powód twierdzi, że pomiędzy nim i pozwanym istnieje stosunek cywilnoprawny i zgłasza żądanie wydania orzeczenia o roszczeniu, które z tego stosunku ma wynikać, to w każdym wypadku konieczna jest autorytatywna merytoryczna wypowiedź bezstronnego i niezawisłego sądu na temat zgłoszonego żądania, również wtedy, gdy jego nieuwzględnienie wydaje się z góry oczywiste (por. post. SN z 19.12.2003 r., III CK 319/03, OSNC 2005, Nr 2, poz. 31, oraz z 4.12.2009 r., III CSK 75/09, Legalis). Z uwagi na domniemanie właściwości sądu cywilnego z art. 177 Konstytucji RP we wszystkich sprawach, z wyjątkiem spraw ustawowo zastrzeżonych dla właściwości innych sądów, sąd powszechny (cywilny) – odrzucając pozew z powodu niedopuszczalności drogi sądowej – nie może poprzestać na stwierdzeniu, że sprawa przedstawiona do rozstrzygnięcia nie jest sprawą cywilną w rozumieniu art. 1 KPC, lecz ma obowiązek wskazać sąd, dla którego właściwości rozpoznanie tej sprawy, na którymkolwiek jej etapie, zostało ustawowo zastrzeżone (zob. uzasadnienie wyr. SN z 12.12.1997 r., I CK 370/97). Sąd nie może również odrzucić pozwu z tego powodu, że do rozpoznania sprawy właściwy jest organ administracji publicznej lub sąd administracyjny, jeśli droga administracji publicznej lub sąd administracyjny uznały się w tej sprawie za niewłaściwe. W przypadku uprzedniego negatywnego orzeczenia organu administracji publicznej lub sądu administracyjnego (art. 66 § 3 KPA i art. 58 § 1 pkt 1 PrPostSAdm dla spraw, które nie są sprawami cywilnymi ani w ujęciu materialnym, ani formalnym – zgodnie z art. 177 i 45 Konstytucji RP – mimo niedoskonałości unormowań prawno-procesowych – właściwy będzie sąd powszechny, który rozpozna tę sprawę w postępowaniu cywilnym. W takiej sprawie „niecywilnej” z natury lub z woli ustawodawcy, ale niebędącej także sprawą karną – poszczególne instytucje procesu cywilnego będą, w zależności od przedmiotu, żądania oraz konfiguracji podmiotowej, stosowane wprost, inne odpowiednio, a jeszcze inne przy zastosowaniu analogii (P. Pogonowski, Realizacja prawa do sądu, s. 5). Takie unormowanie prawa do sądu rodzi po stronie ustawodawcy obowiązek szczegółowego normowania postępowań w sprawach niemieszczących się w definicji art. 1 KPC ani nietoczących się według innych przepisów. Inaczej w zasadzie wszelkie sprawy niewyłączone w sposób wyraźny z drogi sądowej mogą być są rozpoznawane przez sądy powszechne w postępowaniu cywilnym.

Nb 7

5.  J. Gudowski podkreśla, że poza zakresem spraw rozpoznawanych w postępowaniu cywilnym mieści się pewna kategoria spraw niezawierająca się w konstytucyjnym prawie do sądu. Są to „sprawy niemające cech sporu prawnego, nieoparte na stosunkach cywilnoprawnych, administracyjnoprawnych (publicznoprawnych) lub niedotyczące zasadności zarzutów prawnokarnych ani też nieodnoszone do ochrony wolności konstytucyjnych, a mimo to przedstawiane pod osąd”. Prawo do sądu nie przysługuje w sprawie, która jest w istocie tylko pozorem sprawy (w ujęciu konstytucyjnym albo sądowym); w takiej sytuacji podjęcie sądowej ochrony określonych interesów nie jest w ogóle możliwe (tak J. Gudowski, [w:] Komentarz, t. I, pod red. T. Erecińskiego, 2012, passim). Wątpliwości budzą sprawy, które są absurdalne, irracjonalne albo mają wymiar żartobliwy (tak J. Gudowski, Wpływ Konstytucji i orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego na pojęcie dopuszczalności drogi sądowej, s. 426).

Nb 8

6. W postępowaniu cywilnym ochrony prawnej udziela się podmiotom w związku z naruszeniem lub zagrożeniem określonych interesów prawnych (zob. H. Trammer, Następcza bezprzedmiotowość, s. 13). Przy czym przez pojęcie interesu rozumie się potrzebę, korzyść lub dobro (tak T. Rowiński, Interes prawny, s. 7). W najszerszym znaczeniu pojęcie interesu występuje w znaczeniu konkretnej potrzeby stworzenia lub utrzymania takiego stanu rzeczy, który z punktu widzenia osoby odczuwającej potrzebę jest dla niej korzystny (zob. J. Zajkowski, Wstęp do badań, s. 1 i n.; T. Rowiński, Interes prawny, s. 6–7). Przy czym nie każdy interes rozumiany jako subiektywna potrzeba określonego podmiotu podlega ochronie w postępowaniu cywilnym, a jedynie interes mający prawny charakter. Podsumowując, interes prawny to obiektywna, czyli rzeczywiście istniejąca, a nie tylko hipotetyczna, czyli twierdzona przez stronę i subiektywna potrzeba ochrony prawnej (T. Rowiński, Interes prawny, s. 15; R. Logschamps de Bérier, Wstęp, s. 67).

Nb 9

7. Przy uwzględnieniu charakteru prawnego chronionego dobra w ogólności wyróżnić można sprawy cywilne o ochronę interesów indywidualnych, interesów grupowych oraz interesów zbiorowych.

Nb 10

8. Sprawy cywilne o ochronę interesów indywidualnych dotyczą przede wszystkim stosunków pomiędzy podmiotami prawa prywatnego, które występują w roli autonomicznych podmiotów, władnych regulować treść łączących je stosunków w określonych przez prawo granicach, ale także sprawy niemające takiego charakteru przekazane do drogi procesu cywilnego. Indywidualny interes to możność postępowania w określony sposób, przyznana konkretnemu podmiotowi (tj. prawo podmiotowe), czy też pewna sfera praw, której nie można naruszać (interes prawny niebędący prawem podmiotowym).

Nb 11

9. Sprawy cywilne o ochronę grupowych interesów stanowią sprawy dotyczące naruszeń sumy indywidualnych interesów (praw) określonych podmiotów, dokonanych przez jeden podmiot (przedsiębiorcę), jeśli dochodzone podzielne roszczenia pozostają ze sobą w określonym związku podmiotowym i przedmiotowym, zaś ich jednoczesne dochodzenie w jednym postępowaniu jest celowe zarówno z punktu widzenia interesów grupy podmiotów, jak i wymiaru sprawiedliwości.

Nb 12

10. Sprawy o ochronę interesów zbiorowych mają na celu ochronę pewnego abstrakcyjnego interesu, stanowiącego część interesu publicznego. Nie jest zbiorowym interesem suma interesów indywidualnych interesów poszczególnych podmiotów. Jednakże pośrednio poprzez ochronę zbiorowych interesów ochrona zostaje także udzielona interesom indywidualnym (zob. K. Gajda-Roszczynialska, Sprawy, passim).

Nb 13

11. Z uwagi na chronione dobra w ujęciu bardziej szczegółowym można wyróżnić przykładowo: sprawy gospodarcze (odnośnie pojęcia sprawy gospodarczej zob. Z. Świeboda, Pojęcie sprawy gospodarczej, PUG 1990, Nr 4, s. 33–36; J. Mokry, Pojęcie sprawy gospodarczej, PiP 1990, Nr 7, s. 58–69; R. Flejszar, Przedsiębiorca w postępowaniu cywilnym rozpoznawczym, Warszawa 2006, s. 131 i n.; tenże, Postępowanie w sprawach gospodarczych. Komentarz, 2. wydanie, Warszawa 2007, s. 41 i n.; T. Wiśniewski, [w:] System Prawa Handlowego. Postępowanie sądowe w sprawach gospodarczych, Warszawa 2007, s. 27 i n.; M. Manowska, Postępowanie w sprawach gospodarczych, Warszawa 2008, s. 16; uzasadnienie uchw SN (7) z 18.3.1991 r., III CZP 9/91, OSNC 1991, Nr 8–9, poz. 98; uzasadnienie uchwały z 7.1.1994 r., III CZP 174/93, OSNC 1994, Nr 7–8, poz. 151 oraz w uchw. SN z 22.7.2005 r., III CZP 45/05, BSN 2005, Nr 7, s. 10), czy sprawy o ochronę konsumentów (odnośnie pojęcia spraw o ochronę interesów konsumentów zob. K. Gajda-Roszczynialska, Sprawy, passim).

D. Kryteria oceny charakteru sprawy jako sprawy cywilnej

Nb 14

1. W piśmiennictwie wyodrębnione zostały ogólne kryteria mające ad casu służyć ocenie, czy konkretna sprawa jest sprawa cywilną w rozumieniu art. 1 KPC. Przedstawiciele doktryny wyodrębniają dwie kategorie warunków, od których zależy uznanie danej sprawy za cywilną (zob. Z. Resich, Dopuszczalność drogi sądowej, s. 21 i n.; R. Więckowski, Dopuszczalność drogi sądowej, s. 24 i n.). W ramach kryteriów związanych ze sposobem udzielanej ochrony prawnej, a więc w istocie z konkretną sprawą, wyróżnia się: twierdzenia faktyczne, kwalifikację prawną, materiał sprawy, twierdzenia żądającego ochrony, zarzuty broniącego się oraz stan sprawy (zob. Z. Resich, Dopuszczalność drogi sądowej, s. 21–22). Wśród warunków abstrakcyjnych służących ocenie charakteru prawnego sprawy wskazuje się także na: charakter stosunków społecznych, z których sprawa wynika, charakter stosunku prawnego, tytuł (źródło powstania prawa), podmiot, charakter dochodzonego roszczenia, zastosowaną normę prawną oraz charakter orzeczenia (tamże, s. 21; R. Więckowski, Dopuszczalność drogi sądowej, s. 24–25).

Nb 15

2. W orzecznictwie wskazuje się, że ocena ad casu, czy konkretna sprawa jest sprawą cywilną w rozumieniu art. 1 KPC, zależy przede wszystkim od przedstawionego przez powoda sądowi pod osąd roszczenia procesowego i okoliczności faktycznych uzasadniających żądanie, które mogą konkretyzować konkretny stosunek jako stosunek cywilnoprawny. Zgodnie z dominującym poglądem przedmiotem postępowania w sprawach cywilnych jest bowiem roszczenie procesowe. Roszczenie procesowe zawiera: żądanie oraz okoliczności faktyczne uzasadniające to żądanie, które w istocie determinują podstawę prawną dochodzonego roszczenia i jego charakter (konkretny stosunek prawny). Jeśli w wyniku przeprowadzonego procesu okaże się, że procesowe roszczenie powoda jest zasadne, to będzie ono w sobie niejako zawierać dochodzone roszczenie materialnoprawne. Jeśli roszczenie procesowe będzie bezzasadne, to powodowi nie będzie przysługiwać roszczenie materialnoprawne. Przyjmując, iż roszczenie procesowe jest instytucją czysto procesową, niekiedy niemającą odzwierciedlenia w prawie cywilnym materialnym, możemy uznać, że może z nim wystąpić nie tylko podmiot, któremu przysługuje prawo materialne, ale również podmiot mający uprawnienie w ramach ochrony do przedstawienia sądowi żądania ochrony prawnej materialnych roszczeń o bliżej nieokreślonej treści (H. Trammer, Następcza bezprzedmiotowość, passim). Także w orzecznictwie SN dominuje koncepcja „sprawy” oparta na idei tzw. roszczenia procesowego, co oznacza, że o dopuszczalności drogi sądowej nie decyduje obiektywne istnienie prawa podmiotowego, lecz jedynie twierdzenie strony o jego istnieniu. O dopuszczalności drogi sądowej nie decyduje obiektywne istnienie prawa podmiotowego, lecz twierdzenie strony o jego istnieniu. Nie można zatem wykluczyć sytuacji, w których przedstawione zostaną pod osąd sądu żądania oparte na twierdzeniu o prawie podmiotowym, które nie istnieje nawet w sensie abstrakcyjnym albo nie znajduje jakiegokolwiek odzwierciedlenia w prawie pozytywnym (zob. post. SN z 4.12.2009 r., III CSK 75/09, Legalis; post. SN z 22.8.2007 r., III CZP 76/07, BSN 2007, Nr 8; post. SN z 12.12.2003 r., V CK 86/03, MoP 2006, Nr 14, s. 772; uchw. SN(7) z 12.3.2003 r., III CZP 85/02, OSNC 2003, Nr 10, poz. 129; orz. SN z 22.8.2000 r., IV CKN 1188/00, OSNC 2001, Nr 1, poz. 20; post. z 10.3.1999 r., II CKN 340/98, OSNC 1999, Nr 9, poz. 161; post. SN z 22.4.1998 r., I CKN 1000/97, OSNC 1999, Nr 1, poz. 6).

E. Sprawa cywilna a powództwo

Nb 16

1. Sprawy cywilne z art. 1 KPC obejmują sprawy z powództwa o świadczenie, o ustalenie istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa oraz o ukształtowanie stosunku prawnego lub prawa.

¹ Art. 1 w brzmieniu ustawy z dnia 18.04.1985 r. (Dz.U. Nr 20, poz. 86), która wchodzi w życie 1.07.1985 r.; z dniem 17.07.2000 r. art. 1, rozumiany w ten sposób, iż w zakresie pojęcia „sprawy cywilnej” nie mogą się mieścić roszczenia dotyczące zobowiązań pieniężnych, których źródło stanowi decyzja administracyjna, został uznany za niezgodny z art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 10.07.2000 r. (Dz.U. Nr 55, poz. 665).