Kodeks postępowania karnego

Komentarz

dr Katarzyna T. Boratyńska
dr hab. Adam Górski
prof. UwB dr hab. Andrzej Sakowicz
dr Andrzej Ważny

5. wydanie

WYDAWNICTWO C.H.BECK

WARSZAWA 2014

Propozycja cytowania:
Boratyńska, Górski, Sakowicz, Ważny, KPK. Komentarz, wyd. 5, Warszawa 2014

Poszczególne części komentarza opracowali:

Katarzyna T. Boratyńska:
art. 45–91, 167–336, 425–443, 459–467, 552–559

Adam Górski:
art. 517a–517j, 578–589a, 590–607, 608–611fm, 611g–611ts, 612–615
we współpracy z A. Sakowiczem: art. 589b–589u, 607a–607zc

Andrzej Sakowicz:
art. 1–23a, 92–166, 337–347, 444–458, 518–551, 569–577, 607zd–607zn, 611fn–611fze, 611u–611uj
we współpracy z A. Górskim: art. 589b–589u, 607a–607zc

Andrzej Ważny:
art. 24–44, 348–424, 468–507, 560–568, 616–673
art. 1–14 PWKPK

Wydawca: Natalia Adamczyk

© Wydawnictwo C.H.Beck 2014

Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o.

ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

Skład i łamanie: Wydawnictwo C.H.Beck

Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H.Beck

ISBN epub: 978-83-255-5928-1

Spis treści

Przedmowa

Wykaz skrótów

1. Kodeks postępowania karnego

Dział I. Przepisy wstępne

Art. 1–23a

Dział II. Sąd

Art. 24–44

Rozdział 1. Właściwość i skład sądu

Art. 24–39

Rozdział 2. Wyłączenie sędziego

Art. 40–44

Dział III. Strony, obrońcy, pełnomocnicy, przedstawiciel społeczny

Art. 45–91

Rozdział 3. Oskarżyciel publiczny

Art. 45–48

Rozdział 4. Pokrzywdzony

Art. 49–52

Rozdział 5. Oskarżyciel posiłkowy

Art. 53–58

Rozdział 6. Oskarżyciel prywatny

Art. 59–61

Rozdział 7. Powód cywilny

Art. 62–70

Rozdział 8. Oskarżony

Art. 71–81

Rozdział 9. Obrońcy i pełnomocnicy

Art. 82–89

Rozdział 10. Przedstawiciel społeczny

Art. 90–91

Dział IV. Czynności procesowe

Art. 92–166

Rozdział 11. Orzeczenia, zarządzenia i polecenia

Art. 92–107

Rozdział 12. Narada i głosowanie

Art. 108–115

Rozdział 13. Porządek czynności procesowych

Art. 116–121

Rozdział 14. Terminy

Art. 122–127

Rozdział 15. Doręczenia

Art. 128–142

Rozdział 16. Protokoły

Art. 143–155

Rozdział 17. Przeglądanie akt i sporządzanie odpisów

Art. 156–159

Rozdział 18. Odtworzenie zaginionych lub zniszczonych akt

Art. 160–166

Dział V. Dowody

Art. 167–242

Rozdział 19. Przepisy ogólne

Art. 167–174

Rozdział 20. Wyjaśnienia oskarżonego

Art. 175–176

Rozdział 21. Świadkowie

Art. 177–192a

Rozdział 22. Biegli, tłumacze, specjaliści

Art. 193–206

Rozdział 23. Oględziny. Otwarcie zwłok. Eksperyment procesowy

Art. 207–212

Rozdział 24. Wywiad środowiskowy i badanie osoby oskarżonego

Art. 213–216

Rozdział 25. Zatrzymanie rzeczy. Przeszukanie

Art. 217–236a

Rozdział 26. Kontrola i utrwalanie rozmów

Art. 237–242

Dział VI. Środki przymusu

Art. 243–296

Rozdział 27. Zatrzymanie

Art. 243–248

Rozdział 28. Środki zapobiegawcze

Art. 249–277

Rozdział 29. Poszukiwanie oskarżonego i list gończy

Art. 278–280

Rozdział 30. List żelazny

Art. 281–284

Rozdział 31. Kary porządkowe

Art. 285–290

Rozdział 32. Zabezpieczenie majątkowe

Art. 291–296

Dział VII. Postępowanie przygotowawcze

Art. 297–336

Rozdział 33. Przepisy ogólne

Art. 297–302

Rozdział 34. Wszczęcie śledztwa

Art. 303–308

Rozdział 35. Przebieg śledztwa

Art. 309–320

Rozdział 36. Zamknięcie śledztwa

Art. 321–325

Rozdział 36a. Dochodzenie

Art. 325a–325i

Rozdział 37. Nadzór prokuratora nad postępowaniem przygotowawczym

Art. 326–328

Rozdział 38. Czynności sądowe w postępowaniu przygotowawczym

Art. 329–330

Rozdział 39. Akt oskarżenia

Art. 331–336

Dział VIII. Postępowanie przed sądem pierwszej instancji

Art. 337–424

Rozdział 40. Wstępna kontrola oskarżenia

Art. 337–347

Rozdział 41. Przygotowanie do rozprawy głównej

Art. 348–354

Rozdział 42. Jawność rozprawy głównej

Art. 355–364

Rozdział 43. Przepisy ogólne o rozprawie głównej

Art. 365–380

Rozdział 44. Rozpoczęcie rozprawy głównej

Art. 381–384

Rozdział 45. Przewód sądowy

Art. 385–405

Rozdział 46. Głosy stron

Art. 406–407

Rozdział 47. Wyrokowanie

Art. 408–424

Dział IX. Postępowanie odwoławcze

Art. 425–467

Rozdział 48. Przepisy ogólne

Art. 425–443

Rozdział 49. Apelacja

Art. 444–458

Rozdział 50. Zażalenie

Art. 459–467

Dział X. Postępowania szczególne

Art. 468–517j

Rozdział 51. Postępowanie uproszczone

Art. 468–484

Rozdział 52. Postępowanie w sprawach z oskarżenia prywatnego

Art. 485–499

Rozdział 53. Postępowanie nakazowe

Art. 500–507

Rozdział 54. (skreślony)

Rozdział 54a. Postępowanie przyspieszone

Art. 517a–517j

Dział XI. Nadzwyczajne środki zaskarżenia

Art. 518–548

Rozdział 55. Kasacja

Art. 518–539

Rozdział 56. Wznowienie postępowania

Art. 540–548

Dział XII. Postępowanie po uprawomocnieniu się orzeczenia

Art. 549–577

Rozdział 57. Podjęcie postępowania warunkowo umorzonego

Art. 549–551

Rozdział 58. Odszkodowanie za niesłuszne skazanie, tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie

Art. 552–559

Rozdział 59. Ułaskawienie

Art. 560–568

Rozdział 60. Wyrok łączny

Art. 569–577

Dział XIII. Postępowanie w sprawach karnych ze stosunków międzynarodowych

Art. 578–615

Rozdział 61. Immunitety osób należących do przedstawicielstw dyplomatycznych i urzędów konsularnych państw obcych

Art. 578–584

Rozdział 62. Pomoc prawna i doręczenia w sprawach karnych

Art. 585–589f

Rozdział 62a. Wystąpienie do państwa członkowskiego Unii Europejskiej o wykonanie postanowienia o zatrzymaniu dowodów lub mającego na celu zabezpieczenie mienia

Art. 589g–589k

Rozdział 62b. Wystąpienie państwa członkowskiego Unii Europejskiej o wykonanie orzeczenia o zatrzymaniu dowodów lub mającego na celu zabezpieczenie mienia

Art. 589l–589u

Rozdział 63. Przejęcie i przekazanie ścigania karnego

Art. 590–592f

Rozdział 64. Wystąpienie o wydanie lub przewóz osób ściganych lub skazanych przebywających za granicą oraz o wydanie przedmiotów

Art. 593–601

Rozdział 65. Wydanie oraz przewóz osób ściganych albo skazanych lub wydanie przedmiotów na wniosek państw obcych

Art. 602–607

Rozdział 65a. Wystąpienie do państwa członkowskiego Unii Europejskiej o przekazanie osoby ściganej na podstawie europejskiego nakazu aresztowania

Art. 607a–607j

Rozdział 65b. Wystąpienie państwa członkowskiego Unii Europejskiej o przekazanie osoby ściganej na podstawie europejskiego nakazu aresztowania

Art. 607k–607zc

Rozdział 65c. Wystąpienie do państwa członkowskiego Unii Europejskiej o wykonanie środka zapobiegawczego

Przed art. 607zd

Art. 607zd–607zg

Rozdział 65d. Wystąpienie państwa członkowskiego Unii Europejskiej o wykonanie orzeczenia wydanego w celu zapewnienia prawidłowego toku postępowania

Przed art. 607zh

Art. 607zh–607zn

Rozdział 66. Przejęcie i przekazanie orzeczeń do wykonania

Art. 608–611f

Rozdział 66a. Wystąpienie do państwa członkowskiego Unii Europejskiej o wykonanie orzeczenia dotyczącego grzywny, środków karnych w postaci nawiązki lub świadczenia pieniężnego lub też orzeczenia zasądzającego od sprawcy koszty procesu

Art. 611fa–611fe

Rozdział 66b. Wystąpienie państwa członkowskiego Unii Europejskiej o wykonanie orzeczenia o karach o charakterze pieniężnym

Art. 611ff–611fm

Rozdział 66c. Wystąpienie do państwa członkowskiego Unii Europejskiej o wykonanie orzeczenia przepadku

Przed Art. 611fn

Art. 611fn–611ft

Rozdział 66d. Wystąpienie państwa członkowskiego Unii Europejskiej o wykonanie orzeczenia przepadku

Przed Art. 611fu

Art. 611fu–611fze

Rozdział 66e. Współpraca z Międzynarodowym Trybunałem Karnym

Przed Art. 611g

Art. 611g–611s

Rozdział 66f. Wystąpienie do państwa członkowskiego Unii Europejskiej o wykonanie kary pozbawienia wolności

Art. 611t–611tf

Rozdział 66g. Wystąpienie państwa członkowskiego Unii Europejskiej o wykonanie kary pozbawienia wolności

Art. 611tg–611ts

Rozdział 66h. Wystąpienie do państwa członkowskiego Unii Europejskiej o wykonanie orzeczenia skazującego na karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania, karę ograniczenia wolności, samoistnie orzeczony środek karny, a także orzeczenia

Art. 611u–611uc

Rozdział 66i. Wystąpienie państwa członkowskiego Unii Europejskiej o wykonanie orzeczenia karnego związanego z poddaniem sprawcy próbie

Art. 611ud–611uj

Rozdział 67. Przepisy końcowe

Art. 612–615

Dział XIV. Koszty procesu

Art. 616–645

Rozdział 68. Przepisy ogólne

Art. 616–622

Rozdział 69. Zwolnienie od kosztów sądowych

Art. 623–625

Rozdział 70. Zasądzenie kosztów procesu

Art. 626–641

Rozdział 71. Koszty procesu związane z powództwem cywilnym i zasądzeniem odszkodowania z urzędu

Art. 642–645

Dział XV. Postępowanie karne w sprawach podlegających orzecznictwu sądów wojskowych

Art. 646–682

Rozdział 72. Przepisy ogólne

Art. 646–662

Rozdział 73. Środki przymusu i postępowanie przygotowawcze

Art. 663–668

Rozdział 74. Postępowanie przed sądem

Art. 669–673

Rozdział 75. (skreślony)

2. Przepisy wprowadzające Kodeks postępowania karnego

Indeks rzeczowy

Przedmowa

Oddajemy do rąk Czytelników już piąte, rozszerzone oraz uzupełnione o najnowszą literaturę i orzecznictwo wydanie Komentarza do Kodeksu postępowania karnego. Zawiera ono najnowsze ustawy nowelizujące.

Komentarz przedstawia analizę przepisów Kodeksu postępowania karnego oraz orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, Sądu Najwyższego oraz sądów apelacyjnych.

Ilość ustaw nowelizujących przepisy Kodeksu postępowania karnego przerosła najśmielsze oczekiwania, zarówno twórców Kodeksu, jak i teoretyków oraz praktyków. Wprowadzone zmiany są nie tylko efektem orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, zdecydowana większość z nich jest następstwem wzmożonej aktywności władzy wykonawczej na polu inicjatyw ustawodawczych. Drugim czynnikiem sprawczym zmian stało się przystąpienie Polski do Unii Europejskiej. Dostosowanie prawa polskiego do regulacji unijnych, które rozpoczęło się wprawdzie 1.5.2004 r., wciąż stanowi wyzwanie dla polskiego ustawodawcy. Dowodzą tego rozdziały 65c oraz 65d mieszczące się w Dziale XIII.

Białystok–Kraków–Warszawa, październik 2013 r.

Autorzy

Wykaz skrótów

1. Akty prawne

Decyzja Ramowa

decyzja ramowa Rady 2005/214/WSiSW z 24.2.2005 r. w sprawie stosowania zasady wzajemnego uznania do kar o charakterze pieniężnym (Dz.Urz. UE L 76/16)

DyscyplWojU

ustawa z 9.10.2009 r. o dyscyplinie wojskowej (Dz.U. Nr 190, poz. 1474 ze zm.)

EKE

Europejska Konwencja o Ekstradycji z 13.12.1957 r. (Dz.U. z 1994 r. Nr 70, poz. 307 ze zm.)

EKPwK

Europejska Konwencja o Pomocy Prawnej w Sprawach Karnych, sporządzona w Strasburgu 20.4.1959 r. (Dz.U. z 1999 r. Nr 76, poz. 854 ze zm.)

EKPC

Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z 4.11.1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.)

KC

ustawa z 23.4.1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.)

KK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.)

KH

rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 27.6.1934 r. – Kodeks handlowy (Dz.U. Nr 57, poz. 502 ze zm.)

KK z 1969 r.

ustawa z 19.4.1969 r. – Kodeks karny (Dz.U. Nr 13, poz. 94 ze zm.)

KKS

ustawa z 10.9.1999 r. – Kodeks karny skarbowy (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 186 ze zm.)

KKW

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz.U. Nr 90, poz. 557 ze zm.)

Konstytucja RP

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.)

KP

ustawa z 26.6.1974 r. – Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.)

KPA

ustawa z 14.6.1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 267)

KPC

ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.)

KPK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. Nr 89, poz. 555 ze zm.)

KPK z 1969 r.

ustawa z 19.4.1969 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. Nr 13, poz. 96 ze zm.)

KPK z 1928 r.

Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 19.3.1928 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. Nr 33, poz. 313 ze zm.)

KPW

ustawa z 24.8.2001 r. – Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 395)

KRO

ustawa z 25.2.1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.)

KRSU

ustawa z 12.5.2011 r. o Krajowej Radzie Sądownictwa (Dz.U. Nr 126, poz. 714 ze zm.)

KSH

ustawa z 15.9.2000 r. – Kodeks spółek handlowych (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 1030)

KW

ustawa z 20.5.1971 r. – Kodeks wykroczeń (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 482 ze zm.)

KWUS

Konwencja wykonawcza do Układu z Schengen z 14.6.1985 r. (Dz.Urz. UE z 2000, Nr 239, poz. 19)

MPPOiP

Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych z 19.12.1966 r. (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167)

NielU

ustawa z 26.10.1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr 33, poz. 178 ze zm.)

OchrInfU

ustawa z 5.8.2010 r. o ochronie informacji niejawnych (Dz.U. Nr 182, poz. 1228)

OpłKU

ustawa z 23.6.1973 r. o opłatach w sprawach karnych (t.j. Dz.U. z 1983 r. Nr 49, poz. 223 ze zm.)

PolU

ustawa z 6.4.1990 r. o Policji (t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr 287, poz. 1687 ze zm.)

PrAdw

ustawa z 26.5.1982 r. – Prawo o adwokaturze (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr 146, poz. 1188 ze zm.)

ProkU

ustawa o prokuraturze (t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr 270, poz. 1599 ze zm.)

PrPras

ustawa z 26.1.1984 r. – Prawo prasowe (Dz.U. Nr 5, poz. 24 ze zm.)

PrUSP

ustawa z 27.7.2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 427 ze zm.)

PrUSW

ustawa z 21.8.1997 r. – Prawo o ustroju sądów wojskowych (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 952 ze zm.)

PWKK

ustawa z 6.6.1997 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 554 ze zm.)

PWKPK

ustawa z 6.6.1997 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks postępowania karnego (Dz.U. Nr 89, poz. 556 ze zm.)

RadPrU

ustawa z 6.7.1982 r. o radcach prawnych (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr 10, poz. 65 ze zm.)

RegUProkR

rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 24.3.2010 r. – Regulamin wewnętrznego urzędowania powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury (Dz.U. Nr 49, poz. 296 ze zm.)

RegUSądR

rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 23.2.2007 r. – Regulamin urzędowania sądów powszechnych (Dz.U. Nr 38, poz. 249 ze zm.)

RSMTK

Rzymski Statut Międzynarodowego Trybunału Karnego sporządzony w Rzymie 17.7.1998 r. (Dz.U. z 2003 r. Nr 78, poz. 708)

SNU

ustawa z 23.11.2002 r. o Sądzie Najwyższym (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 499)

ŚwKorU

ustawa z 25.6.1997 r. o świadku koronnym (t.j. Dz.U. z 2007 r. Nr 36, poz. 232 ze zm.)

TechWarOkR

rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 2.6.2003 r. w sprawie warunków technicznych przeprowadzenia okazania (Dz.U. Nr 104, poz. 981)

TKU

ustawa z 1.8.1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz.U. Nr 102, poz. 643 ze zm.)

TUE

Traktat Unii Europejskiej podpisany 7.2.1998 r. (Dz.U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864/30 ze zm.)

TSU

ustawa z 26.3.1982 r. o Trybunale Stanu (t.j. Dz.U. z 2002 r. Nr 101, poz. 925 ze zm.)

2. Czasopisma

Seria A

Publications of the European Court of Human Rights. Serie A: Judgments and Decisions. Council of Europe

Apel. W-wa

Apelacja Warszawa

AMSiK

Archiwum Medycyny Sądowej i Kryminologii

An. UMCS

Annales UMCS Lublin

Biul. PK

Biuletyn Prawa Karnego

Biul. SA w Katowicach

Biuletyn Sądu Apelacyjnego w Katowicach. Orzecznictwo Sądu Apelacyjnego w Katowicach i Sądów Okręgowych

Biul. SA w Łodzi

Orzecznictwo Sądu Apelacyjnego w Łodzi

Biul. SA w Lublinie

Biuletyn Sądu Apelacyjnego w Lublinie

Biul. SA w Warszawie

Biuletyn Sądu Apelacyjnego w Warszawie

Biul. SN

Biuletyn Biura Orzecznictwa Sądu Najwyższego

CzPKiNP

Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych

DP

Doradca Podatkowy

Dz.U.

Dziennik Ustaw

Dz.Urz.

Dziennik Urzędowy

EP

Edukacja Prawnicza

EPS

Europejski Przegląd Sądowy

GS

Gazeta Sądowa

GSP

Gdańskie Studia Prawnicze

Inf. Praw.

Informacja Prawnicza

Jur.

Jurysta

KPPubl.

Kwartalnik Prawa Publicznego

KZS

Krakowskie Zeszyty Sądowe

MoP

Monitor Prawniczy

M.P.

Monitor Polski

NP

Nowe Prawo

OJ

Official Journal

OSA

Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych

OSAB

Orzecznictwo Sądów Apelacji Białostockiej

OSAK

Orzecznictwo Sądu Apelacyjnego w Katowicach

OSAW

Orzecznictwo Sądów Apelacji Wrocławskiej

OSNC

Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Cywilna

OSNCK

Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Cywilna i Karna

OSNKW

Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Karna i Wojskowa

OSNMS

Orzecznictwo Sądu Najwyższego Ministerstwa Sprawiedliwości

OSNWSK

Orzecznictwo Sądu Najwyższego w Sprawach Karnych

OSNPG

Orzecznictwo Sądu Najwyższego, wydawnictwo Prokuratury Generalnej

OSP, OSPiKA

Orzecznictwo Sądów Polskich (w latach 1957–1989: Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych)

OSProk. i Pr.

Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Sądów Apelacyjnych, Naczelnego Sądu Administracyjnego i Trybunału Konstytucyjnego (Prokuratura i Prawo, dodatek)

OSS

Orzecznictwo w Sprawach Samorządowych

OTK

Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego

OTK-A

Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego – Seria A

Pal.

Palestra

PiP

Państwo i Prawo

PiZS

Prawa i Zabezpieczenia Społeczne

PL

Przegląd Legislacyjny

PPK

Przeglad Prawa Karnego

PPol.

Przegląd Policyjny

Prob.Krym.

Problemy Kryminalistyki

ProbPK

Problemy Prawa Karnego

Prob.Praw.

Problemy Praworządności

Prok.

Prokurator

Prok. i Pr.

Prokuratura i Prawo

PS

Przegląd Sądowy

PSejm

Przegląd Sejmowy

Rej.

Rejent

RP

Radca Prawny

RPEiS

Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny

Rz

Rzeczpospolita

SI

Studia Iuridica

SP

Studia Prawnicze

SPE

Studia Prawno-Ekonomiczne

Wok.

Wokanda

WPP

Wojskowy Przegląd Prawniczy

ZNIBPS

Zeszyty Naukowe Instytutu Badania Prawa Sądowego

ZNUJ

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego

ZNUK

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego

ZNURz

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Rzeszowskiego

ZO

Zbiór Orzecznictwa Sądu Najwyższego

3. Organy orzekające

ETS

Europejski Trybunał Sprawiedliwości

ETPCz

Europejski Trybunał Praw Człowieka

MTK

Międzynarodowy Trybunał Karny

NSA

Naczelny Sąd Administracyjny

SA

Sąd Apelacyjny

SN

Sąd Najwyższy

SN (7)

Sąd Najwyższy w składzie 7 sędziów

SKO

Samorządowe Kolegium Odwoławcze

SO

Sąd Okręgowy

TK

Trybunał Konstytucyjny

TS

Trybunał Stanu

WSA

Wojewódzki Sąd Administracyjny

4. Literatura

Bafia i in., Komentarz

J. Bafia, J. Bednarzak, M. Flemming, S. Kalinowski, H. Kempisty, M. Siewierski, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 1976

Bratoszewski i in., Komentarz

Z. Gostyński, J. Bratoszewski, L. Gardocki, S. M. Przyjemski, R. A. Stefański, S. Zabłocki, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t. I–III, Warszawa 2003

Bratoszewski i in., Komentarz

Z. Gostyński, J. Bratoszewski, L. Gardocki, S. M. Przyjemski, R. A. Stefański, S. Zabłocki, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t. I–III, Warszawa 2004

Bulsiewicz i in., Proces

A. Bulsiewicz, M. Jeż-Ludwichowska, D. Kala, D. Osowska, A. Lach, Przebieg procesu karnego, Toruń 2003

Bulsiewicz i in., Przebieg

A. Bulsiewicz, M. Jeż-Ludwichowska, D. Kala, D. Osowska, Przebieg postępowania karnego, Toruń 1999

Cieślak, Polska procedura

M. Cieślak, Polska procedura karna. Podstawowe założenia teoretyczne, Warszawa 1984

Daszkiewicz, Prawo karne

W. Daszkiewicz, Prawo karne procesowe. Zagadnienia ogólne, Bydgoszcz 2000

Daszkiewicz, Proces

W. Daszkiewicz, Proces karny. Część ogólna, Poznań 1996

Grajewski, Przebieg procesu

J. Grajewski, Przebieg procesu karnego, Warszawa 2004

Grajewski, Paprzycki, Komentarz

J. Grajewski,L. K. Paprzycki, Kodeks postępowania karnego z komentarzem, Sopot 2000

Grajewski, Skrętowicz, Komentarz

J. Grajewski, E. Skrętowicz, Kodeks postępowania karnego z komentarzem, Gdańsk 1996

Grajewski i in., Komentarz

J. Grajewski, L. K. Paprzycki, M. Płachta, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t. I–II, Kraków 2003

Grajewski i in., Komentarz

J. Grajewski, L. K. Paprzycki, S. Steinborn, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Kraków 2006, t. I i II

Grajewski i in., Komentarz

J. Grajewski (red.), Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t. II, Warszawa 2010

Grzegorczyk, Komentarz

T. Grzegorczyk, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Kraków 2003

Grzegorczyk, Komentarz

T. Grzegorczyk, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Kraków 2005

Grzegorczyk, Tylman, Polskie postępowanie

T. Grzegorczyk, J. Tylman, Polskie postępowanie karne, Warszawa 2003

Grzegorczyk, Tylman, Polskie postępowanie

T. Grzegorczyk, J. Tylman, Polskie postępowanie karne, Warszawa 2005

Grzeszczyk, Komentarz

W. Grzeszczyk, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2006

Hofmański i in., Komentarz

P. Hofmański (red.), E. Sadzik, K. Zgryzek, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t. I–II, Warszawa 2011, t. III, Warszawa 2007

Hofmański i in., Komentarz 2004

P. Hofmański (red.), E. Sadzik, K. Zgryzek, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t. I–III, Warszawa 2004

Hofmański (red.), Kodeks. Suplement

P. Hofmański (red.), E. Sadzik, K. Zgryzek, Kodeks postępowania karnego. Komentarz. Suplement do t. I –III, Warszawa 2004

Kmiecik, Skrętowicz, Proces

R. Kmiecik, E. Skrętowicz, Proces karny. Część ogólna, Kraków–Lublin 2002

Kruszyński, Wykład

P. Kruszyński (red.), B. Bieńkowska, C. Kulesza, P. Piszczek, Wykład prawa karnego procesowego, Białystok 2003, 2004

Kryże i in., Komentarz

A. Kryże,P. Niedzielak, K. Petryna, T. E. Wirzman, Kodeks postępowania karnego. Praktyczny komentarz z orzecznictwem, Warszawa 2001

Marszał, Proces

K. Marszał, Proces karny, Katowice 1998

Marszał i in., Proces

K. Marszał (red.), S. Stachowiak, K. Zgryzek, Proces karny, Katowice 2003

Murzynowski, Istota

A. Murzynowski, Istota i zasady postępowania karnego, Warszawa 1994

Siewierski, Tylman, Olszewski, Postępowanie

M. Siewierski, J. Tylman, M. Olszewski, Postępowanie karne w zarysie, Warszawa 1971

Waltoś, Proces

S. Waltoś, Proces karny. Zarys systemu, Warszawa 2003

5. Inne

ABW

Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego

art.

artykuł

AW

Agencja Wywiadu

CBA

Centralne Biuro Antykorupcyjne

cyt.

cytat, cytowany (-a,-e)

ENA

Europejski Nakaz Aresztowania

ESS

Europejska Sieć Sądowa

IK

Izba Karna

IKiW

Izba Karna i Wojskowa

IPN

Instytut Pamięci Narodowej

itd.

i tak dalej

itp.

i tym podobne

jw.

jak wyżej

lit.

litera

m.in.

między innymi

Min.

Minister

MSWiA

Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji

n.

następny (a)

Nb

numer brzegowy

np.

na przykład

niepubl.

niepublikowany (-a, -e)

Nr

numer

ob.

obecnie

orz.

orzeczenie

pkt

punkt

por.

porównaj

post.

postanowienie

poz.

pozycja

r.

rok

RE

Rada Europy

red.

redakcja

RM

Rada Ministrów

rozp.

rozporządzenie

RPO

Rzecznik Praw Obywatelskich

s.

strona

SG

Straż Graniczna

SIS

System Informacji Schengen

t.

tom

t.j.

tekst jednolity

tj.

to jest

tzn.

to znaczy

tzw.

tak zwany (a,e)

uchw.

uchwała

UE

Unia Europejska

ust.

ustęp

uw.

uwaga

WE

Wspólnoty Europejskie

w zw.

w związku

wg

według

ww.

wyżej wymienione

wyr.

wyrok

w zb.

w zbiegu

z.

zeszyt

zd.

zdanie

zm.

zmiana

zob.

zobacz

ŻW

Żandarmeria Wojskowa

1. Kodeks postępowania karnego

z dnia 6 czerwca 1997 r. (Dz.U. Nr 89, poz. 555)

(zm.: Dz.U. 1999, Nr 83, poz. 931; 2000, Nr 50, poz. 580, Nr 62, poz. 717, Nr 73, poz. 852, Nr 93, poz. 1027; 2001, Nr 98, poz. 1071, Nr 106, poz. 1149; 2002, Nr 74, poz. 676; 2003, Nr 17, poz. 155, Nr 111, poz. 1061, Nr 130, poz. 1188; 2004, Nr 51, poz. 514, Nr 69, poz. 626, Nr 93, poz. 889, Nr 240, poz. 2405, Nr 264, poz. 2641; 2005, Nr 10, poz. 70, Nr 48, poz. 461, Nr 77, poz. 680, Nr 96, poz. 821, Nr 141, poz. 1181, Nr 143, poz. 1203, Nr 163, poz. 1363, Nr 169, poz. 1416, Nr 178, poz. 1479; 2006, Nr 15, poz. 118, Nr 66, poz. 467, Nr 95, poz. 659, Nr 104, poz. 708 i 711, Nr 141, poz. 1009 i 1013, Nr 167, poz. 1192, Nr 226, poz. 1647 i 1648; 2007, Nr 20, poz. 116, Nr 64, poz. 432, Nr 80, poz. 539, Nr 89, poz. 589, Nr 99, poz. 664, Nr 112, poz. 766, Nr 123, poz. 849, Nr 128, poz. 903; 2008, Nr 27, poz. 162, Nr 100, poz. 648, Nr 107, poz. 686, Nr 182, poz. 1133, Nr 214, poz. 1344, Nr 225, poz. 1485, Nr 234, poz. 1571, Nr 237, poz. 1651; 2009, Nr 8, poz. 39, Nr 20, poz. 104, Nr 28, poz. 171, Nr 68, poz. 585, Nr 85, poz. 716, Nr 127, poz. 1051, Nr 144, poz. 1178, Nr 168, poz. 1323, Nr 178, poz. 1375, Nr 190, poz. 1474, Nr 206, poz. 1589; 2010, Nr 7, poz. 46, Nr 98, poz. 626, Nr 106, poz. 669, Nr 122, poz. 826, Nr 125, poz. 842, Nr 182, poz. 1228, Nr 197, poz. 1307; 2011, Nr 48, poz. 245 i 246, Nr 53, poz. 273, Nr 112, poz. 654, Nr 117, poz. 678, Nr 142, poz. 829, Nr 191, poz. 1135, Nr 217, poz. 1280, Nr 240, poz. 1430, 1431 i 1438, Nr 279, poz. 1645; 2012, poz. 886, poz. 1091, poz. 1101, poz. 1327, poz. 1426, poz. 1447, poz. 1529; 2013, poz. 480, poz. 765, poz. 849, poz. 1247, poz. 1262, poz. 1282)

Dział I. Przepisy wstępne

Literatura: G. Artymiak, Przyspieszenie postępowania a zachowanie podstawowych gwarancji procesowych jego uczestników w znowelizowanym procesie karnym – zagadnienia wybrane, [w:] Z. Sobolewski, G. Artymiak, C. P. Kłak (red.), Problemy znowelizowanej procedury karnej, Kraków 2004; taż, Zasada szybkości postępowania karnego. Uwag kilka na tle ustawy o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki, WPP 2005, Nr 1; Z. Banasiak, Przyjęcie zawiadomienia o przestępstwie publicznoskargowym w praktyce policyjnej, Prok. i Pr. 2008, Nr 2; B. T. Bieńkowska, Równouprawnienie stron procesowych w systemie zasad polskiego procesu karnego, WPP 2005, Nr 4; E. Bieńkowska, Aktualne i przyszłe kodeksy karne z perspektywy wiktymologii, Prok. i Pr. 1995, Nr 5; taż, Mediacja w polskim prawie karnym, PPK 1998, Nr 18; taż, Mediacja w świetle proponowanych zmian KPK, Prok. i Pr. 2002, Nr 6; A. Bojańczyk, Z problematyki upoważnienia do obrony w procesie karnym (art. 83 § 2 k.p.k.) – charakter prawny upoważnienia do obrony, cz. 1, CzPKiNP 2005, Nr 1; tenże, Z problematyki upoważnienia do obrony w procesie karnym (art. 83 § 2 k.p.k.) – charakter prawny upoważnienia do obrony, cz. 2, CzPKiNP 2005, Nr 2; R. Broniecka, Relacje prasowe a zasada obiektywizmu, [w:] C. Kulesza (red.), System wymiaru sprawiedliwości a media, Białystok 2009; Ł. Budźko, Prawo do obrony na etapie postępowania przygotowawczego w świetle orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu, [w:] P. Hofmański (red.), Węzłowe problemy procesu karnego. Materiały konferencyjne (Kraków 25–28.9.2008 r.) Warszawa 2010; A. Cader, Umorzenie postępowania przygotowawczego na podstawie art. 11 § 1 k.p.k. Wybrane zagadnienia, Nowa Kodyfikacja Prawa Karnego 2006, t. 20; P. Czarnecki, A. Matukin, Intertemporalne aspekty obowiązywania ustawy karnej procesowej – zarys problematyki, CzPKiNP 2010, Nr 1; M. Cieślak, Nowe prawo karne procesowe Polski Ludowej (charakterystyka ogólna), Pal. 1970, Nr 3; tenże, O pojęciu przedmiotu procesu karnego i w sprawie tzw. „podstawy procesu”, PiP 1959, z. 2; tenże, O przesłankach procesowych w polskim procesie karnym (Podstawowe założenia i problemy metodologiczne), PiP 1969, z. 12; tenże, O ściganiu na wniosek w obowiązującym polskim prawie, PiP 1973, z. 1; tenże, O „zasadzie domniemania winy”, czyli splot nieporozumień, NP 1955, Nr 3; tenże, Zagadnienia dowodowe w procesie karnym, Warszawa 1955; K. Cioch, P. Mierzejewski, Opinia biegłych psychiatrów w procesie karnym w świetle kodeksu postępowania karnego, WPP 1999, Nr 3–4; S. Cora, Zasada legalizmu ścigania a zawiadomienie o przestępstwie, PiP 2010, z. 10; A. Czapigo, Umorzenie postępowania z powodu niepopełnienia czynu, Prok. i Pr. 1998, Nr 1; P. Daniluk, Konstytucyjność braku sądowej kontroli zezwolenia prokuratora na ujawnienie danych osobowych i wizerunku podejrzanego, Ius Novum 2011, Nr 3; W. Daszkiewicz, Pokrzywdzony przestępstwem a zasada legalizmu w procesie karnym, GSP 2003, Nr 11; tenże, Przestępność czynu jako przesłanka procesowa, PiP 1968, z. 12; A. Demenko, Prawo do obrony formalnej w transgranicznym postępowaniu karnym w Unii Europejskiej, Warszawa 2013; T. Ereciński, K. Weitz, Efektywność ochrony prawnej udzielanej przez sądy w Polsce, PS 2005, Nr 10; A. Gaberle, Leksykon polskiej procedury karnej, Gdańsk 2004; T. Gardocka, Prejudycjalność w polskim procesie karnym, Warszawa 1987; W. Gliniecki, Przyspieszenie i usprawnienie postępowania karnego a ochrona interesów pokrzywdzonego, Prok. i Pr. 2007, Nr 2; Z. Gosk, B. Szyprowski, Zasada oportunizmu w polskim postępowaniu karnym (art. 11 k.p.k.), PS 2004, Nr 11–12; Z. Gostyński, Umorzenie postępowania na podstawie art. 11 nowego k.p.k. – odstępstwo od zasady legalizmu, Prok. i Pr. 1997, Nr 12; tenże, Zasada szybkości w nowym kodeksie postępowania karnego, [w:] E. Skrętowicz (red.), Nowy kodeks postępowania karnego. Zagadnienia węzłowe, Lublin 1997; tenże, Zawieszenie postępowania karnego, Warszawa 1994; tenże, Obowiązek informowania uczestników postępowania o ich obowiązkach i uprawnieniach jako przejaw zasady uczciwego (rzetelnego) procesu, [w:] J. Czapska, A. Gaberle, A. Światłowski, A. Zoll (red.), Zasady procesu karnego wobec wyzwań współczesności. Księga ku czci Prof. S. Waltosia, Warszawa 2000; T. Grzegorczyk, Cofnięcie wniosku o ściganie w procesie karnym, PS 1997, Nr 1; tenże, Ściganie na wniosek w systemie trybów ścigania karnego, PiP 1987, z. 1; tenże, Wnioskowy tryb ścigania czynów karalnych, Łódź 1986; tenże, Dalsze zmiany procedury karnej w I półroczu 2007 roku, Prok. i Pr. 2007, Nr 9; J. Haber, Pojęcie i istota przesłanek procesu karnego, PiP 1967, z. 2; W. Hermeliński, B. Nita, Prawo do obrony w transgranicznym postępowaniu karnym. Koncepcja obrońcy europejskiego, Pal. 2009, Nr 5–6; P. Hofmański, Europejska Konwencja Praw Człowieka i jej znaczenie dla prawa karnego materialnego, procesowego i wykonawczego, Białystok 1993; tenże, Konwencja Europejska a prawo karne, Toruń 1995; tenże, Samodzielność jurysdykcyjna sądu karnego, Katowice 1988; P. Hofmański, S. Zabłocki, Meandry wykładni art. 9 § 2 kodeksu postępowania karnego, czyli jak postępować z „wnioskami” składanymi na podstawie tego przepisu, [w:] L. Leszczyński, E. Skrętowicz, Z. Hołda (red.), W kręgu teorii i praktyki prawa karnego. Księga poświęcona pamięci Profesora Andrzeja Wąska, Lublin 2005; ciż, Kodeks postępowania karnego z 1997 roku – konieczność zmian legislacyjnych, [w:] A. Zoll (red.), Racjonalna reforma prawa karnego, Warszawa 2001; P. Hofmański, D. Szumiło-Kulczycka, S. Waltoś, Przewlekłość procesu karnego w Polsce i środki jej zwalczania, [w:] S. Waltoś, J. Czapska (red.), Zagubiona szybkość procesu karnego. Jak ją przywrócić?, Warszawa 2005; B. Janusz, Czynności sprawdzające prowadzone w stosunku do osoby podejrzewanej chronionej immunitetem w polskim procesie karnym, RPEiS 2005, Nr 4; D. Kaczorkiewicz, Czynności podejmowane z urzędu przez organ prowadzący postępowanie karne a wnioski uprawnionych podmiotów, Prok. 2006, Nr 3; A. Kaftal, Prawomocność wyroków sądowych w polskim prawie karnym procesowym, Warszawa 1966; C. P. Kłak, Pojęcie przewlekłości postępowania sądowego, Prok. i Pr. 2008, Nr 12; tenże, Wymogi formalne skargi na przewlekłość postępowania, Prok. i Pr. 2010, Nr 3; tenże, Temporalna niedopuszczalność złożenia nowej skargi na przewlekłość postępowania, Prok. i Pr. 2011, Nr 3; C. P. Kłak, I. Oleksiewicz, „Rozsądny termin” postępowania w orzecznictwie międzynarodowym. Zagadnienia wybrane, Ius et Administratio 2004, Nr 4; P. Kardas, Garść refleksji o standardzie rzetelnego procesu w kontekście zasady prawdy materialnej oraz konstrukcji czynności sądowych w postępowaniu przygotowawczym, [w:] J. Skorupka, W. Jasiński (red.), Rzetelny proces karny. Materiały konferencji naukowej, Trzebieszowice 17–19.9.2009 r., Warszawa 2010; R. Koper, Postępowanie mediacyjne a skazanie oskarżonego bez rozprawy, Prok. i Pr. 1999, Nr 11–12; M. Kowalski, Czynności w niezbędnym zakresie w postępowaniu karnym, Prok. i Pr. 2003, Nr 1; T. Kozioł, Zasada in dubio pro reo a brak wątpliwości co do okoliczności popełnienia czynu jako przesłanka warunkowego umorzenia postępowania karnego, PS 2002, Nr 11–12; L. T. Krawczyk, Materialnoprawne ujęcie czynu ciągłego a zakres powagi rzeczy osądzonej w przypadku przestępstwa popełnionego czynem ciągłym, [w:] Z. Ćwiąkalski, A. Artymiak (red.), Współzależność prawa karnego materialnego i procesowego. W świetle kodyfikacji karnych z 1997 r. i propozycji ich zmian, Warszawa 2009; P. Kruszyński, Prawo podejrzanego do obrony w nowym k.p.k., [w:] E. Skrętowicz (red.), Nowy Kodeks postępowania karnego. Zagadnienia węzłowe, Kraków 1998; tenże, Zasada domniemania niewinności w polskim procesie karnym, Warszawa 1983; I. Krześnicki, Ławnik ludowy, czyli ławnik, Rz. z 2.6.2003 r.; M. Kucharczyk, Pomówienie jako szczególny rodzaj „wyjaśnień” oskarżonego, PS 2005, Nr 4; J. Kudrelek, Choroba psychiczna jako przyczyna zawieszenia postępowania karnego, Prok. i Pr. 2004, Nr 11–12; tenże, Zawieszenie postępowania karnego, PPol. 2004, Nr 4; C. Kulesza, Mediacja a system wymiaru sprawiedliwości (szanse, ograniczenia, zagrożenia), PiP 1995, z. 12; B. Kunicka-Michalska, Prawo oskarżonego do obrony a fałszywe oskarżenia, Pal. 1968, Nr 6; D. Kużelewski, Mediacja po nowelizacji k.p.k. – krok ku zwiększeniu roli konsensualizmu w polskim procesie karnym?, [w:] Z. Sobolewski, G. Artymiak, C. P. Kłak (red.), Problemy znowelizowanej procedury karnej, Kraków 2004; tenże, Zmiany w k.p.k. dotyczące mediacji, Jur. 2001, Nr 10; S. M. Lipczyńska, Znaczenie i funkcje zasady in dubio pro reo w procesie karnym, PiP 1967, z. 10; L. Łamejko, Prawo do milczenia w procesie karnym a domniemanie niewinności i prawo do obrony, [w:] J. Kasprzak, B. Młodziejowski (red.), Kryminalistyka i inne nauki pomostowe w postępowaniu karnym, Olsztyn 2009; K. Łucarz, A. Muszyńska, Realizacja prawnie chronionych interesów pokrzywdzonego a zasada szybkości postępowania, Prok. i Pr. 2009, Nr 10; M. Mazur (red.), Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 1976; A. Murzynowski, Refleksje na temat przestrzegania zasady prawdy materialnej a zachowania sprawności postępowania karnego, [w:] Aktualne problemy prawa i procesu karnego. Księga ofiarowana profesorowi Janowi Grajewskiemu, GSP 2003, t. XI; tenże, Zasada legalizmu w postępowaniu lustracyjnym, [w:] J. Czapska, A. Gaberle, A. Światłowski, A. Zoll (red.), Zasady procesu karnego wobec wyzwań współczesności. Księga ku czci Profesora Stanisława Waltosia, Warszawa 2000; K. Marszał, Proces karny. Zagadnienia ogólne, Katowice 2008; B. Nita, Zawieszenie postępowania karnego w związku z postępowaniem przed Trybunałem Konstytucyjnym, PS 2000, Nr 1; taż, Konstytucyjne zakorzenienie zasady nemo tenetur se ipsum accusare, [w:] J. Skorupka (red.), Rzetelny proces karny. Księga jubileuszowa Profesor Zofii Świdy, Warszawa 2009; I. Nowikowski, W kwestii skargi na nierozpoznawanie sprawy w rozsądnym terminie w postępowaniu karnym (zagadnienia wybrane), [w:] A. Marek (red.), Współczesne problemy procesu karnego i jego efektywności. Księga Pamiątkowa Profesora Andrzeja Bulsiewicza, Toruń 2004; tenże, O niektórych kwestiach związanych z tak zwanym umorzeniem absorpcyjnym, GSP 2003, t. XI; tenże, Uczestnicy procesu karnego według nowego k.p.k. (zagadnienia wybrane), [w:] E. Skrętowicz (red.), Nowy Kodeks postępowania karnego. Zagadnienia węzłowe, Kraków 1998; tenże, Uwagi o zasadzie rzetelnego procesu karnego (kwestie wybrane), [w:] J. Skorupka (red.), Rzetelny proces karny. Księga jubileuszowa Profesor Zofii Świdy, Warszawa 2009; tenże, W kwestii skargi na nierozpoznanie sprawy w rozsądnym terminie w postępowaniu karnym (zagadnienia wybrane), [w:] A. Marek (red.), Współczesne problemy procesu karnego i jego efektywności. Księga pamiątkowa Profesora Andrzeja Bulsiewicza, Toruń 2004; T. A. Olszewski, Umorzenie absorpcyjne, Prok. i Pr. 2008, Nr 1; L. K. Paprzycki, Prawa i obowiązki pokrzywdzonego w postępowaniu przed sądem karnym pierwszej instancji – zarys problematyki, Pal. 2000, Nr 2–3; tenże, Problematyka psychiatryczna w nowej kodyfikacji karnej, Prok. i Pr. 1997, Nr 11; T. Razowski, Zlecenie czynności dowodowych przez sąd w toku rozprawy głównej, WPP 2003, Nr 4; M. Rogacka-Rzewnicka, Oportunizm i legalizm ścigania przestępstw w świetle współczesnych przeobrażeń procesu karnego, Warszawa 2007; taż, Znaczenie niepisanych reguł postępowania dla tworzenia podstaw rzetelnego procesu karnego, [w:] J. Skorupka (red.), Rzetelny proces karny. Księga jubileuszowa Profesor Zofii Świdy, Warszawa 2009; M. Rogalski, Konsekwencje orzekania wbrew zakazowi ne bis in idem, [w:] Z. Sobolewski, G. Artymiak, C. P. Kłak (red.), Problemy znowelizowanej procedury karnej, Kraków 2004; tenże, Res iudicata jako przesłanka procesu karnego, Rzeszów 2004; tenże, Prawomocność formalna i materialna w polski procesie karnym, [w:] G. Rejman, B. T. Bieńkowska, Z. Jędrzejewski, P. Mierzejewski (red.), Problemy prawa i procesu karnego. Księga poświęcona pamięci Profesora Alfreda Kaftala, Warszawa 2008; tenże, Res iudicata a przestępstwo ciągłe, SP 2001, Nr 2; tenże, Res iudicata i zakaz ne bis in idem jako gwarancje rzetelnego procesu, [w:] J. Skorupka (red.), Rzetelny proces karny. Księga jubileuszowa Profesor Zofii Świdy, Warszawa 2009; tenże, Tożsamość czynu w procesie karnym, PiP 2005, z. 6; A. Sakowicz, Zasada ne bis in idem w prawie karnym, Białystok 2011; tenże, Wzajemne uznawanie orzeczeń kończących postępowanie karne w kontekście zasady ne bis in dem, [w:] A. Grzelak, M. Królikowski, A. Sakowicz (red.), Europejskie prawo karne, Warszawa 2012; tenże, Zasada prawdy materialnej a prawo do milczenia, [w:] P. Hofmański (red.), Węzłowe problemy procesu karnego. Materiały konferencyjne (Kraków 25–28.9.2008 r.), Warszawa 2010; L. Schaff, Problematyka domniemania niewinności w postępowaniu przygotowawczym, NP 1954, Nr 9; tenże, W obronie domniemania niewinności, NP 1955, Nr 7–8; J. Skorupka, Sprawiedliwość proceduralna jako cel procesu karnego, [w:] J. Skorupka (red.), Rzetelny proces karny. Księga jubileuszowa Profesor Zofii Świdy, Warszawa 2009; tenże, Czas jako czynnik determinujący przebieg postępowania przygotowawczego, Prok. i Pr. 2010, Nr 1–2; E. Skrętowicz, Z problematyki rzetelnego procesu, [w:] J. Skorupka (red.), Rzetelny proces karny. Księga jubileuszowa Profesor Zofii Świdy, Warszawa 2009; Z. Sobolewski, Samooskarżenie w świetle prawa karnego (nemo se ipsum accusare tenetur), Warszawa 1982; P. K. Sowiński, Zasada domniemania niewinności a wolność słowa, [w:] C. Kulesza (red.), System wymiaru sprawiedliwości a media, Białystok 2009; S. Stachowiak, Funkcje zasady skargowości w polskim procesie karnym, Poznań 1975; tenże, Zakres informacji procesowej przekazywanej podejrzanemu przed i w toku przesłuchiwania, Prok. i Pr. 2001, Nr 3; D. Stachurski, Spór o istotę przesłanek procesowych w polskiej nauce procesu karnego, CzPKiNP 2005, Nr 1; P. Starzyński, Media a zasady procesowe i cele postępowania przygotowawczego, [w:] C. Kulesza (red.), System wymiaru sprawiedliwości a media, Białystok 2009; S. Steinborn, Formalne porozumienia karnoprocesowe w świetle konstytucyjnej zasady równości, Prok. i Pr. 2004, Nr 2; tenże, Prawomocność części orzeczenia w procesie karnym, Warszawa 2011; R. A. Stefański, Czynności dowodowe prokuratora zlecone przez sąd – art. 397 k.p.k., Prok. i Pr. 2003, Nr 5; tenże, Karnoprocesowe aspekty zgody parlamentarzysty na pociągnięcie go do odpowiedzialności karnej, Prok. i Pr. 2002, Nr 6; tenże, Obrona obligatoryjna w polskim procesie karnym, Warszawa 2012; tenże, Termin do cofnięcia wniosku o ściganie, Prok. i Pr. 2001, Nr 6; W. Sych, Pokrzywdzony wobec zawieszenia postępowania przygotowawczego, Prok. i Pr. 2004, Nr 3; D. Szumiło-Kulczycka, Skarga na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki – znaczenie i zakres zastosowania w sprawach karnych, [w:] S. Waltoś, J. Czapska (red.), Zgubiona szybkość procesu karnego. Jak ją przywrócić?, Warszawa 2005; Z. Świda, Zasada swobodnej oceny dowodów w polskim procesie karnym, Wrocław 1983; E. Trybuchowska, Zwrot sprawy prokuratorowi do uzupełnienia postępowania przygotowawczego w świetle obowiązujących przepisów i założeń nowelizacji, [w:] Nowa Kodyfikacja Prawa Karnego 2003, t. 13; A. Tybur, Problematyka „sygnalizacji” w nowym kodeksie postępowania karnego, Prok. i Pr. 1998, Nr 4; S. Waltoś, Domniemanie niewinności w świecie mediów, [w:] C. Kulesza (red.), System wymiaru sprawiedliwości a media, Białystok 2009; tenże, Główne nurty nowelizacji procedury karnej, PiP 2003, z. 4; tenże, Zawieszenie postępowania w świetle przepisów nowego Kodeksu postępowania karnego, Pal. 1970, Nr 12; tenże, Nowe instytucje w kodeksie postepowania karnego z 1997 roku, PiP 1997, z. 8; tenże, Czy w Polsce proces karny jest rzetelny?, [w:] V. Konarska-Wrzosek, J. Lachowski, J. Wójcikiewicz (red.), Węzłowe problemy prawa karnego, kryminologii i polityki kryminalnej. Księga pamiątkowa ofiarowana Profesorowi Andrzejowi Markowi, Warszawa 2010; tenże, Prasa a wstępne stadium procesu karnego, Zeszyty Prasoznawcze 1968, Nr 1; S. Waltoś, J. Czapska (red.), Zagubiona szybkość procesu karnego. Jak ją przywrócić?, Warszawa 2005; P. Wiliński, Zasada prawa do obrony w polskim procesie karnym, Kraków 2006; tenże, Konstytucyjne granice prawa do obrony w procesie karnym, Pal. 2007, Nr 5–6; tenże, Opinia dotycząca zakresu temporalnego obowiązku rozpoznania wniosku o wyrażenie zgody na pociągnięcie posła do odpowiedzialności karnej w sprawach o przestępstwa ścigane z oskarżenia prywatnego, PSejm. 2008, Nr 4; tenże, O koncepcji rzetelnego procesu karnego, [w:] J. Skorupka, W. Jasiński (red.), Rzetelny proces karny. Materiały konferencji naukowej, Trzebieszowice 17–19.9.2009 r., Warszawa 2010; tenże, Sprawiedliwość proceduralna a proces karny, [w:] J. Skorupka (red.), Rzetelny proces karny. Księga jubileuszowa Profesor Zofii Świdy Warszawa 2009; tenże, W dziesięciolecie obowiązywania kodeksu postępowania karnego, PiP 2009, z. 4; K. Witkowska, Znaczenie szybkości postępowania karnego oraz koncentracji czynności procesowych dla realizacji celów i zadań procesu karnego, Prok. i Pr. 2009, Nr 3; J. Wojnar, Odstąpienie od zasady legalizmu – art. 11 k.p.k., Prok. i Pr. 1999, Nr 25; W. Wróbel, O dwóch aspektach konstytucyjnej zasady domniemania niewinności, [w:] Nauki penalne wobec problemów współczesnej przestępczości. Księga jubileuszowa z okazji 70. rocznicy urodzin Profesora A. Gaberle, Kraków 2007; tenże, Konstytucyjne prawo do obrony w perspektywie prawa karnego materialnego, [w:] V. Konarska-Wrzosek, J. Lachowski, J. Wójcikiewicz (red.), Węzłowe problemy prawa karnego, kryminologii i polityki kryminalnej. Księga pamiątkowa ofiarowana Profesorowi Andrzejowi Markowi, Warszawa 2010; tenże, Domniemanie niewinności – wybrane zagadnienia na tle uchwały SN z dnia 28 września 2006 r., I KZP 8/06, Studia i Materiały Biura Studiów i Analiz SN 2007, Nr 1; D. Wysocki, Przewlekłość procesu karnego, Kraków 2001; A. Zachuta, Umorzenie absorpcyjne (art. 11 k.p.k.) – instrument przydatny w procesie karnym, czy zbędny?, Prok. i Pr. 2000, Nr 12; J. Zagrodnik, Umorzenie absorpcyjne a instytucja skargi subsydiarnej w polskim procesie karnym, Prok. i Pr. 2000, Nr 2; S. Zabłocki, Reguły ne peius a materialne prawo do obrony w postępowaniu odwoławczym, [w:] P. Hofmański (red.), Węzłowe problemy procesu karnego. Materiały konferencyjne (Kraków 25–28.9.2008 r.), Warszawa 2010; K. Zgryzek, Determinanty sprawności postępowania karnego. Artykuł recenzyjny, PiP 2008, z. 10.

Art. 1. [Zakres obowiązywania]

Postępowanie karne w sprawach należących do właściwości sądów toczy się według przepisów niniejszego kodeksu.

Spis treści

Nb

I.

Termin „postępowanie karne”

1

II.

Źródła prawa karnego procesowego

6

I. Termin „postępowanie karne”

Nb 1

1. Postępowanie karne. Termin „postępowanie karne”, użyty w art. 1 ustawy procesowej, jest synonimem procesu karnego, który oznacza „prawnie uregulowaną działalność zmierzającą do wykrycia i ustalenia czynu przestępnego i jego sprawcy, do osądzenia go za ten czyn i ewentualnego wykonania kary i innych środków reakcji karnej” (por. M. Cieślak, O pojęciu, s. 246; tenże, Polska procedura karna, Warszawa 1984, s. 9–12; J. Grajewski, [w:] J. Grajewski (red.), Prawo karne procesowe – część ogólna, Warszawa 2009, s. 2). Inni autorzy stoją jednak na stanowisku, że pojęcie postępowania karnego oznacza „przebieg całego lub części procesu, a także czynności podejmowanych w poszczególnych stadiach procesowych” (por. Z. Świda, [w:] Z. Świda (red.), Postępowanie karne. Część ogólna, Warszawa 2008, s. 13). Przepis niniejszy statuuje normę podstawową dla całości postępowania karnego, która musi składać się z dwóch elementów, tj. postępowanie musi być postępowaniem karnym oraz musi należeć do właściwych sądów. W piśmiennictwie podkreśla się, iż owo pojęcie obejmuje zakresem przedmiotowym postępowanie sądowe oraz fragmenty postępowania przygotowawczego prowadzonego w sprawie należącej do właściwości sądów, a także postępowania incydentalne, pomocnicze oraz uzupełniające, których przedmiotem nie jest kwestia odpowiedzialności oskarżonego, np. postępowanie w przedmiocie tymczasowego aresztowania, odtworzenia zaginionych bądź zniszczonych akt czy też postępowanie o odszkodowanie za niesłuszne skazanie oraz tymczasowe aresztowanie (por. Hofmański i in., Komentarz, t. I, s. 26; Grzegorczyk, Komentarz, s. 46). Spotkać można także definicję procesu, zawężającą postępowanie karne do czynności podejmowanych przez organy państwowe, przez „pojęcie proces czy postępowanie karne rozumie się zespół wszelkich czynności podejmowanych przez właściwe, powołane w tym celu organy państwowe, w celu realizacji odpowiedzialności karnej wynikającej z prawa karnego materialnego” (por. W. Daszkiewicz, Postępowanie karne procesowe. Zagadnienia ogólne, Bydgoszcz 2000, s. 16).

Nb 2

2. Proces karny. Sformułowanie „postępowanie karne” zarówno w judykaturze, jak i doktrynie jest zastępowane terminem „proces karny” (tak np. W. Daszkiewicz, Postępowanie karne procesowe. Zagadnienia ogólne, Bydgoszcz 2000, s. 16; tenże, Proces karny. Część ogólna, Warszawa–Poznań 1994, s. 11; T. Grzegorczyk, J. Tylman, Polskie postępowanie karne, Warszawa 2011, s. 48; F. Prusak, Postępowanie karne, Warszawa 2003, s. 12), któremu A. Murzynowski nadaje trzy znaczenia:

1) proces karny jako teoretyczna wizja, będąca systemem poglądów na sposób ukształtowania postępowania karnego, adresowanych do twórców ustawy;

2) proces karny jako ustanowiony i obowiązujący wzorzec postępowania karnego, który powinien być przestrzegany w praktyce;

3) proces karny w znaczeniu rzeczywistym, czyli praktyczna działalność organów procesowych (por. Murzynowski, Istota, s. 13–15); zdaniem S. Waltosia, termin „proces karny” jest pojęciem szerokim, obejmującym całą działalność zmierzającą do rozstrzygnięcia kwestii odpowiedzialności oskarżonego (por. Waltoś, Proces, s. 16–17).

Nb 3

3. Postępowanie karne sensu largo i sensu stricto. W doktrynie wyróżnia się postępowanie karne sensu largo i sensu stricto. Postępowanie karne sensu largo poza regulacją KPK obejmuje również postępowanie karne wykonawcze, postępowanie w sprawach o przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe oraz postępowanie w sprawach o wykroczenia. Natomiast postępowanie karne sensu stricto odnosi się tylko do przepisów KPK. Należy podzielić pogląd tych przedstawicieli doktryny, którzy zgodnie z treścią art. 1 KPK, z terminu „postępowanie karne” wyłączają postępowania zawarte w odrębnych aktach prawnych. Nie wyklucza to możliwości posiłkowego stosowania przepisów KPK w ww. postępowaniach (por. Grzegorczyk, Komentarz, s. 46; Hofmański i in., Komentarz, t. I, s. 26–27; E. Bieńkowska, [w:] Kruszyński, Wykład, s. 19; Cieślak, Polska procedura, s. 54). Zawsze jednak każda czynność procesowa organu karnoprocesowego, a w szczególności imperatywne oświadczenia woli (decyzje, polecenia) winna być oparta na obowiązującej konkretnie normie upoważniającej do działania, wynikającej z prawa karnego procesowego. Stanowi to fundamentalny element treściowy konstytucyjnej zasady praworządności w jej karnoprocesowym, formalnym aspekcie (por. K. Woźniewski, Zasada praworządności w procesie karnym, GSP 2010, t. XXIV, s. 391 i n.).

Nb 4

4. Postępowanie karne wykonawcze. W rozumieniu komentowanego przepisu nie jest postępowaniem karnym postępowanie karne wykonawcze, mimo że zgodnie z art. 1 § 2 KKW, w postępowaniu wykonawczym w kwestiach nieuregulowanych w KKW stosuje się odpowiednio przepisy KPK. Podobnie wygląda kwestia postępowania w sprawach o wykroczenia. Również tego postępowania nie można określić mianem postępowania karnego, ponieważ nie zmierza ono do rozstrzygnięcia o odpowiedzialności za przestępstwa. Jest to zatem postępowanie odrębne, mające na celu rozstrzygnięcie o odpowiedzialności za popełnione wykroczenia. Pogląd ten znajduje odzwierciedlenie w uzasadnieniu do rządowego projektu Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia z 2001 r., w którym wskazuje się, że postępowanie w sprawach o wykroczenia nie jest postępowaniem karnym, lecz odrębnym postępowaniem dotyczącym orzekania w sprawach innych niż przestępstwa, choć na zasadach zbliżonych do procesu karnego (zob. post. SN z 2.2.2005 r., IV KK 399/04, OSNwSK 2005, Nr 1, poz. 290, z glosą M. Rogalskiego, Prok. 2005, Nr 4, s. 80; post. SN z 29.1.2004 r., I KZP 40/03, OSNKW 2004, Nr 2, poz. 22).

Nb 5

5. Stosowanie odpowiednie przepisów KPK. Przepisy Kodeksu postępowania karnego stosuje się odpowiednio w postępowaniu w sprawach o przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe, jeżeli przepisy Kodeksu karnego skarbowego nie stanowią inaczej (art. 113 § 1 KKS).

II. Źródła prawa karnego procesowego

Nb 6

1.  Źródła prawa karnego procesowego. Kodeks postępowania karnego nie jest jedynym źródłem prawa karnego procesowego. Dopełnieniem regulacji kodeksowej są m.in. ustawa z 27.7.2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. Nr 98, poz. 1070 ze zm.); ustawa z 23.11.2002 r. o Sądzie Najwyższym (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 427 ze zm.); ustawa z 20.6.1985 r. o prokuraturze (t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr 270, poz. 1599 ze zm.); ustawa z 26.5.1982 r. – Prawo o adwokaturze (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr 1246, poz. 1188 ze zm.); ustawa z 6.4.1990 r. o Policji (t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr 287, poz. 1687 ze zm.); ustawa z 24.5.2002 r. o Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz Agencji Wywiadu (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr 29, poz. 154 ze zm.); ustawa z 11.4.1997 r. o ujawnieniu pracy lub służby w organach bezpieczeństwa państwa lub współpracy z nimi w latach 1944–1990 osób pełniących funkcje publiczne (t.j. Dz.U. z 1999 r. Nr 42, poz. 428 ze zm.); ustawa z 9.6.2006 r. o Centralnym Biurze Antykorupcyjnym (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 621 ze zm.); ustawa z 9.6.2006 r. o Służbie Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służbie Wywiadu Wojskowego (Dz.U. Nr 104, poz. 709 ze zm.); ustawy z 28.10.2002 r. o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 768 ze zm.), o ile przepisy tej ustawy nie stanowią inaczej. Ponadto w zakresie określonym przez przepisy KPK stosuje się w postępowaniu karnym również regulacje KPC (zob. art. 70, 89, art. 292 § 1, art. 543 § 2 i art. 558 KPK).

Nb 7

2. Rozporządzenia i regulaminy. Źródłem prawa procesowego są także rozporządzenie wydane w formie rozporządzenia na podstawie szczegółowego upoważnienia zawartego w ustawie i w celu jej wykonania (art. 92 ust. 1 w zw. z art. 87 ust. Konstytucji RP). Szczególnie istotną rolę odgrywają wydane przez Ministra Sprawiedliwości regulaminy wewnętrznego urzędowania sądów i prokuratur (zob. wydane na podstawie art. 41 § 1 PrUSP rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 23.2.2007 r. – Regulamin urzędowania sądów powszechnych, Dz.U. Nr 38, poz. 249 ze zm., oraz wydane na podstawie art. 18 ust. 1 ustawy o prokuraturze rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 24.3.2010 r. – Regulamin wewnętrznego urzędowania powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury, Dz.U. Nr 49, poz. 296 ze zm.).

Nb 8

3. Konstytucja RP. Istotnym źródłem prawa karnego procesowego jest Konstytucja RP z 2.4.1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.), która zawiera zasady: niezależności sądów (art. 173), niezawisłości sędziów (art. 178 ust. 1), dwuinstancyjności postępowania sądowego (art. 176 ust. 1), a także prawa do obrony (art. 42 ust. 2), domniemania niewinności (art. 42 ust. 3), jawności rozprawy sądowej (art. 45 ust. 1).

Nb 9

4. Ratyfikowane umowy międzynarodowe. Stosownie do art. 87 Konstytucji RP źródłami powszechnie obowiązującego prawa Rzeczypospolitej Polskiej są m.in. ratyfikowane umowy międzynarodowe, które po ich ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej stanowią część krajowego porządku prawnego i są bezpośrednio stosowane, chyba że ich stosowanie jest uzależnione od wydania ustawy (art. 91 ust. 1 Konstytucji RP). Umowy międzynarodowe ratyfikowane za uprzednią zgodą wyrażoną w ustawie mają pierwszeństwo przed ustawą, jeżeli ustawy tej nie da się pogodzić z treścią stosownej umowy (ust. 2). Przykładem takich umów międzynarodowych są: Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych z 1966 r. (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167) oraz Konwencja o ochronie prawa człowieka i podstawowych wolności z 1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm. i uzup.).

Art. 2. [Cele postępowania; zasada prawdy materialnej]

§ 1. Przepisy niniejszego kodeksu mają na celu takie ukształtowanie postępowania karnego, aby:

1) sprawca przestępstwa został wykryty i pociągnięty do odpowiedzialności karnej, a osoba niewinna nie poniosła tej odpowiedzialności,

2) przez trafne zastosowanie środków przewidzianych w prawie karnym oraz ujawnienie okoliczności sprzyjających popełnieniu przestępstwa osiągnięte zostały zadania postępowania karnego nie tylko w zwalczaniu przestępstw, lecz również w zapobieganiu im oraz w umacnianiu poszanowania prawa i zasad współżycia społecznego,

3) uwzględnione zostały prawnie chronione interesy pokrzywdzonego,

4) rozstrzygnięcie sprawy nastąpiło w rozsądnym terminie.

§ 2. Podstawę wszelkich rozstrzygnięć powinny stanowić prawdziwe ustalenia faktyczne.

Spis treści

Nb

I.

Cele postępowania karnego

1

II.

Dyrektywa trafnej reakcji karnej

5

III.

Dyrektywa uwzględnienia interesów pokrzywdzonego

8

IV.

Dyrektywa szybkości procesowej

10

V.

Zasada prawdy materialnej

17

I. Cele postępowania karnego

Nb 1

1. Treść przepisu. Regulacja § 1 odnosi się do celów postępowania, które są wskazaniami do interpretacji innych przepisów ustawy, w których ulegają one dalszemu rozwinięciu.

Nb 2

2. Cele procesu karnego. O celach procesu, określonych w tym przepisie, należy pamiętać przy procedowaniu w każdej sprawie karnej. Kładąc akcent na określenie pierwszego ze wskazanych w wymienionym przepisie dwóch celów procesu karnego (tzn. wykrycie sprawcy i pociągnięcie go do odpowiedzialności), wypada podkreślić rzecz przecież oczywistą, że uwolnienie oskarżonego od odpowiedzialności karnej, mimo spełnienia tych przesłanek wskazanych w prawie karnym materialnym i procesowym, jest sprzeczne z zasadami legalizmu, narusza społeczne poczucie sprawiedliwości, podważa zaufanie społeczeństwa do pracy organów wymiaru sprawiedliwości (por. wyr. SA w Lublinie z 11.12.1997 r., II AKa 155/97, OSAL 1998, Nr 1, poz. 5). Do podstawowych warunków optymalnego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości należy bowiem – obok zapewnienia stanu obiektywnego i niezawisłego orzekania – również realizowanie celów postępowania karnego, określonych w art. 2 § 1. Należy podzielić pogląd SN głoszący, że brak dążenia – przez niewykorzystanie dostępnych instytucji prawa procesowego – do realizacji tych celów podważa sens postępowania karnego, osłabia zaufanie do skuteczności prawa i obniża poczucie równości prawa, zagrażając w ten właśnie sposób podstawom funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Tak należy ocenić zaniechanie właściwego postępowania w jednostkowej nawet sprawie, skoro bezczynność organu procesowego nie daje się usprawiedliwić stanem prawa, które reguluje przecież sposoby usuwania względnych przeszkód w kontynuowaniu postępowania (por. post. SN z 7.6.2000 r., II KO 105/00, OSProk. i Pr. 2000, Nr 11, poz. 4).

Nb 3

3. Cele jako podstawa kasacji. Dyrektywy wynikające z § 1 są zbyt ogólne, aby mogły stanowić autonomiczną podstawę odwołania bądź kasacji. Zawierają one jedynie sformułowanie zasad postępowania karnego i stanowią swoistą deklarację ustawodawcy, wyrażającą cele procesu karnego. Przedmiotem naruszenia mogą być bowiem tylko normy konkretyzujące ogólne zasady procesowe, a zwłaszcza normy nakazujące lub zakazujące dokonywania określonych czynności w odpowiedniej sytuacji procesowej.

Nb 4

4. Zarzut obrazy prawa procesowego. Zarzut obrazy prawa procesowego powinien opierać się na stwierdzeniu naruszenia norm tworzących konkretne nakazy lub zakazy, a nie normy o charakterze ogólnym, jak zawarty w art. 2 § 1 pkt 1 jeden z celów postępowania (powyższe stanowisko znajduje potwierdzenie w wyr. SN z 28.10.1998 r., III KKN 282/97, OSProk. i Pr. 1999, Nr 2, poz. 5 oraz w wyr. SA w Krakowie z 24.9.1998 r., II AKa 162/98, KZS 1998, Nr 10, poz. 30; post. SN z 30.7.2008 r., II KK 93/08, OSNwSK 2008, Nr 1, poz. 1555). Dopiero konkretne normy szczególne mogą być przedmiotem obrazy przez organ procesowy i przy odpowiednim uwzględnieniu wagi oraz skutków ich naruszenia może to dawać podstawę do sformułowania zarzutu odwoławczego (zob. wyr. SA w Łodzi z 7.2.2001 r., II AKa 269/00, OSProk. i Pr. 2002, Nr 10, poz. 18). Również – co zasadnie wskazał SN – nie może stanowić przedmiotu skargi kasacyjnej zarzut obrazy przepisu zawierającego jedynie deklarację ustawodawcy, swoiste zobowiązanie co do ukształtowania procesu karnego w taki sposób, aby realizował zasadę prawdy materialnej, stanowiącej cel każdego postępowania karnego. Ustosunkowanie się do tak ogólnie sformułowanego zarzutu nie jest możliwe, nie tylko w postępowaniu kasacyjnym, ale nawet w zwykłym postępowaniu odwoławczym (zob. wyr. SN z 29.3.2001 r., II KKN 298/98, Legalis).

II. Dyrektywa trafnej reakcji karnej

Nb 5

1. Dyrektywa trafnej reakcji prawnej. W literaturze przedmiotu dyrektywę wyrażoną w pkt 1 § 1 KPK określa się mianem trafnej reakcji prawnej (bądź zasadą trafnego orzekania – M. Siewierski, [w:] M. Mazur (red.), Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 1976, s. 11–12), która sprowadza się do następujących postulatów:

1) nikt niewinny nie poniesie odpowiedzialności;

2) nikt winny nie powinien ponosić odpowiedzialności większej, niż na to zasłużył;

3) nikt winny nie powinien ujść odpowiedzialności;

4) nikt winny nie powinien ponieść odpowiedzialności mniejszej, niż na to zasłużył (por. Cieślak, Polska procedura, s. 213–214).

Nb 6

2. Trafna reakcja. Zdaniem T. Grzegorczyka, trafna reakcja to nie tylko wymóg, aby niewinny nie ponosił odpowiedzialności, a winny był zawsze do niej pociągnięty, ale także to, by osoba winna ponosiła odpowiedzialność nie mniejszą niż tę, na którą zasłużyła, i nie większą od tej, którą ponieść powinna, dopiero wówczas taka reakcja nosi przymiot sprawiedliwej (por. Grzegorczyk, Komentarz, s. 51).

Nb 7

3. Środki przewidziane w prawie karnym. Punkt 2 § 1 wiąże cele procesu karnego ze stosowaniem „środków przewidzianych w prawie karnym”, dając w ten sposób wyraz funkcji ochronnej i prewencyjnej prawa karnego materialnego. Przez pojęcie środków przewidzianych w prawie karnym należy rozumieć kary, środki karne, tzw. środki probacyjne oraz środki zabezpieczające. Szczególnego znaczenia osiągnięcie tego celu, gdy nie jest przeprowadzana rozprawa. Zwrócił na to uwagę SA we Wrocławiu w wyr. z. 6.11.2012 r. (II AKa 324/12, niepubl.), podnosząc, że „postawa oskarżonego wskazująca na osiągnięcie celów postępowania mimo nieprzeprowadzania rozprawy, to zwłaszcza konieczność rozważenia w świetle materiału dowodowego stosunku oskarżonego do czynu i do pokrzywdzonego. Istotnego znaczenia w tym kontekście nabiera również trafny dobór środków przewidzianych w prawie karnym tak, aby osiągnięte zostały zadania postępowania nie tylko w zwalczaniu przestępstw, lecz również w zapobieganiu im oraz w umacnianiu poszanowania prawa i zasad współżycia społecznego (art. 2 § 1 pkt 2 KPK)”.

III. Dyrektywa uwzględnienia interesów pokrzywdzonego

Nb 8

1. Dyrektywa uwzględnienia interesów pokrzywdzonego. Dyrektywa określona w § 1 pkt 3 została zaliczona przez ustawodawcę do zasadniczych postulatów postępowania karnego. Wprawdzie ma ona charakter ogólny. jednak jest niezmiernie istotna przy niektórych kategoriach przestępstw, w szczególności przy przestępstwach przeciwko wolności seksualnej i obyczajowości. Dał temu wyraz SA w Lublinie, wskazując w wyr. z 12.8.1999 r. (II AKa 98/99, OSProk. i Pr. 2000, Nr 1, poz. 27), iż w sprawach o przestępstwa zgwałcenia szczególnej wymowy nabiera komentowana dyrektywa, nakazująca organom procesowym procedować, aby „uwzględnione zostały prawnie chronione interesy pokrzywdzonego”. Sąd Apelacyjny w Lublinie podkreślił, że postępowanie karne nie powinno prowadzić do podwójnej wiktymizacji osoby pokrzywdzonej, zaś samo postępowanie karne w sprawach o przestępstwo zgwałcenia łączy się zazwyczaj – nawet przy przestrzeganiu przez organy procesowe wszystkich wymogów proceduralnych – z dodatkowymi przykrościami i cierpieniami psychicznymi osoby pokrzywdzonej, albowiem naruszona jest tutaj jej intymna sfera życia prywatnego, roztrząsane jest wydarzenie, o którym chciałaby jak najszybciej zapomnieć.
Rzetelny proces karny, zabezpieczający prawo do obrony oskarżonego, winien być też rzetelny względem osoby pokrzywdzonej (por. uchw. SN z 21.12.1972 r., VI KZP 64/72, OSNKW 1973, Nr 2–3, poz. 18; por. E. Bieńkowska, Aktualne, s. 40; I. Nowikowski, Uczestnicy, s. 67 i n.). Z uwagi na nazbyt ogólny charakter dyrektywy, określonej w pkt 3, nie można podzielić poglądu L. K. Paprzyckiego, nadającego jej charakter zasady procesowej, której nieprzestrzeganie prowadzić będzie do rażącej obrazy przepisów postępowania, i to w takim zakresie, że niejednokrotnie może to mieć wpływ na treść orzeczenia w rozumieniu art. 438 pkt 2 KPK (por. L. K. Paprzycki, Prawa, s. 32). Nie może więc stanowić podstawy zarzutów zwyczajnych (apelacja, zażalenie), jak i nadzwyczajnych środków zaskarżenia (kasacja).
Dyrektywa uwzględnienia interesów pokrzywdzonego w postępowaniu karnym znajduje odzwierciedlenie w wielu regulacjach szczegółowych (np. z art. 11 § 1, 23a, 49a, 54 § 1, art. 59 § 2, art. 62, 387 § 2, art. 414 § 4 i 5 w zw. z art. 341). Zwłaszcza na wyraźne podkreślenie zasługuje treść art. 299 § 1, który stwierdza, że w postępowaniu przygotowawczym pokrzywdzony i podejrzany są stronami. Ponadto wzmocnieniu pozycji pokrzywdzonego służą m.in. regulacje: art. 55 § 1, dającego możliwość samodzielnego oskarżenia w sprawie z oskarżenia publicznego, w której prokurator nie znajduje podstaw do wniesienia aktu oskarżenia (zob. uwagi do art. 55 i 330); art. 318, umożliwiającego pokrzywdzonemu zapoznanie się z opinią biegłych albo instytucji naukowej lub specjalistycznej, jeżeli złożona została na piśmie, lub też na wzięcie udziału w przesłuchaniu biegłych; art. 321 § 5 w zw. z art. 299 § 1, dającego podstawę do złożenia wniosku o uzupełnienie śledztwa lub dochodzenia po zaznajomieniu podejrzanego z materiałami postępowania. W razie odmowy udostępnienia akt w postępowaniu przygotowawczym pokrzywdzony, zgodnie z dyspozycją art. 159, może wnieść zażalenie.

Nb 9

2. Prawo unijne. Przepisy polskie postępowania karnego w zakresie ochrony interesu pokrzywdzonego powinny realizować standardy zawarte w dyrektywie Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/29/UE z 25.10.2012 r. ustanawiającej normy minimalne w zakresie praw, wsparcia i ochrony ofiar przestępstw oraz zastępującej decyzję ramową Rady 2001/220/WSiSW (Dz.Urz. UE L 315 z 14.11.2012 r., s. 57), która zastąpiła decyzję ramową Rady 2001/220/WSiSW z 15.3.2001 r. w sprawie pozycji ofiar w postępowaniu karnym (Dz.Urz. WE L 82 z 22.3.2001 r., s. 1). Zakłada ona stworzenie zbliżonych standardów traktowania ofiar w państwach członkowskich UE, w szczególności w poniższym zakresie: zapewnienie ofiarom godnego traktowania w ramach czynności prowadzonych przez Policję czy organy wymiaru sprawiedliwości (przez prokuratorów i sędziów), w szczególności dzięki ich odpowiedniemu szkoleniu; zagwarantowanie ofiarom dostępu do informacji w zrozumiały sposób o przysługujących im prawach oraz o sprawie; udzielenie ofiarom pomocy w każdym państwie członkowskim; zapewnienie ofiarom możliwości udziału w postępowaniu karnym (zgodnie z ich wolą) oraz pomocy umożliwiającej udział w rozprawie; zapewnienie ofiarom ochrony w trakcie postępowania przygotowawczego i postępowania sądowego, a także dokonanie odpowiedniej identyfikacji ofiar najbardziej wrażliwych (jak dzieci, ofiary gwałtów lub osoby niepełnosprawne) i objęcie ich odpowiednim zakresem ochrony.

IV. Dyrektywa szybkości procesowej

Nb 10

1. Dyrektywa szybkości procesowej. Punkt 4 § 1 wyraża zasadę szybkości procesowej, zgodnie z którą proces karny powinien przebiegać i trwać możliwie najkrócej. Nie można przy tym zapomnieć, że proces musi cechować się także rzetelnością postępowania. Wedle B. Bieńkowskiej zasada szybkości jest dyrektywą, a nie zasadą naczelną procesu. Autorka dodaje, że nie można przypisywać jej charakteru totalnego, gdyż stwarza ona zagrożenie dla zasady prawdy materialnej, prawa oskarżonego do obrony, kontradyktoryjności oraz bezpośredniości postępowania dowodowego (por. B. Bieńkowska, [w:] Kruszyński, Wykład, s. 77; Hofmański in., Komentarz, t. I, s. 40–41; P. Hofmański, Europejska Konwencja, s. 261; tenże, Konwencja, s. 233 i n.; Z. Gostyński, Zasada, s. 71–74). Nie można więc w dążeniu do pozytywnego celu, jakim jest zapewnienie szybkości postępowania karnego, tracić z widoku potrzebę równowagi między rozpoznaniem sprawy w rozsądnym terminie a zapewnieniem ochrony praw podstawowych jednostki w procesie (por. G. Artymiak, Przyspieszenie postępowania, s. 113; K. Zgryzek, Determinanty, s. 121; Hofmański i in., Komentarz, t. I, s. 46).

Nb 11

2. Rozstrzygnięcie sprawy w rozsądnym terminie. Pojęcie rozstrzygnięcia sprawy w rozsądnym terminie, występujące w art. 6 ust. 1 EKPC, należy interpretować w połączeniu z art. 45 Konstytucji RP („każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki”) i art. 14 ust. 3c MPPOiP, z których wynika, że każda osoba oskarżona o popełnienie przestępstwa ma prawo co najmniej do rozprawy „bez nieuzasadnionej zwłoki”. Należy podzielić stanowisko SN, że dobro wymiaru sprawiedliwości jest realnie zagrożone wtedy, kiedy do rozstrzygnięcia sprawy nie dochodzi w rozsądnym terminie, i to w sytuacji, w której zatamowaniu ulega w ogóle bieg postępowania, mimo istniejącej – choć wymagającej odstąpienia od reguły określającej właściwość sądu – możliwości kontynuowania tego postępowania (por. post. SN z 7.6.2000 r., II KO 105/00, OSProk. i Pr. 2000, Nr 11, poz. 4; zob. także I. Nowikowski, W kwestii skargi, s. 283 i n.; D. Wysocki, Przewlekłość, s. 15 i n.). Chodzi zatem o to, by czynności zmierzające do wydania orzeczenia kończącego zabierały odpowiednią ilość czasu, tj. odbywały się bez zbędnej zwłoki (por. post. SA w Krakowie z 1.10.2008 r., II S 6/08, KZS 2011, Nr 8, poz. 70). Z pewnością taką zbędną zwłoką nie jest każdy upływ czasu, ale dopiero nadmierne odstępstwo od czasu zwykle koniecznego dla wykonania określonych czynności. Przewlekłość postępowania zachodzi wtedy tylko, gdy zwłoka w czynnościach jest nadmierna (rażąca) i nie znajduje uzasadnienia w obiektywnych okolicznościach sprawy (zob. post. SA w Krakowie z 23.11.2010 r., II S 28/10, KZS 2010, Nr 11, poz. 50). Trzeba również zauważyć, że zasada rozpoznawania spraw w rozsądnym terminie nie może doznawać uszczerbku poprzez nadużywanie instytucji przekazywania spraw innemu sądowi równorzędnemu w oparciu o unormowanie zawarte art. 36 KPK. Przepis ten może mieć zastosowanie jedynie w tych szczególnych sytuacjach, gdy odstępstwo od rozpatrywania spraw przez sąd właściwy wedle przepisów ogólnych w sposób oczywisty uzasadnione jest rzeczywistymi względami ekonomii procesowej. Decyzja o sięgnięciu po instrument określony w art. 36 musi być zatem poprzedzona analizą, czy przy istniejących ułatwieniach procesowych, przewidzianych np. w art. 177 § 1a czy art. 396 § 2 KPK, przekazanie sprawy innemu sądowi równorzędnemu jest dla dobra postępowania i sprawności procesu rozwiązaniem racjonalnym (post. SA w Białmystoku z 18.11.2010 r., II AKo 110/10, KZS 2011, Nr 4, poz. 56).

Nb 12

3. Pojęcie rozsądnego terminu w orzecznictwie. Termin „rozpoznanie sprawy w rozsądnym terminie” stał się przedmiotem dociekań judykatury. Trafnie ujął tę sprawę SA w Krakowie w post. z 3.1.2002 r., iż w wypadku, gdy planując rozprawę główną, zarządza się przeprowadzenie jedynie części dowodów niezbędnych do wyrokowania (wezwanie części świadków), a co do reszty nie wydaje się żadnych zarządzeń, widoczne jest, że z góry zakłada się, iż nie dojdzie do wyroku w wyznaczonym terminie. Skoro zaś dalszego terminu się nie wyznacza, choć nie ma przeszkód, by to uczynić, to narusza się powinność rozstrzygnięcia sprawy w rozsądnym terminie (art. 2 § 1 pkt 4). Jeśli zaś dotyczy to sprawy przeciwko osobom tymczasowo aresztowanym, ujawnia to, że aresztowanie ich nie jest niezbędne (art. 257 § 1), bo nie służy prawidłowemu tokowi postępowania (por. post. SA w Krakowie z 3.1.2002 r., II AKz 432/01, KZS 2002, Nr 1, poz. 21). W innym postanowieniu SA w Krakowie uznał, że osiągnięcie celu postępowania karnego wymaga środków odpowiednich do wykonania zadań, by nie zostało naruszone prawo oskarżonego do osądzenia bez nieuzasadnionej zwłoki (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP), gdyż przesadne oszczędzanie środków może spowodować, że zostaną one i tak wydane na odszkodowania za naruszenie praw człowieka (por. post. SA w Krakowie z 21.4.1999 r., II AKo 9/99, KZS 1999, Nr 4, poz. 72). Z afirmacją należy odnieść się do tezy, w której stwierdzono, że prawo do osądzenia bez nieuzasadnionej zwłoki oznacza także powinność wykonania kary niezwłocznie po prawomocności wyroku, a nie później (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP i art. 9 § 1 KKW), choćby sam skazany ubiegał się o zwłokę (zob. post. SA w Krakowie z 28.2.2002 r., II AKz 47/02, KZS 2002, Nr 2, poz. 43).
Powyższe kryteria wskazują, że pojęcia – „rozsądny termin” rozstrzygnięcia sprawy – nie można traktować abstrakcyjnie, lecz tylko w ramach konkretnego postępowania. Oczywiste jest, że im bardziej sprawa jest zawiła, a przy tym została zgromadzona obszerna materia dowodowa, to czas rozpoznania będzie dłuższy. Nie bez znaczenia są również czynności procesowe, które mają miejsce w postępowaniu. Sąd jako „gospodarz postępowania” powinien zapobiegać sytuacjom, które będą wydłużały proces, np. wyznaczając sesje rozpoznania sprawy w krótkich odstępach czasu lub koncentrując je w terminach następujących po sobie. Obowiązkiem sądu jest również wyciągnięcie konsekwencji w stosunku do świadków czy też oskarżonego, w związku z ich nieobecnością. Słusznie to werbalizuje SA w Warszawie w post. z 6.7.2010 r. (II S 39/10, Apel. W-wa 2010, Nr 4, poz. 21), twierdząc, że obowiązkiem organów sądu (prezesa i kolegium tego sądu) jest takie podejmowanie działań, które w sposób skuteczny wyeliminują przeszkody sprawnego prowadzenia postępowania sądowego spraw karnych rozpoznawanych w wyżej wymienionym sądzie, w taki sposób, by w pełni była respektowana zasada wyrażona w art. 2 § 1 pkt 4 KPK, a więc by rozstrzygnięcie sprawy nastąpiło w rozsądnym terminie. W sytuacji zaś, gdy organy sądu nie są w stanie, w wyniku własnych wewnętrznych działań, zwiększyć obsady kadrowej wydziału, winny inicjować działania wobec władzy wykonawczej (Ministra Sprawiedliwości) decydującej o ilości etatów sędziowskich w danym sądzie, zmierzające do skutecznego wykonania zadań nałożonych na sądy przez władzę ustawodawczą.

Nb 13

4. Rozsądny termin. Nie można definiować pojęcia rozsądnego terminu (z ang. reasonable time) bez ustosunkowania się do orzecznictwa ETPC. W wyr. z 6.7.1995 r. w sprawie Nr 25669/94 Jastrzębski v. Polska (niepubl.) Trybunał uznał, że ocena, czy przewlekłość postępowania jest uzasadniona, musi być dokonywana w świetle szczególnych warunków sprawy i przy uwzględnieniu kryteriów, takich jak: skomplikowanie sprawy, zachowanie stron i sposób prowadzenia sprawy przez władze sądowe oraz stopień uciążliwości postępowania dla oskarżonego (por. P. Hofmański, Konwencja Europejska a prawo karne, Toruń 1995, s. 233–236; C. P. Kłak, Pojęcie przewlekłości postępowania, s. 73–74 oraz podane tam orzecznictwo). W poszczególnych judykatach organów strasburskich wskazano, że kryteriami pozwalającymi określić przewlekłość spraw są w szczególności: złożoność sprawy, dane faktyczne i prawne, liczba stron procesowych, wielkość czynności dowodowych, trudności prawne, postawa organów procesowych właściwych do rozpoznania sprawy, zachowanie skarżącego w całym procesie (por. wyr. ETPC: z 25.11.1991 r. Abdoella v. Holandia, seria A, t. 248; z 23.10.1990 r. Moreira de Azevado v. Francja, seria A, t. 22; z 15.7.1982 r. Eckle v. Niemcy, seria A, t. 51; z 19.2.1991 r. Manzoni v. W., seria A, t. 195–B; z 27.11.1991 r. Kemmache v. Francja, seria A, t. 218; a w zakresie polskich zob. wyr. ETPC: z 5.10.2004 r. w sprawie Nr 67690/01 Kruk v. Polska; z 4.10.2005 r. w sprawie Nr 64207/01 Sibilski v. Polska; z 31.5.2005 r. w sprawie Nr 57237/00 Hefková v. Słowacja; z 14.9.2004 r. w sprawie Nr 63391/00 Marszał v. Polska; z 21.12.2004 r. w sprawie Nr 57468/00 Dańczak v. Polska; z 28.9.2004 r. w sprawie Nr 6735/03 Durasik v. Polska; z 30.1.2003 r. w sprawie Nr 37437/97 Kubiszyn v. Polska; z 30.4.2002 r. w sprawie Nr 61437/00 Jagiełło v. Polska; z 21.9.2000 r. w sprawie Nr 33082 Wojnowicz v. Polska; z 11.7.2000 r. w sprawie Nr 25792/94 Trzaska v. Polska; z 13.7.1999 r. w sprawie Nr 29944/96 Gontarska v. Polska; z 30.10.1998 r. w sprawie Nr 28616/95 Styranowski v. Polska; decyzje ETPC: z 3.12.1997 r. w sprawie Nr 27506/95 Owczarz v. Polska; z 26.2.1997 r. w sprawie Nr 27382/95 Krupiński v. Polska; z 26.2.1997 r., w sprawie Nr 27092/95 Zawoluk v. Polska).
Ponadto trzeba podkreślić, że ETPC stoi na stanowisku, że mimo iż sprawa jest w pewnym stopniu skomplikowana, to nie można powiedzieć, że to samo w sobie usprawiedliwia długość postępowania (por. wyr. z 26.10.2000 r. Kudła v. Polska, Reports 2000–XI; zob. B. Gronowska, Prok. i Pr. 2001, Nr 1, s. 119). W polskim systemie prawnym kryteria do oceny wystąpienia przewlekłości postepowania zwiera art. 2 ustawy z 17.6.2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym lub nadzorowanym przez prokuratora i postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki (Dz.U. Nr 179, poz. 1843 ze zm.). Z treści art. 2 ust. 1 tej ustawy wynika, że przewlekłość postępowania zachodzi, jeżeli postępowanie trwa dłużej, niż to konieczne dla wyjaśnienia tych okoliczności faktycznych i prawnych, które są istotne dla rozstrzygnięcia sprawy, albo dłużej niż to konieczne do załatwienia sprawy egzekucyjnej lub innej dotyczącej wykonania orzeczenia sądowego. W celu stwierdzenia tych okoliczności należy w szczególności ocenić terminowość i prawidłowość czynności podjętych przez sąd, w celu wydania w sprawie rozstrzygnięcia co do istoty albo czynności podjętych przez prokuratora prowadzącego lub nadzorującego postępowanie przygotowawcze w celu zakończenia postępowania przygotowawczego lub czynności podjętych przez sąd lub komornika sądowego w celu przeprowadzenia i zakończenia sprawy egzekucyjnej albo innej sprawy dotyczącej wykonania orzeczenia sądowego, uwzględniając charakter sprawy, stopień faktycznej i prawnej jej zawiłości, znaczenie dla strony, która wniosła skargę, rozstrzygniętych w niej zagadnień oraz zachowanie się stron, a w szczególności strony, która zarzuciła przewlekłość postępowania (art. 2 ust. 2). To ostatnie stwierdzenie pozwala uznać, że ocena wystąpienia przewlekłości czy też nie jest określana z perspektywy podmiotu, który wniósł skargę (por. M. Kłopocka, Skarga na przewlekłość, s. 162; Hofmański i in., Komentarz, t. I, s. 42; odmiennie C. P. Kłak, Pojęcie przewlekłości, s. 68–69, który wskazuje, że „ocena, czy wystąpiła przewlekłość postępowania, dokonywana jest w oparciu o kryteria przykładowo wskazane przez ustawodawcę, których rozumienie nie jest uzależnione od konkretnych uwarunkowań faktycznych (np. w każdym przypadku należy ocenić, czy przedłużenie postępowania nie było spowodowane zachowaniem się skarżącego, a zatem w każdym przypadku istotne jest ustalenie, czy skarżący nie przyczynił się do przewlekłości postępowanie, ale ocena konkretnego zachowania uzależniona jest od realiów faktycznych i prawnych w danej sprawie). Kryteria wskazane przez ustawodawcę wskazują zatem kierunek i zakres oceny, tj. wyznaczają jej ramy, nie przesądzając (determinując) wyniku w konkretnej sprawie” (por. też post. SA w Katowicach z 8.12.2004 r., II AKo 156/04, KZS 2005, Nr 6, poz. 104; post. NSA z 23.11.2004 r., OPP 52/04, Wok. 2005, Nr 7–8, s. 72; wyr. ETPC z 15.2.2005 r. w sprawie Nr 38497/02 Zieliński v. Polska). Trzeba również pamiętać, że sąd, badając przewlekłość postępowania na podstawie ustawy z 2004 r., kontroluje jedynie terminowość i prawidłowość czynności procesowych przy uwzględnieniu kryteriów z art. 2 ust. 2 tej ustawy. W żadnej mierzenie nie zastępuje on sądu wyższej instancji w ocenie merytorycznej zapadłego rozstrzygnięcia (zob. uchw. SN (7) z 13.12.2008 r., III SPZP 2/07, OSNP 2009, Nr 5–6, poz. 85).

Nb 14

5. Czynności procesowe oskarżonego. Artykuł 6 EKPC nie wymaga od oskarżonego współdziałania z organami ścigania prowadzącymi śledztwo lub z sądem. Nie można np. mieć do niego pretensji i wyciągać negatywnych wniosków z wykorzystania przysługujących środków odwoławczych. Zachowanie takie jest jednak obiektywną okolicznością powodującą przedłużenie postępowania, za które nie można obciążyć państwa odpowiedzialnością (por. wyr. Eckle v. Niemcy z 15.7.1982 r., seria A, t. 51; Corigliano v. W. z 10.12.1982 r., seria A, t. 57; raport Zana v. Turcja z 10.4.1996 r., Reports 1997–VII). Niemniej jednak zachowanie oskarżonego, wskazujące na grę na zwłokę, nie pozbawia go możliwości powoływania się na prawo do rozpatrywania sprawy w rozsądnym terminie (por. raport Duclos v. Francja z 29.11.1995 r., Reports 1996–VI). W tym miejscu dodać należy, że stwierdzenie przewlekłości postępowania rodzi po stronie państwa dwa obowiązki. Po pierwsze, musi nastąpić wyraźne przyznanie, że doszło do naruszenia prawa do rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie oraz musi nastąpić właściwe, wystarczające naprawienie szkody (por. wyr. z 29.3.2006 r. w sprawie Nr 36813/97 Sordino v. Republika Włoska; wyr. z 29.3.2006 r. w sprawie Nr 64886/01 Cochiarella v. Republika Włoska). Podnosi się przy tym, że sam fakt wystąpienia przewlekłości pociąga za sobą szkody niematerialne. Jak bowiem wskazał Trybunał w wyroku w sprawie Sordino v. Republika Włoska, „istnieje silne, lecz możliwe do obalenia domniemanie, że nadmiernie długie postępowanie spowoduje szkodę niematerialną. Przyjmuje się także, że w niektórych przypadkach długość postępowania może skutkować jedynie minimalną szkodą niematerialną lub całkowitym jej brakiem. Sądy krajowe muszą zatem uzasadniać swoje orzeczenia, podając wystarczające powody”.

Nb 15

6. Nieuzasadniona zwłoka. Nie do zaakceptowania jest pogląd SA w Katowicach wyrażony w post. z 15.1.2003 r., zgodnie z którym nie może być mowy o nieuzasadnionej zwłoce, a tym samym nierozsądnym terminie w postępowaniu przed sądem odwoławczym, skoro wyznaczenie terminu rozprawy związane było nie tylko z obciążeniem tegoż sądu liczbą spraw (co z całą pewnością jest jednym z elementów, które muszą być brane pod uwagę przy rozważaniach o rozsądnym terminie), ale i z realizacją przez oskarżonych uprawnień z art. 451 (zob. post. SA w Katowicach z 15.1.2003 r., II AKz 1251/02, OSA 2003, Nr 7, poz. 75).

Nb 16

7. Stanowisko ETPC. Europejski Trybunał Praw Człowieka wielokrotnie stwierdzał, że jeżeli przewlekłość postępowania sądowego wynika z nadmiernego gromadzenia niezałatwionych spraw, dużego ich napływu w krótkim czasie itd., to państwo nie ponosi odpowiedzialności, jeśli zaległości są tylko przejściowe, pod warunkiem jednak podjęcia rozsądnych, szybkich i skutecznych środków zaradczych przez państwo (por. wyr. z 13.7.1983 r. w sprawie Zimermann i Steiner v. Szwajcaria, seria A, t. 66; wyr. z 1.7.1997 r. w sprawie Pammel v. Niemcy, RJD 1997–IV oraz wyr. z 1.7.1997 r. w sprawie Probstmeier v. Niemcy, RJD 1997–IV).

V. Zasada prawdy materialnej

Nb 17

1. Zasada prawdy materialnej. Z unormowania § 2 wynika dyrektywa mówiąca, że podstawę wszelkich rozstrzygnięć powinny stanowić prawdziwe ustalenia faktyczne. Konstytuuje on jedną z podstawowych zasad procesu karnego – zasadę prawdy materialnej, która wiąże wszystkie organy procesowe, bez względu na etap tego postępowania oraz niezależnie od woli stron. Część przedstawicieli doktryny uznaje nadrzędność tej zasady wobec pozostałych, określając ją jako kluczową zasadę procesu karnego (por. Murzynowski, Istota, s. 110–111; tenże, Refleksje, s. 107 i n.; Waltoś, Proces, s. 218; K. Marszał, Proces karny, s. 89–90), zaś pozostali traktują ją na równi z innymi zasadami (por. Z. Gostyński, S. Zabłocki, [w:] Bratoszewski i in., Komentarz, t. I, s. 200; M. Cieślak, Zagadnienia, t. I, s. 102; Hofmański i in., Komentarz, t. I, s. 48). Za trafnością drugiego stanowiska przemawia brak przymiotu absolutnego, albowiem posiada on liczne ograniczenia w dochodzeniu do prawdy materialnej, które w większości wynikają z zakresu prawa dowodowego (np. art. 178, 180 i 182) bądź potrzeby ochrony innych wartości jak w przypadku immunitetów procesowych (art. 17 § 1 pkt 10) czy zakazu ne bis in idem (art. 17 § 1 pkt 7). Jednym z nich jest także zasada in dubio pro reo (art. 5 § 2), która nakazuje niedające się usunąć wątpliwości rozstrzygnąć na korzyść oskarżonego.

Nb 18

2. Ustalenia faktyczne. Przepis art. 2 § 2 wyraża tezę, iż wszelkiego rodzaju decyzje procesów winny znaleźć oparcie w faktach udowodnionych. Ten punkt widzenia jest widoczny w orzecznictwie SN. Wskazuje się w nim, że sformułowana w art. 2 § 2 zasada prawdy materialnej wprowadza wprawdzie w procesie karnym wymóg opierania wszelkich rozstrzygnięć na zgodnych z prawdą ustaleniach faktycznych, rozumie się jednak przez nie ustalenia udowodnione, a więc takie, gdy w świetle przeprowadzonych dowodów fakt przeciwny dowodzeniu jest niemożliwy lub wysoce nieprawdopodobny. Obowiązek udowodnienia odnosić należy jednak tylko do ustaleń niekorzystnych dla oskarżonego, jako że on sam korzysta z domniemania niewinności (art. 5 § 1 KPK), a niedające się usunąć wątpliwości rozstrzyga się na jego korzyść (art. 5 § 2 KPK). Z tych względów wydanie wyroku uniewinniającego jest konieczne nie tylko wówczas, gdy wykazano niewinność oskarżonego, lecz również wtedy, gdy nie udowodniono mu, że jest winny popełnienia zarzuconego mu przestępstwa. W tym ostatnim wypadku wystarczy zatem, że twierdzenia oskarżonego, negującego tezy aktu oskarżenia, zostaną uprawdopodobnione (por. wyr. SN z 28.3.2008 r., III KK 484/07, Prok. i Pr. 2008, Nr 9, poz. 10; wyr. SN z 18.12.2008 r., V KK 267/08, OSNwSK 2008, Nr 1, poz. 2675).

Nb 19

3. Podstawa konstytucyjna zasady prawdy materialnej. Mimo że zasada prawdy materialnej ma konotacje konstytucyjne, jest bowiem powiązana w sposób ścisły z prawem do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP) oraz do prawidłowego przypisania odpowiedzialności karnej (art. 42 ust. 1 zd. 1 Konstytucji RP), nie oznacza to, że organy ścigania, jak również uczestnicy postępowania, mogą dążyć do jej realizacji za wszelką cenę. O ile organy ścigania mogą, przy jasno i dokładnie określonych przez prawo regułach wynikających w szczególności z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP oraz art. 8 ust. 2 EKPC, dokonywać ingerencji w prywatność w związku z gromadzeniem dowodów (układ wertykalny), o tyle osoby prywatne nie mają podstaw prawnych do ingerencji w dobra prawne innych jednostek w celu gromadzenia dowodów (układ horyzontalny). Każdorazowo takie działanie posiada przymiot bezprawności. Trafnie zauważa A. Taracha, że postępowaniu karnemu obce jest pojęcie swobody dowodzenia (por. A. Taracha, Jeszcze raz w sprawie tzw. prywatnego gromadzenia dowodów, PiP 2005, z. 1, s. 90). Oznacza to, że przełamanie domniemania niewinności może nastąpić tylko „według przepisu niniejszego kodeksu” (art. 1), co również odnosi się do przeprowadzenia dowodów, jak też zbierania ich i zabezpieczania. Nie można tym samym podzielić poglądu A. Bojańczyka, jakoby „swoboda dowodzenia” nie miała związku, co więcej, nie wpływała negatywnie na ochronę praw ujętych w art. 47 i 49 Konstytucji RP (por. A. Bojańczyk, z problematyki konstytucyjnej dopuszczalności niektórych dowodów prywatnych w postępowaniu karnym, Pal. 2004, Nr 9–10, s. 44).

Nb 20

4. Stanowisko SN. Należy zgodzić się z tezą SA w Lublinie, że z istoty pojęcia rzetelnego procesu karnego w państwie prawa wynika nakaz, aby organy procesowe procedowały tak, aby dla wszystkich uczestników procesu (także dla społeczeństwa, które w różny sposób uzyskuje informacje o toczącym się procesie) było widoczne, że z pełnym obiektywizmem dążą one do ustalenia prawdy materialnej i wydania sprawiedliwego orzeczenia przy pełnym przestrzeganiu gwarancji procesowych uczestników procesu, w tym prawa oskarżonego do obrony (sprawiedliwość proceduralna; por. wyr. SA w Lublinie z 5.3.1999 r., II AKA 123/98, OSAL 1999, Nr 2, poz. 14).

Nb 21

5. Orzecznictwo. Jak słusznie stwierdził SA w Lublinie w wyr. z 22.1.2001 r., z dążenia do realizacji zasady prawdy materialnej nie można zrezygnować jedynie dla spełnienia postulatu szybkości postępowania (zakończenie sprawy w rozsądnym terminie – art. 2 § 1 pkt 4), a w razie konfliktu między tymi regułami pierwszeństwo ma dotarcie wszelkimi dostępnymi środkami procesowymi do prawdy (wyr. SA w Lublinie z 22.1.2001 r., II AKa 249/00, OSProk. i Pr. 2002, Nr 10, poz. 19).

Nb 22

6. Istotne braki postępowania przygotowawczego. Istotne znaczenie dla zasady szybkości procesu oraz rozpoznania sprawy w rozsądnym terminie może mieć kwestia zlecenia czynności dowodowych przez sąd w toku rozprawy głównej, w trybie art. 397 § 1. Analiza przez sąd stwierdzonych „istotnych braków postępowania przygotowawczego” wymaga rozważenia nie tylko „istotności” tych braków, przy uwzględnieniu, czy są one takiej rangi, jak konieczność „poszukiwania dowodów” – gdy uchybienia są np. natury dowodowej w postaci niekompletności zgromadzonych dowodów, mogących wywrzeć istotny wpływ na treść orzeczenia bądź też cechują się brakiem możliwości usunięcia ich w postępowaniu sądowym, ale także czy przeprowadzenie ich przez sąd jest możliwe. Jednocześnie wspomniana analiza powinna odbywać się pod kątem zapobieżenia przewlekłości postępowania sądowego. Dlatego też jeżeli sąd uznaje, że materiał dowodowy wymaga uzupełnienia, a brakujące dowody można przeprowadzić w postępowaniu sądowym, przy podjęciu decyzji konieczny jest pragmatyzm związany z przestrzeganiem obowiązku rozstrzygnięcia sprawy w „rozsądnym terminie” (por. post. SA we Wrocławiu z 8.1.2004 r., II AKz 1/04, Wok. 2004, Nr 7–8, poz. 81; T. Razowski, Zlecenie, s. 60 i n.).

Nb 23

7. Środki odwoławcze. Zarzut obrazy zasady prawdy materialnej nie może sam przez się stanowić podstawy apelacji lub kasacji, ponieważ ma charakter ogólny, określa jedynie cele postępowania karnego i kilka obowiązujących w tym postępowaniu zasad. Przestrzeganie naczelnych zasad procesu karnego gwarantowane jest w przepisach szczegółowych i dopiero wskazanie naruszenia tych konkretnych, szczegółowych przepisów może uzasadniać zarzut apelacyjny, zażaleniowy lub kasacyjny (por. post. SN z 27.3.2007 r., III KK 461/06, KZS 2007, Nr 6, poz. 37; wyr. SN z 5.10.2010 r., III KK 370/09, OSNwSK 2010, Nr 1, poz. 1878). Do podobnej konkluzji doszedł SN w wyr. z 20.12.2006 r. (III KK 179/06, OSNwSK 2006, Nr 1, poz. 2522), wskazując, że przepis art. 2 § 2 statuuje jedną z zasad postępowania karnego, której naruszenia nie da się skutecznie wykazać bez wskazania konkretnego przepisu, jakiemu sąd miał uchybić.

Nb 24

8. Zasada prawdy a zasada obiektywizmu. Zasada prawdy materialnej ściśle wiąże się z zasadą obiektywizmu wyrażoną w art. 4. Zasady te nakazują zachowanie obiektywnego stosunku do każdej ze stron procesowych, a więc zarówno wobec oskarżonego, jak i wobec oskarżycielki. Fakt, że pełnomocnik zobowiązany jest do działania na korzyść oskarżycielki subsydiarnej, nie zwalnia go od przestrzegania obowiązujących zasad procesowych (por. wyr. SA w Krakowie z 25.10.2012 r., II AKa 169/12, Legalis).

Nb 25

9. Stosowanie odpowiednie. Zgodnie z art. 8 KPW komentowany przepis stosuje się odpowiednio w postępowaniu w sprawach o wykroczenia.