Kodeks postępowania karnego

Komentarz

dr Katarzyna T. Boratyńska

Uniwersytet w Białymstoku

dr Adam Górski

Uniwersytet Jagieloński

dr Andrzej Sakowicz

Uniwersytet w Białymstoku

dr Andrzej Ważny

Europejska Wyższa Szkoła Prawa i Administracji

4. wydanie

WYDAWNICTWO C.H. BECK

WARSZAWA 2012

Propozycja cytowania:

Boratyńska, Górski, Sakowicz, Ważny, KPK. Komentarz, wyd. 4, Warszawa 2012

Poszczególne części komentarza opracowali:

Katarzyna T. Boratyńska:

art. 45–91, 167–336, 425–443, 459–467, 552–559 KPK

Adam Górski:

art. 517a–517j, 578–589a, 590–607, 608–611fm, 611g–611ts, 612–615, art. 589b–589u, 607a–607zc KPK

Andrzej Sakowicz:

art. 589b–589u, 607a–607zc, art. 1–23a, 92–166, 337–347, 444-458, 518–551, 569–577, 611fn–611fze, 611u–611uj KPK

Andrzej Ważny:

art. 24–44, 348–424, 468–507, 560–568, 616–673 KPK, art 1–14 PWKPK

Redakcja: Aleksandra Dróżdż

Wydawca: Dagna Kordyasz

© Wydawnictwo C.H. Beck 2012

Wydawnictwo C.H. Beck Sp. z o.o.

ul. Bonifraterska 17, 00–203 Warszawa

Skład i łamanie: Wydawnictwo C.H. Beck

Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H. Beck

ISBN mobi: 978–83–255–4425–6

Spis treści

Przedmowa

Wykaz skrótów

Kodeks postępowania karnego

Dział I. Przepisy wstępne

Art. 1–23a

Dział II. Sąd

Art. 24–44

Rozdział 1. Właściwość i skład sądu

Art. 24–39

Rozdział 2. Wyłączenie sędziego

Art. 40–44

Przedmowa

Oddajemy do rąk Czytelników czwarte, rozszerzone oraz uzupełnione wydanie Komentarza do Kodeksu postępowania karnego. Zawiera ono najnowsze ustawy nowelizujące.

Komentarz przedstawia analizę przepisów Kodeksu postępowania karnego oraz orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego, Sądu Najwyższego oraz sądów apelacyjnych.

Ilość ustaw nowelizujących przepisy Kodeksu postępowania karnego przerosła najśmielsze oczekiwania, zarówno twórców Kodeksu, jak i teoretyków oraz praktyków. Wprowadzone zmiany są nie tylko efektem orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, zdecydowana większość z nich jest następstwem wzmożonej aktywności władzy wykonawczej na polu inicjatyw ustawodawczych. Drugim czynnikiem sprawczym zmian stało się przystąpienie Polski do Unii Europejskiej. Dostosowanie prawa polskiego do regulacji unijnych, które rozpoczęło się wprawdzie 1.5.2004 r., wciąż stanowi wyzwanie dla polskiego ustawodawcy, a w niedalekiej przyszłości czekają nas kolejne nowelizacje w tej materii.

Białystok–Kraków–Warszawa, marzec 2012 r.

Autorzy

Wykaz skrótów

1. Akty prawne

Decyzja Ramowa

decyzja ramowa Rady 2005/214/WSiSW z 24.2.2005 r. w sprawie stosowania zasady wzajemnego uznania do kar o charakterze pieniężnym (Dz.Urz. UE L 76/16)

DyscyplWojU

ustawa z 9.10.2009 r. o dyscyplinie wojskowej (Dz.U. Nr. 190, poz. 1474)

EKE

Europejska Konwencja o Ekstradycji z 13.12.1957 r. (Dz.U. z 1994 r. Nr. 70, poz. 307)

EKPwK

Europejska Konwencja o Pomocy Prawnej w Sprawach Karnych, sporządzona w Strasburgu 20.4.1959 r. (Dz.U. z 1999 r. Nr. 76, poz. 854 ze zm.)

EKPCz

Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z  4.11.1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr. 61, poz. 284 ze zm.)

KC

ustawa z 23.4.1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr. 16, poz. 93 ze zm.)

KK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. Nr. 88, poz. 553 ze zm.)

KH

rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 27.6.1934 r. – Kodeks handlowy (Dz.U. Nr. 57, poz. 502 ze zm.)

KK z 1969 r.

ustawa z 19.4.1969 r. – Kodeks karny (Dz.U. Nr. 13, poz. 94 ze zm.)

KKS

ustawa z 10.9.1999 r. – Kodeks karny skarbowy (t.j. Dz.U. z 2007 r. Nr. 111, poz. 765 ze zm.)

KKW

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz.U. Nr. 90, poz. 557 ze zm.)

Konstytucja RP

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r. (Dz.U. Nr. 78, poz. 483 ze zm.)

KP

ustawa z 26.6.1974 r. – Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. Nr. 21, poz. 94 ze zm.)

KPA

ustawa z 14.6.1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2000 r. Nr. 98, poz. 1071 ze zm.)

KPC

ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr. 43, poz. 296 ze zm.)

KPK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. Nr. 89, poz. 555 ze zm.)

KPK z 1969 r.

ustawa z 19.4.1969 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. Nr. 13, poz. 96 ze zm.)

KPK z 1928 r.

Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 19.3.1928 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. Nr. 33, poz. 313 ze zm.)

KPW

ustawa z 24.8.2001 r. – Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia (t.j. Dz.U. z 2008 r. Nr. 133, poz. 848 ze zm.)

KRO

ustawa z 25.2.1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. Nr. 9, poz. 59 ze zm.)

KRSU

ustawa z 12.5.2011 r. o Krajowej Radzie Sądownictwa (Dz.U. Nr. 126, poz. 714)

KSH

ustawa z 15.9.2000 r. – Kodeks spółek handlowych (Dz.U. Nr. 94, poz. 1037 ze zm.)

KW

ustawa z 20.5.1971 r. – Kodeks wykroczeń (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr. 46, poz. 275 ze zm.)

KWUS

Konwencja wykonawcza do Układu z Schengen z 14.6.1985 r. (Dz.Urz. UE z 2000, Nr. 239, poz. 19)

MPPOiP

Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych z 19.12.1966 r. (Dz.U. z 1977 r. Nr. 38, poz. 167)

NielU

ustawa z 26.10.1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr. 33, poz. 178 ze zm.)

OchrInfU

ustawa z 5.8.2010 r. o ochronie informacji niejawnych (Dz.U. Nr. 182, poz. 1228)

OpłKU

ustawa z 23.6.1973 r. o opłatach w sprawach karnych (t.j. Dz.U. z 1983 r. Nr. 49, poz. 223 ze zm.)

PolU

ustawa z 6.4.1990 r. o Policji (t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr. 287, poz. 1687 ze zm.)

PrAdw

ustawa z 26.5.1982 r. – Prawo o adwokaturze (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr. 146, poz. 1188 ze zm.)

ProkU

ustawa o prokuraturze (t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr. 270, poz. 1599 ze zm.)

PrPras

ustawa z 26.1.1984 r. – Prawo prasowe (Dz.U. Nr. 5, poz. 24 ze zm.)

PrUSP

ustawa z 27.7.2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. Nr. 98, poz. 1070 ze zm.)

PrUSW

ustawa z 21.8.1997 r. – Prawo o ustroju sądów wojskowych (t.j. Dz.U. z 2007 r. Nr. 226, poz. 1676 ze zm.)

PWKK

ustawa z 6.6.1997 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks karny (Dz.U. Nr. 88, poz. 554 ze zm.)

PWKPK

ustawa z 6.6.1997 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks postępowania karnego (Dz.U. Nr. 89, poz. 556 ze zm.)

RadPrU

ustawa z 6.7.1982 r. o radcach prawnych (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr. 10, poz. 65 ze zm.)

RegUProkR

rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 24.3.2010 r. – Regulamin wewnętrznego urzędowania powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury (Dz.U. Nr. 49, poz. 296 ze zm.)

RegUSądR

rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 23.2.2007 r. – Regulamin urzędowania sądów powszechnych (Dz.U. Nr. 38, poz. 249 ze zm.)

RSMTK

Rzymski Statut Międzynarodowego Trybunału Karnego sporządzony w Rzymie 17.7.1998 r. (Dz.U. z 2003 r. Nr. 78, poz. 708)

SNU

ustawa z 23.11.2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. Nr. 240, poz. 2052 ze zm.)

ŚwKorU

ustawa z 25.6.1997 r. o świadku koronnym (t.j. Dz.U. z 2007 r. Nr. 36, poz. 232 ze zm.)

TechWarOkR

rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 2.6.2003 r. w sprawie warunków technicznych przeprowadzenia okazania (Dz.U. Nr. 104, poz. 981)

TKU

ustawa z 1.8.1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz.U. Nr. 102, poz. 643 ze zm.)

TUE

Traktat Unii Europejskiej podpisany 7.2.1998 r. (Dz.U. z 2004 r. Nr. 90, poz. 864/30 ze zm.)

TSU

ustawa z 26.3.1982 r. o Trybunale Stanu (t.j. Dz.U. z 2002 r. Nr. 101, poz. 925 ze zm.)

2. Czasopisma

Seria A

Publications of the European Court of Human Rights. Serie A: Judgments and Decisions. Council of Europe

Apel. W-wa

Apelacja Warszawa

AMSiK

Archiwum Medycyny Sądowej i Kryminologii

An. UMCS

Annales UMCS Lublin

Biul. PK

Biuletyn Prawa Karnego

Biul. SA w Katowicach

Biuletyn Sądu Apelacyjnego w Katowicach. Orzecznictwo Sądu Apelacyjnego w Katowicach i Sądów Okręgowych

Biul. SA w Łodzi

Orzecznictwo Sądu Apelacyjnego w Łodzi

Biul. SA w Lublinie

Biuletyn Sądu Apelacyjnego w Lublinie

Biul. SA w Warszawie

Biuletyn Sądu Apelacyjnego w Warszawie

Biul. SN

Biuletyn Biura Orzecznictwa Sądu Najwyższego

CzPKiNP

Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych

DP

Doradca Podatkowy

Decyzja ramowa

...

Dz.U.

Dziennik Ustaw

Dz.Urz.

Dziennik Urzędowy

EP

Edukacja Prawnicza

EPS

Europejski Przegląd Sądowy

GS

Gazeta Sądowa

GSP

Gdańskie Studia Prawnicze

Inf. Praw.

Informacja Prawnicza

Jur.

Jurysta

KPPubl.

Kwartalnik Prawa Publicznego

KZS

Krakowskie Zeszyty Sądowe

MoP

Monitor Prawniczy

M.P.

Monitor Polski

NP

Nowe Prawo

OJ

Official Journal

OSA

Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych

OSAB

Orzecznictwo Sądów Apelacji Białostockiej

OSAK

Orzecznictwo Sądu Apelacyjnego w Katowicach

OSAW

Orzecznictwo Sądów Apelacji Wrocławskiej

OSNC

Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Cywilna

OSNCK

Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Cywilna i Karna

OSNKW

Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Karna i Wojskowa

OSNMS

Orzecznictwo Sądu Najwyższego Ministerstwa Sprawiedliwości

OSNWSK

Orzecznictwo Sądu Najwyższego w Sprawach Karnych

OSNPG

Orzecznictwo Sądu Najwyższego, wydawnictwo Prokuratury Generalnej

OSP, OSPiKA

Orzecznictwo Sądów Polskich (w latach 1957–1989: Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych)

OSProk. i Pr.

Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Sądów Apelacyjnych, Naczelnego Sądu Administracyjnego i Trybunału Konstytucyjnego (Prokuratura i Prawo, dodatek)

OSS

Orzecznictwo w Sprawach Samorządowych

OTK

Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego

OTK-A

Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego – Seria A

Pal.

Palestra

PiP

Państwo i Prawo

PiZS

Prawa i Zabezpieczenia Społeczne

PL

Przegląd Legislacyjny

PPK

Przeglad Prawa Karnego

PPol.

Przegląd Policyjny

Prob.Krym.

Problemy Kryminalistyki

ProbPK

Problemy Prawa Karnego

Prob.Praw.

Problemy Praworządności

Prok.

Prokurator

Prok. i Pr.

Prokuratura i Prawo

PS

Przegląd Sądowy

PSejm

Przegląd Sejmowy

Rej.

Rejent

RP

Radca Prawny

RPEiS

Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny

Rz

Rzeczpospolita

SI

Studia Iuridica

SP

Studia Prawnicze

SPE

Studia Prawno-Ekonomiczne

Wok.

Wokanda

WPP

Wojskowy Przegląd Prawniczy

ZNIBPS

Zeszyty Naukowe Instytutu Badania Prawa Sądowego

ZNUJ

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego

ZNUK

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego

ZNURz

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Rzeszowskiego

ZO

Zbiór Orzecznictwa Sądu Najwyższego

3. Organy orzekające

ETS

Europejski Trybunał Sprawiedliwości

ETPCz

Europejski Trybunał Praw Człowieka

MTK

Międzynarodowy Trybunał Karny

NSA

Naczelny Sąd Administracyjny

SA

Sąd Apelacyjny

SN

Sąd Najwyższy

SN (7)

Sąd Najwyższy w składzie 7 sędziów

SKO

Samorządowe Kolegium Odwoławcze

SO

Sąd Okręgowy

TK

Trybunał Konstytucyjny

TS

Trybunał Stanu

WSA

Wojewódzki Sąd Administracyjny

4. Literatura

Bafia i in., Komentarz

J. Bafia, J. Bednarzak, M. Flemming, S. Kalinowski, H. Kempisty, M. Siewierski, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 1976

Bratoszewski i in., Komentarz 2003

Z. Gostyński, J. Bratoszewski, L. Gardocki, S. M. Przyjemski, R. A. Stefański, S. Zabłocki, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t. I–III, Warszawa 2003

Bratoszewski i in., Komentarz

Z. Gostyński, J. Bratoszewski, L. Gardocki, S. M. Przyjemski, R. A. Stefański, S. Zabłocki, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t. I–III, Warszawa 2004

Bulsiewicz i in., Proces

A. Bulsiewicz, M. Jeż-Ludwichowska, D. Kala, D. Osowska, A. Lach, Przebieg procesu karnego, Toruń 2003

Bulsiewicz i in., Przebieg

A. Bulsiewicz, M. Jeż-Ludwichowska, D. Kala, D. Osowska, Przebieg postępowania karnego, Toruń 1999

Cieślak, Polska procedura

M. Cieślak, Polska procedura karna. Podstawowe założenia teoretyczne, Warszawa 1984

Daszkiewicz, Prawo karne

W. Daszkiewicz, Prawo karne procesowe. Zagadnienia ogólne, Bydgoszcz 2000

Daszkiewicz, Proces

W. Daszkiewicz, Proces karny. Część ogólna, Poznań 1996

Grajewski, Przebieg procesu

J. Grajewski, Przebieg procesu karnego, Warszawa 2004

Grajewski, Paprzycki, Komentarz

J. Grajewski, L. K. Paprzycki, Kodeks postępowania karnego z komentarzem, Sopot 2000

Grajewski, Skrętowicz, Komentarz

J. Grajewski, E. Skrętowicz, Kodeks postępowania karnego z komentarzem, Gdańsk 1996

Grajewski i in., Komentarz 2003

J. Grajewski, L. K. Paprzycki, M. Płachta, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t. I–II, Kraków 2003

Grajewski i in., Komentarz

J. Grajewski, L. K. Paprzycki, S Steinborn, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Kraków 2006, t. I i II

Grajewski i in., Komentarz 2010

J. Grajewski (red.), Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t. II, Warszawa 2010

Grzegorczyk, Komentarz 2003

T. Grzegorczyk, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Kraków 2003

Grzegorczyk, Komentarz

T. Grzegorczyk, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Kraków 2005

Grzegorczyk, Tylman, Polskie postępowanie

T. Grzegorczyk, J. Tylman, Polskie postępowanie karne, Warszawa 2003

Grzegorczyk, Tylman, Polskie postępowanie 2005

T. Grzegorczyk, J. Tylman, Polskie postępowanie karne, Warszawa 2005

Grzeszczyk, Komentarz

W. Grzeszczyk, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2006

Hofmański i in., Komentarz

P. Hofmański (red.), E. Sadzik, K. Zgryzek, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t. I–II, Warszawa 2011, t. III, Warszawa 2007

Hofmański i in., Komentarz 2004

P. Hofmański (red.), E. Sadzik, K. Zgryzek, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t. I–III, Warszawa 2004

Hofmański (red.), Kodeks. Suplement

P. Hofmański (red.), E. Sadzik, K. Zgryzek, Kodeks postępowania karnego. Komentarz. Suplement do t. I –III, Warszawa 2004

Kmiecik, Skrętowicz, Proces

R. Kmiecik, E. Skrętowicz, Proces karny. Część ogólna, Kraków–Lublin 2002

Kruszyński, Wykład

P. Kruszyński (red.), B. Bieńkowska, C. Kulesza, P. Piszczek, Wykład prawa karnego procesowego, Białystok 2003, 2004

Kryże i in., Komentarz

A. Kryże, P. Niedzielak, K. Petryna, T. E. Wirzman, Kodeks postępowania karnego. Praktyczny komentarz z orzecznictwem, Warszawa 2001

Kryże i in., Komentarz 2006

Marszał, Proces

K. Marszał, Proces karny, Katowice 1998

Marszał i in., Proces

K. Marszał (red.), S. Stachowiak, K. Zgryzek, Proces karny, Katowice 2003

Murzynowski, Istota

A. Murzynowski, Istota i zasady postępowania karnego, Warszawa 1994

Siewierski, Tylman,Olszewski, Postępowanie

M. Siewierski, J. Tylman, M. Olszewski, Postępowanie karne w zarysie, Warszawa 1971

Waltoś, Proces

S. Waltoś, Proces karny. Zarys systemu, Warszawa 2003

5. Inne

ABW

Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego

art.

artykuł

AW

Agencja Wywiadu

CBA

Centralne Biuro Antykorupcyjne

cyt.

cytat, cytowany (-a,-e)

ENA

Europejski Nakaz Aresztowania

ESS

Europejska Sieć Sądowa

IK

Izba Karna

IKiW

Izba Karna i Wojskowa

IPN

Instytut Pamięci Narodowej

itd.

i tak dalej

itp.

i tym podobne

jw.

jak wyżej

lit.

litera

m.in.

między innymi

Min.

Minister

MSWiA

Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji

n.

następny (a)

Nb

numer brzegowy

np.

na przykład

niepubl.

niepublikowany (-a, -e)

Nr

numer

ob.

obecnie

orz.

orzeczenie

pkt

punkt

por.

porównaj

post.

postanowienie

poz.

pozycja

r.

rok

RE

Rada Europy

red.

redakcja

RM

Rada Ministrów

rozp.

rozporządzenie

RPO

Rzecznik Praw Obywatelskich

s.

strona

SG

Straż Graniczna

SIS

System Informacji Schengen

t.

tom

t.j.

tekst jednolity

tj.

to jest

tzn.

to znaczy

tzw.

tak zwany (a,e)

uchw.

uchwała

UE

Unia Europejska

ust.

ustęp

uw.

uwaga

WE

Wspólnoty Europejskie

w zw.

w związku

wg

według

ww.

wyżej wymienione

wyr.

wyrok

w zb.

w zbiegu

z.

zeszyt

zd.

zdanie

zm.

zmiana

zob.

zobacz

ŻW

Żandarmeria Wojskowa

Kodeks postępowania karnego

z dnia 6 czerwca 1997 r. (Dz.U. Nr 89, poz. 555)

(zm: Dz.U. 1999, Nr 83, poz. 931; 2000, Nr 50, poz. 580, Nr 62, poz. 717, Nr 73, poz. 852, Nr 93, poz. 1027; 2001, Nr 98, poz. 1071, Nr 106, poz. 1149; 2002, Nr 74, poz. 676; 2003, Nr 17, poz. 155, Nr 111, poz. 1061, Nr 130, poz. 1188; 2004, Nr 51, poz. 514, Nr 69, poz. 626, Nr 93, poz. 889, Nr 240, poz. 2405, Nr 264, poz. 2641; 2005, Nr 10, poz. 70, Nr 48, poz. 461, Nr 77, poz. 680, Nr 96, poz. 821, Nr 141, poz. 1181, Nr 143, poz. 1203, Nr 163, poz. 1363, Nr 169, poz. 1416, Nr 178, poz. 1479; 2006, Nr 15, poz. 118, Nr 66, poz. 467, Nr 95, poz. 659, Nr 104, poz. 708 i 711, Nr 141, poz. 1009 i 1013, Nr 167, poz. 1192, Nr 226, poz. 1647 i 1648; 2007, Nr 20, poz. 116, Nr 64, poz. 432, Nr 80, poz. 539, Nr 89, poz. 589, Nr 99, poz. 664, Nr 112, poz. 766, Nr 123, poz. 849, Nr 128, poz. 903; 2008, Nr 27, poz. 162, Nr 100, poz. 648, Nr 107, poz. 686, Nr 123, poz. 802, Nr 182, poz. 1133, Nr 214, poz. 1344, Nr 225, poz. 1485, Nr 234, poz. 1571, Nr 237, poz. 1651; 2009, Nr 8, poz. 39, Nr 20, poz. 104, Nr 28, poz. 171, Nr 68, poz. 585, Nr 85, poz. 716, Nr 127, poz. 1051, Nr 144, poz. 1178, Nr 168, poz. 1323, Nr 178, poz. 1375, Nr 190, poz. 1474, Nr 206, poz. 1589; 2010, Nr 7, poz. 46, Nr 98, poz. 626, Nr 106, poz. 669, Nr 122, poz. 826, Nr 125, poz. 842, Nr 182, poz. 1228, Nr 197, poz. 1307; 2011, Nr 48, poz. 245 i 246, Nr 53, poz. 273, Nr 112, poz. 654, Nr 117, poz. 678, Nr 142, poz. 829, Nr 191, poz. 1135, Nr 217, poz. 1280, Nr 240, poz. 1430, 1431 i 1438)

Dział I. Przepisy wstępne

Literatura: G. Artymiak, Przyspieszenie postępowania a zachowanie podstawowych gwarancji procesowych jego uczestników w znowelizowanym procesie karnym – zagadnienia wybrane, [w:] Z. Sobolewski, G. Artymiak, C. P. Kłak (red.), Problemy znowelizowanej procedury karnej, Kraków 2004; taż, Zasada szybkości postępowania karnego. Uwag kilka na tle ustawy o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki, WPP 2005, Nr. 1; Z. Banasiak, Przyjęcie zawiadomienia o przestępstwie publicznoskargowym w praktyce policyjnej, Prok. i Pr. 2008, Nr. 2; B. T. Bieńkowska, Równouprawnienie stron procesowych w systemie zasad polskiego procesu karnego, WPP 2005, Nr. 4; E. Bieńkowska, Aktualne i przyszłe kodeksy karne z perspektywy wiktymologii, Prok. i Pr. 1995, Nr. 5; taż, Mediacja w polskim prawie karnym, PPK 1998, Nr 18; taż, Mediacja w świetle proponowanych zmian KPK, Prok. i Pr. 2002, Nr 6; A. Bojańczyk, Z problematyki upoważnienia do obrony w procesie karnym (art. 83 § 2 k.p.k.) – charakter prawny upoważnienia do obrony, cz. 1, CzPKiNP 2005, Nr 1; tenże, Z problematyki upoważnienia do obrony w procesie karnym (art. 83 § 2 k.p.k.) – charakter prawny upoważnienia do obrony, cz. 2, CzPKiNP 2005, Nr 2; R. Broniecka, Relacje prasowe a zasada obiektywizmu, [w:] C. Kulesza (red.), System wymiaru sprawiedliwości a media, Białystok 2009; Ł. Budźko, Prawo do obrony na etapie postępowania przygotowawczego w świetle orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu, [w:] P. Hofmański (red.), Węzłowe problemy procesu karnego. Materiały konferencyjne (Kraków 25–28.9.2008 r.) Warszawa 2010; P. Czarnecki, A. Matukin, Intertemporalne aspekty obowiązywania ustawy karnej procesowej – zarys problematyki, CzPKiNP 2010, Nr 1; M. Cieślak, Nowe prawo karne procesowe Polski Ludowej (charakterystyka ogólna), Pal. 1970, Nr 3; tenże, O pojęciu przedmiotu procesu karnego i w sprawie tzw. „podstawy procesu”, PiP 1959, z. 2; tenże, O przesłankach procesowych w polskim procesie karnym (Podstawowe założenia i problemy metodologiczne), PiP 1969, z. 12; tenże, O „zasadzie domniemania winy”, czyli splot nieporozumień, NP 1955, Nr 3; tenże, Zagadnienia dowodowe w procesie karnym, Warszawa 1955; K. Cioch, P. Mierzejewski, Opinia biegłych psychiatrów w procesie karnym w świetle kodeksu postępowania karnego, WPP 1999, Nr 3–4; S. Cora, Zasada legalizmu ścigania a zawiadomienie o przestępstwie, PiP 2010, z. 10; A. Czapigo, Umorzenie postępowania z powodu niepopłenienia czynu, Prok. i Pr. 1998, Nr 1; P. Daniluk, Konstytucyjność braku sądowej kontroli zezwolenia prokuratora na ujawnienie danych osobowych i wizerunku podejrzanego, Ius Novum 2011, Nr 3; W. Daszkiewicz, Pokrzywdzony przestępstwem a zasada legalizmu w procesie karnym, GSP 2003, Nr 11; tenże, Przestępność czynu jako przesłanka procesowa, PiP 1968, z. 12; T. Ereciński, K. Weitz, Efektywność ochrony prawnej udzielanej przez sądy w Polsce, PS 2005, Nr 10; A. Gaberle, Leksykon polskiej procedury karnej, Gdańsk 2004; T. Gardocka, Prejudycjalność w polskim procesie karnym, Warszawa 1987;; W. Gliniecki, Przyspieszenie i usprawnienie postępowania karnego a ochrona interesów pokrzywdzonego, Prok. i Pr. 2007, Nr 2; Z. Gosk, B. Szyprowski, Zasada oportunizmu w polskim postępowaniu karnym (art. 11 k.p.k.), PS 2004, Nr 11–12; Z. Gostyński, Umorzenie postępowania na podstawie art. 11 nowego k.p.k. – odstępstwo od zasady legalizmu, Prok. i Pr. 1997, Nr 12; tenże, Zasada szybkości w nowym kodeksie postępowania karnego, [w:] E. Skrętowicz (red.), Nowy kodeks postępowania karnego. Zagadnienia węzłowe, Lublin 1997; tenże, Zawieszenie postępowania karnego, Warszawa 1994; tenże, Obowiązek informowania uczestników postępowania o ich obowiązkach i uprawnieniach jako przejaw zasady uczciwego (rzetelnego) procesu, [w:] J. Czapska, A. Gaberle, A. Światłowski, A. Zoll (red.), Zasady procesu karnego wobec wyzwań współczesności. Księga ku czci Prof. S. Waltosia, Warszawa 2000; T. Grzegorczyk, Cofnięcie wniosku o ściganie w procesie karnym, PS 1997, Nr 1; tenże, Wnioskowy tryb ścigania czynów karalnych, Łódź 1986; tenże, Dalsze zmiany procedury karnej w I półroczu 2007 roku, Prok. i Pr. 2007, Nr 9; J. Haber, Pojęcie i istota przesłanek procesu karnego, PiP 1967, z. 2; W. Hermeliński, B. Nita, Prawo do obrony w transgranicznym postępowaniu karnym. Koncepcja obrońcy europejskiego, Pal. 2009, Nr 5–6; P. Hofmański, Europejska Konwencja Praw Człowieka i jej znaczenie dla prawa karnego materialnego, procesowego i wykonawczego, Białystok 1993; tenże, Konwencja Europejska a prawo karne, Toruń 1995; tenże, Samodzielność jurysdykcyjna sądu karnego, Katowice 1988; P. Hofmański, S. Zabłocki, Meandry wykładni art. 9 § 2 kodeksu postępowania karnego, czyli jak postępować z „wnioskami” składanymi na podstawie tego przepisu [w:] L. Leszczyński, E. Skrętowicz, Z. Hołda (red.), W kręgu teorii i praktyki prawa karnego. Księga poświęcona pamięci Profesora Andrzeja Wąska, Lublin 2005; ciż, Kodeks postępowania karnego z 1997 roku – konieczność zmian legislacyjnych, [w:] A. Zoll (red.), Racjonalna reforma prawa karnego, Warszawa 2001; P. Hofmański, D. Szumiło-Kulczycka, S. Waltoś, Przewlekłość procesu karnego w Polsce i środki jej zwalczania, [w:] S. Waltoś, J. Czapska (red.), Zagubiona szybkość procesu karnego. Jak ją przywrócić?, Warszawa 2005; B. Janusz, Czynności sprawdzające prowadzone w stosunku do osoby podejrzewanej chronionej immunitetem w polskim procesie karnym, RPEiS 2005, Nr 4; A. Kaftal, Prawomocność wyroków sądowych w polskim prawie karnym procesowym, Warszawa 1966; C. P. Kłak, Pojęcie przewlekłości postępowania sądowego, Prok. i Pr. 2008, Nr 12; tenże, Wymogi formalne skargi na przewlekłość postępowania, Prok. i Pr. 2010, Nr 3; tenże, Temporalna niedopuszczalność złożenia nowej skargi na przewlekłość postępowania, Prok. i Pr. 2011, Nr 3; C. P. Kłak, I. Oleksiewicz, „Rozsądny termin” postępowania w orzecznictwie międzynarodowym. Zagadnienia wybrane, Ius et Administratio 2004, Nr 4; P. Kardas, Garść refleksji o standardzie rzetelnego procesu w kontekście zasady prawdy materialnej oraz konstrukcji czynności sądowych w postępowaniu przygotowawczym, [w:] J. Skorupka, W. Jasiński (red.), Rzetelny proces karny. Materiały konferencji naukowej, Trzebieszowice 17–19.9.2009 r., Warszawa 2010; R. Koper, Postępowanie mediacyjne a skazanie oskarżonego bez rozprawy, Prok. i Pr. 1999, Nr 11–12; M. Kowalski, Czynności w niezbędnym zakresie w postępowaniu karnym, Prok. i Pr. 2003, Nr 1; T. Kozioł, Zasada in dubio pro reo a brak wątpliwości co do okoliczności popełnienia czynu jako przesłanka warunkowego umorzenia postępowania karnego, PS 2002, Nr 11–12; L. T. Krawczyk, Materialnoprawne ujęcie czynu ciągłego a zakres powagi rzeczy osądzonej w przypadku przestępstwa popełnionego czynem ciągłym, [w:] Z. Ćwiąkalski, A. Artymiak (red.), Współzależność prawa karnego materialnego i procesowego. W świetle kodyfikacji karnych z 1997 r. i propozycji ich zmian, Warszawa 2009; P. Kruszyński, Prawo podejrzanego do obrony w nowym k.p.k., [w:] E. Skrętowicz (red.), Nowy Kodeks postępowania karnego. Zagadnienia węzłowe, Kraków 1998; tenże, Zasada domniemania niewinności w polskim procesie karnym, Warszawa 1983; I. Krześnicki, Ławnik ludowy, czyli ławnik, Rz. z 2.6.2003 r.; M. Kucharczyk, Pomówienie jako szczególny rodzaj „wyjaśnień” oskarżonego, PS 2005, Nr 4; J. Kudrelek, Choroba psychiczna jako przyczyna zawieszenia postępowania karnego, Prok. i Pr. 2004, Nr 11–12; tenże, Zawieszenie postępowania karnego, PPol. 2004, Nr 4; C. Kulesza, Mediacja a system wymiaru sprawiedliwości (szanse, ograniczenia, zagrożenia), PiP 1995, z. 12; B. Kunicka-Michalska, Prawo oskarżonego do obrony a fałszywe oskarżenia, Pal. 1968, Nr 6; D. Kużelewski, Mediacja po nowelizacji k.p.k. – krok ku zwiększeniu roli konsensualizmu w polskim procesie karnym?, [w:] Z. Sobolewski, G. Artymiak, C. P. Kłak (red.), Problemy znowelizowanej procedury karnej, Kraków 2004; tenże, Zmiany w k.p.k. dotyczące mediacji, Jur. 2001, Nr 10; S. M. Lipczyńska, Znaczenie i funkcje zasady in dubio pro reo w procesie karnym, PiP 1967, z. 10; L. Łamejko, Prawo do milczenia w procesie karnym a domniemanie niewinności i prawo do obrony, [w:] J. Kasprzak, B. Młodziejowski (red.), Kryminalistyka i inne nauki pomostowe w postępowaniu karnym, Olsztyn 2009; K. Łucarz, A. Muszyńska, Realizacja prawnie chronionych interesów pokrzywdzonego a zasada szybkości postępowania, Prok. i Pr. 2009, Nr 10; A. Murzynowski, Refleksje na temat przestrzegania zasady prawdy materialnej a zachowania sprawności postępowania karnego, [w:] Aktualne problemy prawa i procesu karnego. Księga ofiarowana profesorowi Janowi Grajewskimu, GSP 2003, t. XI; tenże, Zasada legalizmu w postępowaniu lustracyjnym, [w:] J. Czapska, A. Gaberle, A. Światłowski, A. Zoll (red.), Zasady procesu karnego wobec wyzwań współczesności. Księga ku czci Profesora Stanisława Waltosia, Warszawa 2000; K. Marszał, Proces karny. Zagadnienia ogólne, Katowice 2008; B. Nita, Zawieszenie postępowania karnego w związku z postępowaniem przed Trybunałem Konstytucyjnym, PS 2000, Nr 1; taż, Konstytucyjne zakorzenienie zasady nemo tenetur se ipsum accusare, [w:] J. Skorupka (red.), Rzetelny proces karny. Księga jubileuszowa Profesor Zofii Świdy, Warszawa 2009; I. Nowikowski, W kwestii skargi na nierozpoznawanie sprawy w rozsądnym terminie w postępowaniu karnym (zagadnienia wybrane), [w:] A. Marek (red.), Współczesne problemy procesu karnego i jego efektywności. Księga Pamiątkowa Profesora Andrzeja Bulsiewicza, Toruń 2004; tenże, O niektórych kwestiach związanych z tak zwanym umorzeniem absorpcyjnym, GSP 2003, t. XI; tenże, Uczestnicy procesu karnego według nowego k.p.k. (zagadnienia wybrane), [w:] E. Skrętowicz (red.), Nowy Kodeks postępowania karnego. Zagadnienia węzłowe, Kraków 1998; tenże, Uwagi o zasadzie rzetelnego procesu karnego (kwestie wybrane), [w:] J. Skorupka (red.), Rzetelny proces karny. Księga jubileuszowa Profesor Zofii Świdy, Warszawa 2009; tenże, W kwestii skargi na nierozpoznanie sprawy w rozsądnym terminie w postępowaniu karnym (zagadnienia wybrane), [w:] A. Marek (red.), Współczesne problemy procesu karnego i jego efektywności. Księga pamiątkowa Profesora Andrzeja Bulsiewicza, Toruń 2004; T. A. Olszewski, Umorzenie absorpcyjne, Prok. i Pr. 2008, Nr 1; L. K. Paprzycki, Prawa i obowiązki pokrzywdzonego w postępowaniu przed sądem karnym pierwszej instancji – zarys problematyki, Pal. 2000, Nr 2–3; tenże, Problematyka psychiatryczna w nowej kodyfikacji karnej, Prok. i Pr. 1997, Nr 11; T. Razowski, Zlecenie czynności dowodowych przez sąd w toku rozprawy głównej, WPP 2003, Nr 4; M. Rogacka-Rzewnicka, Oportunizm i legalizm ścigania przestępstw w świetle współczesnych przeobrażeń procesu karnego, Warszawa 2007; taż, Znaczenie niepisanych reguł postępowania dla tworzenia podstaw rzetelnego procesu karnego, [w:] J. Skorupka (red.), Rzetelny proces karny. Księga jubileuszowa Profesor Zofii Świdy, Warszawa 2009; M. Rogalski, Konsekwencje orzekania wbrew zakazowi ne bis in idem, [w:] Z. Sobolewski, G. Artymiak, C. P. Kłak (red.), Problemy znowelizowanej procedury karnej, Kraków 2004; tenże, Res iudicata jako przesłanka procesu karnego, Rzeszów 2004; tenże, Prawomocność formalna i materialna w polski procesie karnym, [w:] G. Rejman, B. T. Bieńkowska, Z. Jędrzejewski, P. Mierzejewski (red.), Problemy prawa i procesu karnego. Księga poświęcona pamięci Profesora Alfreda Kaftala, Warszawa 2008; tenże, Res iudicata a przestępstwo ciągłe, SP 2001, Nr 2; tenże, Res iudicata i zakaz ne bis in idem jako gwarancje rzetelnego procesu, [w:] J. Skorupka (red.), Rzetelny proces karny. Księga jubilauszowa Profesor Zofii Świdy, Warszawa 2009; tenże, Tożsamość czynu w procesie karnym, PiP 2005, z. 6;  A. Sakowicz, Zasada ne bis in idem w prawie karnym, Białystok 2011; tenże, Wzajemne uznawanie orzeczeń kończących postępowanie karne w kontekście zasady ne bis in dem, [w:] A. Grzelak, M. Królikowski; A. Sakowicz (red.), Europejskie prawo karne, Warszawa 2012; tenże, Zasada prawdy materialnej a prawo do milczenia, [w:] P. Hofmański (red.), Węzłowe problemy procesu karnego. Materiały konferencyjne (Kraków 25–28.9.2008 r.), Warszawa 2010; L. Schaff, Problematyka domniemania niewinności w postępowaniu przygotowawczym, NP 1954, Nr 9; tenże, W obronie domniemania niewinności, NP 1955, Nr 7–8; J. Skorupka, Sprawiedliwość proceduralna jako cel procesu karnego, [w:] J. Skorupka (red.), Rzetelny proces karny. Księga jubileuszowa Profesor Zofii Świdy, Warszawa 2009; tenże, Czas jako czynnik determinujący przebieg postępowania przygotowawczego, Prok. i Pr. 2010, Nr 1–2; E. Skrętowicz, Z problematyki rzetelnego procesu, [w:] J. Skorupka (red.), Rzetelny proces karny. Księga jubileuszowa Profesor Zofii Świdy, Warszawa 2009; Z. Sobolewski, Samooskarżenie w świetle prawa karnego (nemo se ipsum accusare tenetur), Warszawa 1982; P. K. Sowiński, Zasada domniemania niewinności a wolność słowa, [w:] C. Kulesza (red.), System wymiaru sprawiedliwości a media, Białystok 2009; S. Stachowiak, Funkcje zasady skargowości w polskim procesie karnym, Poznań 1975; tenże, Zakres informacji procesowej przekazywanej podejrzanemu przed i w toku przesłuchiwania, Prok. i Pr. 2001, Nr 3; D. Stachurski, Spór o istotę przesłanek procesowych w polskiej nauce procesu karnego, CZPKiNP 2005, Nr 1; P. Starzyński, Media a zasady procesowe i cele postępowania przygotowawczego, [w:] C. Kulesza (red.), System wymiaru sprawiedliwości a media, Białystok 2009; S. Steinborn, Formalne porozumienia karnoprocesowe w świetle konstytucyjnej zasady równości, Prok. i Pr. 2004, Nr 2; tenże, Prawomocność części orzeczenia w procesie kanym, Warszawa 2011; R. A. Stefański, Czynności dowodowe prokuratora zlecone przez sąd – art. 397 k.p.k., Prok. i Pr. 2003, Nr 5; tenże, Karnoprocesowe aspekty zgody parlamentarzysty na pociągnięcie go do odpowiedzialności karnej, Prok. i Pr. 2002, Nr 6; tenże, Termin do cofnięcia wniosku o ściganie, Prok. i Pr. 2001, Nr 6; W. Sych, Pokrzywdzony wobec zawieszenia postępowania przygotowawczego, Prok. i Pr. 2004, Nr 3; D. Szumiło-Kulczycka, Skarga na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki – znaczenie i zakres zastosowania w sprawach karnych, [w:] S. Waltoś, J. Czapska (red.), Zgubiona szybkość procesu karnego. Jak ją przywrócić?, Warszawa 2005; Z. Świda, Zasada swobodnej oceny dowodów w polskim procesie karnym, Wrocław 1983; E. Trybuchowska, Zwrot sprawy prokuratorowi do uzupełnienia postępowania przygotowawczego w świetle obowiązujących przepisów i założeń nowelizacji, Nowa kodyfikacja prawa karnego, t. XIII, Wrocław 2003; A. Tybur, Problematyka „sygnalizacji” w nowym kodeksie postępowania karnego, Prok. i Pr. 1998, Nr 4; S. Waltoś, Domniemanie niewinności w świecie mediów, [w:] C. Kulesza (red.) System wymiaru sprawiedliwości a media, Białystok 2009; tenże, Główne nurty nowelizacji procedury karnej, PiP 2003, z. 4; tenże, Zawieszenie postępowania w świetle przepisów nowego Kodeksu postępowania karnego, Pal. 1970, Nr 12; tenże, Nowe instytucje w kodeksie postepowania karnego z 1997 roku, PiP 1997, z. 8; tenże, Czy w Polsce proces karny jest rzetelny?, [w:] V. Konarska-Wrzosek, J. Lachowski, J. Wójcikiewicz (red.), Węzłowe problemy prawa karnego, kryminologii i polityki kryminalnej. Księga pamiątkowa ofiarowana Profesorowi Andrzejowi Markowi, Warszawa 2010; tenże, Prasa a wstępne stadium procesu karnego, Zeszyty Prasoznawcze 1968, Nr 1; S. Waltoś, J. Czapska (red.), Zagubiona szybkość procesu karnego. Jak ją przywrócić?, Warszawa 2005; P. Wiliński, Zasada prawa do obrony w polskim procesie karnym, Kraków 2006; tenże, Konstytucyjne granice prawa do obrony w procesie karnym, Pal. 2007, Nr 5–6; tenże, Opinia dotycząca zakresu temporalnego obowiązku rozpoznania wniosku o wyrażenie zgody na pociągnięcie posła do odpowiedzialności karnej w sprawach o przestępstwa ścigane z oskarżenia prywatnego, PSejm. 2008, Nr 4; tenże, O koncepcji rzetelnego procesu karnego, [w:] J. Skorupka, W. Jasiński (red.), Rzetelny proces karny. Materiały konferencji naukowej, Trzebieszowice 17–19.9.2009 r., Warszawa 2010; tenże, Sprawiedliwość proceduralna a proces karny, [w:] J. Skorupka (red.), Rzetelny proces karny. Księga jubileuszowa Profesor Zofii Świdy Warszawa 2009; tenże, W dziesięciolecie obowiązywania kodeksu postępowania karnego, PiP 2009, z. 4; K. Witkowska, Znaczenie szybkości postępowania karnego oraz koncentracji czynności procesowych dla realizacji celów i zadań procesu karnego, Prok. i Pr. 2009, Nr 3; J. Wojnar, Odstąpienie od zasady legalizmu – art. 11 k.p.k., Prok. i Pr. 1999, Nr 25; W. Wróbel, O dwóch aspektach konstytucyjnej zasady domniemania niewinności, [w:] Nauki penalne wobec problemów współczesnej przestępczości. Księga jubileuszowa z okazji 70. rocznicy urodzin Profesora A. Gaberle, Kraków 2007; tenże, Konstytucyjne prawo do obrony w perspektywie prawa karnego materialnego, [w:] V. Konarska-Wrzosek, J. Lachowski, J. Wójcikiewicz (red.), Węzłowe problemy prawa karnego, kryminologii i polityki kryminalnej. Księga pamiątkowa ofiarowana Profesorowi Andrzejowi Markowi, Warszawa 2010; tenże, Domniemanie niewinności – wybrane zagadnienia na tle uchwały SN z dnia 28 września 2006 r., I KZP 8/06, Studia i Materiały Biura Studiów i Analiz SN 2007, Nr 1; D. Wysocki, Przewlekłość procesu karnego, Kraków 2001; A. Zachuta, Umorzenie absorpcyjne (art. 11 k.p.k.) – instrument przydatny w procesie karnym, czy zbędny?, Prok. i Pr. 2000, Nr 12; J. Zagrodnik, Umorzenie absorpcyjne a instytucja skargi subsydiarnej w polskim procesie karnym, Prok. i Pr. 2000, Nr 2; S. Zabłocki, Reguły ne peius a materialne prawo do obrony w postępowaniu odwoławczym, [w:] P. Hofmański (red.), Węzłowe problemy procesu karnego. Materiały konferencyjne (Kraków 25–28.9.2008 r.) Warszawa 2010; K. Zgryzek, Determinanty sprawności postępowania karnego. Artykuł recenzyjny, PiP 2008, z. 10.

Art. 1. [Zakres obowiązywania]

Postępowanie karne w sprawach należących do właściwości sądów toczy się według przepisów niniejszego kodeksu.

Nb 1

1. Termin „postępowanie karne” oznacza pewną grupę przepisów konstytuujących regulację prawną, której celem jest wykrycie i ustalenie czynu przestępnego, ustalenie osoby sprawcy oraz jego osądzenie (por. M. Cieślak, O pojęciu, s. 246; tenże, Polska procedura karna, Warszawa 1984, s. 9; J. Grajewski, [w:] J. Grajewski (red.), Prawo karne procesowe – część ogólna, Warszawa 2009, s. 2). Inni autorzy stoją jednak na stanowisku, że pojęcie postępowania karnego oznacza „przebieg całego lub części procesu, a także czynności podejmowanych w poszczególnych stadiach procesowych” (por. Z. Świda, [w:] Z. Świda (red.), Postępowanie karne. Część ogólna, Warszawa 2008, s. 13). Przepis niniejszy statuuje normę podstawową dla całości postępowania karnego, która musi składać się z dwóch elementów, tj. postępowanie musi być postępowaniem karnym oraz musi należeć do właściwych sądów. W piśmiennictwie podkreśla się, iż owo pojęcie obejmuje zakresem przedmiotowym postępowanie sądowe oraz fragmenty postępowania przygotowawczego prowadzonego w sprawie należącej do właściwości sądów, a także postępowania incydentalne, pomocnicze oraz uzupełniające, których przedmiotem nie jest kwestia odpowiedzialności oskarżonego, np. postępowanie w przedmiocie tymczasowego aresztowania, odtworzenia zaginionych bądź zniszczonych akt czy też postępowanie o odszkodowanie za niesłuszne skazanie oraz tymczasowe aresztowanie (por. Hofmański i in., Komentarz, t. I, s. 26; Grzegorczyk, Komentarz, s. 46).

Nb 2

2. Sformułowanie „postępowanie karne” zarówno w judykaturze, jak i doktrynie jest zastępowane pojęciem „proces karny”, któremu A. Murzynowski nadaje trzy znaczenia:

1) proces karny jako teoretyczna wizja, będąca systemem poglądów na sposób ukształtowania postępowania karnego, adresowanych do twórców ustawy;

2) proces karny jako ustanowiony i obowiązujący wzorzec postępowania karnego, który powinien być przestrzegany w praktyce;

3) proces karny w znaczeniu rzeczywistym, czyli praktyczna działalność organów procesowych (por. Murzynowski, Istota, s. 13–15); zdaniem S. Waltosia, termin „proces karny” jest pojęciem szerokim, obejmującym całą działalność zmierzającą do rozstrzygnięcia kwestii odpowiedzialności oskarżonego (por. Waltoś, Proces, s. 16–17).

Nb 3

3. W doktrynie wyróżnia się postępowanie karne sensu largo i sensu stricto. Postępowanie karne sensu largo poza regulacją KPK obejmuje również postępowanie karne wykonawcze, postępowanie w sprawach o przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe oraz postępowanie w sprawach o wykroczenia. Natomiast postępowanie karne sensu stricto odnosi się tylko do przepisów KPK. Należy podzielić pogląd tych przedstawicieli doktryny, którzy zgodnie z treścią art. 1 KPK, z terminu „postępowanie karne” wyłączają postępowania zawarte w odrębnych aktach prawnych. Nie wyklucza to możliwości posiłkowego stosowania przepisów KPK w ww. postępowaniach (por. Grzegorczyk, Komentarz, s. 46; Hofmański i in., Komentarz, t. I, s. 26–27; E. Bieńkowska, [w:] Kruszyński, Wykład, s. 19; Cieślak, Polska procedura, s. 54). Zawsze jednak każda czynność procesowa organu karnoprocesowego, a w szczególności imperatywne oświadczenia woli (decyzje, polecenia) winna być oparta na obowiązującej konkretnie normie upoważniającej do działania, wynikającej z prawa karnego procesowego. Stanowi to fundamentalny element treściowy konstytucyjnej zasady praworządności w jej karnoprocesowym, formalnym aspekcie (por. K. Woźniewski, Zasada praworządności w procesie karnym, GSP 2010, Nr 24, s. 391 i n.).

Nb 4

4. W rozumieniu komentowanego przepisu nie jest postępowaniem karnym postępowanie karne wykonawcze, mimo że zgodnie z art. 1 § 2 KKW, w postępowaniu wykonawczym w kwestiach nie uregulowanych w KKW stosuje się odpowiednio przepisy KPK. Podobnie wygląda kwestia postępowania w sprawach o wykroczenia. Również tego postępowania nie można określić mianem postępowania karnego, ponieważ nie zmierza ono do rozstrzygnięcia o odpowiedzialności za przestępstwa. Jest to zatem postępowanie odrębne, mające na celu rozstrzygnięcie o odpowiedzialności za popełnione wykroczenia. Pogląd ten znajduje odzwierciedlenie w uzasadnieniu do rządowego projektu Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia z 2001 r., w którym wskazuje się, że postępowanie w sprawach o wykroczenia nie jest postępowaniem karnym, lecz odrębnym postępowaniem dotyczącym orzekania w sprawach innych niż przestępstwa, choć na zasadach zbliżonych do procesu karnego (zob. post. SN z 2.2.2005 r., IV KK 399/04, OSNwSK 2005, Nr 1, poz. 290 wraz z glosą M. Rogalskiego, Prok. 2005, Nr 4, s. 80; post. SN z 29.1.2004 r., i KZP 40/03, OSNKW 2004, Nr 2, poz. 22).

Nb 5

5. Przepisy Kodeksu postępowania karnego stosuje się odpowiednio w postępowaniu w sprawach o przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe, jeżeli przepisy Kodeksu karnego skarbowego nie stanowią inaczej (art. 113 § 1 KKS).

Nb 6

6. Kodeks postępowania karnego nie jest jedynym źródłem prawa karnego procesowego. Dopełnieniem regulacji kodeksowej są m.in. ustawa z 27.7.2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. Nr 98, poz. 1070 ze zm.); ustawa z 23.11.2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.); ustawa z 20.6.1985 r. o prokuraturze (t.j. Dz.U. z 2008 r. Nr 7, poz. 39 ze zm.); ustawa z 26.5.1982 r. – Prawo o adwokaturze (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr 1246, poz. 1188 ze zm.); ustawa z 6.4.1990 r. o Policji (t.j. Dz.U. z 2007 r. Nr 43, poz. 277 ze zm.); ustawa z 24.5.2002 r. o Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz Agencji Wywiadu (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr 29, poz. 154 ze zm.); ustawa z 11.4.1997 r. o ujawnieniu pracy lub służby w organach bezpieczeństwa państwa lub współpracy z nimi w latach 1944–1990 osób pełniących funkcje publiczne (t.j. Dz.U. z 1999 r. Nr 42, poz. 428 ze zm.); ustawa z 9.6.2006 r. o Centralnym Biurze Antykorupcyjnym (Dz.U. Nr 104, poz. 708 ze zm.); ustawa z 9.6.2006 r. o Służbie Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służbie Wywiadu Wojskowego (Dz.U. Nr 104, poz. 709 ze zm.). Ponadto w zakresie określonym przez przepisy KPK stosuje się w postępowaniu karnym również regulacje KPC (zob. art. 70, 89, art. 292 § 1, art. 543 § 2 i art. 558 KPK).

Nb 7

7. Istotnym źródłem prawa karnego procesowego jest Konstytucja RP z 2.4.1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.), która zawiera zasady: niezależności sądów (art. 173), niezawisłości sędziów (art. 178 ust. 1), dwuinstancyjności postępowania sądowego (art. 176 ust. 1), a także prawa do obrony (art. 42 ust. 2), domniemania niewinności (art. 42 ust. 3), jawności rozprawy sądowej (art. 45 ust. 1).

Nb 8

8. Stosownie do art. 87 Konstytucji RP źródłami powszechnie obowiązującego prawa Rzeczypospolitej Polskiej są m.in. ratyfikowane umowy międzynarodowe, które po ich ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej stanowią część krajowego porządku prawnego i są bezpośrednio stosowane, chyba że ich stosowanie jest uzależnione od wydania ustawy (art. 91 ust. 1 Konstytucji RP). Umowy międzynarodowe ratyfikowane za uprzednią zgodą wyrażoną w ustawie mają pierwszeństwo przed ustawą, jeżeli ustawy tej nie da się pogodzić z treścią stosownej umowy (ust. 2). Przykładem takich umów międzynarodowych są: Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych z 1966 r. (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167) oraz Europejska Konwencja o Ochronie Prawa Człowieka i Podstawowych Wolności z 1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm. i uzup.).

Art. 2. [Cele postępowania; zasada prawdy materialnej]

§ 1. Przepisy niniejszego kodeksu mają na celu takie ukształtowanie postępowania karnego, aby:

1) sprawca przestępstwa został wykryty i pociągnięty do odpowiedzialności karnej, a osoba niewinna nie poniosła tej odpowiedzialności,

2) przez trafne zastosowanie środków przewidzianych w prawie karnym oraz ujawnienie okoliczności sprzyjających popełnieniu przestępstwa osiągnięte zostały zadania postępowania karnego nie tylko w zwalczaniu przestępstw, lecz również w zapobieganiu im oraz w umacnianiu poszanowania prawa i zasad współżycia społecznego,

3) uwzględnione zostały prawnie chronione interesy pokrzywdzonego,

4) rozstrzygnięcie sprawy nastąpiło w rozsądnym terminie.

§ 2. Podstawę wszelkich rozstrzygnięć powinny stanowić prawdziwe ustalenia faktyczne.

Nb 1

1. Regulacja § 1 odnosi się do celów postępowania, które są wskazaniami do interpretacji innych przepisów ustawy, w których ulegają one dalszemu rozwinięciu.

Nb 2

2. O celach procesu, określonych w tym przepisie, należy pamiętać przy procedowaniu w każdej sprawie karnej. Kładąc akcent na określenie pierwszego ze wskazanych w wymienionym przepisie dwóch celów procesu karnego (tzn. wykrycie sprawcy i pociągnięcie go do odpowiedzialności), wypada podkreślić rzecz przecież oczywistą, że uwolnienie oskarżonego od odpowiedzialności karnej, mimo spełnienia tych przesłanek wskazanych w prawie karnym materialnym i procesowym, jest sprzeczne z zasadami legalizmu, narusza społeczne poczucie sprawiedliwości, podważa zaufanie społeczeństwa do pracy organów wymiaru sprawiedliwości (por. wyr. SA w Lublinie z 11.12.1997 r., II AKa 155/97, OSAL 1998, Nr 1, poz. 5). Do podstawowych warunków optymalnego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości należy bowiem – obok zapewnienia stanu obiektywnego i niezawisłego orzekania – również realizowanie celów postępowania karnego, określonych w art. 2 § 1. Należy podzielić pogląd SN głoszący, że brak dążenia – przez niewykorzystanie dostępnych instytucji prawa procesowego – do realizacji tych celów podważa sens postępowania karnego, osłabia zaufanie do skuteczności prawa i obniża poczucie równości prawa, zagrażając w ten właśnie sposób podstawom funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Tak należy ocenić zaniechanie właściwego postępowania w jednostkowej nawet sprawie, skoro bezczynność organu procesowego nie daje się usprawiedliwić stanem prawa, które reguluje przecież sposoby usuwania względnych przeszkód w kontynuowaniu postępowania (por. post. SN z 7.6.2000 r., II KO 105/00, OSProk. i Pr. 2000, Nr 11, poz. 4).

Nb 3

3. Dyrektywy wynikające z § 1 są nazbyt ogólne, aby mogły stanowić autonomiczną podstawę odwołania bądź kasacji. Zawierają one jedynie sformułowanie zasad postępowania karnego i stanowią swoistą deklarację ustawodawcy, wyrażającą cele procesu karnego. Przedmiotem naruszenia mogą być bowiem tylko normy konkretyzujące ogólne zasady procesowe, a zwłaszcza normy nakazujące lub zakazujące dokonywania określonych czynności w odpowiedniej sytuacji procesowej.

Nb 4

4. Zarzut obrazy prawa procesowego powinien opierać się na stwierdzeniu naruszenia norm tworzących konkretne nakazy lub zakazy, a nie normy o charakterze ogólnym, jak zawarty w art. 2 § 1 pkt 1 jeden z celów postępowania. Powyższe stanowisko znajduje potwierdzenie w wyr. SN z 28.10.1998 r., III KKN 282/97, OSProk. i Pr. 1999, Nr 2, poz. 5 oraz w wyr. SA w Krakowie z 24.9.1998 r., II AKa 162/98, KZS 1998, Nr 10, poz. 30; post. SN z 30.7.2008 r., II KK 93/08, OSNwSK 2008, Nr 1, poz. 1555. Dopiero konkretne normy szczególne mogą być przedmiotem obrazy przez organ procesowy i przy odpowiednim uwzględnieniu wagi oraz skutków ich naruszenia może to dawać podstawę do sformułowania zarzutu odwoławczego (zob. wyr. SA w Łodzi z 7.2.2001 r., II AKa 269/00, OSProk. i Pr. 2002, Nr 10, poz. 18). Również – co zasadnie wskazał SN – nie może stanowić przedmiotu skargi kasacyjnej zarzut obrazy przepisu zawierającego jedynie deklarację ustawodawcy, swoiste zobowiązanie co do ukształtowania procesu karnego w taki sposób, aby realizował zasadę prawdy materialnej, stanowiącej cel każdego postępowania karnego. Ustosunkowanie się do tak ogólnie sformułowanego zarzutu nie jest możliwe, nie tylko w postępowaniu kasacyjnym, ale nawet w zwykłym postępowaniu odwoławczym (zob. wyr. SN z 29.3.2001 r., II KKN 298/98, Legalis).

Nb 5

5. W literaturze przedmiotu dyrektywę wyrażoną w pkt. 1 § 1 KPK określa się mianem trafnej reakcji prawnej, która sprowadza się do następujących postulatów:

1) nikt niewinny nie poniesie odpowiedzialności;

2) nikt winny nie powinien ponosić odpowiedzialności większej, niż na to zasłużył;

3) nikt winny nie powinien ujść odpowiedzialności;

4) nikt winny nie powinien ponieść odpowiedzialności mniejszej, niż na to zasłużył (por. Cieślak, Polska procedura, s. 213–214).

Nb 6

6. Zdaniem T. Grzegorczyka, trafna reakcja to nie tylko wymóg, aby niewinny nie ponosił odpowiedzialności, a winny był zawsze do niej pociągnięty, ale także to, by osoba winna ponosiła odpowiedzialność nie mniejszą niż tę, na którą zasłużyła i nie większą od tej, którą ponieść powinna, dopiero wówczas taka reakcja nosi przymiot sprawiedliwej (por. Grzegorczyk, Komentarz, s. 51).

Nb 7

7. Punkt 2 § 1 wiąże cele procesu karnego ze stosowaniem „środków przewidzianych w prawie karnym”, dając w ten sposób wyraz funkcji ochronnej i prewencyjnej prawa karnego materialnego. Przez pojęcie „środki przewidziane w prawie karnym” należy rozumieć kary, środki karne, tzw. środki probacyjne oraz środki zabezpieczające.

Nb 8

8. Dyrektywa określona w § 1 pkt 3 wprawdzie ma charakter ogólny, jednak jest niezmiernie istotna przy niektórych kategoriach przestępstw (w szczególności przy przestępstwach przeciwko wolności seksualnej i obyczajowości). Dał temu wyraz SA w Lublinie, wskazując w wyr. z 12.8.1999 r. (II AKa 98/99, OSProk. i Pr. 2000, Nr 1, poz. 27), iż w sprawach o przestępstwa zgwałcenia szczególnej wymowy nabiera komentowana dyrektywa, nakazująca organom procesowym procedować, aby „uwzględnione zostały prawnie chronione interesy pokrzywdzonego”. Sąd Apelacyjny w Lublinie podkreślił, że postępowanie karne nie powinno prowadzić do podwójnej wiktymizacji osoby pokrzywdzonej, zaś samo postępowanie karne w sprawach o przestępstwo zgwałcenia łączy się zazwyczaj – nawet przy przestrzeganiu przez organy procesowe wszystkich wymogów proceduralnych – z dodatkowymi przykrościami i cierpieniami psychicznymi osoby pokrzywdzonej, albowiem naruszona jest tutaj jej intymna sfera życia prywatnego, roztrząsane jest wydarzenie, o którym chciałaby jak najszybciej zapomnieć.

Rzetelny proces karny, zabezpieczający prawo do obrony oskarżonego, winien być też rzetelny względem osoby pokrzywdzonej (por. uchw. SN z 21.12.1972 r., VI KZP 64/72, OSNKW 1973, Nr 2–3, poz. 18; por. E. Bieńkowska, Aktualne, s. 40; I. Nowikowski, Uczestnicy, s. 67 i n.). Z uwagi na nazbyt ogólny charakter dyrektywy, określonej w pkt 3, nie można podzielić poglądu L. K. Paprzyckiego, nadającego jej charakter zasady procesowej, której nieprzestrzeganie prowadzić będzie do rażącej obrazy przepisów postępowania i to w takim zakresie, że niejednokrotnie może to mieć wpływ na treść orzeczenia w rozumieniu art. 438 pkt 2 KPK (por. L. K. Paprzycki, Prawa, s. 32). Nie może więc stanowić podstawy zarzutów zwyczajnych (apelacja, zażalenie), jak i nadzwyczajnych środków zaskarżenia (kasacja).

Dyrektywa uwzględnienia interesów pokrzywdzonego w postępowaniu karnym znajduje odzwierciedlenie w wielu regulacjach szczegółowych. Zwłaszcza na wyraźne podkreślenie zasługuje treść art. 299 § 1, który stwierdza, że w postępowaniu przygotowawczym pokrzywdzony i podejrzany są stronami. Ponadto wzmocnieniu pozycji pokrzywdzonego służą m.in. regulacje: art. 55 § 1, dającego możliwość samodzielnego oskarżenia w sprawie z oskarżenia publicznego, w której prokurator nie znajduje podstaw do wniesienia aktu oskarżenia (zob. tezy do art. 55 i 330); art. 318, umożliwiającego pokrzywdzonemu zapoznanie się z opinią biegłych albo instytucji naukowej lub specjalistycznej, jeżeli złożona została na piśmie, lub też na wzięcie udziału w przesłuchaniu biegłych; art. 321 § 5 w zw. z art. 299 § 1, dającego podstawę do złożenia wniosku o uzupełnienie śledztwa lub dochodzenia po zaznajomieniu podejrzanego z materiałami postępowania. W razie odmowy udostępnienia akt w postępowaniu przygotowawczym pokrzywdzony, zgodnie z dyspozycją art. 159, może wnieść zażalenie.

Nb 9

9. Punkt 4 § 1 wyraża zasadę szybkości procesowej, zgodnie z którą proces karny powinien przebiegać i trwać możliwie najkrócej. Nie można przy tym zapomnieć, że proces musi cechować się także rzetelnością postępowania. Wedle B. Bieńkowskiej zasada szybkości jest dyrektywą, a nie zasadą naczelną procesu. Autorka dodaje, że nie można przypisywać jej charakteru totalnego, gdyż stwarza ona zagrożenie dla zasady prawdy materialnej, prawa oskarżonego do obrony, kontradyktoryjności oraz bezpośredniości postępowania dowodowego (por. B. Bieńkowska, [w:] Kruszyński, Wykład, s. 77; Hofmański in., Komentarz, t. I, s. 40–41; P. Hofmański, Europejska Konwencja, s. 261; tenże, Konwencja, s. 233 i n.; Z. Gostyński, Zasada, s. 71–74). Nie można więc w dążeniu do pozytywnego celu, jakim jest zapewnienie szybkości postępowania karnego, tracić z widoku potrzebę równowagi między rozpoznaniem sprawy w rozsądnym terminie a zapewnieniem ochrony praw prodstawowych jednostki w procesie (por. G. Artymiak, Przyspieszenie postępowania, s. 113; K. Zgryzek, Determinanty, s. 121; Hofmański i in., Komentarz, t. I, s. 46).

Nb 10

10. Pojęcie „rozstrzygnięcie sprawy w rozsądnym terminie” występujące w art. 6 ust. 1 EKPCz należy interpretować w połączeniu z art. 45 Konstytucji RP („każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki”) i art. 14 ust. 3c MPPOiP, z których wynika, że każda osoba oskarżona o popełnienie przestępstwa ma prawo co najmniej do rozprawy „bez nieuzasadnionej zwłoki”. Należy podzielić stanowisko SN, że dobro wymiaru sprawiedliwości jest realnie zagrożone wtedy, kiedy do rozstrzygnięcia sprawy nie dochodzi w rozsądnym terminie, i to w sytuacji, w której zatamowaniu ulega w ogóle bieg postępowania, mimo istniejącej – choć wymagającej odstąpienia od reguły określającej właściwość sądu – możliwości kontynuowania tego postępowania (por. post. SN z 7.6.2000 r., II KO 105/00, OSProk. i Pr. 2000, Nr 11, poz. 4; zob. także I. Nowikowski, W kwestii skargi, s. 283 i n.; D. Wysocki, Przewlekłość, s. 15 i n.). Chodzi zatem o to, by czynności zmierzające do wydania orzeczenia kończącego zabierały odpowiednią ilość czasu, to jest odbywały się bez zbędnej zwłoki (por. post. SA w Krakowie z 1.10.2008 r., II S 6/08, KZS 2011, Nr 8, poz. 70). Z pewnością taką zbędną zwłoką nie jest każdy upływ czasu, ale dopiero nadmierne odstępstwo od czasu zwykle koniecznego dla wykonania określonych czynności. Przewlekłość postępowania zachodzi wtedy tylko, gdy zwłoka w czynnościach jest nadmierna (rażąca) i nie znajduje uzasadnienia w obiektywnych okolicznościach sprawy (zob. post. SA w Krakowie z 23.11.2010 r., II S 28/10, KZS 2010, Nr 11, poz. 50). Trzeba również zauważyć, że zasada rozpoznawania spraw w rozsądnym terminie nie może doznawać uszczerbku poprzez nadużywanie instytucji przekazywania spraw innemu sądowi równorzędnemu w oparciu o unormowanie zawarte art. 36 KPK. Przepis ten może mieć zastosowanie jedynie w tych szczególnych sytuacjach, gdy odstępstwo od rozpatrywania spraw przez sąd właściwy wedle przepisów ogólnych w sposób oczywisty uzasadnione jest rzeczywistymi względami ekonomii procesowej. Decyzja o sięgnięciu po instrument określony w art. 36 KPK musi być zatem poprzedzona analizą, czy przy istniejących ułatwieniach procesowych, przewidzianych np. w art. 177 § 1a KPK czy art. 396 § 2 KPK, przekazanie sprawy innemu sądowi równorzędnemu jest dla dobra postępowania i sprawności procesu rozwiązaniem racjonalnym (post. SA w Białmystoku z 18.11.2010 r., II AKo 110/10, KZS 2011, Nr 4, poz. 56).

Nb 11

11. Termin „rozpoznanie sprawy w rozsądnym terminie” stał się przedmiotem dociekań judykatury. Trafnie ujął tę sprawę SA w Krakowie w post. z 3.1.2002 r., iż w wypadku, gdy planując rozprawę główną, zarządza się przeprowadzenie jedynie części dowodów niezbędnych do wyrokowania (wezwanie części świadków), a co do reszty nie wydaje się żadnych zarządzeń, widoczne jest, że z góry zakłada się, iż nie dojdzie do wyroku w wyznaczonym terminie. Skoro zaś dalszego terminu się nie wyznacza, choć nie ma przeszkód, by to uczynić, to narusza się powinność rozstrzygnięcia sprawy w rozsądnym terminie (art. 2 § 1 pkt 4). Jeśli zaś dotyczy to sprawy przeciwko osobom tymczasowo aresztowanym, ujawnia to, że aresztowanie ich nie jest niezbędne (art. 257 § 1), bo nie służy prawidłowemu tokowi postępowania (por. post. SA w Krakowie z 3.1.2002 r., II AKz 432/01, KZS 2002, Nr 1, poz. 21). W innym postanowieniu SA w Krakowie uznał, że osiągnięcie celu postępowania karnego wymaga środków odpowiednich do wykonania zadań, by nie zostało naruszone prawo oskarżonego do osądzenia bez nieuzasadnionej zwłoki (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP), gdyż przesadne oszczędzanie środków może spowodować, że zostaną one i tak wydane na odszkodowania za naruszenie praw człowieka (por. post. SA w Krakowie z 21.4.1999 r., II AKo 9/99, KZS 1999, Nr 4, poz. 72). Z afirmacją należy odnieść się do tezy, w której stwierdzono, że prawo do osądzenia bez nieuzasadnionej zwłoki oznacza także powinność wykonania kary niezwłocznie po prawomocności wyroku, a nie później (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP i art. 9 § 1 KKW), choćby sam skazany ubiegał się o zwłokę (zob. post. SA w Krakowie z 28.2.2002 r., II AKz 47/02, KZS 2002, Nr 2, poz. 43).

Powyższe kryteria wskazują, że pojęcia – „rozsądny termin” rozstrzygnięcia sprawy – nie można traktować abstrakcyjnie, lecz tylko w ramach konkretnego postępowania. Oczywiste jest, że im bardziej sprawa jest zawiła, a przy tym została zgromadzona obszerna materia dowodowa, to czas rozpoznania będzie dłuższy. Nie bez znaczenia są również czynności procesowe, które mają miejsce w postępowaniu. Sąd jako „gospodarz postępowania” powinien zapobiegać sytuacjom, które będą wydłużały proces, np. wyznaczając sesje rozpoznania sprawy w krótkich odstępach czasu lub koncentrując je w terminach następujących po sobie. Obowiązkiem sądu jest również wyciągnięcie konsekwencji w stosunku do świadków czy też oskarżonego, w związku z ich nieobecnością. Słusznie to werbalizuje SA w Warszawie w post. z 6.7.2010 r. (II S 39/10, Apel. W-wa 2010, Nr 4, poz. 21) twierdząc, że obowiązkiem organów sądu (prezesa i kolegium tego sądu) jest takie podejmowanie działań, które w sposób skuteczny wyeliminują przeszkody sprawnego prowadzenia postępowania sądowego spraw karnych rozpoznawanych w wyżej wymienionym Sądzie, w taki sposób, by w pełni była respektowana zasada wyrażona w art. 2 § 1 pkt 4 KPK, a więc, by rozstrzygnięcie sprawy nastąpiło w rozsądnym terminie. w sytuacji zaś, gdy organy sądu nie są w stanie, w wyniku własnych wewnętrznych działań, zwiększyć obsady kadrowej wydziału, winny inicjować działania wobec władzy wykonawczej (Ministra Sprawiedliwości) decydującej o ilości etatów sędziowskich w danym sądzie, zmierzające do skutecznego wykonania zadań nałożonych na sądy przez władzę ustawodawczą.

Nb 12

12. Nie można definiować pojęcia „rozsądny termin” (z ang. reasonable time) bez ustosunkowania się do orzecznictwa ETPCz. w wyroku z 6.7.1995 r. w sprawie Nr 25669/94 Jastrzębski przeciw Polsce (niepubl.) ETPCz uznał, że ocena, czy przewlekłość postępowania jest uzasadniona, musi być dokonywana w świetle szczególnych warunków sprawy i przy uwzględnieniu kryteriów, takich jak: skomplikowanie sprawy, zachowanie stron i sposób prowadzenia sprawy przez władze sądowe oraz stopień uciążliwości postępowania dla oskarżonego (por. P. Hofmański, Konwencja Europejska a prawo karne, Toruń 1995, s. 233–236; Cz. P. Kłak, Pojęcie przewlekłości postępowania, s. 73–74 oraz podane tam orzecznictwo). w poszczególnych judykatach organów strasburskich wskazano, że kryteriami pozwalającymi określić przewlekłość spraw są w szczególności: złożoność sprawy, dane faktyczne i prawne, liczba stron procesowych, wielkość czynności dowodowych, trudności prawne, postawa organów procesowych właściwych do rozpoznania sprawy, zachowanie skarżącego w całym procesie (por. wyr. z 25.11.1991 r. Abdoella przeciw Holandii, seria A, t. 248; z 23.10.1990 r. Moreira de Azevado przeciw Francji, seria A, t. 22; z 15.7.1982 r. Eckle przeciw Niemcom, seria A, t. 51; z 19.2.1991 r. Manzoni przeciw W., seria A, t. 195–B; z 27.11.1991 r. Kemmache przeciw Francji, seria A, t. 218; a w zakresie polskich zob. wyr. ETPC z 5.10.2004 r. w sprawie Nr 67690/01 Kruk v. Polska; wyr. ETPC z 4.10.2005 r. w sprawie Nr 64207/01 Sibilski v. Polska; wyr. ETPC z 31.5.2005 r. w sprawie Nr 57237/00 Hefková v. Słowacja; wyr. ETPC z 14.9.2004 r. w sprawie Nr 63391/00 Marszał v. Polska; wyr. ETPC z 21.12.2004 r. w sprawie Nr 57468/00 Dańczak v. Polska; wyr. ETPC z 28.9.2004 r. w sprawie Nr 6735/03 Durasik v. Polska; wyr. ETPC z 30.1.2003 r. w sprawie Nr 37437/97 Kubiszyn v. Polska; wyr. ETPC z 30.4.2002 r. w sprawie Nr 61437/00 Jagiełło v. Polska; wyr. ETPC z 21.9.2000 r. w sprawie Nr 33082 Wojnowicz v. Polska; wyr. ETPC z 11.7.2000 r. w sprawie Nr 25792/94 Trzaska v. Polska; wyr. ETPC z 13.7.1999 r. w sprawie Nr 29944/96 Gontarska v. Polska; wyr. ETPC z 30.10.1998 r. w sprawie Nr 28616/95 Styranowski v. Polska; decyzja EKPC z 3.12.1997 r. w sprawie Nr 27506/95 Owczarz v. Polska; decyzja EKPC z 26.2.1997 r. w sprawie Nr 27382/95 Krupiński v. Polska; decyzja EKPC z 26.2.1997 r., w sprawie Nr 27092/95 Zawoluk v. Polska).

Ponadto trzeba podkreślić, że ETPCz stoi na stanowisku, że mimo iż sprawa jest w pewnym stopniu skomplikowana, to nie można powiedzieć, że to samo w sobie usprawiedliwia długość postępowania (por. wyr. z 26.10.2000 r. Kudła przeciw Polsce, Reports 2000–XI; zob. B. Gronowska, Prok. i Pr. 2001, Nr 1, s. 119). w polskim systemie prawnym kryteria do oceny wystąpienia przewlekołości postepowania zwiera art. 2 ustawy z 17.6.2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym lub nadzorowanym przez prokuratora i postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki (Dz.U. Nr 179, poz. 1843 ze zm.). Z treści art. 2 ust. 1 tej ustawy wynika, że przewlekłość postępowania zachodzi, jeżeli postępowanie trwa dłużej, niż to konieczne dla wyjaśnienia tych okoliczności faktycznych i prawnych, które są istotne dla rozstrzygnięcia sprawy, albo dłużej niż to konieczne do załatwienia sprawy egzekucyjnej lub innej dotyczącej wykonania orzeczenia sądowego. w celu stwierdzenia tych okoliczności należy w szczególności ocenić terminowość i prawidłowość czynności podjętych przez sąd, w celu wydania w sprawie rozstrzygnięcia co do istoty albo czynności podjętych przez prokuratora prowadzącego lub nadzorującego postępowanie przygotowawcze w celu zakończenia postępowania przygotowawczego lub czynności podjętych przez sąd lub komornika sądowego w celu przeprowadzenia i zakończenia sprawy egzekucyjnej albo innej sprawy dotyczącej wykonania orzeczenia sądowego, uwzględniając charakter sprawy, stopień faktycznej i prawnej jej zawiłości, znaczenie dla strony, która wniosła skargę, rozstrzygniętych w niej zagadnień oraz zachowanie się stron, a w szczególności strony, która zarzuciła przewlekłość postępowania (art. 2 ust. 2). To ostatnie stwierdzenie pozwala uznać, że ocena wystąpienia przewlekłości czy też nie jest określana z perspektywy podmiotu, który wniósł skargę (por. M. Kłopocka, Skarga na przewlekłość, s. 162; Hofmański i in., Komentarz, t. I, s. 42; odmiennie Cz. P. Kłak, Pojęcie przewlekłości, s. 68–69, który wskazuje, że „ocena, czy wystąpiła przewlekłość postępowania, dokonywana jest w oparciu o kryteria przykładowo wskazane przez ustawodawcę, których rozumienie nie jest uzależnione od konkretnych uwarunkowań faktycznych (np. w każdym przypadku należy ocenić, czy przedłużenie postępowania nie było spowodowane zachowaniem się skarżącego, a zatem w każdym przypadku istotne jest ustalenie, czy skarżący nie przyczynił się do przewlekłości postępowanie, ale ocena konkretnego zachowania uzależniona jest od realiów faktycznych i prawnych w danej sprawie). Kryteria wskazane przez ustawodawcę wskazują zatem kierunek i zakres oceny, tj. wyznaczają jej ramy, nie przesądzając (determinując) wyniku w konkretnej sprawie” (por. też post. SA w Katowicach z 8.12.2004 r., II AKo 156/04, KZS 2005, Nr 6, poz. 104; post. NSA z 23.11.2004 r., OPP 52/04, Wokanda 2005, Nr 7–8, s. 72; wyr. ETPCz z 15.2.2005 r. w sprawie Nr 38497/02 Zieliński przeciwko Polska). Trzeba również pamiętać, że sąd badając przewlekłość postępowania na podstawie ustawy z 2004 r. kontroluje jedynie terminowość i prawidłowość czynności procesowych przy uwzględnieniu kryteriów z art. 2 ust. 2 tej ustawy. W żadnej mierzenie nie zastępuje on sądu wyższej instancji w ocenie merytorycznej zapadłego rozstrzygnięcia (zob. uchw. SN (7) z 13.12.2008 r., III SPZP 2/07, OSNP 2009, Nr 5–6, poz. 85).

Nb 13

13. Artykuł 6 EKPCz nie wymaga od oskarżonego współdziałania z organami ścigania prowadzącymi śledztwo lub z sądem. Nie można np. mieć do niego pretensji i wyciągać negatywnych wniosków z wykorzystania przysługujących środków odwoławczych. Zachowanie takie jest jednak obiektywną okolicznością powodującą przedłużenie postępowania, za które nie można obciążyć państwa odpowiedzialnością (por. wyr. Eckle przeciw Niemcom z 15.7.1982 r., seria A, t. 51; Corigliano przeciw W. z 10.12.1982 r., seria A, t. 57; raport Zana przeciw Turcji z 10.4.1996 r., Reports 1997–VII). Niemniej jednak, zachowanie oskarżonego, wskazujące na grę na zwłokę, nie pozbawia go możliwości powoływania się na prawo do rozpatrywania sprawy w rozsądnym terminie (por. raport Duclos przeciw Francji z 29.11.1995 r., Reports 1996–VI). w tym miejscu dodać należy, że stwierdzenie przewlekłości postępowania rodzi po stronie państwa dwa obowiązki. Po pierwsze, musi nastąpić wyraźne przyznanie, że doszło do naruszenia prawa do rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie oraz musi nastąpić właściwe, wystarczające naprawienie szkody (por. wyr. z 29.3.2006 r. w sprawie Nr 36813/97 Sordino przeciwko Republice Włoskiej; wyr. z 29.3.2006 r. w sprawie Nr 64886/01 Cochiarella przeciwko Republice Włoskiej). Podnosi się przy tym, że sam fakt wystąpienia przewlekłości pociąga za sobą szkody niematerialne. Jak bowiem wskazał Trybunał w wyroku w sprawie Sordino przeciwko Republice Włoskiej „istnieje silne, lecz możliwe do obalenia domniemanie, że nadmiernie długie postępowanie spowoduje szkodę niematerialną. Przyjmuje się także, że w niektórych przypadkach długość postępowania może skutkować jedynie minimalną szkodą niematerialną lub całkowitym jej brakiem. Sądy krajowe muszą zatem uzasadniać swoje orzeczenia, podając wystarczające powody”.

Nb 14

14. Nie do zaakceptowania jest pogląd SA w Katowicach wyrażony w post. z 15.1.2003 r., zgodnie z którym nie może być mowy o nieuzasadnionej zwłoce, a tym samym nierozsądnym terminie w postępowaniu przed sądem odwoławczym, skoro wyznaczenie terminu rozprawy związane było nie tylko z obciążeniem tegoż sądu liczbą spraw (co z całą pewnością jest jednym z elementów, które muszą być brane pod uwagę przy rozważaniach o rozsądnym terminie), ale i z realizacją przez oskarżonych uprawnień z art. 451 (zob. post. SA w Katowicach z 15.1.2003 r., II AKz 1251/02, OSA 2003, Nr 7, poz. 75).

Nb 15

15. Europejski Trybunał Praw Człowieka wielokrotnie stwierdzał, że jeżeli przewlekłość postępowania sądowego wynika z nadmiernego gromadzenia niezałatwionych spraw, dużego ich napływu w krótkim czasie itd., to państwo nie ponosi odpowiedzialności, jeśli zaległości są tylko przejściowe, pod warunkiem jednak podjęcia rozsądnych, szybkich i skutecznych środków zaradczych przez państwo (por. wyr. Zimermann i Steiner przeciw Szwajcarii z 13.7.1983 r., seria A, t. 66; wyr. Pammel przeciw Niemcom z 1.7.1997 r., RJD 1997–IV oraz Probstmeier przeciw Niemcom z 1.7.1997 r., RJD 1997–IV).

Nb 16

16. Z unormowania § 2 wynika dyrektywa mówiąca, że podstawę wszelkich rozstrzygnięć powinny stanowić prawdziwe ustalenia faktyczne. Konstytuuje on jedną z podstawowych zasad procesu karnego – zasadę prawdy materialnej, która wiąże wszystkie organy procesowe, bez względu na etap tego postępowania oraz niezależnie od woli stron. Część przedstawicieli doktryny uznaje nadrzędność tej zasady wobec pozostałych, określając ją jako kluczową zasadę procesu karnego (por. Murzynowski, Istota, s. 110–111; tenże, Refleksje, s. 107 i n.; Waltoś, Proces, s. 218; K. Marszał, Proces karny, s. 89–90), zaś pozostali traktują ją na równi z innymi zasadami (por. Z. Gostyński, S. Zabłocki, [w:] Bratoszewski i in., Komentarz, t. I, s. 200; M. Cieślak, Zagadnienia, t. I, s. 102; Hofmański i in., Komentarz, t. I, s. 48). Za trafnością drugiego stanowiska przemawia brak przymiotu absolutnego, albowiem posiada on liczne ograniczenia w dochodzeniu do prawdy materialnej, które w większości wynikają z zakresu prawa dowodowego (np. art. 178, 180 i 182) bądź potrzeby ochrony innych wartości jak w przypadku immunitetów procesowych (art. 17 § 1 pkt 10) czy zakazu ne bis in idem (art. 17 § 1 pkt 7). Jednym z nich jest także zasada in dubio pro reo (art. 5 § 2), która nakazuje nie dające się usunąć wątpliwości rozstrzyga się na korzyść oskarżonego.

Nb 17

17. Przepis art. 2 § 2 wyraża tezę, iż wszelkiego rodzaju decyzje procesów winny znaleźć oparcie w faktach udowodnionych. Ten punkt widzenia jest widoczny w orzecznictwie SN. Wskazuje się w nim, że sformułowana w art. 2 § 2 KPK zasada prawdy materialnej wprowadza wprawdzie w procesie karnym wymóg opierania wszelkich rozstrzygnięć na zgodnych z prawdą ustaleniach faktycznych, rozumie się jednak przez nie ustalenia udowodnione, a więc takie, gdy w świetle przeprowadzonych dowodów fakt przeciwny dowodzeniu jest niemożliwy lub wysoce nieprawdopodobny. Obowiązek udowodnienia odnosić należy jednak tylko do ustaleń niekorzystnych dla oskarżonego, jako że on sam korzysta z domniemania niewinności (art. 5 § 1 KPK), a niedające się usunąć wątpliwości rozstrzyga się na jego korzyść (art. 5 § 2 KPK). Z tych względów wydanie wyroku uniewinniającego jest konieczne nie tylko wówczas, gdy wykazano niewinność oskarżonego, lecz również wtedy, gdy nie udowodniono mu, że jest winny popełnienia zarzuconego mu przestępstwa. w tym ostatnim wypadku wystarczy zatem, że twierdzenia oskarżonego, negującego tezy aktu oskarżenia, zostaną uprawdopodobnione (por. wyr. SN z 28.3.2008 r., III KK 484/07, Prok. i Pr. 2008, Nr 9, poz. 10; wyr. SN z 18.12.2008 r., V KK 267/08, OSNwSK 2008, Nr 1, poz. 2675).

Nb 18

18. Mimo że zasada prawdy materialnej ma konotacje konstytucyjne, jest bowiem powiązana w sposób ścisły z prawem do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP) oraz do prawidłowego przypisania odpowiedzialności karnej (art. 42 ust. 1 zd. 1 Konstytucji RP), nie oznacza to, że organy ścigania, jak również uczestnicy postępowania, mogą dążyć do jej realizacji za wszelką cenę. O ile organy ścigania mogą, przy jasno i dokładnie określonych przez prawo regułach wynikających w szczególności z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP oraz art. 8 ust. 2 EKPCz, dokonywać ingerencji w prywatność w związku z gromadzeniem dowodów (układ wertykalny), o tyle osoby prywatne nie mają podstaw prawnych do ingerencji w dobra prawne innych jednostek w celu gromadzenia dowodów (układ horyzontalny). Każdorazowo takie działanie posiada przymiot bezprawności. Trafnie zauważa A. Taracha, że postępowaniu karnemu obce jest pojęcie „swoboda dowodzenia” (por. A. Taracha, Jeszcze raz w sprawie tzw. prywatnego gromadzenia dowodów, PiP 2005, z. 1, s. 90). Oznacza to, że przełamanie domniemania niewinności może nastąpić tylko „według przepisu niniejszego kodeksu” (art. 1), co również odnosi się do przeprowadzenia dowodów, jak też zbierania ich i zabezpieczania. Nie można tym samym podzielić poglądu A. Bojańczyka, jakoby „swoboda dowodzenia” nie miała związku, co więcej, nie wpływała negatywnie na ochronę praw ujętych w art. 47 i 49 Konstytucji RP (por. A. Bojańczyk, z problematyki konstytucyjnej dopuszczalności niektórych dowodów prywatnych w postępowaniu karnym, Pal. 2004, Nr 9–10, s. 44).

Nb 19

19. Należy zgodzić się z tezą SA w Lublinie, że z istoty pojęcia rzetelnego procesu karnego w państwie prawa wynika nakaz, aby organy procesowe procedowały tak, aby dla wszystkich uczestników procesu (także dla społeczeństwa, które w różny sposób uzyskuje informacje o toczącym się procesie) było widoczne, że z pełnym obiektywizmem dążą one do ustalenia prawdy materialnej i wydania sprawiedliwego orzeczenia przy pełnym przestrzeganiu gwarancji procesowych uczestników procesu, w tym prawa oskarżonego do obrony (sprawiedliwość proceduralna) – por. wyr. SA w Lublinie z 5.3.1999 r., II AKa 123/98, OSAL 1999, Nr 2, poz. 14.

Nb 20

20. Jak słusznie stwierdził SA w Lublinie w wyroku z 22.1.2001 r., z dążenia do realizacji zasady prawdy materialnej nie można zrezygnować jedynie dla spełnienia postulatu szybkości postępowania (zakończenie sprawy w rozsądnym terminie – art. 2 § 1 pkt 4 KPK), a w razie konfliktu między tymi regułami pierwszeństwo ma dotarcie wszelkimi dostępnymi środkami procesowymi do prawdy (wyr. SA w Lublinie z 22.1.2001 r., II AKa 249/00, OSProk. i Pr. 2002, Nr 10, poz. 19).

Nb 21

21. Istotne znaczenie dla zasady szybkości procesu oraz rozpoznania sprawy w rozsądnym terminie może mieć kwestia zlecenia czynności dowodowych przez sąd w toku rozprawy głównej, w trybie art. 397 § 1. Analiza przez sąd stwierdzonych „istotnych braków postępowania przygotowawczego” wymaga rozważenia nie tylko „istotności” tych braków, przy uwzględnieniu, czy są one takiej rangi, jak konieczność „poszukiwania dowodów” – gdy uchybienia są np. natury dowodowej w postaci niekompletności zgromadzonych dowodów, mogących wywrzeć istotny wpływ na treść orzeczenia bądź też cechują się brakiem możliwości usunięcia ich w postępowaniu sądowym, ale także czy przeprowadzenie ich przez sąd jest możliwe. Jednocześnie wspomniana analiza powinna odbywać się pod kątem zapobieżenia przewlekłości postępowania sądowego. Dlatego też jeżeli sąd uznaje, że materiał dowodowy wymaga uzupełnienia, a brakujące dowody można przeprowadzić w postępowaniu sądowym, przy podjęciu decyzji konieczny jest pragmatyzm związany z przestrzeganiem obowiązku rozstrzygnięcia sprawy w „rozsądnym terminie” (por. post. SA we Wrocławiu z 8.1.2004 r., II AKz 1/04, Wok. 2004, Nr 7–8, poz. 81; T. Razowski, Zlecenie, s. 60 i n.).

Nb 22

22. Zarzut obrazy zasady prawdy materialnej nie może sam przez się stanowić podstawy apelacji lub kasacji, ponieważ ma charakter ogólny, określa jedynie cele postępowania karnego i kilka obowiązujących w tym postępowaniu zasad. Przestrzeganie naczelnych zasad procesu karnego gwarantowane jest w przepisach szczegółowych i dopiero wskazanie naruszenia tych konkretnych, szczegółowych przepisów może uzasadniać zarzut apelacyjny, zażaleniowy lub kasacyjny (por. post. SN z 27.3.2007 r., III KK 461/06, KZS 2007, Nr 6, poz. 37; wyr. SN z 5.10.2010 r., III KK 370/09, OSNwSK 2010, Nr 1, poz. 1878). Do podobnej konkluzji doszedł SN w wyroku z 20.12.2006 r. (III KK 179/06, OSNwSK 2006, Nr 1, poz. 2522) wskazując, że przepis art. 2 § 2 statuuje jedną z zasad postępowania karnego, której naruszenia nie da się skutecznie wykazać bez wskazania konkretnego przepisu, jakiemu sąd miał uchybić.

Nb 23

23. Zgodnie z art. 8 KPW, komentowany przepis stosuje się odpowiednio w postępowaniu w sprawach o wykroczenia.

Art. 3. [Udział czynnika społecznego]

W granicach określonych w ustawie postępowanie karne odbywa się z udziałem czynnika społecznego.

Nb 1

1. Komentowany przepis wyraża zasadę udziału czynnika społecznego w wymiarze sprawiedliwości w sprawach karnych, która ma konstytucyjną podstawę w art. 182 stanowiącym, że udział obywateli w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości określa ustawa. Zapis Konstytucji RP wprowadza zasadę udziału obywateli w wymiarze sprawiedliwości, przy czym pozostawia ustawodawcy określenie zakresu tego udziału. Norma konstytucyjna tyczy się udziału obywateli w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości, zaś w art. 3 została wyrażona zasada udziału czynnika społecznego w postępowaniu karnym, obejmująca także różne inne formy procesowego współdziałania, np. instytucję przedstawiciela społecznego (art. 90–91) (por. Daszkiewicz, Proces, s. 121–122; Grzegorczyk, Komentarz, s. 56; Hofmański i in., Komentarz, t. I, s. 50). Zdaniem niektórych przedstawicieli doktryny publiczność rozprawy jest m.in. wynikiem udziału społeczeństwa w postępowaniu karnym (por. Marszał, Proces karny, s. 59–60; tenże, Proces, s. 44; I. Krześnicki, Ławnik, s. C3). Jest ona określana zasadą współdziałania ze społeczeństwem i instytucjami w ściganiu przestępstw lub jak twierdzi S. Waltoś dyrektywą, w myśl której organy procesowe powinny angażować do współdziałania w procesie karnym obywateli oraz instytucje państwowe i społeczne (por. Waltoś, Proces, 227).

Nb 2

2. Artykuł 3 KPK współbrzmi z unormowaniem z art. 4 § 1 i 2 PrUSP, mówiącym, że ławnicy biorą udział w składach sądu wraz z sędziami zawodowymi, będąc zrównani z nimi uprawnieniami i obowiązkami. w zakresie orzekania ławnicy są niezawiśli i podlegają tylko Konstytucji RP oraz ustawom (art. 169 § 1 PrUSP). Choć pod względem procesowym zrównani są w uprawnieniach i obowiązkach z sędziami zawodowymi, to jednak ławnik nie może przewodniczyć na rozprawie i naradzie ani też wykonywać czynności sędziego poza rozprawą (art. 169 § 2 PrUSP). Zgodnie z art. 171 PrUSP prezes sądu może wyznaczyć ławnika dodatkowego do rozprawy, jeżeli istnieje prawdopodobieństwo, że będzie ona trwać czas dłuższy. Istnieje możliwość, w razie potrzeby, wyznaczenia dwóch ławników dodatkowych. w takim razie prezes sądu jest obowiązany wskazać kolejność, w której będą oni wstępować do udziału w naradzie i głosowaniu. Ławnik dodatkowy bierze udział w naradzie i głosowaniu, jeżeli jeden z ławników nie może uczestniczyć w składzie sądu.

Nb 3

3. Posłużenie się w komentowanym przepisie stwierdzeniem „w granicach określonych w ustawie” wskazuje na określenie przez ustawę procesową zakresu udziału czynnika społecznego w wymiarze sprawiedliwości. Zgodnie z obowiązującymi przepisami skład ławniczy występuje tylko w sprawach o zbrodnie (art. 28 § 2) oraz w sprawach zagrożonych karą dożywotniego pozbawienia wolności (art. 28 § 4). w pierwszym przypadku sąd orzeka w składzie jednego sędziego i dwóch ławników, zaś w drugim – dwóch sędziów i trzech ławników. Już z powyższego oraz analizy przepisów procesowych wynika, że zasadą jest, iż na rozprawie głównej sąd – zarówno rejonowy, jak i okręgowy – orzeka w składzie jednego sędziego (art. 28 § 1 in princ.). Skład ławniczy nie występuje także w rozprawach odwoławczych (art. 29 § 1 i 2), jak i w postępowaniu nadzwyczajnym (art. 534 § 1 i art. 544 § 1).

Nb 4

4. Pogwałcenie komentowanej zasady stanowi uchybienie procesowe, które może za sobą pociągać określone skutki procesowe wynikające z art. 439 (por. Z. Gostyński, S. Zabłocki, [w:] Bratoszewski i in., Komentarz, t. I, s. 203).

Art. 4. [Zasada obiektywizmu]

Organy prowadzące postępowanie karne są obowiązane badać oraz uwzględniać okoliczności przemawiające zarówno na korzyść, jak i na niekorzyść oskarżonego.

Nb 1

1. Przepis art. 4 KPK ujmuje zasadę obiektywizmu, rozumianą jako dyrektywę, wedle której organy procesowe powinny zachować obiektywny stosunek do sprawy i stron, a także uczestników postępowania (por. Hofmański i in., Komentarz, t. I, s. 52; B. Bieńkowska, [w:] Kruszyński, Wykład, s. 108; S. Waltoś, Glosa do uchw. SN z 6.7.1967 r., VI KZP 18/67, NP 1968, Nr 2, s. 318–319). Wszak organy procesowe mają obowiązek badać oraz uwzględniać okoliczności przemawiające na korzyść, jak i na niekorzyść oskarżonego, po to aby dążyć do ustalenia prawdy obiektywnej (art. 2 § 2). Z aprobatą należy odnieść się do tezy SN, że zasada obiektywizmu oznacza nakaz bezstronnego traktowania stron, w tym oskarżonego oraz zakaz kierunkowego nastawienia do sprawy. Sąd bowiem nie może przyjmować określonego obrazu sprawy przed zakończeniem postępowania i dawać stronom do zrozumienia, że ma już określoną wersję zdarzenia w przedmiocie odpowiedzialności. Uzewnętrznienie swojego stanowiska, między innymi poprzez wydanie orzeczenia w innej sprawie pozostającej w związku ze sprawą aktualnie rozpoznawaną lub przez sposób uzasadnienia takiego rozstrzygnięcia, uznawane jest za powód do powstania uzasadnionej wątpliwości co do bezstronności sędziego w danej sprawie (por. wyr. SN z 18.3.2009 r., IV KK 380/08, KZS 2009, Nr 6, poz. 32; wyr. SA w Lublinie z 19.6.2008 r., II AKa 91/08, KZS 2008, Nr 12, poz. 42). Tym samym nie można podzielić poglądu, że zasada obiektywizmu nie oznacza obojętnej postawy sędziego wobec moralnej naganności przestępstwa (por. wyr. SA w Katowicach z 6.5.2009 r., II AKa 394/08, OSAK 2009, Nr 3, poz. 2).

Nb 2

2. Zasada obiektywizmu ma oparcie w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, który stwierdza, że „każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd” i stąd niektórzy przedstawiciele doktryny przypisują jej miano zasady bezstronności (por. Daszkiewicz, Proces, s. 75; K. Marszał, Proces karny, s. 68) oraz uznają ją za jeden z warunków rzetelnego procesu (por. S. Waltoś, Czy w Polsce proces karny jest rzetelny?, [w:] V. Konarska-Wrzosek, J. Lachowski, J. Wójcikiewicz (red.), Węzłowe problemy prawa karnego, kryminologii i polityki kryminalnej. Księga pamiątkowa ofiarowana Profesorowi Andrzejowi Markowi, Warszawa 2010, s. 645; zob. też J. Skorupka, Sprawiedliwość proceduralna jako cel procesu; P. Wiliński, Sprawiedliwość proceduralna o standardzie rzetelnego procesu).

Nb 3

3. Trafnie większość autorów dokonuje rozróżnienia bezstronności i obiektywizmu, uznając przy tym to ostatnie pojęcie za szersze. Dzieje się tak dlatego, że obiektywizm obejmuje nie tylko brak kierunkowego nastawienia do stron i innych uczestników procesu, ale także i do samej sprawy (por. Cieślak, Polska procedura, s. 318; Waltoś, Proces, s. 227–231; Hofmański i in., Komentarz t. I, s. 53).

Nb 4

4. Zasada obiektywizmu nakazuje organom badać oraz uwzględniać wszystkie okoliczności przemawiające zarówno na korzyść, jak i na niekorzyść oskarżonego, kierować się bezstronnością wobec stron oraz innych uczestników postępowania. Jest to wyraz postulatu ustawowego, by ustalenia faktyczne odpowiadały prawdzie. w postępowaniu może zostać to osiągnięte tylko wówczas, gdy przedmiotem zainteresowania będzie cały zebrany w sprawie materiał dowodowy, bez pominięcia istotnych jego części i gdy całokształt tego materiału – po prawidłowym ujawnieniu go w procesie – stanie się następnie przedmiotem rozważań sądu. Sąd Najwyższy zaznaczył, iż wartościowanie zeznań tylko w zależności od zajmowanej pozycji społecznej świadka czy też pełnionej przez niego funkcji publicznej nie może stanowić decydującego kryterium wiarygodności zeznań, bowiem ten „jedyny” dowód należy zweryfikować z pozostałymi dowodami odnoszącymi się do określonych fragmentów zdarzenia (por. wyr. SN z 29.6.1999 r., V KKN 459/97, OSProk. i Pr. 2000, Nr 2, poz. 10).

Nb 5

5. Zasada obiektywizmu ciąży również na prokuratorze prowadzącym postępowanie przygotowawcze, gdyż zobligowany jest on do dochowania reguł określonych w art. 4 KPK, a więc zgromadzenia dowodów, tak na korzyść, jak i na niekorzyść oskarżonego (por. post. SA w Katowicach z 30.5.2001 r., II AKz 404/01, OSProk. i Pr. 2002, Nr 4, poz. 33). w razie zaistnienia sytuacji polegającej na tym, że wyjaśnienia poszczególnych podejrzanych są zmienne lub między sobą sprzeczne, konieczne są ponowne przesłuchania i postawienie pytań zmierzających do usunięcia rozbieżności (czy luk) w wyjaśnieniach. Sąd Najwyższy dodał, że należy przy tym mieć na względzie, że do najważniejszych zasad procesowych należy zasada zobowiązująca organy prowadzące postępowanie karne do badania i uwzględniania okoliczności przemawiających zarówno na korzyść, jak i na niekorzyść oskarżonego (art. 4) (por. wyr. SN z 16.2.1978 r., IV KR 4/78, OSNKW 1978, Nr 4–5, poz. 52 z glosą M. Jeż-Ludwichowskiej, OSP 1979, Nr 1, poz. 10; wyr. SN z 12.6.1981 r., IV KR 107/81, OSNKW 1981, Nr 9, poz. 49). w orzecznictwie podkreśla się, że sąd ma obowiązek dochodzenia prawdy obiektywnej także w sytuacji, gdy strony, zachowując wstrzemięźliwość w tym zakresie, nie wnioskują przeprowadzenia nowych dowodów, ale ma obowiązek czynić to tylko wtedy, jeżeli dokonując oceny dotychczas ustalonego materiału dowodowego, uzna, że materiał ten jest niepełny, niekompletny i należy go dla całkowitego wyjaśnienia sprawy o te dowody uzupełnić (zob. post. SN z 11.3.2003 r., III KKN 94/01, WPP 2003, Nr 3, s. 134). w pełni trafny jest pogląd mówiący, że obiektywizm sądu powinien być oceniany w szczególności po sposobie prowadzenia postępowania, podejmowanych w jego trakcie czynnościach procesowych, czy odnoszenia się do stron, zwłaszcza oskarżonego, ale również i innych uczestników postępowania, a nie dopiero po wydaniu orzeczenia, np. na podstawie niestosownych, a nawet obraźliwych sformułowań dotyczących oskarżonego (wymienionych podmiotów), zawartych w pisemnym uzasadnieniu wyroku, chyba że ujawnią się dowody (okoliczności) wskazujące na brak wcześniejszej bezstronności tego sądu (por. wyr. SN z 11.5.2011 r., WA 10/11, Biul. PK 2011, Nr 10, poz. 45).

Nb 6

6. Do naruszenia zasady obiektywizmu prowadzi pominięcie w uzasadnieniu wyroku dowodów powołanych na obronę oskarżonego, a i jego wyjaśnień (zob. wyr. SA w Krakowie z 9.2.2000 r., II AKa 252/99, KZS 2000, Nr 4, poz. 46).

Nb 7

7. Nie sposób pominąć orzecznictwa strasburskiego odnośnie do obiektywizmu na tle art. 6 ust. 1 EKPCz. Europejski Trybunał Praw Człowieka wielokrotnie podkreślał, że bezstronność sędziego należy oceniać od strony subiektywnej i obiektywnej, ważne mogą być również znamiona zewnętrzne. Istotne jest to, czy można wątpliwości co do bezstronności uznać za obiektywnie uzasadnione (por. wyr. z 1.10.1982 r. Piersack przeciw Belgii, seria A, t. 53; wyr. z 24.5.1989 r. Hauschildt przeciw Danii, seria A, t. 154). Przy ocenie obiektywnej bezstronności należy ustalić, czy poza osobistą postawą sędziego istniały dające się udowodnić fakty pozwalające wątpić w jego bezstronność, przy czym nawet znamiona zewnętrzne mogą mieć pewne znaczenie. Chodzi o zaufanie, jakie muszą wzbudzać sądy w demokratycznym społeczeństwie, a przede wszystkim u stron postępowania (por. wyr. z 4.4.2000 r. w sprawie Nr 38670/97 Dewicka przeciw Polsce, Izba (Sekcja) IV, § 42).

Nb 8

8. Co do strony subiektywnej, to – jak podkreślał ETPCz – istnieje domniemanie, iż sędzia jest obiektywnie bezstronny, chyba że pojawią się dowody przeciwne (por. wyr. z 23.6.1981 r. Le Compte, Van Leuven i De Meyere przeciw Belgii, seria A, t. 43; wyr. z 26.10.1984 r. De Cuber przeciw Belgii, A. t. 86; wyr. z 22.9.1994 r. Debled przeciw Belgii, seria A, t. 292–B; wyr. z 7.8.1996 r. Ferrantelli i Santangelo przeciw Włochom, RJD 1996 r.). Gdy zaś idzie o bezstronność obiektywną, to ETPCz kilkakrotnie wypowiadał się na ten temat, w szczególności, gdy chodziło o zachowanie sędziów. Zdaniem ETPCz stronniczość sędziego zachodzi, gdy:

1) wypowiedź sędziego podczas rozprawy świadczy o tym, że nie wierzy on w niewinność oskarżonego,

2) podobnej treści oświadczenie zostało złożone poza rozprawą,

3) sędzia bezzasadnie oddala wnioski dowodowe,

4) miała miejsce rażąco wadliwa ocena dowodów (por. P. Hofmański, Konwencja Europejska, s. 231–232 i powołane tam orzecznictwo).

Nb 9

9. Budzi wątpliwości teza SN, że sam fakt, iż biorący udział w sprawie sędzia, który, pełniąc niegdyś obowiązki prokuratora, oskarżał oskarżonego w innej sprawie, podobnie jak i sam jedynie fakt rozstrzygania zupełnie innej sprawy oskarżonego przez tego samego sędziego, nie stanowią okoliczności powodujących wątpliwość co do bezstronności tego sędziego w aktualnie prowadzonym postępowaniu (zob. post. SN z 10.7.2001 r., II KKN 538/98, OSNKW 2001, Nr 9–10, poz. 80 wraz z glosą aprobującą K. Papke-Olszauskas, OSP 2003, Nr 2, poz. 25).

Nb 10

10. Gwarancją zasady obiektywizmu m.in. są: instytucja wyłączenia sędziego (art. 40–41), mająca odpowiednie zastosowanie do ławników (art. 44), a także do prokuratora oraz innych osób prowadzących postępowanie przygotowawcze i innych oskarżycieli publicznych (zob. tezy do art. 47); wyłączenie protokolanta i stenografa (art. 146 § 1 – z tych samych powodów, co sędziego); biegłego (art. 196); tłumacza (art. 204 § 3); specjalisty (art. 206 § 1), jak też możliwość wniesienia środka odwoławczego przez oskarżyciela publicznego, także na korzyść oskarżonego (art. 425 § 4).

Nb 11

11. Podobnie jak w wypadku art. 2, również art. 4 jest przepisem zawierającym ogólną dyrektywę skierowaną do organów prowadzących postępowanie, toteż zarzut obrazy tego przepisu nie może samodzielnie stanowić podstawy kasacji bądź podstawy środka odwoławczego. Przestrzeganie zasady obiektywizmu gwarantowane jest w przepisach szczegółowych – nakazujących lub zakazujących dokonywania określonych czynności w określonej sytuacji procesowej – i dopiero wskazanie ich naruszenia lub też wywodu uzasadniającego tezę o przynajmniej hipotetycznym wpływie wskazanego uchybienia na treść orzeczenia może stanowić podstawę apelacji lub kasacji. Dlatego też koniecznym jest wskazanie, tych przepisów ustawy procesowej, które miał sąd naruszyć, wbrew zasadzie obiektywizmu. Dopiero bowiem taki zabieg będzie czynił zarzut formalnie poprawnym (por. wyr. SN z 1.10.2002 r., V KKN 238/01, OSProk. i Pr. 2003, Nr 3, poz. 1; wyr. SN z 27.7.2000 r., IV KKN 532/99, OSProk. i Pr. 2001, Nr 1, poz. 8; wyr. SN z 8.4.2003 r., V KK 229/02, OSNwSK 2003, Nr 1, poz. 743 wraz z glosą częściowo krytyczną J. A. Kuleszy, WPP 2004, Nr 4, s. 151; wyr. SN z 20.4.2004 r., V KK 332/03, OSProk. i Pr. 2004, Nr 7–8, poz. 6; post. SN z 11.3.2005 r., II KK 153/04, OSNwSK 2005, poz. 534; post. SN z 24.1.2008 r., II KK 275/07, OSProk. i Pr. 2009, Nr 1, poz. 10; post. SN z 26.1.2011 r., III KK 335/10, niepubl.; odmiennie O. Bogucki, M. Zieliński, Zasada bezstronności – art. 4 k.p.k. a podstawy środka odwoławczego, Pal. 2009, Nr 11–12, s. 90–91).

Nb 12

12. Zgodnie z art. 8 KPW komentowany przepis stosuje się odpowiednio w postępowaniu w sprawach o wykroczenia.

Art. 5. [Zasada domniemania niewinności]

§ 1.[1] Oskarżonego uważa się za niewinnego, dopóki wina jego nie zostanie udowodniona i stwierdzona prawomocnym wyrokiem.

§ 2. Nie dające się usunąć wątpliwości rozstrzyga się na korzyść oskarżonego.

Nb 1

1. Artykuł 5 reguluje dwie niezmiernie ważne i powiązane ze sobą zasady postępowania karnego – zasadę domniemania niewinności i zasadę in dubio pro reo. Meritum domniemania niewinności, jako jednego z elementów rzetelnego procesu karnego, sprowadza się do tego, że oskarżony jest w procesie karnym niewinny, a wina musi mu być udowodniona i stwierdzona prawomocnym wyrokiem karnym, przy czym związana ściśle z domniemaniem niewinności zasada in dubio pro reo w art. 5 § 2 nakazuje rozstrzygnąć niedające się usunąć wątpliwości na korzyść oskarżonego. Oznacza to, nie mniej, nie więcej, jak to, że udowodnienie winy oskarżonemu musi być całkowite, pewne i wolne od wątpliwości (zob. wyr. SN z 24.2.1999 r., V KKN 362/97, OSProk. i Pr. 1999, Nr 7–8, poz. 11; szerzej na temat historii oraz istoty zasady in dubio pro reo S. M. Lipczyńska, Znaczenie, s. 552 i n.).

Nb 2

2. Domniemanie niewinności jest domniemaniem prawnym, wprowadzającym założenie niewinności oskarżonego do chwili udowodnienia mu winy prawomocnym wyrokiem sądowym. Nie jest zatem możliwym orzeczenie o winie sprawcy oraz nałożenie na niego sankcji karnych bez przeprowadzenia postępowania karnego, w ramach którego nastąpi udowodnienie stawianych mu zarzutów wydanie wyroku skazującego. Z tego wynika, że ten rodzaj domniemanie jest domniemaniem wzruszalnym (praesumptio iuris tantum). Może zostać obalone w następstwie podejmowanych przez oskarżyciela prawem przewidzianych czynności, wszak bowiem materialny ciężar udowodnienia winy spoczywa na oskarżycielu (onus probandi incumbit actori). Nie sposób jednak podzielić poglądu, że sąd nie ma obowiązku poszukiwania z urzędu dowodów wspierających oskarżenie, gdy dowody dostarczone przez oskarżyciela nie wystarczą do skazania, a on sam do ich uzupełnienia nie dąży (tak SA w Katowicach w wyr. z 8.3.2007 r., II AKa 33/07, OSAK 2007, Nr 2, poz. 8), ponieważ także na sądzie pierwszej instancji ciąży obowiązek podjęcia z urzędu wyjaśnienia wszystkich istotnych okoliczności sprawy (art. 366 w zw. z art. 2 § 1 pkt 1 i § 2). Jednak ten obowiązek sądu, z uwagi na zasadę obiektywizmu, jest ograniczony. Jak trafnie bowiem podnosi SA w Krakowie w wyroku z 15.4.2010 r. (II AKa 35/10, KZS 2010, Nr 5, poz. 35), obowiązek sądu w przedmiocie przeprowadzenia dowodu z urzędu powstaje dopiero, gdy dokonując oceny dowodów, uzna, że materiał dowodowy jest niepełny i nasuwa wątpliwości co do stanu faktycznego sprawy, więc powinien być uzupełniony. Sąd powinien dopuszczać dowody bez wniosków stron tylko wtedy, gdy inaczej grozi oczywista niesprawiedliwość wyroku.

Nb 3

3. Zasada domniemania niewinności określona w art. 5 § 1 rozciąga się jedynie na wszystkie organy prowadzące postępowanie karne na podstawie KPK (tak trafnie Hofmański i in., Komentarz, t. I, s. 60). Nie można zatem wyodrębnić, w oparciu o komentowany, przepis tzw. działania zewnętrznego zasady domniemania niewinności, czyli jej aspektu pozaprocesowego, który miałby się rozciągać na całe społeczeństwo, czyli wszystkie organy władzy pozasądowej, organy administracji państwowej i samorządowej, pracodawców, prasę, organizacje społeczne i nawet wszystkie osoby fizyczne (por. S. Waltoś, Proces karny; P. Kruszyński, Zasada domniemania niewinności, s. 16; W. Wróbel, O dwóch aspektach konstytucyjnej zasady domniemania niewinności, [w:] K. Krajewski (red.), Nauki penalne wobec problemów współczesnej przestępczości. Księga jubileuszowa z okazji 70. rocznicy urodzin Profesora A. Gaberle, Kraków 2007, s. 323–324; tenże, Domniemanie niewinności – wybrane zagadnienia na tle uchwały SN z 28.9.2006 r., i KZP 8/06, Studia i Materiały Biura Studiów i Analiz SN 2007, Nr 1) lub tylko w sferze innych gałęzi prawa, np. cywilnego, administracyjnego lub prawa pracy (por. R. Kmiecik, E. Skrętowicz, Proces karny. Część ogólna, Warszawa 2006, s. 104). w tym znaczeniu za normatywną podstawę zasady domniemania niewinności należy uznać treści art. 42 ust. 3 Konstytucji RP oraz art. 6 ust. 2 EKPCz, z który wynika, że dyrektywa obligująca każdego do powstrzymywania się z podejmowaniem niekorzystnych kroków wobec każdego, dopóki jego wina nie zostanie stwierdzona prawomocnym wyrokiem sądu.

Nb 4

4. Zasada domniemania niewinności jest zasadą konstytucyjną, uregulowaną w art. 42 ust. 3 Konstytucji RP, stanowiącym, że każdego uważa się za niewinnego, dopóki jego wina nie zostanie stwierdzona prawomocnym wyrokiem sądowym. Przepis ustawy zasadniczej oraz komentowany artykuł harmonizują z art. 6 ust. 2 EKPCz oraz art. 14 ust. 2 MPPOiP. Wyżej wymienione regulacje tej zasady definiują ją od strony pozytywnej, tj. obowiązuje nakaz domniemania niewinności, a nie zakaz domniemania winy (por. Waltoś, Proces, s. 241). Obalenie domniemania niewinności może nastąpić tylko prawomocnym wyrokiem. Do chwili wejścia w życie noweli styczniowej, tj. do 1.7.2003 r., była możliwość wzruszenia domniemania niewinności za pomocą postanowienia o warunkowym umorzeniu postępowania oraz nakazem karnym. Ten niezgodny z ustawą zasadniczą oraz krytykowany przez doktrynę stan rzeczy przestał istnieć po 1.7.2003 r., od kiedy to również w ww. dwóch sytuacjach „udowodnienie” musi nastąpić prawomocnym wyrokiem (por. P. Hofmański, S. Zabłocki, Kodeks postępowania karnego z 1997 roku – konieczność zmian legislacyjnych, [w:] A. Zoll (red.), Racjonalna reforma prawa karnego, Warszawa 2001, s. 71 i n.; Hofmański i in., Komentarz, t. I, s. 60; Z. Gostyński, S. Zabłocki, [w:] Bratoszewski i in., Komentarz, s. 209; Waltoś, Proces, s. 244–247; B. Bieńkowska, [w:] Kruszyński, Wykład, s. 108; Marszał, Proces karny, s. 112).

Nb 5

5. W doktrynie występują dwa odmienne ujęcia zasady domniemania niewinności – koncepcja subiektywistyczna i obiektywistyczna. Wedle pierwszej domniemanie niewinności oznacza osąd osób występujących w charakterze organów procesowych. Zasada domniemania niewinności oznacza ustawowe żądanie, aby do czasu prawomocnego stwierdzenia winy oskarżonego uważać go za niewinnego i odpowiednio go traktować. Nie chodzi przy tym o narzucenie przekonania o niewinności, gdyż to kształtuje się w psychice w sposób swobodny i żadne nakazy nie są w stanie tu nic zdziałać, lecz właśnie o odpowiednią postawę organów procesowych wobec oskarżonego w toku procesu (por. M. Cieślak, Nowe prawo procesowe Polski Ludowej (charakterystyka ogólna), Pal. 1970, Nr 3, s. 27; tenże, Zagadnienia, s. 156–157, 161–179; tenże, O „zasadzie domniemania winy”, s. 170; tenże, Polska procedura karna, Warszawa 1984, s. 356; A. Zoll, Materialnoprawna problematyka warunkowego umorzenia postępowania karnego, ZNUJ Prace Prawnicze, Kraków 1973, Nr 62, s. 49–50), lecz o traktowanie oskarżonego jako niewinnego oraz krytycznego nastawienia do wysnutego wobec niego zarzutu (por. Waltoś, Proces, s. 241–243). Z kolei P. Kruszyński (Zasada domniemania, s. 21) ujmuje tę zasadę jako swoisty, ustawowy zakaz domniemywania winy przed prawomocnym orzeczeniem kończącym proces. Jak podkreśla M. Cieślak, po uprawomocnieniu się wyroku skazującego „gaśnie ostatecznie” domniemanie niewinności we wszelakiej swojej postaci (por. M. Cieślak, Zagadnienia, s. 177).

Dominuje jednak słusznie koncepcja obiektywistyczna, uznająca zasadę domniemania niewinności za normę prawną (dyrektywę), zgodnie z którą oskarżonego uważa się za niewinnego, dopóki jego wina nie zostanie udowodniona w trybie przewidzianym w ustawie. Trafnie stwierdza J. Tylman, iż „oskarżony jest niewinny w rozumieniu prawa, i tak właśnie zobowiązane są traktować go organy procesowe (osoby w charakterze tych organów występujące) – niezależnie od swego osobistego poglądu (przekonania) w kwestii jego winy, determinowanego posiadanym materiałem dowodowym. Organy procesowe powinny traktować oskarżonego jak niewinnego dlatego, że ustawa tak nakazuje, a nie dlatego, że tak o nim myślą” (por. też Grzegorczyk, Komentarz, s. 58; zob. również Hofmański i in., Komentarz, t. I, s. 49; L. Schaff, Problematyka, s. 16 i n.; tenże, O obronie, s. 89; Daszkiewicz, Prawo karne, s. 81; P. Kruszyński, Zasada, s. 27). Tak rozumiana zasada domniemania niewinności stanowi podstawową gwarancję pozycji oskarżonego, gwarancję, która zaczyna obowiązywać od momentu wszczęcia postępowania karnego i obowiązuje aż do uprawomocnienia się wyroku skazującego, także przed sądem II instancji. Należy podzielić pogląd tych przedstawicieli doktryny, którzy aprobują obiektywistyczne ujęcie zasady domniemania niewinności. w tym ujęciu zasada ta stanowi podstawę prawną stworzenia oskarżonemu określonej sytuacji procesowej. Wynika z niej szereg konsekwencji procesowych, przede wszystkim rozkład ciężaru dowodu i wyrażona w art. 5 § 2 zasada in dubio pro reo. Podstawowym skutkiem jej obowiązywania jest wymaganie, by ten, kto zarzuca oskarżonemu przestępstwo, musiał je udowodnić; obowiązek ten ciąży zatem na oskarżycielu. Pewne obowiązki w tym względzie obciążają także sąd, ocenia on przydatność dowodu i potrzebę ewentualnego przeprowadzenia dowodu z urzędu, jeśli jest to konieczne dla ustalenia prawdy, a także decyduje o niedopuszczalności dowodu. Przekonanie sądu w tych kwestiach podlega kontroli procesowej. Po przeprowadzeniu dowodu sąd ocenia jego wyniki. Z drugiej strony oskarżony nie musi niczego udowadniać, ponieważ dzięki domniemaniu niewinności istnieje stan dla niego korzystny. Gdy zostały przeprowadzone wszystkie możliwe dowody, a mimo to pozostają ciągle niewyjaśnione okoliczności sprawy, należy je rozstrzygnąć na korzyść oskarżonego.

Nb 6

6. Należy podzielić pogląd, iż wyciąganie wniosków niekorzystnych dla skazanego z faktu wniesienia przeciw niemu oskarżenia o przestępstwo narusza domniemanie niewinności, tj. art. 42 ust. 1 Konstytucji RP i art. 5 § 1 KPK (post. SA w Krakowie z 29.11.1999 r., II AKz 537/99, KZS 1999, Nr 12, poz. 25), albowiem wywodzenie jakichkolwiek skutków prawnych ze skazania danej osoby możliwe jest tylko wówczas, gdy zapadł wobec niej w tym względzie prawomocny wyrok skazujący. Powyższe wynika nie tylko ze wskazywanej dyrektywy z art. 5 § 1 KPK, ale przede wszystkim z normy konstytucyjnej zawartej w art. 42 ust. 3 Konstytucji RP (zob. wyr. SN z 26.9.2000 r., V KKN 325/00, Legalis). Trafnie akcentuje ETPCz w wyroku z 10.2.1995 r., w sprawie Nr 15175/89 Allenet de Ribemont przeciwko Francji (§ 35 i n.), że domniemanie niewinności sformułowane w art. 6 ust. 2 EKPCz zostanie pogwałcony, jeżeli decyzja sądowa (a także prokuratora, funkcjonariusza policji lub urzędnika państwowego) dotycząca osoby, której postawiono zarzut popełnienia czynu zagrożonego karą, będzie odzwierciedlać opinię, iż osoba ta jest winna, zanim udowodniono jej winę w świetle prawa (por. wyr. ETPCz z 26.3.2002 r. w sprawie Nr 48297/99 Butkevičius przeciwko Litwie). w innej sprawie Trybunał podkreślił, że celem domniemania niewinności jest ochrona oskarżonego (obwinionego) przed jakimkolwiek orzeczeniem sądowym czy innym rozstrzygnięciem organu władzy publicznej potwierdzającym winę sprawcy, zanim została mu ona udowodniona na zgodnie z prawem (zob. wyr. ETPCz z 21.3.2000 r. w sprawie Nr 28389/95 Asan Rushiti v. Austria).

Nb 7

7. Zasada domniemania niewinności nie może powstrzymać organów prowadzących postępowanie od informowania opinii publicznej o prowadzonych postępowaniach karnych, co gwarantuje art. 10 EKPCz. Wymaga on jednak, aby informacje te były przekazywane z zachowaniem koniecznej dyskrecji i ostrożności, skoro domniemanie niewinności ma zostać poszanowane (por. wyr. ETPCz z 10.2.1995 r. w sprawie Nr 15175/89 Allenet de Ribemont przeciwko Francji). W tym ujęciu konstytucyjna zasada domniemania niewinności odnosi się także do dziennikarzy, a jej rozwinięciem jest art. 13 PrPras. Przepis ten zakazuje dziennikarzom wypowiadania w prasie opinii co do rozstrzygnięcia w postępowaniu sądowym przed wydaniem orzeczenia w pierwszej instancji (art. 13 ust. 1 PrPras) oraz zakazuje ujawniania danych osobowych i wizerunku osób, przeciwko którym toczy się postępowanie przygotowawcze lub sądowe, jak również danych osobowych i wizerunku świadków, pokrzywdzonych i poszkodowanych, chyba że osoby te wyrażą na to zgodę (art. 13 ust. 2 PrPras). Rygor tego zakazu może zostać złagodzony przez właściwego prokuratora lub sąd, który może zezwolić, ze względu na ważny interes społeczny, na ujawnienie danych osobowych i wizerunku osób, przeciwko którym toczy się postępowanie przygotowawcze lub sądowe (art. 13 ust. 3 PrPras). Jedynie w tym miejscu nadmienić należy, że przepis art. 13 ust. 3 w zakresie, w jakim nie przewiduje zażalenia do sądu na wydane przez prokuratora zezwolenie na ujawnienie danych osobowych i wizerunku osób, przeciwko którym toczy się postępowanie przygotowawcze, został uznany za niezgodny z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP, wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 18.7.2011 r., K 25/09, Dz.U. Nr 156, poz. 934 (por. szerzej na temat P. Daniluk, Konstytucyjność braku sądowej kontroli zezwolenia prokuratora na ujawnienie danych osobowych i wizerunku podejrzanego, Ius Novum 2011, Nr 3, s. 73–83; na temat sprawozdawczości sądowej zob. szerzej D. Dölling, K.H. Gössel, S. Waltoś, Relacje o przestępstwach i procesach karnych w prasie codziennej w Niemczech i w Polsce, Kraków 1997; S. Waltoś, Prasa a wstępne stadium procesu karnego, Zeszyty Prasoznawcze 1968, Nr 1, s. 30 i n.; tenże, Domniemanie niewinności w świecie mediów, [w:] C. Kulesza (red.), System wymiaru sprawiedliwości a media, Białystok 2009, s. 9–22; P. Starzyński, Media a zasady procesowe i cele postępowania przygotowawczego, [w:] C. Kulesza (red.) System wymiaru sprawiedliwości a media, Białystok 2009, s. 83–94; P. K. Sowiński, Zasada domniemania niewinności a wolność słowa, [w:] C. Kulesza (red.), System wymiaru sprawiedliwości a media, Białystok 2009, s. 139–147; R. Broniecka, Relacje prasowe a zasada obiektywizmu, [w:] C. Kulesza (red.), System wymiaru sprawiedliwości a media, Białystok 2009, s. 237–246; M. Mozgawa, Odpowiedzialność karna za przestępstwa prasowe, [w:] A. Siemaszko (red.), Prawo w działaniu, Instytut Wymiaru Sprawiedliwości, Nr 5, Warszawa 2008, s. 11–73).

Nb 8

8. Zasada domniemania niewinności nie sprzeciwia się stosowaniu wobec oskarżonego środków zapobiegawczych w sprawie, skoro jej konstytucyjny sens uznawania każdego za niewinnego, dopóki jego wina nie zostanie stwierdzona prawomocnym wyrokiem sądu, wyraża się w istocie w przerzuceniu jej udowodnienia na oskarżyciela w toku toczącego się postępowania, co nie jest tożsame z pojęciem wykazania jedynie dużego prawdopodobieństwa popełnienia przestępstwa warunkującego stosowanie określonego środka zapobiegawczego (por. post. SA w Katowicach z 2.4.2003 r., II AKz 268/03, OSA 2004, Nr 4, poz. 23). Nie jest do zaakceptowania pogląd SA w Krakowie, który uznał, że w stosowaniu tymczasowego aresztowania „zasada domniemania niewinności doznaje ograniczenia z przyczyn pragmatycznych. Gdyby bowiem aresztowania nie stosować, wtedy nie dałoby się rozstrzygnąć kwestii zasadniczej dla procesu, a to zasadności oskarżenia. Oskarżeni mogliby wszak bezkarnie i dowolnie blokować przebieg procesu, czemu aresztowanie ma zapobiegać” (zob. post. SA w Krakowie z 23.7.2007 r., II AKz 300/03, KZS 2003, Nr 7–8, poz. 60). Przy stosowaniu bowiem tymczasowego aresztowania zasada domniemania niewinności nie doznaje ograniczenia, ponieważ areszt nie może być traktowany jako środek represyjny (por. W. Wróbel, O dwóch aspektach konstytucyjnej zasady domniemania niewinności, [w:] Nauki penalne wobec problemów współczesnej przestępczości. Księga jubileuszowa z okazji 70. rocznicy urodzin Profesora A. Gaberle, Kraków 2007, s. 325–326, przypis 9).

Nb 9

9. Nie można powoływać się na rzekome naruszenie rozkładu ciężaru dowodu w procesie karnym, gdy przyjęcie przez sąd wersji odmiennej od podawanej przez oskarżonego wynika po prostu z niedania wiary oskarżonemu i obdarzenia w tym zakresie wiarygodnością innych dowodów, przeprowadzonych w sprawie, w ramach tzw. swobodnej oceny dowodów (zob. wyr. SN z 24.3.2003 r., V KK 197/02, OSNwSK 2003, Nr 1, poz. 631). Taki zarzut, w razie podniesienia go w kasacji, jest nieuprawniony nie tylko ze względu na zasadę domniemania niewinności, przewidzianą w art. 5 § 1, ale także z uwagi na zasadę nemo se ipsum accusare tenetur, wyrażoną w art. 74 § 1. Stwierdzenia sądu orzekającego, mające charakter krytycznej oceny wyjaśnień oskarżonego, w żadnym razie nie mogą być interpretowane jako „swoista próba przerzucenia na oskarżonego obowiązku dostarczania dowodów jego niewinności” (wyr. SN z 4.2.2002 r., IV KKN 430/01, Legalis; por. Z. Sobolewski, Samooskarżenie, s. 9 i n.).

Nb 10

10. W § 2 mowa jest o regule in dubio pro reo, będącej konsekwencją domniemania niewinności. Jej istotą jest rozstrzygnięcie wszelkich niedających się usunąć wątpliwości na korzyść oskarżonego. Nie oznacza to obowiązku wyboru przez sąd (lub inne organy postępowania karnego) najkorzystniejszej wersji, lecz zakaz kreowania niekorzystnych domniemań, gdy nie jest możliwe ustalenie faktów. Jest to wynik ujęcia, w komentowanym przepisie, reguły in dubio pro reo od strony pozytywnej, co w sposób wyraźny pozbawia możliwości budowania tzw. ustaleń alternatywnych (por. P. Kruszyński, Ustalenia alternatywne w procesie karnym, s. 74; Z. Gostyński, S. Zabłocki, [w:] Bratoszewski i in., Komentarz, s. 214; Hofmański i in., Komentarz, t. I, s. 71; odmiennie M. Lipczyńska, Znaczenie i funkcje zasady in dubio pro reo w procesie karnym, PiP 1967, z. 10, s. 555 i n.). Nie jest zatem dopuszczalne przypisanie oskarżonemu – jako wartości przedmiotu zagarnięcia – w sposób alternatywny różnych kwot z oznaczeniem górnej i dolnej granicy; jeżeli sądy, po wyczerpaniu wszystkich dowodów, nie są w stanie dokładnie ustalić wartości zagarniętego mienia, powinny przyjąć kwotę niebudzącą wątpliwości i taką przypisać sprawcy; wolno jest w takiej sytuacji oznaczyć tę kwotę zwrotem „co najmniej” albo „nie mniej”, o ile jest pewne, że faktyczna wartość była wyższa, ale niemożliwa do określenia (por. post. SN z 4.1.2011 r., III KK 184/10, OSNKW 2011, Nr 4, poz. 33).

Nb 11

11. Reguła in dubio pro reo jest warunkiem sine qua non nie tylko prawidłowego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości, ale także fundamentem demokratycznego państwa prawa. Odnosi się zarówno do zagadnień faktycznych, jak i do wątpliwości prawnych – wykładni przepisów oraz ich obowiązywania (tak por. Cieślak, Polska procedura, s. 358; tenże, Zagadnienia, s. 182; Waltoś, Proces, s. 253–255; Z. Gostyński, S. Zabłocki, [w:] Bratoszewski i in., Komentarz, s. 212 oraz wyr. SN z 26.6.1994 r., WO 68/94, OSNKW 1994, Nr 11–12, poz. 73; wyr. SN z 11.10.2002 r., V KKN 251/01, Prok. i Pr. 2003, Nr 11, poz. 5; post. SN z 14.12.2010 r., III KK 378/10, niepubl.; zaś odrębny pogląd reprezentują: Murzynowski, Istota, s. 260; B. Bieńkowska, [w:] Kruszyński, Wykład, s. 57–58; P. Kruszyński, Zakres obowiązywania reguły in dubio pro reo w procesie karnym, PiP 1979, z. 10, s. 72–80; K. Marszał, Proces karny, s. 113, którzy stoją na stanowisko, że reguła in dubio pro reo jest na tyle ściśle powiązana z zasadą domniemania niewinności, że nie powinna wykraczać poza zakres domniemania niewinności, które odnosi się wyłącznie do kwestii winy i nie dotyczy interpretacji przepisów prawa).

Nb 12

12. Stan określany jako „niedające się usunąć wątpliwości” powstaje, gdy w trakcie postępowania sądowego występują określone wątpliwości natury faktycznej lub prawnej. Zanim sąd uzna określone wątpliwości za „niedające się usunąć”, winien podjąć działania zmierzające do stwierdzenia, czy wątpliwości w ogóle wystąpiły, czy były rozsądne, a nie wymyślone, czy i jakie miały znaczenie dla kwestii odpowiedzialności prawnej oskarżonego, czy udało się je przezwyciężyć w sposób dopuszczalny przez prawo procesowe itp. Dopiero w razie braku możliwości usunięcia wątpliwości, po wykorzystaniu wszelkich istniejących możliwości dowodowych, następuje rozstrzygnięcie ich na korzyść oskarżonego. Oznacza to, że stan „nie dających się usunąć wątpliwości” jest stanem niemożności przyjęcia ustaleń niewątpliwych, mimo wykorzystania wszystkich przewidzianych prawem metod dochodzenia do ustaleń zgodnych z rzeczywistością. O naruszeniu zasady in dubio pro reo nie można mówić wówczas, gdy sąd w wyniku pełnej i poprawnie dokonanej swobodnej oceny dowodów uznał, że brak jest wątpliwości, albo że nie mają one znaczenia dla odpowiedzialności prawnej oskarżonego (por. wyr. SN z 14.5.1999 r., IV KKN 714/98, OSProk. i Pr. 2000, Nr 4, poz. 8).

Nb 13

13. Należy zwrócić uwagę, że niedające się usunąć wątpliwości to nie istnienie w dowodach sprzecznych wersji zdarzenia, ale brak możliwości rozstrzygnięcia między nimi przy użyciu zasad oceny dowodów. Dopiero gdy sprzeczności nie da się rozstrzygnąć, to jest wątpliwości usunąć, wtedy wątpliwości rozstrzyga się na korzyść oskarżonego (art. 5 § 2). Tłumaczenie wątpliwości na korzyść oskarżonego nie oznacza powinności wybierania wersji korzystniejszej. Najpierw bowiem wybiera się wersję wynikającą z racjonalnej analizy dowodów, to jest tę, która wynika z decyzji o ich wiarygodności (por. wyr. SA w Krakowie z 15.1.2003 r., II AKa 360/02, KZS 2003, Nr 3, poz. 46; wyr. SN z 6.1.2004 r., V KK 60/03, OSProk. i Pr. 2004, Nr 5, poz. 2; wyr. SA w Katowicach z 24.3.2011 r., II AKa 49/11, OSAK 2011, Nr 2, poz. 2). w tym miejscu wskazać należy, że wydanie wyroku uniewinniającego będzie konieczne zarówno wówczas, gdy wykazano niewinność oskarżonego, jak i wtedy, gdy nie udowodniono, że jest on winny popełnienia zarzucanego mu czynu przestępnego. Przy czym w drugim wypadku wystarczy, że twierdzenia oskarżonego, negujące tezy aktu oskarżenia, zostaną uprawdopodobnione. Poza tym wyrok uniewinniający musi jednak zapaść również i w takiej sytuacji, gdy wskazywana przez oskarżonego teza jest co prawda nieuprawdopodobniona, ale też nie zdołano udowodnić oskarżonemu sprawstwa i winy.

Nb 14

14. Naruszanie reguły in dubio pro reo następuje zawsze wtedy, gdy orzekający w sprawie sąd poweźmie wątpliwość co do treści ustaleń faktycznych i mimo braku możliwości dowodowych prowadzących do jej usunięcia rozstrzygnie ją na niekorzyść oskarżonego. w szczególności jeśli prawidłowo dokonana ocena zebranych w sprawie dowodów nie pozwala na wykluczenie jednej z dwóch lub więcej równorzędnych wersji przebiegu zdarzeń istotnych dla określenia winy i kwalifikacji prawnej czynu zarzuconego oskarżonemu, to sąd orzekający ma obowiązek przyjąć za podstawę ustaleń faktycznych tę wersję, która dla oskarżonego jest najkorzystniejsza (zob. wyr. SN z 1.10.2002 r., V KKN 238/01, OSProk. i Pr. 2003, Nr 3, poz. 1). w innych orzeczeniach SN trafnie podkreślił, że naruszenie reguły in dubio pro reo ma miejsce wówczas, gdy sąd poweźmie wątpliwości co do istotnych dla rozstrzygnięcia okoliczności i nie mogąc wątpliwości tych usunąć, rozstrzyga je na niekorzyść oskarżonego (zob. wyr. SN z 5.4.2000 r., III KKN 60/98, niepubl.; wyr. SN z 9.5.2002 r., V KK 21/02, OSProk. i Pr. 2002, Nr 17, poz. 13; wyr. SN z 20.4.2004 r., V KK 332/03, OSProk. i Pr. 2004, Nr 7–8, poz. 6).

Nb 15

15. Naruszenie reguły in dubio pro reo może być podnoszone wobec wyroku sądu odwoławczego, kontrolującego rozstrzygnięcie sądu pierwszej instancji. w następstwie takiego rozstrzygnięcia przepis art. 5 § 2 może zostać jedynie pośrednio naruszony, ponieważ sąd drugiej instancji, poza wyjątkowymi wypadkami, nie prowadzi uzupełniającego postępowania dowodowego. Nie rozstrzyga zatem wątpliwości co do ustaleń istotnych z punktu widzenia znamion ustawowych zarzucanego oskarżonemu czynu. Jego rola sprowadza się do sprawdzenia, w razie wysunięcia przez stronę stosownego zarzutu, czy sąd pierwszej instancji rozstrzygnął na korzyść oskarżonego nie dające się usunąć wątpliwości (por. wyr. SN z 3.3.1999 r., V KKN 291/98, Prok. i Pr 1999, Nr 7–8, poz. 10). Zasadnie zatem wskazał SN, że przepis art. 5 § 2 może zostać naruszony przez sąd odwoławczy w dwóch płaszczyznach, tj. bezpośrednio – tylko w sytuacji czynienia własnych ustaleń faktycznych w sposób niezgodny z tą zasadą, a pośrednio wówczas, gdyby zaakceptował fakt, że wątpliwości co do ustaleń faktycznych powziął, lub powinien zasadnie powziąć, sąd meriti, a pomimo tego ustalił okoliczności w sposób mniej korzystny dla oskarżonego, niż okoliczności wynikające z równie możliwej – i wynikającej z dowodów zgromadzonych w sprawie – wersji (por. wyr. SN z 17.5.2007 r., V KK 272/06, KZS 2007, Nr 10, poz. 34).

Nb 16

16. Samo zaprezentowanie odmiennej wersji przez skazanego – nie tworzy jeszcze stanu o jakim mowa w dyspozycji art. 5 § 2 KPK. Nie dochodzi do naruszenia dyrektywy zawartej w art. 5 § 2 KPK wtedy, gdy wprawdzie istnieją dwie grupy przeciwstawnych sobie dowodów, ale ustalając przebieg wydarzeń sąd orzekający oprze się na dowodach, które wspierają przyjęty stan faktyczny z jednoczesnym przedstawieniem argumentacji przemawiającej za takim wyborem i wskazaniem dlaczego nie dał wiary dowodom przeciwnym (por. post. SN z 19.4.2011 r., III KK 93/11, Biul. PK 2011, Nr 10, poz. 31). Jeżeli natomiast pewne ustalenia faktyczne zależne są od np. dania wiary lub odmówienia jej zeznaniom świadków, to nie można mówić o naruszeniu zasady in dubio pro reo, a ewentualne zastrzeżenia co do oceny wiarygodności konkretnego dowodu lub grupy dowodów rozstrzygane mogą być jedynie na płaszczyźnie utrzymania się przez sąd w granicach sędziowskiej swobodnej oceny dowodów wynikającej z treści art. 7 (por. post. SN z 14.12.2010 r., III KK 378/10, niepubl.).

Nb 17

17. Przy komentowaniu § 2 nie można pominąć treści art. 397 § 4, który stwierdza, że jeżeli oskarżyciel publiczny w wyznaczonym na podstawie art. 397 § 1 KPK terminie nie przedstawi stosownych dowodów, sąd rozstrzyga na korzyść oskarżonego wątpliwości wynikające z nieprzeprowadzenia tych dowodów. Zasadnie podkreśla się w doktrynie, że art. 397 § 4 formułuje obowiązek rozstrzygania na korzyść oskarżonego również i tych wątpliwości, których wprawdzie usunięcie byłoby możliwe, niemniej jednak ich usuwanie uniemożliwiałoby wydanie prawidłowego orzeczenia w rozsądnym terminie. Dlatego sąd, stosując ową regulację, musi być świadomy możliwości usunięcia dostrzeżonych braków postępowania przygotowawczego, a tym samym usunięcia powziętych wątpliwości (por. Hofmański i in., Komentarz, t. I, s. 71–72; Grzegorczyk, Komentarz, s. 847; R. A. Stefański, Czynności, s. 17–28; E. Trybuchowska, Zwrot, s. 326–328).

Nb 18

18. Zgodnie z art. 8 KPW, komentowany przepis stosuje się odpowiednio w postępowaniu w sprawach o wykroczenia.

Art. 6. [Prawo do obrony]

Oskarżonemu przysługuje prawo do obrony, w tym prawo do korzystania z pomocy obrońcy, o czym należy go pouczyć.

Nb 1

1. Omawiany przepis konstytuuje zasadę prawa do obrony, która ma charakter zasady konstytucyjnej. Według art. 42 ust. 2 Konstytucji RP każdy, przeciw komu prowadzone jest postępowanie karne, ma prawo do obrony we wszystkich stadiach postępowania. Może on w szczególności wybrać obrońcę lub – na zasadach określonych w ustawie – korzystać z obrońcy z urzędu. Oprócz tego przedmiotowa zasada jest zapisana w art. 6 ust. 3 lit. c EKPCz oraz art. 14 ust. 3 lit. b MPPOiP.

Nb 2

2. Prawo do obrony obejmuje wszystkie dopuszczalne przez przepisy prawa czynności podejmowane w interesie oskarżonego, zarówno przez niego samego, jak i przez inne osoby, które zmierzają do odparcia oskarżenia lub odpowiedzialności cywilnoprawnej albo do odpowiedniego zmniejszenia jego odpowiedzialności, a także zmniejszenia wszelkich uciążliwości procesowych (por. Marszał, Proces, s. 118–121; post. SN z 10.2.2004 r., III KK 282/03, OSNwSK 2003, Nr 1, poz. 1580). Uprawnienia przysługujące oskarżonemu do realizacji prawa do obrony nie mogą być jednak nadużywane dla celów godzących w prawidłowy tok procesu karnego, jak również nie legalizują innych zachowań oskarżonego o znamionach czynu zabronionego, choćby zmierzały one do uniknięcia bądź złagodzenia odpowiedzialności za czyn zabroniony (zob. wyr. SN z 9.2.2004 r., V KK 194/03, OSNKW 2004, Nr 4, poz. 42).

Nb 3

3. Komentowany przepis statuuje jedną z podstawowych gwarancji procesowych oskarżonego, jaką jest prawo do obrony w sensie formalnym, rozumiane jako prawo do korzystania z pomocy obrońcy i jako prawo do obrony w sensie materialnym, rozumiane jako prawo przeciwstawiania się tezie oskarżenia. Można też wyróżnić obronę czynną (aktywną) i bierną, polegającą na powstrzymaniu się od dostarczania dowodów na swoją niewinność oraz skorzystaniu z prawa do milczenia. Prawo do odmowy odpowiedzi na poszczególne pytania lub odmowy składania wyjaśnień bez podania powodów stanowi konsekwencję obowiązywania zasady domniemania niewinności (art. 5 KPK) i wynikającej z niej reguły nemo se ipsum accusare tenetur, tj. zakazu zmuszania kogokolwiek do aktywności w zakresie dostarczania dowodów przeciwko samemu sobie (art. 74 § 1 KPK), jak również aktywnego współdziałania z organami procesowymi przy gromadzeniu materiału dowodowego przeciwko niemu (zob. Z. Sobolewski, Samooskarżenie w świetle prawa polskiego „zasada nemo se ipsum accusare tenetur”, Warszawa 1982, s. 73 i n.). Należy w tym miejscu zauważyć, że zdaniem P. Kruszyńskiego prawo do milczenia jest jedną z dyrektyw, obok onus probandi, reguły in dubio pro reo czy badania winy oskarżonego w sposób obiektywny, wynikających z zasady domniemania niewinności (por. szerzej P. Kruszyński, Zasada, s. 27–29; a także J. Chankowska, Prawo oskarżonego do milczenia, Prok. i Pr. 2003, Nr 3, s. 132 i n.). Z powyższego płynie wniosek, iż prawo do wolności od samooskarżenia zakłada, że oskarżyciel publiczny będzie dążył do udowadniania zarzutów bez uciekania się do dowodów uzyskanych pod przymusem lub na skutek nadużycia władzy, czyli wbrew woli oskarżonego. Powyższa reguła nie rozciąga się na wykorzystywanie w postępowaniu karnym materiałów, które mogą być uzyskane od oskarżonego przy użyciu przemocy, a istnieją niezależnie od woli oskarżonego, jak np. dokumenty odebrane w wyniku przeszukania. Oprócz tego oskarżony jest obowiązany poddać się czynnościom określonym w art. 74 § 2 pkt 1–3. Konkludując, oskarżony może swoje prawo do obrony realizować przez składanie wyjaśnień, nieumotywowane odmówienie odpowiedzi na poszczególne pytania lub odmówienie składania wyjaśnień, o czym – w myśl art. 175 § 1 zd. 2 KPK – powinien zostać pouczony (por. A. Sakowicz, Glosa do wyr. SA w Białymstoku z 24.6.2003 r., II AKa 146/03, Pal. 2005, Nr 7–8, s. 308–313). Należy podkreślić, że choć obrona oskarżonego polegająca na odmowie wyjaśnień, zaprzeczeniu popełnienia zarzucanego mu czynu, złożeniu wyjaśnień nieodpowiadających prawdzie nie ułatwia sądowi wykrycia prawdy materialnej, gdyż oskarżony nie ma obowiązku w tym zakresie, jest prawem oskarżonego i nie może być uznana ani za okoliczność skutkującą negatywną oceną postawy oskarżonego, ani za okoliczność obciążającą w zakresie dowodowym (jako poszlaka) lub przy wymiarze kary. Odmiennej oceny wymaga taka obrona oskarżonego, która polega na wskazywaniu wbrew okolicznościom faktycznym na to, że sprawcą czynu jest inny oskarżony lub inna osoba, zarzucaniu świadkom mówienia nieprawdy lub posługiwania się fałszywymi dowodami (zob. wyr. SN z 29.6.1979 r., III KR 169/79, niepubl.). Oskarżony ma prawo stosować bierną obronę. Skorzystanie z tego prawa nie może być poczytane za okoliczność obciążającą, tzn. nie może być uznana ani za okoliczność skutkującą negatywną oceną postawy oskarżonego, ani za okoliczność obciążającą w zakresie dowodowym lub przy wymiarze kary (zob. wyr. SN z 4.11.1977 r., V KR 176/77, OSNKW 1978, Nr 1, poz. 7 wraz z glosą M. Jeż-Ludwikowskiej, NP 1978, Nr 10, s. 1540 i n. oraz uwagami W. Daszkiewicza, Przegląd orzecznictwa, PiP 1979, z. 12, s. 99 i M. Cieślaka, Pal. 1979, Nr 2, s. 68; wyr. SN z 5.2.1981 r., II KR 10/81, OSNKW 1981, Nr 7–8, poz. 38). Odmiennie wygląda sytuacja, gdy nastąpi przyznanie się do popełnienia zarzucanego czynu czy też winy. Ten fakt może stanowić okoliczność łagodzącą wymiar kary.

Nb 4

4. Skorzystanie przez oskarżonego z biernego sposobu obrony nie może stanowić okoliczności limitującej orzeczenie warunkowego umorzenia postępowania oraz warunkowego zawieszenia wykonania kary (zob. szerzej A. Sakowicz, Glosa do wyr. SA w Białymstoku z 24.6.2003 r., II AKa 146/03, Pal. 2005, Nr 7–8, s. 310–313).

Nb 5

5. W ostatnim okresie zapadły dwie ważne uchwały SN w zakresie granic prawa do obrony od odpowiedzialności za fałszywe zeznania. w uchwale SN z 26.4.2007 r. (I KZP 4/07, OSNKW 2007, Nr. 6, poz. 45 wraz z glosą krytyczną M. Warchoła, WPP 2007, Nr 3, s. 109 oraz glosami aprobującymi: M. Siwka, PS 2008, Nr 3, s. 131, R. A. Stefańskiego, OSP 2008, Nr 3, s. 29 oraz J. Potulskiego, GSP-Prz.Orz. 2008, Nr 3, poz. 111) stwierdzono, że nie ponosi odpowiedzialności karnej na podstawie art. 233 § 1 KK osoba, która przesłuchana została w charakterze świadka wbrew wynikającemu z art. 313 § 1 KPK nakazowi przesłuchania jej jako podejrzanego. w uzasadnieniu tej uchwały SN podniósł, że osoba podejrzana może być przesłuchana w charakterze świadka, ale tylko do czasu, gdy stan obciążających ją dowodów osiągnie poziom wskazany w art. 313 § 1 KPK. Wówczas powinna być przesłuchana jako podejrzana, uzyskując w ten sposób wszystkie uprawnienia należne takiemu uczestnikowi postępowania. Przesłuchanie takiej osoby w charakterze świadka, z pouczeniem o treści art. 183 § 1 KPK, w miejsce pouczenia o przysługującym jej uprawnieniu do składania wyjaśnień, oznaczałoby uzyskanie przez organ ścigania – wobec odmowy z jej strony udzielenia odpowiedzi na pytanie – informacji o okolicznościach dotyczących odpowiedzialności karnej świadka, w sposób jawnie sprzeczny z regułami procesu. Stąd też, w ocenie Sądu Najwyższego, właśnie w treści art. 313 § 1 KPK upatrywać należy zakazu przesłuchania określonej w nim osoby w charakterze innym, jak tylko podejrzanego. Przesłuchanie jej jednak – mimo wszystko – w charakterze świadka i pozbawienie przez to prawa do korzystania z uprawnień określonych w art. 74 § 1 KPK i art. 175 § 1 KPK, skutkuje niemożnością uznania złożonych przez nią zeznań jako podstawy jej odpowiedzialności karnej za występek z art. 233 § 1 KK. Podobne zagadnienie prawne było przedmiotem rozstrzygnięcia uchwały SN z 20.9.2007 r. [I KZP 26/07, OSNKW 2007, Nr 10, poz. 71 z glosami aprobującymi: R. Kmiecika, Prok. i Pr. 2007, Nr 12, poz. 161, M. Filara, OSP 2008, Nr 4, poz. 46; S. Stypuły, MoP 2008, Nr 15, s. 834; A. Sakowicz, Zasada prawdy materialnej a prawo do milczenia, [w:] P. Hofmański (red.), Węzłowe problemy procesu karnego. Materiały konferencyjne (Kraków 25–28.9.2008 r.), Warszawa 2010, s. 645–665; stanowisko z tej uchwały zostało przez SN podtrzymane w wyr. z 12.2.2009 r., III KK 339/08, Legalis i w post. z 22.9.2008 r., IV KK 241/08, KZS 2009, Nr 2, poz. 20)], w ramach której została wyrażona teza, że nie popełnia przestępstwa fałszywych zeznań (art. 233 § 1 KK), kto umyślnie składa nieprawdziwe zeznania dotyczące okoliczności mających znaczenie dla realizacji jego prawa do obrony (art. 6 KPK). Argumentując powyższe stanowisko, SN doszedł do przekonania, że jeżeli ustawodawca uznał, iż oskarżony (podejrzany) nigdy nie odpowiada za występek fałszywych zeznań z art. 233 § 1 KK (zawarte w dyspozycji tego przepisu określenie: „kto składając zeznanie” jednoznacznie wyłącza go z zakresu unormowania tego przepisu). Trzeba jednak uznać, że wyłączenie bezprawności odnosi się również do każdych zeznań złożonych w toku przesłuchania w charakterze świadka, dotyczących jego zachowania stanowiącego przestępstwo, co jest realizacją przezeń prawa do obrony. Obarczenie go, w takich okolicznościach, odpowiedzialnością karną za występek z art. 233 § 1 KK stanowiłoby, w istocie, pozbawienie go fundamentalnego prawa do nieobwiniania się i niedostarczania dowodów przeciwko sobie. Bez wątpienia, składając fałszywe zeznania, znalazł się on w sytuacji kontratypowej. Z jednej strony, jako świadek, był obarczony obowiązkiem mówienia prawdy (art. 233 § 1 KK), a z drugiej, z racji rzeczywistego udziału w zdarzeniu, na którego temat zeznawał, miał prawo nieobciążania samego siebie (art. 74 § 1 KPK). Bezsporna, także w wymiarze konstytucyjnym, doniosłość tej ostatniej normy procesowej przesądza o tym, że z tych kolidujących ze sobą (w takiej sytuacji) dóbr trzeba poświęcić dobro prawidłowego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości, bo to ono jest przedmiotem ochrony występku określonego w art. 233 § 1 KK (por. post. SN z 1.4.2005 r., IV KK 42/05, OSNKW 2005, Nr 7– 8, poz. 66). Należy zgodzić się z SN, że nie można upatrywać wystarczającej gwarancji w treści art. 183 § 1 KPK, która daje możliwość skorzystania przez świadka – sprawcę przestępstwa – z prawa do obrony przez uchylanie się w toku składania zeznań od odpowiedzi na pytanie, jeżeli jej udzielenie mogłoby narazić jego lub osobę dla niego najbliższą na odpowiedzialność karną za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe. Wszak nie można tracić z oczu, że przepis art. 183 § 1 KPK pozwala świadkowi tylko uchylić się od odpowiedzi na pytanie, na które odpowiedź stanowiłaby ujawnienie okoliczności grożących zeznającemu (lub osobie dlań najbliższej) poniesieniem odpowiedzialności za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe i nie gwarantuje mu prawa do milczenia, to jeszcze stawia go przed dylematem: odmówić odpowiedzi na pytanie, w ten sposób zwracając uwagę organu procesowego na okoliczności, o istnieniu których wolałby nie wspominać, czy też zeznawać i narazić się na odpowiedzialność karną. Ta, leżąca u podstaw instytucji uchylania się od odpowiedzi na pytanie przez świadka zagrożonego odpowiedzialnością karną, wewnętrzna sprzeczność sprawia, że może ona mieć tylko „minimalne znaczenie praktyczne” i „jest dotknięta wadą wrodzoną, której nie jest w stanie uleczyć żadna kuracja” (por. P. Sowiński, Prawo świadka do odmowy zeznań w procesie karnym, Warszawa 2004, s. 126).

Nb 6

6. Na aprobatę zasługuje pogląd SN, że działanie oskarżonego w ramach przysługującego mu prawa do obrony stanowi kontratyp wyłączający przestępność czynu polegającego na składaniu fałszywych zeznań, mający swą podstawę zwłaszcza w przepisach art. 6, art. 74 § 1 i art. 175 KPK. Jeśli zatem, w związku z określonym zdarzeniem zachodzą podstawy do pociągnięcia danej osoby do odpowiedzialności karnej, to nie można jej zarazem stawiać zarzutu złożenia fałszywych zeznań dotyczących przebiegu tego zdarzenia, nawet wtedy, gdy doszło do przesłuchania przed zebraniem dowodów uzasadniających postawienie zarzutu popełnienia przestępstwa. w takiej bowiem sytuacji zeznania tej osoby zawsze mają znaczenie dla realizacji jej prawa do obrony (por. wyr. SN z 30.6.2009 r., V KK 25/09, KZS 2009, Nr 10, poz. 35).

Nb 7

7. W literaturze przedmiotu prawo do obrony materialnej jest rozumiane w sposób szeroki i wąski. Pierwsze stanowisko polega na objęciu wszelkich działań w procesie mających na celu polepszenie pozycji oskarżonego (por. Cieślak, Polska procedura, s. 267, 300–302; Waltoś, Proces, s. 297; Kmiecik, Skrętowicz, Proces, s. 106). Natomiast drugi pogląd sprowadza prawo do obrony materialnej tylko do uprawnień obrony samego oskarżonego (por. P. Kruszyński, Prawo, s. 142). Drugie stanowisko, poprzez zawężenie pojęcia prawa do obrony w sensie materialnym tylko do uprawnień oskarżonego, nie oddaje w pełni swego charakteru. Na taką obronę składają się wszelkie czynności procesowe podejmowane przez jakąkolwiek osobę w celu ochrony interesów oskarżonego w procesie karnym (por. Waltoś, Proces, s. 297).

Nb 8

8. Prawo do obrony w sensie materialnym może być realizowane w toku całego procesu, przy czym w poszczególnych fazach przybiera różny charakter. w szczególności przejawia się ono obecnością oskarżonego na rozprawie głównej (zob. art. 374). Naruszanie tej reguły prowadzi do pogwałcenia art. 42 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 EKPCz wytyczającego standard rzetelnego procesu (por. P. Hofmański, Europejska Konwencja, s. 242–243; wyr. z 27.2.2001 r. w sprawie Nr 33354/96 Luca przeciw Włochom, Reports 2001–II; wyr. z 8.2.2000 r. w sprawie Nr 35396/00 Stefanelli przeciw San Marino Reports 2001–II). Inaczej przedstawia się kwestia udziału oskarżonego na rozprawie odwoławczej (zob. uwagi do art. 450 i 451).

Nb 9

9. Prawo do obrony powinno mieć charakter realny, czyli oskarżony powinien mieć czas na przygotowanie się do obrony, w tym na uzgodnienie linii obrony z obrońcą oraz możliwość bronienia się osobiście przed sądem i i II instancji (zob. wyr. SN z 6.1.2004 r., V KK 323/03, OSProk. i Pr. 2004, Nr 5, poz. 3). Prawo do obrony materialnej przejawia się ponadto w składaniu wniosków dowodowych (art. 167, 315, 321 § 5, art. 338 § 1) oraz zadawaniu pytań świadkom i biegłym (art. 171 § 2 i art. 370). Poza tym na ten rodzaj obrony składa się także: składanie wyjaśnień (art. 175 § 1 i art. 176), wypowiadanie się co do każdego dowodu (art. 175 § 2) oraz branie udziału w głosach końcowych (art. 406), a także zaskarżanie orzeczeń (art. 425). Realność skorzystania z prawa do obrony skorelowana jest – w przypadku osoby niewładającej w sposób dostateczny językiem polskim – z prawem do uzyskania dostępu tłumacza. Pozbawienie oskarżonego pomocy tłumacza będzie stanowić nie tylko naruszenie normy gwarancyjnej sformułowanej w art. 204 § 1 pkt 2 KPK, ale także ograniczenie prawa do obrony (art. 6 KPK). Nie dziwi zatem uznanie przez SN, że brak możliwości zrozumienia przez oskarżonego mów końcowych przed udzieleniem mu ostatniego słowa, a tym samym możliwości ustosunkowania się do głosów stron, przy jednoczesnym braku prawidłowego pouczenia o przysługujących środkach zaskarżenia, stanowi naruszenie powyższych regulacji (zob. wyr. SN z 26.9.2008 r., III KK 98/08, OSNKW 2008, Nr 11, poz. 95).

Nb 10

10. W tym miejscu należy zauważyć, że oskarżony może realizować prawo do obrony przez odwołanie wyjaśnień, zaprzeczenie popełnienia zarzuconego mu czynu, złożenie wyjaśnień nieodpowiadających prawdzie. Nie oznacza to aprobaty tzw. prawa do kłamstwa, lecz jedynie tolerowanie fałszywych wyjaśnień, o ile mieszczą się one w granicach prawa do obrony. Działalność oskarżonego, służąca realizacji jego uprawnień wynikających z prawa do obrony materialnej, nie może być – co do zasady – uznana za przestępstwo, chociażby oskarżony zrealizował formalnie czyn zabroniony. Oskarżony nie może być pociągnięty do odpowiedzialności za fałszywe oskarżenie innej osoby o popełnienie przestępstwa (odmiennie uchw. SN (7) z 29.6.1972 r., VI KZP 67/71, OSNKW 1972, Nr 10, poz. 150), które mu zarzucono, ani też za zniesławienie lub zniewagę w takim wypadku. Dyrektywa ta nie ma charakteru bezwzględnego. Ustawodawca, zwalniając oskarżonego z odpowiedzialności za fałszywe wyjaśnienia, nie dał mu jednocześnie uprawnienia do naruszania dóbr prawnie chronionych. Nie można zatem zaaprobować poglądu wyrażonego w wyroku SN z 9.2.2004 r. (V KK 194/03, OSNKW 2004, Nr 4, poz. 42 wraz z glosami: aprobującą M. Szewczyk, OSP 2004, Nr 12, poz. 160 oraz krytyczną A. Sakowicza, PS 2005, Nr 9, s. 141–149), że oskarżony posiada immunitet bezkarności, którym włada w trakcie składania wyjaśnień. Może zdarzyć się tak, że oskarżony składając wyjaśnienia – działając z chęci zemsty czy złośliwości – świadomie fałszywie oskarża lub pomawia inną osobę, a przy tym jego zachowanie nie ma na celu ochrony własnych interesów w toczącym się przeciwko niemu procesie karnym. Trudno będzie można mówić o bezkarności, gdy wyjaśnienia oskarżonego zmierzają wyłącznie do poniżenia osoby pokrzywdzonej, czy też osoby trzeciej, poprzez fałszywe oskarżenia lub pomówienia przy okazji składania wyjaśnień. w takiej sytuacji oskarżony powinien ponieść odpowiedzialność karną jak każdy, kto dopuszcza się występku z art. 234 KK bądź 212 lub 216 KK (zob. glosa A. Sakowicza, PS 2005, Nr 9, s. 141–149).

Nb 11

11. Oskarżony z reguły powinien ponieść odpowiedzialność karną, gdy w toku wyjaśnień dopuszcza się wyżej wskazanych występków, pozostających bez związku z jego sprawą karną – zarówno w ujęciu merytorycznym, jak też procesowym (zob. M. Klejnowska, Oskarżony jako osobowe źródło informacji o przestępstwie, Kraków 2004, s. 258; wyr. SN z 15.9.1970 r., V KRN 311/70, NP 1991, Nr 3, s. 404 wraz z uwagami H. Rajzmana, NP 1971, Nr 3, s. 393; Grzegorczyk, Komentarz, s. 64; Hofmański i in., Komentarz, t. I, s. 87–88; B. Kunicka-Michalska, Prawo oskarżonego do obrony a fałszywe oskarżenia, Pal. 1968, Nr 6, s. 47).

Nb 12

12. Naruszenie prawa do obrony w sensie materialnym skutkuje bezwzględną przyczyną uchylenia orzeczenia (art. 439 § 1 pkt 10). Takie uchylenie może nastąpić tylko na korzyść oskarżonego (art. 439 § 2). Trafnie zaznaczył SN, iż nie może się powoływać na pogwałcenie swego prawa do obrony ten, kto świadomie i z własnego wyboru nie korzysta nawet z tych form umożliwiających realizację tego prawa, które zostały mu udostępnione (post. SN z 6.6.2001 r., II KKN 96/01, OSNKW 2001, Nr 11–12, poz. 95 wraz z glosą aprobującą J. Izydorczyk, Prok. i Pr. 2002, Nr 7–8, s. 113).

Nb 13

13. Obrona w sensie formalnym to nic innego jak korzystanie przez oskarżonego z pomocy obrońcy, zarówno przez oskarżonego, jak i podejrzanego (art. 71 § 3). Może ona przybierać charakter fakultatywny lub obligatoryjny. Z obroną obligatoryjną będziemy mieli do czynienia, gdy oskarżony jest nieletni, głuchy, niemy lub niewidomy lub zachodzi uzasadniona wątpliwość co do jego poczytalności (art. 79 § 1 pkt 1–3); jeżeli w toku postępowania biegli lekarze psychiatrzy stwierdzą, że poczytalność oskarżonego zarówno w chwili popełnienia zarzucanego mu czynu, jak i w czasie postępowania nie budzi wątpliwości, udział obrońcy w dalszym postępowaniu nie jest obowiązkowy. Prezes sądu, a na rozprawie sąd, może wówczas cofnąć wyznaczenie obrońcy (art. 79 § 4). w przypadku obrony fakultatywnej, oskarżony sam podejmuje suwerenną decyzję w przedmiocie korzystania w pomocy obrońcy. Jak słusznie wskazał Sąd Najwyższy „przepis art. 6 KPK ogólnie gwarantuje oskarżonemu prawo do korzystania z pomocy obrońcy, lecz nie wprowadza zasady, iż na żądanie oskarżonego nie można przeprowadzać czynności procesowych bez udziału obrońcy” (por. post. SN z 13.4.2006 r., IV KK 33/06, OSNwSK 2006, Nr 1, poz. 844).

Nb 14

14. Oprócz tego oskarżony musi mieć obrońcę w postępowaniu przed sądem okręgowym, jako sądem i instancji, jeżeli zarzucono mu zbrodnię lub jest pozbawiony wolności (art. 80), a także gdy postępowanie wznowiono na skutek wniosku na korzyść oskarżonego i toczy się ono po jego śmierci lub jeżeli zachodzi przyczyna zawieszenia postępowania (art. 548).

Nb 15

15. Stosownie do treści art. 83 § 1 oskarżonemu przysługuje prawo do ustanowienia obrońcy z wyboru. Do czasu ustanowienia obrońcy przez oskarżonego pozbawionego wolności obrońcę może ustanowić inna osoba, o czym niezwłocznie należy zawiadomić oskarżonego. Taki obrońca może być wyjątkowo ustanowiony przez prezesa sądu z urzędu, gdy:

1) oskarżony wykaże w sposób należyty, że nie jest w stanie ponieść kosztów obrony bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania siebie i rodziny (art. 81 w zw. z art. 78);

2) w razie obrony obowiązkowej oskarżony nie ma obrońcy z urzędu (art. 81 w zw. z art. 79 § 1 i 2 oraz art. 80).

Nb 16

16. z chwilą ustanowienia przez oskarżonego obrońcy z wyboru dotychczas ustanowiony obrońca z urzędu traci tytuł do występowania w postępowaniu odwoławczym i powinien być odwołany stosownym zarządzeniem sądu (zob. wyr. SN z 3.3.2003 r., III KKN 591/00, OSNwSK 2003, Nr 1, poz. 469). Jest rzeczą bezdyskusyjną, że zarówno obrońca z urzędu, jak i z wyboru muszą swoją misję wykonywać należycie. Uniemożliwienie oskarżonemu kontaktu z obrońcą przed rozprawą odwoławczą, w dodatku w czasie niezbędnym dla opracowania linii obrony i przygotowania się obrońcy do skutecznego wystąpienia na tej rozprawie, wskazuje na stworzenie w sprawie jedynie pozorów obrony. w sytuacji, gdy oskarżony po raz pierwszy zetknął się z wyznaczonym dla niego obrońcą dopiero na rozprawie odwoławczej, nie mogło być mowy ani o wzajemnym zaufaniu, koniecznym w relacjach pomiędzy oskarżonym i jego obrońcą w procesie karnym, ani o możliwości realizacji wspólnej strategii obrony (por. wyr. SN z 27.11.2009 r., IV KK 93/09, Legalis). Dlatego też powiadomienie oskarżonego o terminie rozprawy odwoławczej na niewiele ponad godzinę od jej faktycznego rozpoczęcia uniemożliwiło oskarżonemu skorzystanie z gwarancji procesowych, które zostały przedstawione powyżej, i naruszało jego prawo do obrony (por. wyr. SN z 21.10.2009 r., V KK 221/09, OSP 2011, Nr 4, poz. 47). Zbieżne stanowisko występuje w orzecznictwie ETPCz, w którym wskazuje się, że „wyznaczenie obrońcy samo w sobie niekoniecznie przesądza o zapewnieniu zgodności z wymogami z art. 6 ust. 3 konwencji. Konwencja ma gwarantować nie prawa, które są teoretyczne lub iluzoryczne, lecz prawa, które są praktyczne i skuteczne. w związku z tym samo wyznaczenie obrońcy nie zapewnia skutecznej pomocy, gdyż obrońca wyznaczony w celu świadczenia pomocy prawnej może nie mieć możliwości lub może uchylać się od wypełnienia swych obowiązków” (por. wyr. ETPCz z 13.5.1980 r. w sprawie Arctico v. Włochy, A 37; wyr. ETPC z 26.4.2007 r. w sprawie Nr 42104/02 K. Kahraman i A. Kahraman v. Turcja; wyr. ETPCz z 24.8.2009 r. w sprawie Nr 7025/04 Pishchalnikov v. Rosja; zob. też C. Kulesza, Efektywność udziału obrońcy w procesie karnym w perspektywie prawnoporównawczej, Kraków 2005, s. 204 i n.). Nie sposób bowiem zrealizować to prawo oskarżonego, stanowiące jedną z cech rzetelnego procesu karnego, gdy oskarżony nie ma możliwości kontaktu z obrońcą przed rozprawą celem ustalenia szczegółów dotyczących obrony (por. wyr. ETPCz z 15.1.2008 r. w sprawie Nr 37469/05 Luboch v. Polska; wyr. ETPC z 15.2.2005 r. w sprawie Nr 37469/05 Steel i Morris v. Wielka Brytania).

Nb 17

17. Możliwość uczestniczenia przez obrońcę w czynnościach procesu bądź jego poszczególnych stadiach, jak też realność kontaktu oskarżonego z obrońcą pozytywnie wpływa na osiągnięcie skuteczności obrony formalnej. Jak bowiem dostrzegł TK w wyroku z 17.2.2004 r. (SK 39/02, OTK-A 2004, Nr 2, poz. 7) „to na podstawie osobistego kontaktu obrońca pozyskuje faktyczną wiedzę o czynie sprawcy oraz okolicznościach zdarzenia będącego przedmiotem postępowania, buduje strategię obrony, zgłasza wnioski dowodowe i współdziała z innymi obrońcami występującymi w sprawie”. Ponadto, jak trafnie dostrzega się w literaturze, działanie obrońcy może także przynieść „zmniejszenie stresu psychicznego związanego z udziałem w procesie, pozyskanie wiedzy i informacji o rządzących nim regułach, czy zwiększenie poczucia bezpieczeństwa” (por. C. Kulesza, Jakość obrony formalnej jako warunek rzetelnego procesu (refleksje prawnoporównawcze), [w:] J. Skorupka (red.), Rzetelny proces karny. Księga jubileuszowa Profesor Zofii Świdy, Warszawa 2009, s. 151).

Nb 18

18. Naruszenie obowiązku zapewnienia oskarżonemu możliwości osobistego uczestniczenia w rozprawie głównej i obrony na niej swoich praw i interesów trzeba ocenić jako uchybienie o charakterze rażącym. Zważywszy, że strona oskarżana nie była w ogóle reprezentowana w fazie procesu sądowego bez możliwości wyrażenia swej woli w tym zakresie, uchybienie powyższe mogło wywrzeć istotny wpływ na treść wyroku (por. wyr. SN z 18.5.2011 r., IV KK 119/11, niepubl.).

Nb 19

19. Obrońca, aby móc efektywnie wykonywać swoje czynności, musi posiadać zaufanie oskarżonego oraz jego aprobatę dla tak zasadniczej kwestii, jaką jest strategia obrony. Brak tego zaufania, zasadnicza różnica zdań co do taktyki obrony sprawiają, że misja obrończa nie może być spełniana należycie, co w konsekwencji doprowadzić może do pozbawienia oskarżonego prawa do obrony w znaczeniu formalnym. Dlatego nie do zaakceptowania jest pogląd, zgodnie z którym zaufanie oskarżonego do wyznaczonego mu obrońcy nie jest warunkiem prawidłowego pełnienia obrony przez wyznaczonego adwokata (zob. wyr. SN z 1.4.2004 r., II KK 296/03, OSProk. i Pr. 2004, Nr 7–8, poz. 8).

Nb 20

20. W orzecznictwie podkreśla się, że naruszanie obowiązków przez obrońcę nie może szkodzić oskarżonemu wówczas, gdy ten jako właściwa strona w procesie żadnej winy w niedopełnieniu obowiązków przez obrońcę nie ponosi (por. post. SN z 24.11.1973 r., II Kz 220/73, OSNKW 1974, Nr 3, poz. 56 wraz z glosą M. Cieślaka, PiP 1974, z. 6, s. 181 i n.). w sytuacji, w której niedotrzymanie terminu zawitego przez obrońcę nastąpiło z przyczyn od oskarżonego niezależnych i w konsekwencji godziło w przysługujące oskarżonemu prawo do obrony, pozbawiając go możności zaskarżenia wyroku – istniały ustawowe warunki do przywrócenia terminu na podstawie art. 126 (zob. post. SN z 5.8.1981 r., V KRN 156/81, OSNPG 1981, Nr 12, poz. 136).

Nb 21

21. Naruszenie prawa do obrony w sensie formalnym stanowi bezwzględną przyczynę odwoławczą uchylenia orzeczenia w razie braku obrony, w wypadkach określonych w art. 79 § 1 i 2 oraz w art. 80, bądź gdy obrońca nie brał udziału w czynnościach, w których jego udział był obowiązkowy (art. 439 § 1 pkt 10).

Art. 7. [Zasada swobodnej oceny dowodów]

Organy postępowania kształtują swe przekonanie na podstawie wszystkich przeprowadzonych dowodów, ocenianych swobodnie z uwzględnieniem zasad prawidłowego rozumowania oraz wskazań wiedzy i doświadczenia życiowego.

Nb 1

1. Przepis formułuje zasadę swobodnej oceny dowodów, której sens polega na tym, że organ procesowy nie jest skrępowany żadnymi regułami dowodowymi, z góry narzucającymi ocenę dowodów (por. B. Bieńkowska, [w:] Kruszyński, Wykład, s. 66), jak również wiarygodnością i siłą dowodową poszczególnych dowodów (por. M. Cieślak, Zagadnienia, s. 228). Regulacje ustawy procesowej nie zawierają żadnych dyrektyw, które nakazywałyby określone ustosunkowanie się do konkretnych dowodów, jak również nie wprowadzają różnic co do wartości poszczególnych dowodów. Ocena każdego dowodu pozostawiona jest sądowi orzekającemu, który obowiązany jest dokonywać jej z uwzględnieniem wskazań wiedzy oraz doświadczenia życiowego, jak również z uwzględnieniem całokształtu okoliczności ujawnionych w toku przewodu sądowego (por. wyr. SN z 11.7.1977 r., V KR 92/77, OSNKW 1978, Nr 6, poz. 67; wyr. SN z 14.1.2004 r., III KK 222/03, OSNwSK 2004, Nr 1, poz. 97). w literaturze został wyrażony trafny pogląd, iż swobodne przekonanie musi być oparte na całokształcie okoliczności ujawnionych w czasie przewodu sądowego, sędzia obowiązany jest rozważyć „każdy szczegół, jego znaczenie oraz stosunek do wszystkich w związku będących okoliczności” (por. S. Śliwiński, Polski proces karny. Zasady ogólne, Warszawa 1948, s. 117–118). Również zasada in dubio pro reo nie ogranicza zasady swobody oceny dowodów. Jeżeli zatem z materiału dowodowego wynikają różne wersje wydarzenia, to nie jest to jeszcze równoznaczne z zaistnieniem niedających się usunąć wątpliwości w rozumieniu tego przepisu. w takim wypadku sąd jest zobowiązany do dokonania ustaleń właśnie na podstawie swobodnej oceny dowodów. Dopiero wtedy, gdy po wykorzystaniu wszelkich istniejących możliwości wątpliwości nie zostaną usunięte, należy je wytłumaczyć w sposób korzystny dla oskarżonego. Jeżeli jednak sąd dokona stanowczych ustaleń, to w ogóle nie może zachodzić obraza art. 5 § 2 KPK – bo według tych ustaleń nie ma wątpliwości (zob. wyr. SN z 6.1.2004 r., V KK 60/03, OSProk. i Pr. 2004, Nr 5, poz. 2).

Nb 2

2. Przez pojęcie „wskazanie wiedzy” należy rozumieć stan wiedzy sądu w chwili orzekania (por. Z. Świda, Zasada, s. 106), zaś termin „doświadczenie życiowe” – to ogół wiadomości zdobytych na podstawie obserwacji i przeżyć, znajomość życia i ludzi.

Nb 3

3. Sędzia ocenia znaczenie, moc i wiarygodność materiału dowodowego w sprawie jedynie na podstawie własnego wewnętrznego przekonania (strona subiektywna). Z kolei obiektywna strona swobodnej oceny dowodów to wszystko, na podstawie czego kształtuje się prawidłowe przekonanie sędziego o prawidłowości takich czy innych twierdzeń, o istnieniu odpowiadającym tym twierdzeniom faktów (zob. M. Cieślak, Zagadnienie, s. 234). Realizację tej zasady umożliwia mu czerpanie wiadomości o faktach z pierwszego źródła, dającego największe szanse dojścia do prawdy (zasada bezpośredniości) – wyr. SN z 22.11.1979 r., I KR 90/79, Legalis.

Nb 4

4. Zasada prawidłowego rozumowania wyraża się tym, że sąd, dokonując oceny dowodów i czyniąc ustalenia faktyczne, powinien m.in. respektować zasady poprawnego myślenia, w tym także zasadę sprzeczności. Zatem jeżeli sąd przyjmie sprzeczne ustalenia (inne w orzeczeniu, inne zaś w jego uzasadnieniu), to narusza zasadę sprzeczności, a tym samym postępuje w sposób niezgodny z dyspozycją art. 7 (zob. post. SN z 7.9.1995 r., II KRN 100/95, OSNKW 1995, Nr 11–12, poz. 78; wyr. SA w Lublinie z 9.3.2011 r., II AKa 19/11, niepubl.). Trafnie stwierdził SN, że przekonanie sędziowskie opierać się musi zawsze na ocenie dowodów, wprawdzie swobodnej, lecz nie dowolnej. Wynika z tego obowiązek prawidłowego uzasadnienia przez sąd swego stanowiska zajętego na podstawie swobodnej oceny dowodów. Powoływać się zatem na ochronę z art. 7 może tylko takie orzeczenie, oparte na swobodnej ocenie dowodów, które w sposób należyty i prawidłowy jest uzasadnione. Brak samego uzasadnienia orzeczenia opartego na swobodnej ocenie dowodów musi skutkować niemożnością powoływania się na ochronę przewidzianą w art. 7 oraz stanowi poważne uchybienie proceduralne mogące mieć wpływ na treść wyroku (zob. wyr. SN z 8.7.1968 r., III KR 190/67, OSNPG 1969, Nr 2, poz. 29).

Nb 5

5. Ustalenia faktyczne wyroku tylko wtedy nie wykraczają poza ramy swobodnej oceny dowodów, gdy poczynione zostały na podstawie wszechstronnej analizy przeprowadzonych dowodów, których ocena nie wykazuje błędów natury faktycznej czy logicznej, zgodna jest ze wskazaniami wiedzy i doświadczenia życiowego oraz prowadzi do sędziowskiego przekonania, odzwierciedleniem którego powinno być uzasadnienie orzeczenia (zob. wyr. SN z 5.9.1974 r., II KR 114/74, OSNKW 1975, Nr 2, poz. 28; wyr. SN z 11.2.2004 r., IV KK 323/03, OSProk. i Pr. 2004, Nr 7–8, poz. 9).

Nb 6

6. Adresatem zasady określonej w komentowanym przepisie są wszystkie organy postępowania, we wszystkich stadiach (por. Z. Świda, Zasada, s. 76 i n.; Z. Gostyński, [w:] Bratoszewski i in., Komentarz, t. I, s. 169), ponadto musi być ona uwzględniana przez wszystkie pozasądowe organy postępowania, które w toku procesu rozstrzygają jakiekolwiek kwestie (por. Hofmański i in., Komentarz, t. I, s. 96–97).

Nb 7

7. Zasada swobodnej oceny dowodów posiada silny związek z zasadą bezpośredniości i kontradyktoryjności. w judykaturze stwierdzono, że „w sferze oceny dowodów zasadniczy układ odniesienia mają dowody przeprowadzone przez sąd orzekający, co łączy się tu z dwoma podstawowymi zasadami procesu karnego: zasadą bezpośredniości oraz zasadą kontradyktoryjności silnie powiązanymi z inną naczelną zasadą procesową, a mianowicie prawem oskarżonego do obrony”. Innymi słowy, materiałem wyjściowym dla ustaleń faktycznych są dowody przeprowadzone na rozprawie. Nie oznacza to jednak, że dowody utrwalone w postępowaniu przygotowawczym pozbawione są znaczenia. Służą one bowiem do weryfikacji oświadczeń złożonych na rozprawie wówczas, gdy dochodzi między nimi do zasadniczych sprzeczności. Wyrażony przez sąd orzekający pogląd na wynik tej weryfikacji tylko wtedy pozostaje poza możliwością jego zakwestionowania i jest chroniony przepisem art. 7, gdy przedmiotem rozważań sądu był całokształt okoliczności sprawy (art. 410), i to w sposób podyktowany obowiązkiem dochodzenia prawdy (art. 2 § 2). Zarówno doktryna, jak i judykatura od dawna przyjmują, że jeżeli zeznania świadka dotyczą okoliczności o istotnym znaczeniu dla rozstrzygnięcia sprawy, a przy tym są one sprzeczne z wyjaśnieniami oskarżonego lub innymi dowodami, to nieodzowne jest bezpośrednie przeprowadzenie dowodu z tych zeznań na rozprawie głównej. w takiej sytuacji nawet zgoda stron na odstępstwo od tej zasady nie legitymizuje decyzji sądu o odstąpieniu od bezpośredniego przesłuchania świadka (por. wyr. SN z 5.5.1995 r., II KRN 178/94, OSProk. i Pr. 1995, Nr 9, poz. 9).

Nb 8

8. Słusznie stwierdza SN, że uznając jedne z dowodów za wiarygodne, a inne za niewiarygodne, sąd kieruje się zasadą swobodnej oceny dowodów, która nie daje podstaw do jakiegoś apriorycznego preferowania lub dyskwalifikacji jednych z nich na rzecz drugich, i to tylko dlatego, że uzyskano je na określonym etapie postępowania. Sąd ma prawo dać wiarę zarówno wyjaśnieniom złożonym w toku śledztwa – wbrew odmiennym twierdzeniom na rozprawie – jak też odwrotnie: może uznać za wiarygodne wyjaśnienia złożone na rozprawie, a odrzucić wyjaśnienia złożone w toku postępowania przygotowawczego, byleby stanowisko swoje w tym przedmiocie należycie i przekonywająco uzasadnił i byleby ocena tych dowodów była wszechstronna i wnikliwa, zgodnie z zasadami doświadczenia życiowego i zebranymi w sprawie dowodami (zob. wyr. SN z 21.5.1981 r., II KR 135/81, OSNPG 1982, Nr 1, poz. 10; wyr. SN z 11.7.1977 r., V KR 92/77, OSNKW 1978, Nr 6, poz. 67). Należy zgodzić się z poglądem SA w Krakowie, że obowiązująca procedura nie przewiduje wartościowania dowodów, ich hierarchii ani dawania prymatu dowodom korzystnym dla oskarżonego nad dowodami przemawiającymi na jego niekorzyść, ani też preferowania dowodów ze śledztwa nad dowodami z rozprawy. Wybór dowodów wiarygodnych jest rzeczą sądu w ramach ich wszechstronnej oceny i analizy kryminalistycznej (zob. wyr. SA w Krakowie z 4.12.2002 r., II AKa 321/02, KZS 2003, Nr 2, poz. 30).

Nb 9

9. Przekonanie sądu o wiarygodności jednych dowodów i niewiarygodności innych pozostaje pod ochroną tego przepisu, gdy:

1) jest poprzedzone ujawnieniem w toku rozprawy głównej całokształtu okoliczności sprawy,

2) stanowi wyraz rozważenia wszystkich okoliczności przemawiających zarówno na korzyść, jak i na niekorzyść oskarżonego,

3) jest zgodne ze wskazaniami wiedzy i doświadczenia życiowego, a nadto zostało wyczerpująco i logicznie uargumentowane w uzasadnieniu wyroku (zob. wyr. SN z 9.11.1990 r., WRN 149/90, OSNKW 1991, Nr 7, poz. 41; wyr. SN z 3.9.1998 r., V KKN 104/98, OSProk. i Pr. 1999, Nr 2, poz. 6; post. SN z 1.9.2010 r., IV KK 78/10, OSNwSK 2010, Nr 1, poz. 1653).

Nb 10

10. W sprawie poszlakowej ta zasada ma podwójne zastosowanie. Po pierwsze, dotyczy ona oceny przeprowadzonych dowodów (środków dowodowych) i ustalenia na ich podstawie faktów stanowiących poszlaki. Ponadto dotyczy również dalszego etapu – to jest stwierdzenia, czy ustalone już fakty (poszlaki) dają podstawę do poczynienia dalszych ustaleń co do faktu głównego, tj. popełnienia przez oskarżonego zarzucanego mu czynu przestępnego (zob. wyr. SN z 3.9.1998 r., V KKN 104/98, OSProk. i Pr. 1999, Nr 2, poz. 6). Łańcuch wiążących się ze sobą poszlak może być uznany za zamknięty tylko wówczas, gdy każda z poszlak, stanowiąca ogniwo tego łańcucha, ustalona jest w sposób niewątpliwy, z wyłączeniem odmiennego jej rozumienia. Brak jest zatem podstaw do przyjęcia, że dowód z poszlak pozwala na uznanie winy oskarżonego, jeżeli zgromadzone poszlaki nie pozwalają na wykluczenie – stosując określoną w art. 5 § 2 KPK zasadę, iż niedające się usunąć wątpliwości rozstrzyga się na korzyść oskarżonego – możliwości jakichkolwiek innych wersji zdarzenia (zob. szerzej np. wyr. SN z 21.11.2007 r., V KK 186/07, OSNwSK 2007, Nr 1, poz. 2669).

Nb 11

11. Przeprowadziwszy ustalenia faktyczne, sąd jest związany dokonaną przez siebie oceną dowodów. Powoduje to, że sąd nie może ustalać faktów sprzecznie z dowodami, którym dał wiarę, i zarazem zgodnie z dowodami, którym odmówił wiary (zob. wyr. SN z 6.10.1976 r., Rw 343/76, OSNKW 1976, Nr 12, poz. 158). Zasada swobodnej oceny dowodów ma zastosowanie w postępowaniu odwoławczym i kasacyjnym. w pierwszym przypadku sąd odwoławczy może odmiennie niż sąd i instancji ocenić materiał dowodowy. Przy czym musi on uwzględniać obowiązującą w polskim procesie karnym zasadę bezpośredniości w kontakcie sądu z dowodami, która sprzyjać ma właśnie dokonywaniu poprawnych ocen w tym zakresie oraz to, że w postępowaniu odwoławczym dowodów – co do zasady – nie przeprowadza się. Niemniej jednak sąd odwoławczy może owej odmiennej oceny dokonać jedynie wtedy, gdy w sposób oczywisty ocena dokonana przez sąd i instancji ma charakter dowolny. Może zatem to uczynić tylko, gdy nie jest ona oparta na całokształcie materiału dowodowego lub narusza zasady prawidłowego rozumowania albo wskazania wiedzy i doświadczenia życiowego, a także gdy odmienna ocena nasuwa się w oczywisty sposób w związku z ewentualnym uzupełniającym postępowaniem dowodowym, przeprowadzonym w II instancji. Odmienna ocena dowodów dokonana przez sąd odwoławczy powinna przy tym odpowiadać w pełni wymogom art. 7 (por. wyr. SN z 19.2.2003 r., V KK 119/02, OSNwSK 2003, Nr 1, poz. 371; wyr. SN z 11.2.2004 r., IV KK 323/03, OSProk. i Pr. 2004, Nr 7–8, poz. 9; wyr. SA w Białymstoku z 11.2.2004 r., II AKa 397/03, OSAB 2004, Nr 2, poz. 33). Należy przy tym podkreślić, że zarzut naruszenia art. 7 KPK przez sąd odwoławczy możliwy jest jedynie wówczas, gdy sąd ten poczynił własne ustalenia faktyczne, odmienne od tych, które stanowiły podstawę orzeczenia pierwszoinstancyjnego (por. np. post. SN z 5.8.2003 r., III KK 11/03, OSNwSK 2003, Nr 1, poz. 1686; post. SN z 4.5.2005 r., II KK 473/04, OSNwSK 005, Nr 1, poz. 893; post. SN z 7.12.2010 r., V KK 334/10, niepubl.) Dopiero wówczas np. oskarżyciel publiczny może podnieść w nadzwyczajnym środku zaskarżenia zarzutu rażącej obrazy art. 7 KPK, wytykającego pominięcie przy tym ustaleniu zasad prawidłowego rozumowania i wskazań płynących z doświadczenia życiowego.

Nb 12

12. W postępowaniu kasacyjnym zasadą jest, że sąd nie dokonuje sam ustaleń faktycznych, gdyż bada on, czy dowody w postępowaniu zostały ocenione zgodnie z zasadami i regułami prowadzenia ocen i dokonywania ustaleń faktycznych, w granicach kontroli wywołanej podniesionymi w kasacji zarzutami. Pomimo to, w razie stwierdzenia oczywistego niesłusznego skazania, w toku kontroli wywołanej wniesieniem zasadnej kasacji w sprawie, w której nie zachodzi potrzeba uzupełnienia postępowania dowodowego, w miejsce ocen poczynionych przez sądy orzekające z rażącym naruszeniem prawa przyjmuje własne oceny i – po uchyleniu zapadłych wyroków – uniewinnia oskarżonego (zob. wyr. SN z 21.12.2000 r., V KKN 525/98, OSNKW 2001, Nr 7–8, poz. 65). Z powyższego wynika wniosek, że sąd kasacyjny, opierając się na treści art. 537 § 2 in fine, może dokonać własnych ustaleń w sferze ocen i wniosków kształtujących podstawy faktyczne wyroków sądów orzekających. Nie podważa to w żadnej mierze sensu i funkcji zakazu czynienia takich ustaleń, jako reguły obowiązującej w postępowaniu kasacyjnym, z wyjątkiem odstępstwa podyktowanego obowiązkiem uniewinnienia skazanego oczywiście niesłusznie. Jak trafnie zostało stwierdzone w uzasadnieniu do ww. wyroku, ograniczone stosowanie art. 537 § 2 in fine KPK wyłącznie do wypadków, w których uniewinnienie jest możliwe tylko pod warunkiem zachowania ustaleń faktycznych dokonanych przez sądy orzekające, stanowiłoby interpretację na niekorzyść oskarżonego.

Nb 13

13. Duże znaczenie praktyczne ma problem oceny opinii biegłego. Powinna być ona dopuszczona tylko wówczas, gdy sąd nie posiada wiadomości specjalnych w określonej dziedzinie. Ocena opinii biegłych, których sąd wezwał do jej wydania, może być analizowana jedynie w zakresie jej logiczności i poprawności wnioskowania, zgodnego z zasadami rozumowymi, a nie z pozycji wartościowania pewnych poglądów panujących w dziedzinie wiedzy, którą ci biegli reprezentują (zob. wyr. SN z 21.6.1971 r., III KR 18/71, OSNPG 1972, Nr 2, poz. 33; wyr. SA w Katowicach z 9.12.2010 r., II AKa 170/10, OSAK 2011, Nr 2, poz. 1). Taki dowód nie może w związku z tym być traktowany jako dowód szczególnego rodzaju i oceniany w oderwaniu od innych dowodów. Niemniej jednak sąd nie może odrzucić wszystkich opinii specjalistycznych i przyjąć w sprawie własnego odmiennego poglądu (zob. wyr. SN z 3.3.1981 r., IV KR 271/80, OSNPG 1981, Nr 8–9, poz. 101; wyr. SN z 26.11.1982 r., V KRN 353/82, OSNPG 1983, Nr 7, poz. 81).

Nb 14

14. W świetle ustawowej regulacji trybu powoływania biegłego oraz przeprowadzania dowodu z opracowanej opinii pozaprocesowa opinia biegłego zgodnie z ustaloną praktyką sądową nie może stanowić dowodu będącego podstawą oceny, albowiem dowód ten nie został przeprowadzony w sposób przewidziany przez KPK. Mimo to nie można takiego dokumentu pominąć (w tym również w postępowaniu odwoławczym), zawiera on bowiem informację o dowodzie, który nie jest pozbawiony znaczenia dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy (zob. wyr. SN z 4.2.2003 r., III KKN 494/00, Legalis).

Nb 15

15. Zarzut naruszenia art. 7 wymaga wskazania wad w dokonanej przez sąd ocenie konkretnych dowodów prowadzących do wniosku, iż ocena ta przekracza granice swobody, np. wtedy, gdy sąd, oceniając dowód, naruszy zasady logicznego rozumowania lub doświadczenia życiowego (zob. post. SN z 5.8.2003 r., III KK 11/03, OSNwSK 2003, Nr 1, poz. 1686; wyr. SN z 20.4.2004 r., V KK 352/03, OSProk. i Pr. 2004, Nr 7–8, poz. 6). Z samego faktu, że pokrzywdzona jest narkomanką i była w stanie „głodu narkotykowego”, nie można wyprowadzić wniosku o bezwartościowości jej zeznań. Zeznania jej muszą podlegać takiej samej ocenie, jak wszystkie dowody zgromadzone i uzyskane w postępowaniu karnym. w myśl obowiązujących przepisów KPK każdy bowiem dowód wymaga oceny i analizy, a o jego wartości można wypowiedzieć się dopiero po powiązaniu jego treści z treścią i wymową innych dowodów. Niedopuszczalne jest twierdzenie o mniejszej wartości, czy nawet bezwartościowości dowodu tylko dlatego, że pochodzi on od osób dotkniętych np. nałogiem narkomanii, alkoholizmu czy innym. Pewne specyficzne okoliczności wiążące się z określonymi cechami czy przypadłościami danego świadka sąd musi natomiast zawsze mieć w polu widzenia przy dokonywaniu ocen (zob. wyr. SA w Katowicach z 12.6.2008 r., II AKa 73/08, KZS 2008, Nr 9, poz. 61).

Nb 16

16. Zgodnie z art. 8 KPW komentowany przepis stosuje się odpowiednio w postępowaniu w sprawach o wykroczenia.

Art. 8. [Zasada samodzielności jurysdykcyjnej]

§ 1. Sąd karny rozstrzyga samodzielnie zagadnienia faktyczne i prawne oraz nie jest związany rozstrzygnięciem innego sądu lub organu.

§ 2. Prawomocne rozstrzygnięcia sądu kształtujące prawo lub stosunek prawny są jednak wiążące.

Nb 1

1. W § 1 została uregulowana zasada samodzielności jurysdykcyjnej sądu karnego, zaś w § 2 ustawa określiła dopuszczalny wyjątek od tej zasady. Zasada ta jest jedną z najważniejszych zasad polskiej procedury karnej. Zgodnie z jej istotą sąd karny samodzielnie kształtuje faktyczną i prawną podstawę każdego rozstrzygnięcia, dotyczy to zarówno rozstrzygnięcia o głównym przedmiocie procesu, tj. kwestii odpowiedzialności prawnej oskarżonego, jak i wszelkich rozstrzygnięć incydentalnych (por. Hofmański i in., Komentarz, t. I, s. 104; P. Hofmański, Samodzielność, s. 85; Grzegorczyk, Komentarz, 73–74).

Nb 2

2. Termin „zagadnienia faktyczne i prawne” należy rozumieć w sensie najszerszym, obejmując nim zarówno ocenę prawną faktów, jak i kwestię samych ustaleń faktycznych, jako konieczną podstawę, z której dopiero wyłonić się mogą konkretne zagadnienia prawne (zob. S. Śliwiński, Polski proces karny. Zagadnienia ogólne, Warszawa 1948, s. 579–580).

Nb 3

3. Ograniczenia ww. zasady mogą wynikać zarówno z przepisów KPK, jak i z innych ustaw. Zgodnie z treścią § 2 wyjątkiem od zasady jurysdykcyjnej samodzielności sądu karnego jest jego związanie „prawomocnymi rozstrzygnięciami sądu kształtującymi prawo lub stosunek prawny”. Z powyższego wynika, że przez „rozstrzygnięcia” należy rozumieć elementy składowe orzeczeń, które kształtują prawo lub stosunek prawny. Są one określane jako rozstrzygnięcia konstytutywne (zob. K. Korzan, Orzeczenia konstytutywne w postępowaniu cywilnym, Warszawa 1972). Spośród wielu orzeczeń o takim charakterze część z nich jest relewantna w postępowaniu karnym, zwłaszcza orzeczenia konstytutywne w prawie rodzinnym i opiekuńczym, a także prawie rzeczowym (zob. T. Gardocka, Prejudycjalność, s. 57–59). Natomiast rozstrzygnięcia sądów cywilnych o charakterze deklaratywnym w żadnym wypadku nie są wiążące z mocy art. 8 § 2 KPK. Mogą zaś one stanowić dowód w sprawie, lecz podlegają wówczas swobodnej ocenie sędziowskiej, tak jak inne dowody z dokumentu.

Nb 4

4. Odstępstwa od zasady samodzielności jurysdykcyjnej sądu karnego nie zostały ograniczone jedynie do wypadku wskazanego w § 2, gdyż mogą one wynikać także z innych postanowień ustawy, przy czym dotyczy to zarówno Kodeksu postępowania karnego, jak też innych aktów normatywnych o randze ustawy (zob. wyr. SN z 1.12.1998 r., IV KKN 492/97, OSNKW 1999, Nr 1–2, poz. 5, wyr. SA w Lublinie z 21.2.2008 r., II AKa 6/08, KZS 2008, Nr 6, poz. 77). Zdaniem Z. Świdy, choć sąd karny nie może wprawdzie uchylić orzeczenia (zwłaszcza tworzącego określone prawa nabyte) ani uznać go za nieobowiązujące, to jednak ma prawo do oceny jego zasadności i uwzględnienia tej oceny przy orzekaniu. Odrzucenie przez sąd karny decyzji administracyjnej o charakterze konstytutywnym może mieć miejsce jednak wtedy, jeżeli decyzja ta jest pozbawiona podstaw prawnych (zob. również Z. Świda, Glosa, OSP 1999, Nr 7–8, poz. 150).

Nb 5

5. Należy zgodzić się z poglądem, że w pewnych wyjątkowych sytuacjach sąd karny jest związany innym rozstrzygnięciem sądu karnego. Chodzi tu o możliwości:

1) w wypadku ustalenia warunków recydywy, określonej w art. 64 § 1 i 2 KK, sąd karny jest związany uprzednim prawomocnym wyrokiem skazującym. Przy czym sąd nie może uznać, że oskarżony był skazany w warunkach określonych w art. 64 § 1 i 2 KK, jeżeli w wyroku skazującym nie powołano tego przepisu, a rozstrzygnięcie nie zawiera ustaleń stwarzających podstawę do tego, iż poprzedni czyn został przez sprawcę popełniony w warunkach powrotu do przestępstwa (por. uchw. SN z 30.5.1980 r., VI KZP 12/80, OSNKW 1980, Nr 7, poz. 55 wraz z glosą S. Zimocha, NP 1982, Nr 1–2, s. 184; Grzegorczyk, Komentarz, s. 74);

2) gdy sąd orzekający w przedmiocie wznowienia postępowania jest związany wyrokiem skazującym stanowiącym podstawę wznowienia postępowania, a określoną w art. 540 § 1 pkt 1 – i nie może badać, czy przestępstwo, którego wyrok dotyczył, zostało popełnione. Przy czym, gdy wniosek o wznowienie postępowania poparty jest orzeczeniem stwierdzającym nieważność wydania wyroku skazującego (art. 541 § 1 in fine), to sąd orzekający o wznowieniu samodzielnie ustala fakt jego popełnienia (tak Hofmański i in., Komentarz, t. I, s. 107);

3) gdy sąd orzekający wyrok łączny związany jest wyrokami, którymi orzeczono kary podlegające połączeniu. Wydając wyrok łączny, sąd orzekający nie jest uprawniony do ponownego rozważenia tych samych okoliczności, które legły u podstaw wymiaru kar w poprzednio osądzonych sprawach, lecz powinien rozważyć przede wszystkim, czy pomiędzy poszczególnymi czynami, za które wymierzono te kary, istnieje ścisły związek podmiotowy lub przedmiotowy, czy też związek ten jest dość odległy lub w ogóle go brak, a ponadto powinien rozważyć, czy okoliczności, które zaistniały już po wydaniu poprzednich wyroków, przemawiają za korzystnym lub niekorzystnym ukształtowaniem kary łącznej (zob. wyr. SN z 25.10.1983 r., IV KR 213/83, OSNKW 1984, Nr 5–6, poz. 65 wraz glosą L. K. Paprzyckiego, NP 1986, Nr 3, s. 112);

4) gdy w innej sprawie zapadło prawomocne rozstrzygnięcie dotyczące zdarzeń, które nie są wprawdzie tożsame, ale są ściśle związane ze zdarzeniami będącymi aktualnie przedmiotem osądu, wówczas to rozstrzygnięcie powinno być rozważone na płaszczyźnie oceny całokształtu okoliczności ujawnionych i podlegających ujawnieniu w toku rozpoznania sprawy. Rzecz, więc nie w tym – jak podkreśla SN z wyr. z 3.12.2007 r. (V KK 96/07, Legalis) – by wynik rozpoznania drugiej ze spraw, czy też możliwa odmienna ocena wiarygodności dowodów (np. wypowiedzi poszczególnych osób) miały ważyć na rozstrzygnięciu rozpoznawanej sprawy, lecz w tym, że zainteresowaniu orzekającego sądu winien podlegać już sam fakt wydania tego orzeczenia i jego treść, a w tym zwłaszcza to, czy w podstawach ustaleń faktycznych orzeczenia zapadłego w innej sprawie nie znalazły się dowody istotne również z punktu widzenia rozpoznawanej sprawy, dotąd w niej nieprzeprowadzone.

Nb 6

6. Poza tym sąd karny jest związany:

1) uchwałą SN zapadłą w wyniku rozpoznawanego zagadnienia prawnego przekazanego przez sąd odwoławczy. Zgodnie z treścią art. 441 § 3 wiąże ona „w danej sprawie”;

2) zapatrywaniem sądu odwoławczego, które wiąże sąd ponownie rozpoznający sprawę po uchyleniu orzeczenia (art. 442 § 3) (por. wyr. SN z 19.3.2008 r., II KK 347/07, OSP 2009, Nr 4, poz. 43; wyr. SA w Lublinie z 30.5.2006 r., II AKa 84/06, OSA 2007, Nr 4, poz. 14);

3) orzeczeniem organów międzynarodowych, jeśli z tego orzeczenia wynika potrzeba wznowienia postępowania w rozumieniu art. 540 § 3 KPK. Zgodnie z poglądem A. Bojańczyka, w związku z kolizją zachodzącą pomiędzy art. 8 § 2 a dyspozycją art. 46 EKPCz zastosowanie ma przepis umowy międzynarodowej ratyfikowanej za uprzednią zgodą wyrażoną w ustawie, zgodnie z konstytucyjną zasadą pierwszeństwa takiej umowy przed ustawą. Będziemy mieli zatem do czynienia z wyjątkiem od zasady samodzielności jurysdykcyjnej sądu karnego. Należy uznać, że sąd rozpoznający sprawę ponownie w wyniku wznowienia postępowania propter decreta (art. 540 § 3 KPK) będzie związany w dalszym postępowaniu rozstrzygnięciem ETPCz (por. A. Bojańczyk, Podważenie prawomocnego wyroku sądu karnego przez Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu (ETPCz). Próba zarysu zagadnienia – cz. II, Pal. 2001, Nr 7–8, s. 124 i n.);

4) odpowiedzią na pytanie prawne przedstawione TK co do zgodności aktu normatywnego z Konstytucją RP, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi lub ustawą, jeżeli od tej odpowiedzi zależy rozstrzygnięcie sprawy toczącej się przed sądem (art. 3 TKU, art. 193 Konstytucji RP). Jednocześnie należy dodać, że w wypadku stwierdzenia przez TK niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją RP, ratyfikowaną umową międzynarodową lub ustawą, orzeczenie TK uzyskuje moc powszechnie obowiązującą i wchodzi w życie z dniem ogłoszenia (art. 190 ust. 1 i 3 Konstytucji RP). Należy nadmienić, iż art. 32 ust. 3 TKU wymaga, aby pytanie prawne wskazywało, w jakim zakresie odpowiedź na pytanie może mieć wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, w związku z którą pytanie zostało postawione (por. szerzej Hofmański i in., Komentarz, t. I, s. 110). W tym miejscu należy podzielić tezę SN, że sądy powszechne mogą dokonywać oceny konstytucyjności przepisów mających zastosowanie w sprawie, gdyż nie prowadzi to do naruszenia konstytucyjnie utrwalonego podziału kompetencji między sądami a TK. Taki pogląd opiera się na zasadnej argumentacji, że sąd powszechny nie orzeka o zgodności przepisu prawa z Konstytucją RP, lecz jedynie odmawia zastosowania przepisu prawnego niezgodnego, jego zdaniem, z Konstytucją RP (por. wyr. SN z 7.4.1998 r., I PKN 90/98, OSNAP 2000, Nr 1, poz. 6 wraz z glosami: częściowo aprobującą A. Józefowicza, PSejm 2001, Nr 2, s. 88 i krytyczną S. Rudnickiego, MoP 2001, Nr 19, s. 986);

5) postanowieniem w przedmiocie właściwości, gdy zgodnie z treścią art. 36 KPK sąd wyższego rzędu nad sądem właściwym może przekazać sprawę innemu sądowi równorzędnemu, jeżeli większość osób, które należy wezwać na rozprawę, zamieszkuje blisko tego sądu, a z dala od sądu właściwego. Podobnie się dzieje, gdy SN z inicjatywy właściwego sądu przekazuje sprawę do rozpoznania innemu sądowi równorzędnemu, jeżeli wymaga tego dobro wymiaru sprawiedliwości (art. 37 KPK).

Nb 7

7. Sąd Najwyższy jest związany swoimi uchwałami, które mają moc zasad prawnych. Odstąpienie od tej zasady możliwe jest jedynie w razie podjęcia nowej uchwały w składzie określonym art. 62 SNU.

Nb 8

8. Zasada samodzielności jurysdykcyjnej sądu karnego nie oznacza, że należy uznawać za pożądany taki stan rzeczy, że to samo zdarzenie faktyczne jest zupełnie odmiennie ocenione pod względem faktycznym i prawnym w orzeczeniach różnych sądów, które w równolegle toczących się sprawach rozstrzygają kwestię odpowiedzialności karnej uczestników tego samego zdarzenia przestępczego, występujących w odmiennych rolach procesowych (zob. wyr. SA w Lublinie z 1.10.1998 r., II AKa 106/98, Biul. SA w Lublinie 1999, Nr 1, poz. 1). Ponadto prawomocne rozstrzygnięcie zapadłe w innej sprawie, dotyczące zdarzenia, które jest przedmiotem osądu także w toczącej się sprawie (chociaż dotyczy ewentualnej odpowiedzialności karnej innej osoby), musi być rozważone na płaszczyźnie oceny całokształtu okoliczności ujawnionych w toku rozprawy (zob. wyr. SN z 8.1.2002 r., IV KKN 666/97, Legalis).

Nb 9

9. Nie można podzielić poglądu, że zasada samodzielności jurysdykcyjnej sądu nie uprawnia do dokonywania dowolnych ustaleń w zakresie obowiązku podatkowego. Skoro ustalenie istnienia tego obowiązku (bądź braku powinności) oraz wysokości podatku należy do organów skarbowych pod kontrolą sądu administracyjnego, zapadające w odnośnym postępowaniu decyzje należy traktować jako rozstrzygnięcia „kształtujące stosunek prawny” (art. 8 § 2) i uznawać za wiążące w postępowaniu karnym (zob. wyr. SA w Krakowie z 20.4.2000 r., II AKa 32/00, KZS 2000, Nr 6, poz. 15; tak też post. SA w Lublinie z 17.6.2009 r., II AKz 334/09, OSA 2010, Nr 8, poz. 39), gdyż przedstawiona teza przeczy w istocie omawianej zasadzie oraz zasadzie swobodnej oceny dowodów. Sąd karny powinien samodzielnie rozpoznawać kwestie prawne nasuwające się na tle norm podatkowych. Sąd powinien brać pod uwagę decyzje zapadłe w postępowaniu podatkowym, pamiętając przy tym, iż nie przesądzają one o odpowiedzialności karnej.

Nb 10

10. W orzecznictwie wskazuje się także, że art. 4 ustawy z 29.9.1986 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego (t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr 212, poz. 1264 ze zm.) ma charakter wiążący nie tylko w postępowaniu cywilnym czy administracyjnym, lecz ma on moc wiążącą również w postępowaniu toczącym się w oparciu o przepisy KPK (zob. wyr. SA w Lublinie z 21.2.2008 r., II AKa 6/08, KZS 2008, Nr 6, poz. 77).

Nb 11

11. Sąd orzekający w sprawie karnej nie może samodzielnie uznać, iż mandat radnego wygasł, jeśli nie zapadła w tej materii stosowna uchwała rady lub nie zostało wydane zarządzenie zastępcze wojewody (por. wyr. SN z 1.10.2009 r., IV KK 455/08, Legalis).

Nb 12

12. Sąd karny nie jest związany ani orzeczeniem sądu, ani też ustaleniami faktycznymi w sprawie jednego ze współuczestników przestępstwa rozpoznawanej odrębnie, gdy rozpoznaje sprawę innego współuczestnika. Teza ta znajduje odzwierciedlenie w uchwale SN z 26.4.2007 r. (I KZP 9/07, OSNKW 2007, Nr 5, poz. 39 wraz z glosą K. Eichstaedt, OSP 2008, Nr 12, s. 882), w której stwierdzono, że rozstrzygając sprawę współsprawców, wyłączoną do odrębnego postępowania, sąd nie jest związany poprzednim rozstrzygnięciem, w jakimkolwiek składzie by nie orzekał, a ewentualnie zaistniała ewidentna sprzeczność między obydwoma takimi wyrokami może jedynie spowodować (chociaż wcale nie musi) wniesienie nadzwyczajnego środka zaskarżenia od jednego z nich. Treść prawomocnego orzeczenia oraz ustalenia faktyczne w nim zawarte mają dla rozpoznawanej sprawy innego współuczestnika wyłącznie znaczenie dowodowe i podlegają swobodnej ocenie dowodów na zasadach ogólnych (art. 8 § 1). Oznacza to więc, że przedmiotem dowodu mogą być okoliczności ustalone i rozstrzygnięte w innym postępowaniu, jeżeli mają one znaczenie dla obecnie rozpoznawanej sprawy (zob. wyr. SN z 7.11.1972 r., V KRN 408/72, OSNKW 1973, Nr 4, poz. 44 wraz z glosą J. Nelkena, NP 1974, Nr 4, s. 543; wyr. SN z 30.9.1986 r., II KR 192/86, OSNPG 1987, Nr 10, poz. 126; wyr. SN z 15.9.1978 r., V KR 126/78, Legalis).

Nb 13

13. Ustawa wiąże skutki prawne wyłącznie z prawomocnym rozstrzygnięciem, a zwłaszcza z wyrokiem. w razie sprzeczności w ramach części rozstrzygającej wyroku (części dyspozytywnej albo sentencji, odpowiadającej wymaganiom określonym w art. 413 § 1 pkt 5 i 6 KPK oraz – w przypadku wyroku skazującego – w § 2 tego przepisu) nie można ustalić, jaka była rzeczywista wola sądu. Z kolei w razie sprzeczności między częścią wstępną tego wyroku (komparycją odpowiadającą wymaganiom określonym w art. 413 § 1 pkt 1–4) a częścią rozstrzygającą oraz pomiędzy tą ostatnią częścią a uzasadnieniem wyroku decydujące znaczenie ma część rozstrzygająca wyroku (zob. wyr. SN z 6.5.2002 r., V KK 11/02, Legalis).

Nb 14

14. Zgodnie z art. 8 KPW komentowany przepis stosuje się odpowiednio w postępowaniu w sprawach o wykroczenia.

Art. 9. [Działanie z urzędu]

§ 1. Organy procesowe prowadzą postępowanie i dokonują czynności z urzędu, chyba że ustawa uzależnia je od wniosku określonej osoby, instytucji lub organu albo od zezwolenia władzy.

§ 2. Strony i inne osoby bezpośrednio zainteresowane mogą składać wnioski o dokonanie również tych czynności, które organ może lub ma obowiązek podejmować z urzędu.

Nb 1

1. Przepis § 1 wyraża zasadę postępowania z urzędu, przeciwstawiając się zasadzie skargowości. Zasada ścigania z urzędu polega na tym, że ściganie przestępców przez organy państwa odbywa się niezależnie od woli pokrzywdzonego. Jest to swoista dyrektywa, zgodnie z którą organ procesowy wszczyna i prowadzi postępowanie z urzędu, tj. niezależnie od czyjejkolwiek skargi (por. B. Bieńkowska, [w:] Kruszyński, Wykład, s. 35). Przyjmuje się też, że zasada skargowości koegzystuje z zasadą działania z urzędu. Ma to miejsce przy założeniu, iż pierwsza z wymienionych zasad odnosi się jedynie do wszczęcia postępowania przed sądem, druga zaś obowiązuje w pozostałym zakresie (por. P. Hofmański, S. Zabłocki, Meandry wykładni art. 9 § 2, s. 645; Marszał, Proces, s. 72).

Nb 2

2. Pojęcie „organ procesowy” pokrywa się z zakresem znaczeniowym terminu „organ postępowania” i oznacza wszystkie organy prowadzące postępowanie karne we wszystkich jego stadiach.

Nb 3

3. Zasada ścigania z urzędu odnosi się jednocześnie do poszczególnych czynności procesowych, jak i ich zespołów, składających się na określone „postępowanie” (por. Z. Gostyński, [w:] Bratoszewski i in., Komentarz, t. I, s. 181). Z treści § 1 nie wynika stwierdzenie, czy konstytuuje on normę zobowiązującą czy też zezwalającą. Niemniej jednak wskazówką może być § 2, który in fine stwierdza, że czynności „organ może lub ma obowiązek podejmować z urzędu”. Zatem organ procesowy jest odpowiedzialny za powzięte działania bądź powstrzymanie się od nich.

Nb 4

4. Organ procesowy ma obowiązek prawny podjęcia działań z urzędu, jeżeli zachodzi uzasadnione podejrzenie popełnienia przestępstwa (zob. uwagi do art. 303).

Nb 5

5. Wyjątkiem od zasady ścigania z urzędu jest ściganie z inicjatywy pokrzywdzonego:

1) ściganie na wniosek,

2) ściganie z oskarżenia prywatnego.

Nb 6

6. Ściganie na wniosek polega na złożeniu wniosku, który warunkuje możliwość wszczęcia postępowania. Jego złożenie jest prawem, a nie obowiązkiem pokrzywdzonego. Dodatkową cechą tej grupy przestępstw jest to, że ich ściganie wbrew woli pokrzywdzonego i bez jego współpracy znacznie utrudniłoby (bądź całkowicie uniemożliwiłoby) popełnienie przestępstwa (por. Murzynowski, Istota, s. 144–145). Ściganie na wniosek pokrzywdzonego występuje w dwóch koniugacjach: ściganie bezwzględnie wnioskowe oraz ściganie względnie wnioskowe (zob. uwagi do art. 12).

Nb 7

7. z kolei ściganie z oskarżenia prywatnego następuje z inicjatywy pokrzywdzonego, na skutek wniesienia skargi prywatnej (zob. uwagi do art. 59).

Nb 8

8. Pomimo iż określone czynności są podejmowane z urzędu, strony i inne osoby bezpośrednio zainteresowane posiadają inicjatywę procesową, o czym jest mowa w § 2. Wnioski tych osób mogą dotyczyć czynności, które organ może lub ma obowiązek podejmować z urzędu i winny być one traktowane jako impuls do działania z urzędu. Mimo że określona czynność, o której mowa w § 2, może lub powinna być podjęta z urzędu, to nie zwalnia tego organu z obowiązku formalnego ustosunkowania się do wniosku w postaci odpowiedniej decyzji, a tym samym rozważenia treści wniosku (zob. K. Marszał, Glosa do post. SN z 20.9.2007 r., I KZP 25/07, PS 2008, Nr 10, s. 149). w szczególności przedstawiciel społeczny może składać wnioski dowodowe w trybie art. 9 § 2 w zw. z art. 167, a sąd ewentualnie w ramach własnej inicjatywy dowodowej może przeprowadzić dowody proponowane przez przedstawiciela. Niezależnie jednak od tego trybu przedstawiciel społeczny może zawsze zwrócić uwagę sądu na możliwości dowodowe w ramach swego prawa do wypowiedzi (zob. K. Papke-Olszauskas, K. Woźniewski, Przedstawiciel społeczny w polskim procesie karnym – wybrane zagadnienia, GSP 2003, Nr 11, s. 167). Takie zapatrywanie na treść § 2 aprobuje SN, który w jednej ze swych najnowszych wypowiedzi stwierdził, że choć wznowienie z uwagi na bezwzględne podstawy odwoławcze następuje z urzędu, a nie na wniosek strony, nie wyklucza to impulsu strony w celu zainicjowania samego wznowienia, jako że strona może występować o dokonanie również tych czynności, które organ może lub powinien podejmować z urzędu (zob. post. SN z 9.2.2005 r., II KO 38/04, KZS 2010, Nr 9A, poz. 241).

Nb 9

9. Wniosek, o którym jest mowa w § 2, powinien odpowiadać wymogom przewidzianym dla pism procesowych określonych w art. 119, jednak okoliczność, że dotknięty jest brakiem, nie może powodować zastosowania trybu przewidzianego w art. 120 (zob. Z. Gostyński, [w:] Bratoszewski i in., Komentarz t. I, s. 182).

Nb 10

10. Uprawnienia osób „bezpośrednio zainteresowanych” (art. 9 § 2) nie odnoszą się do czynności, których organ procesowy nie może podejmować z urzędu. Do takich zaś należy kontrola odwoławcza orzeczenia w przedmiocie nieważności z mocy prawa, która zawsze wymaga wniesienia zażalenia. Przesądza to o braku uprawnień do działania osób wymienionych w art. 9 § 2 KPK na szczeblu zażaleniowym (por. R. Kmiecik, Glosa do post. SN z 18.7.2000 r., IV Kz 63/00, OSP 2001, Nr 1, poz. 11).

Nb 11

11. Należy zgodzić się z poglądem R. Kmiecika, iż osoba niebędąca pokrzywdzonym, a której rozstrzygnięcie może „bezpośrednio dotyczyć” i która zgodnie z art. 9 § 2, jako „bezpośrednio zainteresowany”, dołącza do zawiadomienia o przestępstwie ściganym z urzędu swój „wniosek” o wszczęcie postępowania przygotowawczego albo wręcz samo zawiadomienie o przestępstwie określa mianem „wniosku” – nie ma prawa do zażalenia na postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania, ponieważ nie jest pokrzywdzonym (art. 306 § 1). Także wówczas, gdy spełnia społeczny (art. 304 § 1) lub prawny obowiązek zawiadomienia o przestępstwie. Ustawa stanowi inaczej, a więc w tym wypadku art. 459 § 3 nie ma zastosowania w stosunku do osób, których postanowienie „bezpośrednio dotyczy”, skoro nie są pokrzywdzonymi (por. R. Kmiecik, Glosa, OSP 2001, Nr 1, poz. 11).

Nb 12

12. Należy podzielić pogląd SN, iż sformułowany w art. 180 § 3 zakaz zwalniania dziennikarza od obowiązku zachowania w tajemnicy danych umożliwiających identyfikację autora materiału prasowego, listu do redakcji lub innego materiału o tym charakterze, jak również identyfikację osób udzielających informacji opublikowanych lub przekazanych do opublikowania, jeżeli osoby te zastrzegły nieujawnianie tych danych – konkretyzuje treść tajemnicy dziennikarskiej określonej w art. 15 PrPras. Zakaz ten nie może być naruszany przez zastosowanie art. 2 § 1 pkt 1 KPK i art. 9 KPK (zob. uchw. SN z 22.11.2002 r., I KZP 26/02, OSNKW 2003, Nr 1–2, poz. 6 wraz z uwagami R. A. Stefańskiego, WPP 2003, Nr 2, s. 102).

Nb 13

13. Zgodnie z art. 8 KPW komentowany przepis stosuje się odpowiednio w postępowaniu w sprawach o wykroczenia.

Art. 10. [Zasada legalizmu]

§ 1. Organ powołany do ścigania przestępstw jest obowiązany do wszczęcia i przeprowadzenia postępowania przygotowawczego, a oskarżyciel publiczny także do wniesienia i popierania oskarżenia – o czyn ścigany z urzędu.

§ 2. Z wyjątkiem wypadków określonych w ustawie lub w prawie międzynarodowym nikt nie może być zwolniony od odpowiedzialności za popełnione przestępstwo.

Nb 1

1. Paragraf 1 wyraża zasadę legalizmu, której istota polega na tym, iż organ procesowy obarczony jest bezwzględnym wnioskiem ścigania przestępstw, tj. wszczęcia i kontynuowania ścigania każdego przestępstwa ściganego z urzędu, jeżeli jest to faktycznie zasadne (art. 303) i prawnie dopuszczalne (art. 17) (por. J. Tylman, Zasada legalizmu w procesie karnym, Warszawa 1965, s. 3–4; S. Śliwiński, Polski proces karny, s. 107). Sens tej zasady zwiera się w niedopuszczalności uwolnienia kogokolwiek od odpowiedzialności karnej za czyn przestępny, w czym wyraża się realizacja funkcji gwarancyjnych, w respektowaniu praworządności i ładu społecznego, a także w zapewnieniu równości obywateli wobec prawa, ich poczucia sprawiedliwości systemu prawnego (por. M. Rogacka-Rzewnicka, Oportunizm i legalizm ścigania przestępstw w świetle współczesnych przeobrażeń procesu karnego, Warszawa 2007, s. 295–296 oraz podana tam literatura; A. Murzynowski, Istota i zasady procesu, s. 150–152).

Nb 2

2. Ze strony przedmiotowej omawiana zasada tyczy się przestępstw ściganych z urzędu. Wyjątkiem od tego są przestępstwa ścigane na wniosek i z oskarżenia prywatnego. Zasada ta rozciąga się na postępowanie przygotowawcze, a także na inicjowanie postępowania jurysdykcyjnego oraz kontynuowanie przez oskarżyciela publicznego funkcji ścigania karnego w postępowaniu przed sądem, co odpowiada właściwemu rozumieniu zasady legalizmu (por. Z. Gostyński, [w:] Bratoszewski i in., Komentarz, t. I, s. 183).

Nb 3

3. z treści § 1 wynika, że organami powołanymi do ścigania przestępstw są organy prowadzące postępowanie przygotowawcze, mimo że w pewnych wypadkach nie są uprawnione do wniesienia i popierania oskarżenia przed sądem. Obowiązek wszczęcia postępowania przygotowawczego został nałożony na prokuratora, Policję, a także inne organy, którym z mocy ustawy przysługują uprawnienia Policji (art. 298 § 1).

Nb 4

4. Odstępstwem od zasady legalizmu na rzecz celowości ścigania są:

1) możliwość umorzenia postępowania na podstawie art. 11, tzw. umorzenie absorpcyjne (zob. uwagi do art. 11), Grzegorczyk, Komentarz, s. 78; S. Waltoś, Nowe instytucje, s. 35; Marszał i in., Proces, s. 72);

2) możliwość dopuszczenia do złożenia przez podejrzanego zeznań w charakterze świadka koronnego na podstawie art. 5 ust. 1 ustawy z 25.6.1997 r. o świadku koronnym (t.j. Dz.U. z 2007 r. Nr 36, poz. 232 ze zm.). Postanowienie w przedmiocie dopuszczenia takiego dowodu wydaje sąd właściwy do rozpoznania sprawy na wniosek prokuratora prowadzącego lub nadzorującego postępowanie przygotowawcze, złożony po uzyskaniu zgody prokuratora apelacyjnego (por. Hofmański i in., Komentarz, t. I, s. 122–123; Waltoś, Proces, s. 292);

3) odmowa wszczęcia przez prokuratora wojskowego postępowania o przestępstwo ścigane na wniosek dowódcy jednostki wojskowej, jeżeli wobec sprawcy zastosowano już środki przewidziane w wojskowych przepisach dyscyplinarnych (art. 658 § 1). Jednak nie dotyczy to wypadku, w którym wniosek o ściganie składa wyższy dowódca po uchyleniu kary dyscyplinarnej albo gdy z uprawnienia przewidzianego w art. 660 § 2 korzysta prokurator wojskowy.

Nb 5

5. W literaturze przedmiotu brak jest jednomyślności co do zaliczenia niektórych instytucji do wyjątków od zasady legalizmu na rzecz oportunizmu. Zgodnie z poglądem J. Grajewskiego (por. Grajewski i in., Komentarz, t. I, s. 67) do takich wyjątków należy zaliczyć stwierdzenie znikomej społecznej szkodliwości czynu (art. 1 § 2 KK); immunitety osób należących do przedstawicieli dyplomatycznych i konsularnych; immunitety przysługujące parlamentarzystom z tytułu działalności wchodzącej w zakres sprawowania mandatu posła i senatora (art. 105 i 108 Konstytucji RP); warunkowe umorzenie postępowania przez sąd (art. 66–68 KK) na posiedzeniu (art. 339 § 1 pkt 2 KPK) lub na rozprawie (art. 414 i n. KPK) oraz odmowę wszczęcia lub umorzenia wszczętego przeciwko nieletniemu postępowania przez sąd rodzinny, gdy orzeczenie środków wychowawczych lub poprawczych jest niecelowe, w szczególności ze względu na orzeczone już środki w innej sprawie (art. 21 ust. 2 NielU). O ile ostatnia okoliczność jest wyjątkiem od zasady legalizmu, o tyle w stosunku do pozostałych wyjątków nie można odnieść się z aprobatą. Należy podzielić stanowisko S. Waltosia kwestionujące zaliczenie do grona wyjątków immunitetów oraz warunkowego umorzenia postępowania (por. Waltoś, Proces, s. 291–292). Co zaś się tyczy stwierdzenia znikomej społecznej szkodliwości czynu (art. 1 § 2 KK), to jest to okoliczność osłabiająca zasadę legalizmu, która ograniczana jest w tym przypadku przez oportunizm materialnoprawny (por. Waltoś, Proces, s. 289).

Nb 6

6. z art. 10 § 2 wynika, że celem zasady legalizmu jest doprowadzenie do pociągnięcia każdego sprawcy przestępstwa do odpowiedzialności, jak również służy ona realizacji zasady sprawiedliwości, praworządności i jednakowego traktowania obywateli (por. B. Bieńkowska, [w:] Kruszyński, Wykład, s. 42). Norma wyrażona w tym przepisie obliguje wszystkie organy procesowe do prowadzenia postępowania w taki sposób, aby nie doszło do uniknięcia odpowiedzialności karnej przez oskarżonego, jeśli istnieją podstawy do ponoszenia takiej odpowiedzialności. Punkt ciężkości spoczywa tu nie tylko na obowiązku wszczęcia i przeprowadzenia postępowania przygotowawczego, lecz także na osądzeniu sprawcy przez sąd w razie istnienia ku temu podstaw i wykonaniu orzeczonej kary.

Nb 7

7. Odwołanie się w art. 10 § 2 do kategorii odpowiedzialności karnej za popełnione przestępstwa pełni rolę podwójną. Po pierwsze, przez związek z dyspozycją § 1, doprecyzowuje treść procesowej zasady legalizmu i wyznacza cel ścigania, jakim jest prowadzenie postępowania karnego w taki sposób, aby nikt, co do kogo istnieją podstawy do ponoszenia odpowiedzialności, nie mógł jej uniknąć. Po drugie, stanowi dyrektywę adresowaną do ustawodawcy, aby regulując sferę ścigania karnego, miał on zawsze na uwadze, że przyjmowane przez niego rozwiązania normatywne muszą być podyktowane potrzebą zwalczania przestępczości (por. S. Cora, Zasada legalizmu ścigania a zawiadomienie o przestępstwie, PiP 2010, z. 10, s. 10–11).

Art. 11. [Umorzenie absorpcyjne]

§ 1. Postępowanie w sprawie o występek, zagrożony karą pozbawienia wolności do lat 5, można umorzyć, jeżeli orzeczenie wobec oskarżonego kary byłoby oczywiście niecelowe ze względu na rodzaj i wysokość kary prawomocnie orzeczonej za inne przestępstwo, a interes pokrzywdzonego temu się nie sprzeciwia.

§ 2. Jeżeli kara za inne przestępstwo nie została prawomocnie orzeczona, postępowanie można zawiesić. Zawieszone postępowanie należy umorzyć albo podjąć przed upływem 3 miesięcy od uprawomocnienia się orzeczenia w sprawie o inne przestępstwo, o którym mowa w § 1.

§ 3.[2] Postępowanie umorzone na podstawie § 1 można wznowić w wypadku uchylenia lub istotnej zmiany treści prawomocnego wyroku, z powodu którego zostało ono umorzone.

Nb 1

1. Komentowany przepis stanowi o umorzeniu absorpcyjnym, które – zgodnie z § 1 – może nastąpić, gdy sąd w sprawach o występki zagrożone karą pozbawienia wolności do lat 5 uzna, że orzeczenie kary wobec oskarżonego byłoby oczywiście niecelowe ze względu na rodzaj i wysokość kary prawomocnie orzeczonej za inne przestępstwo, a interes pokrzywdzonego temu się nie sprzeciwia. Wykładnia art. 11 § 1 KPK wskazuje, że chodzi tu o występki, które w świetle przepisów części szczególnej Kodeksu karnego są zagrożone karą pozbawienia wolności nieprzekraczającą 5 lat. Przy spełnieniu pozostałych przesłanek wynikających z komentowanego przepisu możliwe jest zastosowanie umorzenia absorpcyjnego do występków, wobec których zachodzą okoliczności pozwalające na nadzwyczajne zaostrzenie kary. Powołując się z kolei na argumentację a maiore ad minus, należy dopuścić możliwość zastosowania instytucji umorzenia absorpcyjnego wobec występków zagrożonych karą ograniczenia wolności lub grzywny.

Nb 2

2. Niecelowość, o której mowa jest w § 1, będzie miała miejsce wówczas, gdy zachodzi drastyczna dysproporcja między surową, co do rodzaju i wymiaru, karą już prawomocnie orzeczoną a relatywnie łagodną karą, jaka prawdopodobnie byłaby orzeczona w postępowaniu podlegającym umorzeniu. Taki wniosek nie może zostać wyciągnięty, jak stwierdza Z. Gostyński, tylko po porównaniu kary prawomocnie orzeczonej z zagrożeniem karnym za przestępstwo, o które się toczy przedmiotowe postępowanie, lecz wymaga każdorazowo dokładnej analizy okoliczności wpływających in concreto na wymiar kary. Porównanie powinno także polegać na analizie przyszłych skutków ukarania, m.in. przez pryzmat ewentualnego wyroku łącznego. Jeżeli da się przewidzieć, że w ewentualnym wyroku łącznym zastosowanoby zasadę absorpcji lub też wymierzona kara łączna tylko nieznacznie przekraczałaby karę już prawomocnie orzeczoną, można byłoby mówić o oczywistej niecelowości karania, uzasadniającej umorzenie postępowania na podstawie art. 11 § 1 (por. Z. Gostyński, Umorzenie, s. 32 i n.; R. A. Stefański, Zasady procesu, s. 502).

Nb 3

3. Poza przesłanką ustawowego zagrożenia karą pozbawienia wolności do lat 5, umorzeniu absorpcyjnemu nie może sprzeciwiać się interes pokrzywdzonego. Przesłanka ta musi być zawsze analizowana, gdy pokrzywdzony jest ujawniony, aczkolwiek nie oznacza, że umorzenie postępowania zależne jest od zgody pokrzywdzonego. Nadto, przesłanka ta dopuszcza możliwość stosowania umorzenia absorpcyjnego w wypadku braku pokrzywdzonego, tj. tzw. przestępstw bez ofiar (por. Z. Gostyński, Umorzenie, s. 34–35).

Nb 4

4. Sąd, oceniając interes pokrzywdzonego, powinien wziąć pod uwagę m.in. kwestię przewidywanych możliwości kompensaty na rzecz pokrzywdzonego, tj. zasądzenie powództwa cywilnego, odszkodowania z urzędu, zobowiązanie sprawcy do naprawienia szkody bądź zasądzenie od sprawcy na rzecz pokrzywdzonego nawiązki. Ponadto sąd nie może pominąć kwestii satysfakcji moralnej, która jest istotna z punktu widzenia indywidualnego i zbiorowego poczucia sprawiedliwości (por. Z. Gostyński, Umorzenie, s. 34 i n.; tenże, [w:] Bratoszewski i in., Komentarz, t. I, s. 184; W. Sych, Pokrzywdzony, s. 70).

Nb 5

5. Treść § 1 nie wskazuje na konieczność wystąpienia zgody pokrzywdzonego jako przesłanki umorzenia postępowania, albowiem organ procesowy sam ma obowiązek uwzględnić interes pokrzywdzonego (por. W. Daszkiewicz, Pokrzywdzony, s. 142; odmiennie S. Waltoś, Nowe instytucje, s. 36). Należy przy tym podkreślić, że w sytuacji, gdy podejrzany deklaruje gotowość naprawy szkody, ale równocześnie nie przyznaje się do winy, korzystając z podmiotowego prawa do obrony w formie biernej (prawa do milczenia), dążąc równocześnie do szybkiego zakończenia sprawy, taki stan może zostać poczytany za dający podstawę do uznania, iż absorpcyjne umorzenie sprawy nie sprzeciwia się interesom pokrzywdzonego (odmiennie jak się wydaje Z. Gosk, B. Szyprowski, Zasada oportunizmu w polskim postępowaniu karnym (art. 11 KPK), PS 2004, Nr 11–12, s. 124). Jeśli taka zgoda została wyrażona przez pokrzywdzonego, w szczególności gdy doszło do pojednania się pomiędzy sprawcą a pokrzywdzonym, to ów fakt nie może zostać pominięty przez sąd przy podejmowaniu decyzji w przedmiocie umorzenia absorpcyjnego (por. Marszał, Proces, s. 323). Za taką interpretacją § 1 przemawia to, że pokrzywdzony może wnieść zażalenie w przedmiocie umorzenia absorpcyjnego (art. 306 § 1 w zw. z art. 325a), a także może skorzystać z możliwości wniesienia subsydiarnego aktu oskarżenia po spełnieniu warunków wynikających z treści art. 306 § 1–3 i art. 330 § 1 i 2.

Nb 6

6. Umorzenie absorpcyjne może być orzekane począwszy od fazy in personam w postępowaniu przygotowawczym po wydaniu postanowienia o przedstawieniu zarzutów bądź przesłuchaniu określonej osoby w charakterze podejrzanego i aż do chwili uprawomocnienia się orzeczenia kończącego postępowanie.

Nb 7

7. Decyzję w przedmiocie umorzenia absorpcyjnego w postępowaniu przygotowawczym (w fazie in personam) podejmuje prokurator lub Policja, z tym że postanowienie wydane przez Policję wymaga zatwierdzenia prokuratora (art. 305 § 3 oraz art. 325e § 2). Umorzenie absorpcyjne może nastąpić decyzją sądu – na posiedzeniu wyznaczonym w trybie art. 339 § 3 oraz na rozprawie – do czasu prawomocnego zakończenia postępowania (por. Z. Gostyński, [w:] Bratoszewski i in., Komentarz, t. I, s. 186; B. Bieńkowska, [w:] Kruszyński, Wykład, s. 40; S. Waltoś, Nowe instytucje, s. 36 i n.). Jednak mając na względzie ideę umorzenia absorpcyjnego, należy postulować, aby w postępowaniu jurysdykcyjnym postanowienie o absorpcyjnym umorzeniu postępowania zapadało w fazie wstępnej kontroli oskarżenia.

Nb 8

8. Umorzenie absorpcyjne następuje tylko wówczas, gdy za inne przestępstwo została prawomocnie orzeczona kara. Jeżeli zaś kara za inne przestępstwo nie została prawomocnie orzeczona, to postępowanie może zostać zawieszone do momentu prawomocnego zakończenia postępowania o przestępstwo absorbujące, zgodnie z art. 11 § 2 KPK. Postępowanie zawieszone musi zostać umorzone albo podjęte przed upływem 3 miesięcy od uprawomocnienia się orzeczenia w sprawie o inne przestępstwo, o którym mowa w § 1. Należy dodać, że podstawa zawieszenia określona w § 2 jest niezależna od okoliczności przewidzianych w art. 22 § 1, co nadaje jej przymiot podstawy samoistnej.

Nb 9

9. Przepis art. 11 § 2 ma zastosowanie do sytuacji, w której toczą się już dwa odrębne postępowania lub więcej, jak również w sprawie złożonej przedmiotowo. Za taką interpretacją przemawiają względy natury pragmatycznej (tak Hofmański i in., Komentarz, t. I, s. 129; R. A. Stefański, Zasady procesu, s. 506–507; odmiennie por. Z. Gostyński, [w:] Bratoszewski i in., Komentarz, t. I, s. 186).

Nb 10

10. Termin trzymiesięczny z art. 11 § 2 jest terminem instrukcyjnym, bowiem chwila jego upływu nie zamyka drogi ani do umorzenia postępowania ani do podjęcia postępowania zawieszonego (tak Z. Gostyński, [w:] Bratoszewski i in., Komentarz, t. I, s. 189; J. Wojnar, Odstąpienie, s. 56 i n.; odmiennie Grzeszczyk, Komentarz, s. 27, który uznaje powyższy termin za termin stanowczy). Inny pogląd reprezentuje I. Nowikowski, który stwierdza, że termin zawarty w art. 11 § 2 nie jest terminem zawitym (I. Nowikowski, O niektórych kwestiach, s. 134), zaś J. Grajewski uważa, że termin trzymiesięczny nie ma charakteru prekluzyjnego ani zawitego (por. J. Grajewski, [w:] Grajewski i in., Komentarz, t. I, s. 73).

Nb 11

11. Na postanowienie w przedmiocie zawieszenia postępowania w trybie art. 11 § 2 przysługuje zażalenie (art. 11 § 2 w zw. z art. 22 § 2).

Nb 12

12. W wypadku umorzenia postępowania karnego na podstawie art. 11 § 1, w sprawie toczącej się z oskarżenia publicznego, brak jest podstaw do zasądzenia od oskarżonego na rzecz oskarżyciela posiłkowego poniesionych przez niego wydatków z tytułu ustanowienia pełnomocnika, co jednak nie wyłącza możliwości ich zasądzenia „w uzasadnionych wypadkach” od Skarbu Państwa (per analogiam art. 632 pkt 2 in fine KPK) (zob. uchw. SN z 13.12.2000 r., I KZP 42/00, OSNKW 2001, Nr 1–2, poz. 7 wraz z glosą K. Cesarza, OSP 2001, Nr 6, poz. 93).

Nb 13

13. Paragraf 3 stanowi uzupełnienie struktury umorzenia absorpcyjnego. Zgodnie z jego treścią postępowanie umorzone na podstawie § 1 można wznowić w wypadku uchylenia lub istotnej zmiany treści prawomocnego wyroku, z powodu którego zostało ono umorzone.

Nb 14

14. Przepis art. 11 § 3 dotyczy zarówno postępowania sądowego (zob. art. 540a pkt 2), jak i przygotowawczego (art. 327 § 2).

Nb 15

15. Podstawą wznowienia postępowania jest uchylenie lub istotna zmiana treści prawomocnego wyroku, z powodu którego zostało ono umorzone. Jest to okoliczność fakultatywna, a nie obligatoryjna, co wynika ze sformułowania „może wznowić”. Jak wskazuje się w doktrynie decyzja w tym zakresie powinna zostać oparta na kryteriach celowościowych, które zostały wskazane w § 1 (por. Hofmański i in., Komentarz, t. I, s. 133).

Nb 16

16. Wznowić umorzone absorpcyjne postępowanie sądowe można tylko na wniosek. Za takim stanowiskiem przemawia treść art. 542 § 3 wskazująca, że postępowanie sądowe wznawia się tylko z urzędu w razie ujawnienia się jednego z uchybień wymienionych w art. 439 § 1. W pozostałych przypadkach, w tym także w przedmiocie wznowienia umorzonego absorpcyjnie postępowania sądowego niezbędny jest stosowny wniosek. Może on pochodzić od oskarżyciela publicznego, oskarżyciela prywatnego, oskarżyciela posiłkowego bądź powoda cywilnego.

Nb 17

17. Przepis art. 11 § 3 nie określa terminu na wznowienie postępowania. Właściwe w tym względzie są przepisy o wznowieniu postępowania przygotowawczego oraz wznowieniu postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem sądowym (por. Hofmański i in., Komentarz, t. I, s. 134).

Nb 18

18. Zgodnie z treścią art. 113 KKS regulacja art. 11 ma zastosowanie w postępowaniu w sprawach o przestępstwa i wykroczenia skarbowe.

Art. 12. [Ściganie na wniosek]

§ 1. W sprawach o przestępstwa ścigane na wniosek postępowanie z chwilą złożenia wniosku toczy się z urzędu. Organ ścigania poucza osobę uprawnioną do złożenia wniosku o przysługującym jej uprawnieniu.

§ 2. W razie złożenia wniosku o ściganie niektórych tylko sprawców obowiązek ścigania obejmuje również inne osoby, których czyny pozostają w ścisłym związku z czynem osoby wskazanej we wniosku, o czym należy uprzedzić składającego wniosek. Przepisu tego nie stosuje się do najbliższych osoby składającej wniosek.

§ 3. Wniosek może być cofnięty w postępowaniu przygotowawczym za zgodą prokuratora, a w postępowaniu sądowym za zgodą sądu – do rozpoczęcia przewodu sądowego na pierwszej rozprawie głównej, chyba że chodzi o przestępstwo określone w art. 197 Kodeksu karnego. Ponowne złożenie wniosku jest niedopuszczalne.

Nb 1

1. Przepis normuje tryb ścigania na wniosek, tj. konsekwencje złożenia wniosku o ściganie (§ 1 i 2) oraz dopuszczalność cofnięcia wniosku (§ 3).

Nb 2

2. Ściganie na wniosek jest odstępstwem od zasady ścigania z urzędu. Rozpoczyna się ono z chwilą złożenia wniosku. Złożenie wniosku powoduje, że ex lege postępowanie zaczyna toczyć się z urzędu, czyli staje się postępowaniem publicznoskargowym, ze wszystkimi tego konsekwencjami, a w szczególności postępowanie toczy się dalej niezależnie od woli osoby pokrzywdzonej czy innej osoby uprawnionej do złożenia wniosku. Ponadto w razie złożenia wniosku o ściganie do prowadzenia postępowania sądowego wymagane jest wniesienie skargi nie przez jakiegokolwiek oskarżyciela, lecz jedynie takiego, który posiada określoną przepisami prawa legitymację do złożenia skargi (zob. wyr. SN z 31.7.2001 r., II KKN 220/01, OSProk. i Pr. 2002, Nr 2, poz. 5).

Nb 3

3. Dopóki osoba uprawniona wniosku nie złoży, postępowania się nie wszczyna, a wszczęte należy umorzyć (art. 17 § 1 pkt 10; zob. wyr. SN z 27.8.2008 r., II KK 56/08, OSNKW 2008, Nr 11, poz. 94). Należy też zauważyć, że brak wniosku jest bezwzględną przyczyną odwoławczą określoną w art. 439 § 1 pkt 9 KPK powodującą uchylenie orzeczenia, niezaleznie od granic zaskarżenia i podniesionych zarzutów. Nie zmienia tego przyjęcie kumulatywnej kwalifikacji prawnej czynu, będącej następstwem uznania, że czyn sprawcy wyczerpuje jednocześnie znamiona przestępstwa ściganego z urzędu oraz na wniosek, a ten wniosek nie został złożony (wyr. z 27.2.2008 r., V KK 324/07, OSNwSK 2008, poz. 490).

Nb 4

4. Wniosek może być złożony na każdym etapie procesu (zob. uchw. SN z 21.2.1974 r., VI KZP 51/73, OSNPG 1974, Nr 5, poz. 59; M. Cieślak, Z. Doda, Przegląd, Pal. 1976, Nr 12, s. 46), w tym także na etapie postępowania odwoławczego (post. SN z 4.3.2010 r., II KK 233/09, OSPriP 2010, Nr. 7–8, poz. 7). Brak formalnego wniosku o ściganie może być uzupełniony w każdym stadium toczącego się postępowania karnego, a więc nie tylko przed jego umorzeniem, ale także po jego prawomocnym umorzeniu – o ile nie nastąpiło przedawnienie karalności przestępstwa ściganego na wniosek (zob. wyr. SN z 4.4.2000 r., V KKN 29/00, OSProk. i Pr. 2001, Nr 2, poz. 11). Jeśli postępowanie toczyło się bez wniosku, a następnie tego rodzaju wniosek został złożony, to można kontynuować postępowanie, ponieważ późniejsze złożenie wniosku konwaliduje wcześniej dokonane czynności procesowe (zob. post. SN z 15.5.1970 r., VI KZP 6/70, OSNPG 1970, Nr 6, poz. 79).

Nb 5

5. Osobą uprawnioną do złożenia wniosku jest nie tylko pokrzywdzony, ale także organ opieki społecznej lub właściwej instytucji (art. 209 § 2 KK) oraz dowódca jednostki wojskowej. Z treści art. 658 § 3 wyraźnie wynika wyłączenie stosowania art. 12 § 3 do wniosku dowódcy jednostki wojskowej lub wniosku wyższego dowódcy, co wskazuje na to, że pozostałe unormowania dotyczące ścigania na wniosek, tj. z § 1 i 2 art. 12, mają zastosowanie do wniosku dowódcy jednostki wojskowej (art. 658).

Nb 6

6. Jeżeli pokrzywdzony jest osobą małoletnią, to nie jest on uprawniony do złożenia wniosku o ściganie sprawcy przestępstwa ściganego na wniosek (zob. uchw. SN (7) z 4.3.1968 r., VI KZP 30/67, OSNKW 1968, Nr 5, poz. 52; uchw. SN (7) z 17.12.1970 r., VI KZP 43/68, OSNKW 1971, Nr 7–8, poz. 101). Tak jak w sytuacji, gdy pokrzywdzony jest ubezwłasnowolniony całkowicie lub częściowo, wniosek ma prawo złożyć jego ustawowy przedstawiciel albo osoba, pod której stałą pieczą pokrzywdzony pozostaje (por. art. 51 § 2). Przyjęcie, że przypisany czyn popełniony został w stosunku do osoby, która ukończyła 15 rok życia, w niczym nie zmienił uprawnień matki pokrzywdzonej do złożenia wniosku o ściganie ponieważ osoba 15-letnia jest również osobą małoletnią (art. 10 KC) (post. SN z 28.11.2008 r., V KK 174/08, KZS 2009, Nr 7–8, poz. 39).

Nb 7

7. W wypadku, gdy przedstawiciel ustawowy albo osoba, pod której stałą pieczą pokrzywdzony pozostaje, nie składa – z naruszeniem dobra małoletniego – takiego wniosku, sąd opiekuńczy wydaje odpowiednie zarządzenie (art. 109, 147, 168 KRO). w razie niezłożenia powyższego wniosku przed wszczęciem postępowania osoba do tego uprawniona może – do czasu upływu okresu przedawnienia karalności – złożyć taki wniosek w każdym stadium toczącego się postępowania, a nawet po prawomocnym umorzeniu postępowania spowodowanym brakiem wniosku (por. uchw. SN (7) z 17.12.1970 r., VI KZP 43/68, OSNKW 1971, Nr 7–8, poz. 101). Osoba upośledzona umysłowo, jeżeli nie została ubezwłasnowolniona całkowicie ani częściowo, może złożyć skuteczny wniosek, pod warunkiem, że jej wola ścigania i rozumienia podejmowanych czynności nie nasuwa wątpliwości (zob. wyr. SN z 5.1.1973 r., III KR 192/72, OSNKW 1973, Nr 4, poz. 49).

Nb 8

8. Jako że prawo karne – zarówno procesowe, jak i materialne – nie reguluje składania tzw. negatywnych wniosków i związanych z tym skutków materialnoprawnych, to pod względem materialnoprawnym złożenie tzw. negatywnego wniosku jest równoznaczne z brakiem takiego wniosku i nie powoduje wygaśnięcia prawa osoby uprawnionej do złożenia wniosku o ściganie, byleby tylko nastąpiło to przed upływem okresu przedawnienia karalności (zob. wyr. SN z 10.5.1972 r., IV KR 57/72, OSNPG 1972, Nr 12, poz. 199).

Nb 9

9. Przestępstwa wnioskowe dzielą się na bezwzględnie wnioskowe, tj. ścigane na wniosek niezależnie od tego, jaki stosunek łączy sprawcę i pokrzywdzonego, oraz na przestępstwa względnie wnioskowe, tj. ścigane na wniosek tylko w wypadku popełnienia ich przez osobę, między którą a pokrzywdzonym istnieje określony stosunek (por. J. Tylman, [w:] Grzegorczyk, Tylman, Polskie postępowanie, s. 112; Hofmański i in., Komentarz, t. I, s. 138–139; T. Grzegorczyk, Wnioskowy, s. 58–60).

Nb 10

10. Do przestępstw bezwzględnie wnioskowych zalicza się przestępstwa określone w przepisach KK: art. 160 § 5 w zw. z art. 160 § 3; art. 161 § 3 w zw. z art. 161 § 1 i 2; art. 190 § 2 w zw. z art. 190 § 1; art. 190a § 4 w zw. z art. 190a § 1–2; art. 192 § 2 w zw. z art. 192 § 1; art. 191a § 2 w zw. z art. 191a § 1; art. 197 w zw. z art. 205; art. 198 w zw. z art. 205; art. 199 § 1 w zw. z art. 205; art. 209 § 2 w zw. z art. 209 § 1; art. 266 § 3 w zw. z art. 266 § 1; art. 267 § 5 w zw. z art. 267 § 1–4; art. 268 § 4 w zw. z art. 268 § 1–3; art. 268a § 3 w zw. z art. 268a § 1 i 2; art. 288 § 4 w zw. z art. 288 § 1–2; art. 300 § 4 w zw. z art. 300 § 1; art. 303 § 4 w zw. z art. 303 § 1–3; art. 305 § 3 w zw. z art. 305 § 1–2; art. 338 § 3 w zw. z art. 338 § 2; art. 341 § 3 w zw. z art. 341 § 2; art. 343 § 4 w zw. z art. 343 § 1 lub 3; art. 347 § 2 w zw. z art. 347 § 1; art. 347 § 2 w zw. z art. 348; art. 350 § 2 w zw. z art. 350 § 1; art. 356 § 3 w zw. z art. 356 § 1; art. 363 § 2 w zw. z art. 363 § 1.

Nb 11

11. Do przestępstw względnie wnioskowych zalicza się przestępstwa określone w przepisach KK: art. 157 § 5 w zw. z art. 157 § 3; art. 177 § 3 w zw. z art. 177 § 1; art. 278 § 4 w zw. z art. 278 § 1–3 i 5; art. 279 § 2 w zw. z art. 279 § 1; art. 278 § 4 w zw. z art. 290 § 1; art. 284 § 4 w zw. z art. 284 § 1–3; art. 285 § 2 w zw. z art. 285 § 1; art. 286 § 4 w zw. z art. 286 § 1–3; art. 287 § 3 w zw. z art. 287 § 1–2; art. 289 § 5 w zw. z art. 289 § 1–3.

Nb 12

12. W § 2 została określona zasada niepodzielności wniosku. Wniosek ten jest niepodzielny w tym sensie, że nawet gdyby składający wniosek domagał się ścigania jedynie określonej osoby, oskarżyciel publiczny jest na podstawie § 2 zobowiązany do ścigania wszystkich winnych sprawców danego czynu (a w tym także podżegaczy i pomocników). Ta zasada niepodzielności wniosku nie działa jedynie w stosunku do współsprawców, którzy są osobami najbliższymi (art. 115 § 11 KK) dla pokrzywdzonego (por. wyr. SN z 21.11.1977 r., I KR 185/77, OSNKW 1978, Nr 2–3, poz. 28).

Nb 13

13. Zgodnie z art. 115 § 11 KK osobą najbliższą jest małżonek, wstępny, zstępny, rodzeństwo, powinowaty w tej samej linii lub stopniu, osoba pozostająca w stosunku przysposobienia oraz jej małżonek, a także osoba pozostająca we wspólnym pożyciu.

Nb 14

14. Ustalenie, że oskarżony popełnił jeden czyn, którym naruszył dobro chronione prawem i naraził na bezpośrednie niebezpieczeństwo naruszenia takiego dobra dwóch osób pokrzywdzonych, oznacza, że brak wniosku o ściganie pochodzącego od jednego z pokrzywdzonych nie uprawnia do odrębnego orzeczenia w wyroku o umorzeniu postępowania w tej części, na podstawie art. 17 § 1 pkt 10 w zw. z art. 414 § 1, ponieważ takie orzeczenie może dotyczyć jedynie całości czynu, a nie jego elementów (por. wyr. SA we Wrocławiu z 6.6.2001 r., II AKa 197/01, OSA 2001, Nr 10, poz. 67).

Nb 15

15. W sprawach o przestępstwa ścigane na wniosek należy uprawnioną osobę pouczyć co do możliwości złożenia wniosku. Powinno ono objąć informację o prawie złożenia wniosku, konsekwencjach jego złożenia, określonych w art. 12 § 2, oraz możliwości cofnięcia wniosku lub – przy przestępstwie z art. 197 KK (zgwałcenie) – braku możliwości jego cofnięcia (art. 12 § 3). Brak pouczenia nie może wywoływać ujemnych skutków procesowych dla niepouczonego (art. 16 § 1). Zatem wszelkie zawiadomienia, choćby nawet wyrażały wolę ścigania, do czasu spełnienia pouczenia nie mogą stanowić skutecznego wniosku o ściganie w rozumieniu komentowanego przepisu. Jak zasadnie wskazuje się, brak taki może spowodować sytuację, w której uprawniony nie ma podstawowej wiedzy na temat trybu ścigania, a w takiej sytuacji nie sposób przyjąć, że u podstaw wniosku o ściganie legła swobodnie podjęta decyzja; wniosek, o ściganie bowiem tylko wówczas wywołuje skutki wskazane w ustawie, gdy jego złożeniu towarzyszy rzeczywista wola ścigania sprawcy, uzewnętrzniona swobodnie podjętą decyzją. Innymi słowy, obowiązek pouczenia uprawnionego podmiotu należy rozumieć jako pouczenie o wszystkich konsekwencjach związanych ze złożeniem lub zaniechaniem złożenia wniosku o ściganie. Skoro ustawa procesowa warunkuje ten sposób ścigania karnego od woli pokrzywdzonego, to składający oświadczenie woli uprawniony podmiot powinien być świadomy wszystkich konsekwencji z tego warunku wynikających (wyr. SN z 17.12.2008 r., II KK 140/08, KZS 2009, Nr 6, poz. 31; wyr. SA w Katowicach z 4.2.2010 r., II AKa 406/09, KZS 2010, Nr 3, poz. 63).

Nb 16

16. Ustawa nie określa, w jakiej formie pokrzywdzony powinien wyrazić wolę ścigania (tj. złożyć wniosek). Wola ta może być wyrażona ustnie do protokołu zawiadomienia o przestępstwie czy do protokołu przesłuchania w charakterze świadka albo przez własnoręcznie sporządzone pismo lub przez podpisanie odpowiednio przygotowanego formularza (druku). Istotne bowiem jest to, by z dokumentu procesowego w sposób wyraźny wynikało żądanie pokrzywdzonego ścigania sprawców (tak wyr. SN z 12.12.1985 r., II KR 372/85, OSNKW 1986, Nr 9–10, poz. 80; wyr. SA w Krakowie z 14.7.2005 r., II AKa 140/05, KZS 2005, Nr 7–8, poz. 83). Należy zgodzić się, że wnioskiem o ściganie jest każda czynność procesowa, przez którą uprawniony podmiot wyraża wolę (żądanie) ścigania. Wniosek o ściganie jest zatem wyrazem woli pokrzywdzonego, gdy jego treść i forma nie pozwalają na kwestionowanie dobrowolności takiej decyzji, a także gdy niedwuznacznie wskazują na rzeczywistą wolę pokrzywdzonego takie okoliczności, jak jego (tj. pokrzywdzonego) zachowanie w toku całego procesu – od ustnego zawiadomienia o przestępstwie, poprzez dalsze zeznania, aż do wystąpienia na rozprawie głównej. Innymi słowy, procesową ważność wniosku o ściganie wyznaczają:

1) swobodnie podjęta wola osoby wnioskującej,

2) przekazanie tej woli organom w celu ścigania,

3) brak błędu co do treści oświadczenia (zob. wyr. SN z 29.11.1994 r., II KRN 213/94, OSProk. i Pr. 1995, Nr 3, poz. 8).

Nb 17

17. Wniosek o ściganie może być cofnięty:

1) w postępowaniu przygotowawczym za zgodą prokuratora; prokurator wyrażając zgodę na cofnięcie lub odmawiając tej zgody, wydaje pisemnie zarządzenie (§ 134 ust. 2 RegUProkR);

2) w postępowaniu sądowym za zgodą sądu – do rozpoczęcia przewodu sądowego na pierwszej rozprawie głównej (art. 12 § 3, chyba że chodzi o przestępstwo z art. 197 KK).

Nb 18

18. Sformułowanie zawarte w art. 12 § 3, iż cofnięcie wniosku o ściganie w postępowaniu sądowym może być skuteczne tylko wtedy, gdy cofnięcie to nastąpi do czasu rozpoczęcia przewodu sądowego „na pierwszej” rozprawie głównej, nie może pozostawiać wątpliwości, iż chodzi tu nie o każdą rozprawę główną, lecz właśnie o pierwszą (zob. post. SN z 11.8.2000 r., I KZP 19/00, OSProk. i Pr. 2000, Nr 10, poz. 6). w świetle art. 12 § 3 niewyrażenie zgody przez prokuratora – w postępowaniu przygotowawczym – na cofnięcie wniosku o ściganie nie rodzi obowiązku ponownego rozstrzygania tej kwestii przez sąd po wpłynięciu aktu oskarżenia (zob. post. SN z 1.7.2004 r., III KK 34/04, OSNKW 2004, Nr 7–8, poz. 83). Negatywna decyzja prokuratora, który nie wyraził zgody na cofnięcie wniosku o ściganie, nie jest zaskarżalna, a możliwość jej zwalczania jest immanentnie związana z ponownym wystąpieniem osoby uprawnionej do organu, który jest następnym etapem postępowania, tj. do sądu. Termin ten jest terminem prekluzyjnym i nie podlega przywróceniu, zaś późniejsze cofnięcie wniosku o ściganie nie wywołuje żadnego skutku procesowego. Inny pogląd reprezentuje R. A. Stefański, który zalicza niniejszy termin do terminów stanowczych (zob. R. A. Stefański, Termin, s. 159 i n.).

Cofnięcie wniosku przez osobę uprawnioną może nastąpić zarówno w formie pisemnej, jak i ustnej. Ważne jest, aby takie oświadczenie cechowało się wyrazistością intencji osoby składającej wraz z podaniem argumentów przemawiających za taką decyzją oraz było wolne od wad prawnych. Należy przy tym zauważyć, że w art. 143 § 1 pkt 1 in fine przewidziano konieczność spisania protokołu, gdy następuje ustne cofnięcie wniosku (zob. szerzej, T. Grzegorczyk, Cofnięcie wniosku, PS 1997, Nr 1, s. 43 i n.; Grzegorczyk, Komentarz, s. 90; Z. Banasiak, Przyjęcie zawiadomienia, s. 95).

Nb 19

19. Cofnięcie wniosku nie jest dopuszczalne, gdy: obejmuje on ściganie sprawców przestępstwa z art. 197 KK, i to zarówno w typie podstawowym (§ 1), jak i kwalifikowanym (§ 3 i 4), lub dotyczy wniosku złożonego przez dowódcę jednostki wojskowej, jak i przez wyższego dowódcę (art. 658 § 3).

Nb 20

20. W wypadku cofnięcia wniosku postępowanie podlega umorzeniu na podstawie art. 17 § 1 pkt 10. Na to postanowienie przysługuje zażalenie na zasadach ogólnych. Ewentualne przeprowadzenie postępowania i wydanie wyroku merytorycznego stanowi bezwzględną przyczynę uchylenia orzeczenia (art. 439 § 1 pkt 9).

Nb 21

21. Nie jest dopuszczalne przyjęcie tzw. kumulatywnej kwalifikacji prawnej czynu sprawcy z przepisu przewidującego ściganie z urzędu oraz przepisu przewidującego ściganie na wniosek, a nawet nie jest dopuszczalne ujęcie w opisie czynu przypisanego temu sprawcy elementów faktycznych należących do istoty przestępstwa ściganego na wniosek, w sytuacji gdy brak jest wniosku o ściganie tego przestępstwa (zob. wyr. SN z 14.6.2002 r., II KKN 267/01, Legalis). Z kolei w wypadku ustalenia w toku postępowania sądowego dotyczącego przestępstw względnie wnioskowych, że sprawca przestępstwa stał się dla pokrzywdzonego osobą najbliższą, konieczne jest zwrócenie się do pokrzywdzonego o złożenie oświadczenia, czy składa wniosek o ściganie, a w razie braku wniosku, postępowanie należy umorzyć. Zaniechanie tych działań prowadzi do zaistnienia bezwzględnej przyczyny odwoławczej z art. 439 § 1 pkt 9 KPK w zw. z art. 17 § 1 pkt 10 KPK (wyr. SN z 27.8.2008 r., II KK 56/08, OSNKW 2008, Nr. 11, poz. 94).

Nb 22

22. Jednak jeżeli w toku postępowania o przestępstwo ścigane z urzędu powstanie możliwość zakwalifikowania czynu podejrzanego-oskarżonego, jako przestępstwa ściganego na wniosek, organ procesowy ma obowiązek umożliwienia pokrzywdzonemu wyrażenia woli ścigania sprawcy przez złożenie wniosku, a brak formalnego wniosku o ściganie może być uzupełniony w każdym stadium toczącego się postępowania karnego, a więc nie tylko przed jego umorzeniem, ale także nawet po jego prawomocnym umorzeniu o ile nie nastąpiło przedawnienie karalności przestępstwa ściganego na wniosek (post. SN z 24.11.2009 r., II KK 39/09, OSPriP 2010, Nr 5, poz. 5).

Art. 13. [Zezwolenie władzy]

Uzyskanie zezwolenia władzy, od którego ustawa uzależnia ściganie, należy do oskarżyciela.

Nb 1

1. Unormowanie art. 13 dotyczy uzyskania zezwolenia władz, od których ustawa uzależnia ściganie. Pozyskaniem takiego zezwolenia obarczony jest oskarżyciel, nie zaś organ ścigania. w postępowaniu przygotowawczym takim organem będzie oskarżyciel publiczny, tj. organ, który w postępowaniu sądowym występuje w charakterze oskarżyciela (por. Z. Gostyński, [w:] Bratoszewski i in., Komentarz, t. I, s. 196).

Nb 2

2. Komentowany przepis wiąże się z immunitetem procesowym względnym, albowiem istota tego immunitetu polega na tym, że ściganie sprawcy objętego takim immunitetem jest uzależnione od zgody upoważnionej do tego władzy, przeto bez jej zgody proces karny przeciwko takiemu sprawcy jest niedopuszczalny na każdym etapie, poczynając od wszczęcia postępowania przygotowawczego. Takim immunitetem posługują się m.in.:

–   posłowie i senatorowie (art. 105 ust. 2 i art. 108 Konstytucji RP);

–   sędziowie sądów powszechnych (art. 80 § 1 PrUSP);

–   sędziowie sądów wojskowych (art. 30 § 1 ustawy z 21.8.1997 r. – Prawo o ustroju sądów wojskowych, t.j. Dz.U. z 2007 r. Nr 226, poz. 1676 ze zm.);

–   sędziowie SN (art. 49 § 1 SNU);

–   sędziowie NSA i WSA (art. 29 i 49 ustawy z 25.7.2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych, Dz.U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.);

–   sędziowie TS (art. 15a ustawy z 26.3.1982 r. o Trybunale Stanu, t.j. Dz.U. z 2002 r. Nr 101, poz. 925 ze zm.);

–   Prokurator Generalny (art. 10c ustawy z 20.6.1985 r. o prokuraturze (t.j. Dz.U. z 2008 r. Nr 7, poz. 39 ze zm.);

–   sędziowie TK (art. 7 ust. 4 TKU);

–   prokuratorzy (art. 54 ProkU);

–   Rzecznik Praw Obywatelskich (art. 211 Konstytucji RP);

–   Prezes NIK, wiceprezesi, Dyrektor Generalny oraz pracownicy NIK (art. 18, 88 ustawy z 23.12.1994 r. o Najwyższej Izbie Kontroli, t.j. Dz.U. z 2007 r. Nr 231, poz. 1701 ze zm.);

–   Prezes IPN (art. 14 ustawy z 18.12.1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu, t.j. Dz.U. z 2007 r. Nr 63, poz. 424 ze zm.);

–   Generalny Inspektor Ochrony Danych Osobowych (art. 11 ustawy z 29.8.1997 r. o ochronie danych osobowych, t.j. Dz.U. z 2002 r. Nr 101, poz. 926 ze zm.).

Nb 3

3. Zezwolenia odpowiednich władz na ściganie sprawcy korzystającego z immunitetu obejmuje tylko przestępstwa ścigane z urzędu, nie zaś przestępstwa ścigane z oskarżenia prywatnego bądź też objęte subsydiarnym aktem oskarżenia. w dwóch ostatnich wypadkach obowiązek spoczywa na pokrzywdzonym (por. Z. Gostyński, [w:] Bratoszewski i in., Komentarz, t. I, s. 196).

Nb 4

4. Potrzeba uzyskania zezwolenia na ściganie staje się konieczna, gdy istnieje konieczność przedstawienia określonej osobie zarzutów (por. Grzeszczyk, Komentarz, s. 31). Brak zgody na pociągnięcie osoby do odpowiedzialności karnej korzystającej z immunitetu uniemożliwia wszczęcie i prowadzenie postępowania karnego, dopóki ta zgoda nie zostanie wyrażona. Odmowa uchylenia immunitetu powoduje, że postępowanie wszczęte bez zgody ulega umorzeniu na podstawie art. 17 § 1 pkt 10.

Nb 5

5. Uzyskanie zgody Sejmu na pociągnięcie posła do odpowiedzialności karnej – przez podmiot, o którym mowa w art. 13 konieczne jest także w wypadku wniesienia kasacji na korzyść oskarżonego, który w czasie wnoszenia lub rozpoznawania tego środka zaskarżenia jest posłem (zob. uchw. SN (7) z 13.1.1994 r., I KZP 36/93, OSNKW 1994, Nr 1–2, poz. 2; wyr. SN z 17.5.1994 r., I KZP 7/94, OSNKW 1994, Nr 5–6, poz. 26).

Nb 6

6. Nie jest możliwe zawieszenie postępowania do czasu wypowiedzenia się parlamentu w przedmiocie wniosku o wyrażenie zgody. Może to nastąpić wyjątkowo w wypadku, gdy procedura rozpoznania wniosku przez Sejm lub Senat przedłuża się znacznie, powodując długotrwałą niemożność wykonywania czynności procesowych (tak trafnie R. S. Stefański, Karnoprocesowe, s. 19; odmiennie S. Iwanicki, Immunitet parlamentarny jako przyczyna zawieszenia postępowania karnego, Prok. i Pr. 1999, Nr 10, s. 7).

Nb 7

7. Umorzenie postępowania z powodu braku zezwolenia nie stanowi przeszkody do ponownego wszczęcia postępowania (po uzyskaniu wymaganego zezwolenia).

Nb 8

8. Uzyskanie zezwolenia na ściganie obejmuje swoim zakresem jedynie odpowiedzialność karną sensu stricto, a więc odpowiedzialność, której podlega sprawca zbrodni lub występku, na zasadach określonych w KK lub za przestępstwa skarbowe na podstawie KKS. Tym samym komentowanego przepisu nie stosuje się wobec osoby poddanej postępowaniu lustracyjnemu (por. uwagi poczynione przez SN na podstawie art. 54 ProkU, uchw. SN z 23.3.2011 r., I KZP 31/10, OSNKW 2011, Nr. 3, poz. 23).

Nb 9

9. Zgodnie z art. 8 KPW art. 13 stosuje się odpowiednio w postępowaniu w sprawach o wykroczenia.

Art. 14. [Zasada skargowości]

§ 1. Wszczęcie postępowania sądowego następuje na żądanie uprawnionego oskarżyciela lub innego uprawnionego podmiotu.

§ 2. Odstąpienie oskarżyciela publicznego od wniesionego oskarżenia nie wiąże sądu.

Nb 1

1. Przepis § 1 normuje zasadę skargowości, która przeciwstawia się zasadzie postępowania z urzędu. Jest to dyrektywa, w myśl której żądanie uprawnionego podmiotu, czyli skarga, stanowi przesłankę konieczną do wszczęcia i prowadzenia postępowania oraz rozstrzygania przez sąd, albowiem sąd nie może z własnej inicjatywy wszcząć postępowania w przedmiotowej kwestii.

Nb 2

2. Brzmienie § 1 wskazuje na wąskie zastosowanie zasady skargowości, ograniczające się tylko do wszczęcia postępowania na żądanie uprawnionego (por. S. Stachowiak, Funkcje, s. 12–15; Z. Gostyński, [w:] Bratoszewski i in., Komentarz, t. I, s. 196; Grzegorczyk, Komentarz, s. 96; Hofmański i in., Komentarz, t. I, s. 150; odmiennie Murzynowski, Istota, s. 166; Cieślak, Polska procedura, s. 281). Takie ujęcie zasady skargowości nie stoi na przeszkodzie, aby odnieść ją do innych rodzajów postępowań sądowych, w szczególności do postępowania odwoławczego uruchamianego w sytuacji wniesienia skargi przez uprawniony podmiot, jak również do nadzwyczajnych środków odwoławczych, a także postępowań incydentalnych (tak Hofmański i in., Komentarz, t. I, s. 122; B. Bieńkowska, [w:] Kruszyński, Wykład, s. 46).

Nb 3

3. W doktrynie wyróżnia się skargi:

1) zasadnicze – warunkujące postępowanie zasadnicze. Zalicza się do nich akt oskarżenia, wniosek o warunkowe umorzenie postępowania (art. 336 § 1), pozew cywilny (art. 62), wniosek prokuratora o umorzenie postępowania karnego z uwagi na niepoczytalność sprawcy i zastosowanie środka zabezpieczającego (art. 324), „surogat aktu oskarżenia” (art. 341 § 2 zd. 2);

2) etapowe – uruchamiające kolejne stadia postępowania (apelacja, zażalenia na postanowienia kończące postępowania sądowe oraz nadzwyczajne środki zaskarżenia, tj. kasacja i wniosek o wznowienie postępowania);

3) incydentalne – warunkujące odpowiednie postępowania incydentalne, tj. inne niż stanowiące meritum procesu. Do skarg incydentalnych zalicza się np. zażalenie w kwestii środków zapobiegawczych, wniosek o uchylenie lub zmianę środka zapobiegawczego, wniosek o odszkodowanie za niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie (por. Cieślak, Polska procedura, s. 281; Hofmański i in., Komentarz, t. I, s. 151; B. Bieńkowska, [w:] Kruszyński, Wykład, s. 46).

Nb 4

4. Żądanie uprawnionego oskarżyciela może pochodzić od oskarżyciela i od „innego uprawnionego podmiotu”. Pojęcie „oskarżyciel” obejmuje oskarżyciela publicznego, prywatnego i oskarżyciela posiłkowego. Natomiast pod pojęciem „inny uprawniony podmiot” kryją się organy państwowe określone w rozp. Min. Sprawiedliwości z 13.6.2003 r. w sprawie określenia organów uprawnionych obok Policji do prowadzenia dochodzeń oraz organów uprawnionych do wnoszenia i popierania oskarżenia przed sądem pierwszej instancji w sprawach podlegających rozpoznaniu w postępowaniu uproszczonym, jak również zakresu spraw zleconych tym organom (Dz.U. Nr 108, poz. 1019 ze zm.). Zgodnie z jego treścią w sprawach podlegających rozpoznaniu w postępowaniu uproszczonym dochodzenie na podstawie art. 325d, obok Policji, mogą prowadzić również: organy Inspekcji Handlowej, organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej, urzędy skarbowe i inspektorzy kontroli skarbowej oraz Prezes Urzędu Regulacji Telekomunikacji i Poczty, w warunkach określonych w przepisach ww. rozporządzenia.

Nb 5

5. W sprawach ściganych z oskarżenia prywatnego uprawnionym oskarżycielem prywatnym są obok pokrzywdzonego osoby mogące działać za niego (art. 51 § 2 i 3 i art. 52 § 1).

Nb 6

6. Żądanie uprawnionego oskarżyciela lub innego uprawnionego podmiotu pełni podwójną funkcję. Po pierwsze – inicjuje postępowanie sądowe. Po wtóre – zakreśla ramy zainicjowanego postępowania w sensie:

1) pozytywnym – sąd jest zobowiązany do rozpoznania sprawy w pełnym zakresie, co oznacza niedopuszczalność pozostawienia części sprawy bez rozpoznania;

2) negatywnym – sąd nie może orzekać o tym, co nie jest objęte żądaniem (por. Cieślak, Polska procedura, s. 283).

Trafnie tę myśl oddaje teza wyr. SN z 21.9.2006 r. (V KK 10/06, OSNwSK 2006, poz. 1785), stwierdzająca, że granice procesu zakreśla zdarzenie faktyczne, które oskarżyciel opisał w akcie oskarżenia w formie zarzutu, podając także naruszony, jego zdaniem, przepis ustawy karnej. Sąd nie jest przy tym związany ani samym opisem, ani też kwalifikacją prawną tego czynu wskazaną przez oskarżyciela, wiąże go natomiast czyn jako zdarzenie faktyczne i tegoż granic przekroczyć już nie może. Stąd też wyjście poza ramy oskarżenia mogłoby nastąpić, tylko wtedy gdyby w grę wchodziło przyjęcie – oprócz znamion czynu zarzucanego w akcie oskarżenia – ponadto innych zdarzeń lub znamion czynu w stosunku do czynu zarzucanego (rozszerzenie jego zakresu), albo zastąpienie go zupełnie innymi znamionami. Nie może natomiast być mowy o wyjściu poza granice oskarżenia wówczas, gdy w wyniku postępowania dowodowego i dokonywanych ustaleń sąd przyjmie węższy zakres znamion czynu, niż to zarzucono w akcie oskarżenia, eliminując znamiona lub łagodząc ich postać. Zob. też wyr. SN z 17.5.2011 r., III KK 96/11, niepubl.

Nb 7

7. W świetle orzecznictwa SN związanie sądu granicami aktu oskarżenia w sensie pozytywnym przejawia się tym, że sąd i instancji ma obowiązek rozpoznać czyn oskarżonego w granicach wskazanych w akcie oskarżenia, a jeśli w wyniku postępowania dowodowego ogranicza rozmiary tego czynu, to – stosownie do treści art. 424 § 1 pkt 1 – ma obowiązek wykazać, dlaczego tak uczynił. Zatem nie wystarczy tylko uzasadnić rozmiary czynu przypisanego, lecz należy także wykazać w uzasadnieniu wyroku, dlaczego w pozostałym zakresie (różnica między czynem przypisanym a zarzucanym) sąd nie uznał winy oskarżonego za udowodnioną (zob. wyr. SN z 2.10.1978 r., II KR 188/78, OSNKW 1979, Nr 4, poz. 47).

Nb 8

8. Wielokrotnie SN podkreślał tezę, że – zgodnie z zasadą skargowości – sąd nie może wyjść poza granice oskarżenia i musi rozpoznawać sprawę w pełnej rozciągłości (por. post. SN z 13.1.1973 r., IV Kz 255/72, OSNPG 1973, Nr 3, poz. 29; wyr. SN z 14.7.1977 r., III KR 170/77, OSNPG 1977, Nr 11, poz. 117). Wyjście poza granice oskarżenia polega na orzekaniu poza jego podstawą faktyczną, a nie poza wskazaną w oskarżeniu podstawą prawną odpowiedzialności karnej. Jeśli zatem sąd orzekający inaczej niż oskarżyciel postrzega zakres i przesłanki odpowiedzialności karnej oskarżonego za popełnienie zarzuconego mu czynu, to oczywiste jest, że pociągnie to konieczność zastosowania odmiennej kwalifikacji prawnej czynu przypisanego, co zwykle łączy się również z odmiennym określeniem czynności wykonawczej przestępstwa. Nie dowodzi zatem jeszcze wyjścia poza granice oskarżenia rozbudowanie określenia czynności sprawczej w opisie czynu przypisanego oskarżeniu („... wprowadził w błąd... doprowadzając do niekorzystnego rozporządzenia...”), w porównaniu z określeniem użytym w opisie czynu zarzuconego („...przedłożył pisemne oświadczenie zawierające nieprawdę...”) (zob. wyr. SN z 20.9.2002 r., V KKN 112/01, OSProk. i Pr. 2003, Nr 2, poz. 1).

Ponadto wyjście poza ramy oskarżenia nastąpi zawsze w sytuacji przyjęcia – oprócz znamion czynu zarzuconego w akcie oskarżenia – jeszcze innych zdarzeń lub znamion czynu, aniżeli tych wskazanych w czynie zarzuconym. Skutkuje to bowiem takim rozszerzeniem zakresu oskarżenia, które będzie równoznaczne ze stwierdzeniem, iż in concreto sąd – wbrew rygorom zasady skargowości – orzekł poza podstawą faktyczną aktu oskarżenia, a więc w istocie co do innego, niż ten zarzucony, czynu (zob. post. SN z 24.4.2007 r., IV KK 58/07, OSNwSK 2007, Nr 1, poz. 924).

Nb 9

9. Ramy postępowania są określane przez zdarzenia faktyczne opisane w oskarżeniu, a nie przez poszczególne elementy tego opisu. Zasada skargowości nie ogranicza sądu w ustaleniach wszystkich cech faktycznych oraz oceny prawnej rozpoznanego czynu. w takim razie należy zgodzić się z poglądem, że sądu nie wiąże ani opis czynu, ani nadana mu w oskarżeniu kwalifikacja prawna. Dlatego też nie jest wyjściem poza ramy oskarżenia takie działanie, w którym sąd w wyniku przeprowadzonego przewodu sądowego ustali, że rozpoznawane przez niego zdarzenie miało miejsce w innym czasie, niż to przyjął akt oskarżenia. Ustalenie bowiem możliwie dokładnej daty popełnienia przestępstwa jest nie tylko prawem, ale i obowiązkiem sądu (zob. wyr. SN z 22.4.1986 r., IV KR 129/86, OSNPG 1986, Nr 1, poz. 167). Również nie stanowi wyjścia poza ramy oskarżenia przyjęcie w trakcie przewodu sądowego odmiennych ustaleń faktycznych, niż przyjęto w akcie oskarżenia, w zakresie:

1) przyjęcia innego okresu popełnienia przestępstwa znęcania się (art. 207 § 1 KK), jeżeli czas popełnienia zarzucanego oskarżonemu przestępstwa wieloczynowego wynika z błędnego ustalenia zawartego w akcie oskarżenia (zob. wyr. SN z 11.5.1984 r., Rw 262/84, OSNKW 1985, Nr 1–2, poz. 10);

2) dokonania w wyroku pewnych ustaleń faktycznych odmiennie, niż to zostało przyjęte w akcie oskarżenia (zob. wyr. SN z 17.11.1972 r., II KR 162/72, OSNKW 1973, Nr 4, poz. 46; post. SN z 12.1.2006 r., II KK 96/05, OSNwSK 2006, Nr 1, poz. 132);

3) określenia wartości i liczby przedmiotu przestępstwa (zob. wyr. SN z 17.11.1972 r., II KR 162/72, OSNKW 1973, Nr 4, poz. 46);

4) ustosunkowania się do okoliczności decydującej o surowszej kwalifikacji prawnej (zob. wyr. SN z 17.7.1973 r., V KRN 264/73, OSNKW 1973, Nr 12, poz. 163);

5) przyjęcia zachowania się i sposobu działania poszczególnych sprawców, albowiem „tożsamości zdarzenia” nie może wyłączać okoliczność, iż postępowanie dowodowe doprowadzi do ustalenia, że nie wszystkie osoby zachowały się tak, jak im poprzednio zarzucono, że rola tych osób w tym samym zdarzeniu była zróżnicowana i może podlegać różnym ocenom prawnym (zob. wyr. SN z 23.9.1994 r., II KRN 173/94, OSNKW 1995, Nr 1–2, poz. 9 wraz z glosą J. Satki, Pal. 1995, Nr 7–8, s. 227 i n.; post. SN z 30.8.2001 r., V KKN 111/01, Legalis).

Nb 10

10. Również nie narusza tożsamości czynu powiązanie czynności sprawczej przestępstwa skutkowego popełnionego przez zaniechanie z innym obowiązkiem oskarżonego niż wskazany w czynie zarzuconym. Sąd może zatem przyjąć w wyroku, że przestępstwo takie zostało popełnione przez zaniechanie innego, niż określony w zarzucie aktu oskarżenia, obowiązku, jeśli tylko był on prawnym, szczególnym obowiązkiem zapobiegnięcia określonemu skutkowi, ciążącym na oskarżonym – art. 2 KK (zob. post. SN z 5.2.2002 r., V KKN 473/99, OSNKW 2002, Nr 5–6, poz. 34 wraz z glosą aprobującą M. Król-Bogumilskiej, OSP 2002, Nr 11, poz. 146).

Nb 11

11. Wyjątkami od zasady skargowości są: wznowienie postępowania w wypadkach określonych w art. 439 § 1 oraz art. 542 § 3; wydanie wyroku łącznego (art. 570); podjęcie postępowania warunkowo umorzonego (art. 549); postępowanie w przedmiocie odtworzenia zaginionych lub zniszczonych akt (rozdział 18); zasądzenie odszkodowania na rzecz pokrzywdzonego w trybie art. 415 § 5 (por. Waltoś, Proces, s. 273).

Nb 12

12. Zgodnie z treścią § 2 sąd nie jest związany odstąpieniem oskarżyciela publicznego od wniesionego oskarżenia. Nie wiąże go również modyfikacja aktu oskarżenia. Poza tym odstąpienie prokuratora od oskarżenia nie stanowi ujemnej przesłanki procesowej i nie wiąże sądu; sąd zawsze ma obowiązek zbadać podstawy prawne i faktyczne takiego odstąpienia (por. S. Stachowiak, Glosa do wyroku SN z 9.7.1997 r., V KKN 67/97, Prok. i Pr. 1998, Nr 7–8, s. 87; wyr. SN z 6.2.2008 r., V KK 265/07, Prok. i Pr. 2008, Nr 5, poz. 17, s. 12). Dzieje się tak dlatego, że oskarżyciel publiczny traci władztwo nad skargą z chwilą skierowania aktu oskarżenia do sądu. Decyzja co do przyszłości procesu leży w gestii sądu, który może umorzyć postępowanie, ale również może je kontynuować. Ten pogląd jest następstwem faktu, że skarga jest konieczna do zainicjowania postępowania, a nie do jego kontynuowania (por. Cieślak, Polska procedura, s. 286; Z. Gostyński, [w:] Bratoszewski i in., Komentarz, t. I, s. 199).

Nb 13

13. Skarga zakreśla ramy postępowania sądowego. Po jej wniesieniu prokurator traci uprawnienia do modyfikowania zarówno opisu, jak i kwalifikacji prawnej zarzucanego czynu. Może jedynie albo odstąpić od oskarżenia (art. 14 § 2 KPK), albo złożyć wniosek o zmianę opisu lub kwalifikacji prawnej czynu, jednak pod warunkiem niewykroczenia poza zakres tożsamości czynu wyznaczony zdarzeniem faktycznym, stanowiącym podstawę faktyczną oskarżenia. Zdarzenie faktyczne, opisane i opatrzone kwalifikacją prawną jako czyn przestępczy, wyznacza granice i przedmiot procesu. w wypadku zmieniającej się sytuacji prokurator związany zasadą legalizmu ma obowiązek składania wniosku do sądu, będącego gospodarzem sprawy, o zmianę opisu czynu, o zmianę jego kwalifikacji prawnej, zaś w szczególnych sytuacjach – nakazuje mu wręcz odstąpić od oskarżenia (zob. wyr. SN z 2.12.2005 r., IV KK 98/05, OSNKW 2006, Nr 4, poz. 36). Nie można zaakceptować poglądu wysnutego przez Sąd Najwyższy na gruncie KPK z 1969 r., zgodnie z którym „jeżeli na rozprawie prokurator zmienił pierwotną ocenę prawną czynu zawartą w akcie oskarżenia, to przedmiotem postępowania jest kwestia odpowiedzialności karnej oskarżonego za zarzucany czyn w ramach nowej oceny prawnej, a nie według kwalifikacji prawnej wskazanej w akcie oskarżenia”. Tak jak wcześniej zostało to powiedziane, prokurator nie dysponuje samodzielnym prawem umożliwiającym mu zmodyfikowanie zarzutu określonego w akcie oskarżenia (którego jest autorem) w toku rozprawy głównej (o istnieniu tego prawa pisze S. Stachowiak, zob. Glosa do wyr. SN z 12.6.1996 r., II KKN 25/96, Prok. i Pr. 1997, Nr 6, s. 101), lecz winien złożyć stosowny wniosek do sądu, jako gospodarza sprawy. Prokurator zaś z chwilą wniesienia aktu oskarżenia staje się stroną postępowania, traci tym samym uprawnienia „władcze” w zakresie dysponowania aktem oskarżenia. Potwierdzeniem wyrażonej tezy jest przepis art. 413 § 1 pkt 4 KPK wskazujący, że wyrok powinien zawierać przytoczenie opisu i kwalifikacji prawnej czynu, którego popełnienie oskarżyciel zarzucił oskarżonemu. To uprawnienie prokuratora istnieje przy formułowaniu aktu oskarżenia (art. 332 § 1 pkt 2–4). Należy wszakże podkreślić, że umorzenie postępowania możliwe jest jedynie wówczas, gdy ujawnią się jego przyczyny. Odstąpienie oskarżyciela publicznego od oskarżenia nie jest samoistną podstawą umorzenia (zob. także wyr. SN z 7.4.1994 r., II KRN 18/94, OSNKW 1994, Nr 5–6, poz. 35 wraz z glosą K. Woźniewskiego, Pal. 1995, Nr 11–12, s. 231). Powyższe zapatrywanie przyjęło również orzecznictwo, które podkreśla, że odstąpienie oskarżyciela publicznego od oskarżenia nie wiąże sądu, dodając jednocześnie, iż art. 14 § 2 należy odczytywać w kontekście art. 414 § 1 zd. 2, statuującego obowiązek wydania wyroku uniewinniającego w razie stwierdzenia okoliczności wymienionych w art. 17 § 1 pkt 1, a więc m.in. wówczas, gdy dane zdarzenie nie miało miejsca lub czynu nie popełniła dana osoba (por. wyr. SN z 7.4.1994 r., II KRN 18/94, OSNKW 1994, Nr 5–6, poz. 35; wyr. SN z 28.12.1976 r., VI KRN 286/76, OSNKW 1977, Nr 3, poz. 25; post. SA w Warszawie z 12.11.1996 r., II AKa 298/96, OSProk. i Pr. 1997, Nr 6, poz. 25).

Nb 14

14. Regulacja § 2 odnosi się jedynie do oskarżyciela publicznego. Toteż odstąpienie przez oskarżyciela prywatnego (art. 496) bądź posiłkowego (art. 57 § 2) od skargi powoduje umorzenie postępowania przez sąd, chyba że prokurator wcześniej do niego wstąpi (art. 57 § 2 i art. 60 § 1).

Nb 15

15. Komentowany przepis – zgodnie z art. 8 KPW – ma odpowiednie zastosowanie w postępowaniu w sprawach o wykroczenia.

Art. 15. [Uprawnienia Policji]

§ 1.[3] Policja i inne organy w zakresie postępowania karnego wykonują polecenia sądu i prokuratora oraz prowadzą pod nadzorem prokuratora śledztwo lub dochodzenie w granicach określonych w ustawie.

§ 2.[4] Wszystkie instytucje państwowe i samorządowe są obowiązane w zakresie swego działania do udzielania pomocy organom prowadzącym postępowanie karne w terminie wyznaczonym przez te organy.

§ 3.[5] Osoby prawne lub jednostki organizacyjne niemające osobowości prawnej inne niż określone w § 2, a także osoby fizyczne są obowiązane do udzielenia pomocy na wezwanie organów prowadzących postępowanie karne w zakresie i w terminie przez nie wyznaczonym, jeżeli bez tej pomocy przeprowadzenie czynności procesowej jest niemożliwe albo znacznie utrudnione.

Nb 1

1. Przepis § 1 określa obowiązki i uprawnienia procesowe Policji, a także innych organów, wskazując przy tym na ustawowe ograniczenie uprawnień tych organów do ram określonych w ustawie.

Nb 2

2. Prokurator w postępowaniu przygotowawczym, zaś sąd w postępowaniu jurysdykcyjnym, są gospodarzami na różnych etapach postępowania karnego. Oznacza to, że oba organy są uprawnione do wydawania poleceń Policji, która z kolei ma obowiązek je wykonać. Policja jest związana poleceniami wydawanymi przez sąd i prokuratora. Nie jest to podległość służbowa, lecz procesowa podległość organu pomocniczego.

Nb 3

3. Zgodnie z art. 93 § 4 w wypadkach określonych w ustawie sąd oraz prokurator wydają polecenia Policji lub innym organom. Zakres uprawnień Policji określa art. 311, który w § 2 stwierdza, że prokurator może powierzyć Policji przeprowadzenie śledztwa w całości lub w określonym zakresie albo dokonanie poszczególnych czynności śledztwa, przy czym w wypadkach określonych w art. 309 pkt 2 i 3 można powierzyć Policji jedynie dokonanie poszczególnych czynności śledztwa (art. 311 § 2). Uprawnienie prokuratora określone w art. 309 pkt 2 ulega ograniczeniu przez pkt 3 który wskazuje, iż powierzenie nie może obejmować czynności:

a) związanych z przedstawieniem zarzutów,

b) zmianą lub uzupełnieniem postanowienia o przedstawieniu zarzutów oraz

c) zamknięciem śledztwa.

Jednak w przypadkach niecierpiących zwłoki (art. 308 § 2) Policja może przesłuchać osobę podejrzaną o popełnienie przestępstwa w charakterze podejrzanego przed wydaniem postanowienia o przedstawieniu zarzutów, jeżeli zachodzą warunki do sporządzenia takiego postanowienia, z konsekwencjami przewidzianymi w art. 308 § 3 i 4. Zob. uwagi do art. 311.

Nb 4

4. Przez pojęcie „inne organy” należy rozumieć organy prowadzące postępowanie przygotowawcze bądź organy wykonujące określone czynności w tym postępowaniu. Wedle art. 312 uprawnienia Policji przysługują także organom Straży Granicznej, Służby Celnej, ABW oraz CBA, w zakresie ich właściwości, a także innym organom przewidzianym w przepisach szczególnych (§ 2 pkt 2).

Nb 5

5. Termin „polecenie” określa rodzaj czynności procesowej innej niż orzeczenie i zarządzenie (art. 93 § 3), które jest imperatywnym określeniem woli wydawanej podmiotom podwładnym (por. Grzegorczyk, Komentarz, s. 102; K. Woźniewski, Polecenie sądu jako forma ingerencji w postepowanie przygotowawcze (aspekty formalne), [w:] Czynności dochodzeniowo-śledcze i działania operacyjne Policji a rola sądu w postępowaniu przygotowawczym, Szczytno 2008, s. 55–56). Polecenie wydawane przez sąd i prokuratora zobowiązuje Policję i inne organy tylko w zakresie postępowania karnego. Do tego rodzaju czynności procesowych zalicza się m.in. przeszukanie (art. 220), wydanie rzeczy (art. 217 § 1 w zw. z § 3), zatrzymanie osoby (art. 247).

Nb 6

6. Zgodnie z art. 326 § 1 prokurator sprawuje nadzór nad postępowaniem przygotowawczym w zakresie, w jakim go sam nie prowadzi, a także nad postępowaniem sprawdzającym, prowadzonym na podstawie art. 307. Oprócz tego może on wydawać postanowienia, zarządzenia lub polecenia oraz zmieniać i uchylać postanowienia i zarządzenia wydane przez prowadzącego postępowanie.

Nb 7

7. W razie niewykonania przez organ niebędący prokuratorem polecenia wydanego przez prokuratora sprawującego nadzór, na jego żądanie, przełożony funkcjonariusza wszczyna postępowanie służbowe; o wyniku postępowania informuje się prokuratora (zob. uwagi do art. 326 § 4).

Nb 8

8. Paragraf 2 zobowiązuje wszystkie instytucje państwowe, samorządowe i społeczne w zakresie swego działania do udzielania pomocy organom prowadzącym postępowanie karne w terminie wyznaczonym przez te organy. Nie jest to termin instrukcyjny, gdyż jego niedochowanie będzie dawało podstawę zastosowania sankcji z art. 287 § 1 w zw. z art. 285 § 1. Kara pieniężna będzie zastosowana za bezpodstawne nieudzielenie pomocy. Pomoc, o jakiej mowa w § 2, ogranicza się wyłącznie do zakresu prowadzonego postępowania karnego (zarówno na etapie postępowania przygotowawczego, jak i sądowego). Prośba o udzielenie pomocy może przybrać formę ustną lub pisemną.

Nb 9

9. Pomoc, o jakiej mowa w § 2, nie może przekraczać zakresu działania danych instytucji. Odmowa udzielenia pomocy skutkuje tym, że w zależności od etapu postępowania karnego sąd bądź prokurator zawiadamiają o takim uchybieniu organ powołany do nadzoru nad daną jednostką organizacyjną, zaś w razie potrzeby także organ kontroli. Policja powiadamia prokuratora o ujawnionych przez siebie uchybieniach (art. 19 § 1).

Nb 10

10. Nie można bowiem zrezygnować z dowodu, który sąd rozpoznający sprawę uznał za niezbędny do jej prawidłowego rozstrzygnięcia tylko na tej podstawie, że instytucja państwowa nie chce udostępnić znajdujących się w jej posiadaniu dokumentów, które przecież nie były objęte tajemnicą państwową (zob. wyr. SN z 30.9.1982 r., I KR 228/82, OSNPG 1983, Nr 4, poz. 47).

Nowela do KPK z 9.5.2007 r. (Dz.U. Nr 99, poz. 664) wprowadziła obowiązek udzielenia pomocy organom prowadzącym postępowanie karne w zakresie i terminie przez nie wyznaczonym przez osoby prawne lub jednostki organizacyjne niemające osobowości prawnej inne niż określone w § 2 (np. instytucje społeczne) oraz osoby fizyczne. Takie rozwiązanie ma – zgodnie z wolą ustawodawcy – pozwolić organowi procesowemu m.in. skutecznie żądać informacji mających znaczenie dla postępowania karnego, np. od dyrektora szpitala o fakcie i terminie hospitalizacji danej osoby. Wątpliwość wzbudza możliwość zastosowania sankcji pieniężnej wobec instytucji społecznej, która po powyższej noweli znalazła się w ramach katalogu podmiotów z § 3, przy jednoczesnym braku nowelizacji art. 19 § 1. Wydaje się, że wobec przedstawiciela instytucji społecznej możliwym będzie zastosowanie art. 285 § 1 w zw. z art. 287 § 1, gdy ten podmiot bezpodstawnie uchyla się od udzielenia pomocy w wyznaczonym terminie bądź nie dochował wyznaczonego terminu.

Nie jest też wykluczone zastosowanie wobec instytucji społecznej przepisu art. 19. Będzie to jedynie możliwe, gdy nie zostaną nieudzielone wyjaśnienia w wyznaczonym terminie.

Nieudzielenie pomocy przez osobę fizyczną pozwala na zastosowanie wobec niej art. 285 § 1 w zw. z art. 287 § 1.

Nb 11

11. Zgodnie z art. 8 KPW przepis art. 15 § 2 stosuje się odpowiednio w postępowaniu w sprawach o wykroczenia.

Art. 16. [Zasada informacji]

§ 1. Jeżeli organ prowadzący postępowanie jest obowiązany pouczyć uczestników postępowania o ciążących obowiązkach i o przysługujących im uprawnieniach, brak takiego pouczenia lub mylne pouczenie nie może wywoływać ujemnych skutków procesowych dla uczestnika postępowania lub innej osoby, której to dotyczy.

§ 2. Organ prowadzący postępowanie powinien ponadto w miarę potrzeby udzielać uczestnikom postępowania informacji o ciążących obowiązkach i o przysługujących im uprawnieniach także w wypadkach, gdy ustawa wyraźnie takiego obowiązku nie stanowi. W razie braku takiego pouczenia, gdy w świetle okoliczności sprawy było ono nieodzowne, albo mylnego pouczenia, stosuje się odpowiednio § 1.

Nb 1

1. Przepis reguluje prawo uczestników procesu do domagania się od organów procesowych, we wszystkich stadiach postępowania, informacji o przysługujących im prawach i ciążących obowiązkach. Jest ono określane w doktrynie mianem zasady informacji procesowej (por. Hofmański i in., Komentarz, t. I, s. 165) bądź prawnej (por. Grzegorczyk, Komentarz, s. 104) lub też zasadą lojalności procesowej (por. B. Bieńkowska, [w:] Kruszyński, Wykład, s. 106) albo zasadą rzetelnego (uczciwego) procesu (por. Waltoś, Proces, s. 327–328; K. Marszał, Proces karny, s. 66). Trafnie podkreśla się, że funkcjonowanie zasady informacji procesowej jest związane z dyrektywą zachowania lojalności wobec stron i innych uczestników postępowania karnego, w szczególności z prawem do rzetelnego procesu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP oraz art. 6 ust. 1 EKPCz) (por. Hofmański i in., Komentarz, t. I, s. 165).

Nb 2

2. Zasada informacji procesowej jest jednym z filarów rzetelnego procesu, o którym mowa jest w art. 6 EKPCz, albowiem zgodnie z ust. 3 lit. a tegoż przepisu każdy oskarżony o popełnienie czynu zagrożonego karą ma co najmniej prawo do niezwłocznego otrzymania szczegółowej informacji, w języku dla niego zrozumiałym, o istocie i przyczynie skierowanego przeciwko niemu aktu oskarżenia. Zakres powyższego przepisu należy oceniać zwłaszcza w świetle bardziej ogólnego prawa do rzetelnego rozpatrzenia sprawy gwarantowanego przez art. 6 ust. 1 EKPCz. Dostarczenie pełnej, szczegółowej informacji dotyczącej zarzutów przeciwko oskarżonemu oraz kwalifikacji prawnej, którą sąd mógł przyjąć w danej sprawie, stanowi podstawowy warunek rzetelności postępowania (por. decyzja ETPCz z 22.10.2002 r., w sprawie Nr 58625/00 Sassyn przeciw Polsce; raport z 16.3.1989 r., w sprawie Nr 10959/84 Chichilian i Ekindjian przeciw Francji, Series A. 162-B, § 65–71; raport z 21.2.1995 r., w sprawie Nr 8490/97 De Salvador Torres przeciw Hiszpanii, DR 22/140). Zasada ta jest powiązana z prawem do procesu kontradyktoryjnego, które to prawo oznacza, że stronom należy przyznać możliwość uzyskiwania informacji i odniesienia się do przedstawionych uwag i przytoczonych dowodów przez drugą stronę. Co do zasady – zdaniem ETPCz – informacja powinna być przekazana na piśmie. Jednakże powyższe nie jest niezbędne, jeżeli oskarżony został w wystarczającym zakresie poinformowany ustnie lub zrezygnował z prawa do informacji pisemnej (por. wyr. ETPCz z 19.12.1989 r., w sprawie Nr 9783/82 Kamasiński przeciw Austrii, A. 168, § 79–81). Jednocześnie ETPCz podkreślił, iż informacja musi rzeczywiście dotrzeć do zainteresowanego. Nie wystarczy przy tym prawne domniemanie doręczenia (por. decyzja z 11.5.1988 r., w sprawie Nr 10889/84 C. przeciw Włochom, DR 56/40). Ponadto informacja musi być przekazana w języku, jaki jest zrozumiały dla oskarżonego. Dlatego też stosowne organy muszą zapewnić tłumaczenie w odpowiednim zakresie, chyba że są w stanie udowodnić, iż oskarżony w wystarczającym stopniu posługuje się językiem, w jakim informacja została sformułowana (wyr. ETPCz z 19.12.1989 r., w sprawie Nr 10964/84 Brozicek przeciw Włochom, A. 167, § 41; zob. szerzej M. A. Nowicki, Europejska Konwencja Praw Człowieka. Wybór orzecznictwa, Warszawa 1999, s. 285–288).

Nb 3

3. W śledztwie organem obarczonym zasadą informacji procesowej jest z reguły prokurator. w razie jednak powierzenia prowadzenia śledztwa Policji w całości lub w ustalonym zakresie albo dokonania poszczególnych czynności śledztwa obowiązek pouczenia przechodzi na ten organ. Zdaniem S. Stachowiaka jest to rezultatem przyjętego przez ustawodawcę rozwiązania, że pouczenie nie wymaga formy postanowienia. Z kolei w dochodzeniu obowiązek pouczenia spoczywa na organie państwa prowadzącym dane dochodzenie. Z racji jednak sprawowanego przez prokuratora nadzoru nad prowadzonymi dochodzeniami, na nim spoczywa także obowiązek troski o pełne respektowanie przez organ dochodzeniowy tejże zasady (zob. S. Stachowiak, Zakres, s. 7 i n.).

Nb 4

4. Przez pojęcie „uczestnicy postępowania” należy rozumieć strony, przedstawicieli procesowych stron oraz osobowe źródła dowodowe. Z uwagi na fakt, iż ustawa nie wyłącza w komentowanym przepisie z katalogu uczestników postępowania przedstawicieli stron wykonujących swoją funkcję zawodowo, wobec nich również obowiązuje zasada informacji procesowej.

Nb 5

5. Nie można zgodzić się z poglądem, że obowiązek organu procesowego sprowadza się do udzielenia informacji niezbędnej (por. B. Bieńkowska, [w:] Kruszyński, Wykład, s. 106). Przekazywana informacja musi obejmować zarówno to, co wynika z przepisów prawa, jak i obowiązki i uprawnienia wynikające z konkretnego układu procesowego, mające miejsce w określonej sprawie, lecz niewynikające z konkretnego rozwiązania normatywnego (zob. Hofmański i in., Komentarz, t. I, s. 170). Prawidłowa realizacja dyrektyw zawartych w komentowanym przepisie ma na celu niedopuszczenie do ujemnych następstw procesowych dla uczestników postępowania z racji ich nieznajomości prawa, a także eliminowanie zbędnych czynności i wiążących się z tym nakładów (zob. post. SN z 5.1.1974 r., IV Kz 267/73, OSNKW 1974, Nr 4, poz. 77).

Nb 6

6. Organ dokonujący pouczenia powinien działać z należytą starannością, czyli tak, aby można było oczekiwać, że uczestnik postępowania, do którego pouczenie jest kierowane, mógł zrozumieć jego treść (por. Z. Gostyński, [w:] Bratoszewski i in., Komentarz, t. I, s. 291; B. Bieńkowska, [w:] Kruszyński, Wykład, s. 91). Treść informacji musi być pełna, zrozumiała i należyta, zaś przekazanie pouczenia musi cechować się klarownością, tak aby osoba przeciętna mogła zrozumieć jej treść.

Nb 7

7. Należy podzielić stanowisko SN, iż w wypadku, gdy obecna podczas pouczenia strona nie zwraca się do sądu z dodatkowymi pytaniami czy wręcz z prośbą o ponowne wyjaśnienie jej dalszych ewentualnych uprawnień, sąd nie ma żadnego obowiązku zakładać, że został wadliwie zrozumiany lub też że strona nie przyswoiła sobie istotnych treści pouczenia (zob. post. SN (7) z 14.5.1997 r., V KKN 325/96, OSNKW 1997, Nr 9–10, poz. 71).

Nie ma też zatem obowiązku powtarzania treści (Z. Gostyński, Obowiązek informowania uczestników postępowania o ich obowiązkach i uprawnieniach, s. 367; tak też post. SA w Katowicach z 2.8.2006 r., II AKo 147/06, KZS 2007, Nr 1, poz. 75). Nie można też wykluczyć, że wielokrotne pouczanie strony mogłoby być odebrane jako zbędne i niestosowne (zob. post. SA w Krakowie z 20.4.1995 r., II AKz 170/95, KZS 1995, Nr 3–4, poz. 53).

Nb 8

8. Zasada informacji procesowej występuje w dwóch postaciach:

1) bezwzględnej – ustawa wymaga (obligatoryjność) pouczenia uczestnika postępowania (§ 1);

2) względnej – ustawa nie przewiduje obowiązku informowania, niemniej jednak organ prowadzący postępowanie powinien w miarę potrzeby udzielać uczestnikom postępowania informacji o ciążących obowiązkach i o przysługujących im uprawnieniach (§ 2).

Nb 9

9. Warto zaznaczyć, iż zwrot „w miarę potrzeby” nie może być interpretowany przez organ procesowy w sposób dowolny, ale musi opierać się na kryteriach obiektywnych, tj. przede wszystkim na prawdopodobieństwie nieznajomości swych uprawnień przez daną osobę. Będzie to zależało od konkretnych okoliczności sprawy, np. wykształcenia strony, poziomu intelektualnego, itp. (zob. post. SN z 17.3.1993 r., II KRN 36/93, OSNKW 1993, Nr 5–6, poz. 32 wraz z glosą A. Bulsiewicza, OSP 1994, Nr 3, s. 153 i n.; M. Cieślak, Glosa do post. SN z 14.12.1979 r., IV Kz 184/79, NP 1981, Nr 1, s. 133). Trafnie wskazuje się w orzecznictwie, że choć żaden z przepisów Kodeksu postępowania karnego nie nakłada na organ procesowy bezwzględnego obowiązku informowania osób mogących stać się uczestnikami postępowania o terminach czynności procesowych i przysługujących im uprawnieniach, to jednak taki obowiązek „w miarę potrzeby” jak ujmuje to art. 16 § 2, powinien wynikać z rozważenia obiektywnych okoliczności, które mogą doprowadzić do wniosku o potrzebie udzielenia takowych informacji. Jeżeli więc zważy się, że oskarżony jest w podeszłym wieku, mieszka samotnie, ustanowiona została wobec niego kuratela, leczył się psychiatrycznie, to zaniechanie powiadomienia o terminie rozprawy głównej osoby, pod pieczą której zostawał, nie znajduje racjonalnego uzasadnienia (wyr. SA w Lublinie z 14.9.2010 r., II AKa 176/09, niepubl.). Zatem nie jest właściwym definiowanie zwrotu „w miarę potrzeby” przez uogólnienia, tak jak starał się to czynić SN w post. z 4.8.2005 r. (II Kz 35/05, OSNwSK 2005, Nr 1, poz. 1500), odwołując się do pojęcia „kwestii powszechnie znanej”. Zaakceptowanie takiego sposobu argumentacji, świadczącego o odejściu od indywidualnych kryteriów obiektywnych, może powodować deprecjację komentowanego przepisu o charakterze gwarancyjnym.

W orzecznictwie SN zostało podkreślone, że przewidziana w § 2 powinność udzielania informacji o przysługujących uczestnikom postępowania uprawnieniach i ciążących na nich obowiązkach dotyczy tylko takich uprawnień lub obowiązków, które łączą się bezpośrednio z treścią wydawanego orzeczenia, podejmowanej decyzji czy wykonywanej czynności. Obowiązek pouczenia strony o jej uprawnieniach nie obejmuje wszelkich możliwych uprawnień, zwłaszcza odległych, uprawnień czy obowiązków uczestników postępowania, np. informacji o prawie do odszkodowania za oczywiście niesłuszne aresztowanie, udzielanej w razie doręczenia odpisu postanowienia o umorzeniu postępowania (zob. post. SN z 14.12.1979 r., IV Kz 194/79, OSNKW 1980, Nr 2, poz. 19). Ponadto, jeśli obecna podczas pouczenia strona nie zwraca się do sądu z dodatkowymi pytaniami, czy wręcz z prośbą o ponowne wyjaśnienie jej dalszych ewentualnych uprawnień, sąd nie ma żadnego obowiązku zakładać, że został wadliwie zrozumiany lub też, że strona nie przyswoiła sobie istotnych treści pouczenia (por. post. SN z 14.5.1997 r., V KKN 325/96, OSNKW 1997, Nr. 9–10, poz. 71).

10. W judykaturze panuje jednolity pogląd, że brak pouczenia lub błędne pouczenie uczestnika postępowania karnego o przysługującym mu prawie, terminie lub sposobie wniesienia środka zaskarżenia stanowi niezależną od uczestnika przyczynę niedotrzymania terminu (art. 126) i daje podstawę do jego przywrócenia (zob. post. SA w Rzeszowie z 4.8.1995 r., II AKz 109/95, OSProk. i Pr. 1996, Nr 5, poz. 18, post. SN z 1.6.2010 r., IV KZ 31/10, OSNwSK 2010, poz. 1143). Jednakże mylne pouczenie kwalifikowanego uczestnika postępowania, jakim jest prokurator, o sposobie i terminie do wniesienia środka odwoławczego, nie może być uznane za przyczynę niedotrzymania terminu od tegoż niezależną (zob. post. SA w Białymstoku z 16.1.1998 r., II AKz 4/98, OSAB 1998, Nr 1, poz. 23).

Nb 10

11. W obu postaciach zasady informacji procesowej brak pouczenia albo mylne pouczenie bądź niewystarczające (niepełne) pouczenie uczestnika postępowania karnego nie może wywoływać ujemnych skutków procesowych dla uczestnika, bądź innej osoby, której to dotyczy (zob. uchw. SN (7) z 19.3.1970 r., VI KZP 1/70, OSNKW 1970, Nr 4–5, poz. 34 wraz z glosą A. Kaftala, NP 1971, Nr 2, poz. 299; post. SN z 9.12.1977 r., 38/77, OSNKW 1978, Nr 1, poz. 14; post. SN z 18.3.2005 r., III Kz 7/05, OSNwSK 2005, poz. 603; post. SN z 21.7.2005 r., V Kz 27/05, OSNKW 2005, Nr 10, poz. 101), niemniej jednak skutki mylnego pouczenia nie mogą prowadzić do przyznania stronie takiego uprawnienia, jakiego ustawa karna w ogóle nie przewiduje (zob. post. SN z 26.2.1999 r., V Kz 12/99, OSProk. i Pr. 1999, Nr 9, poz. 6).

Nb 11

12. Należy zgodzić się z tezą, iż ranga i praktyczne znaczenie obowiązku prawidłowej informacji procesowej nakazuje przyjąć, że uchybienie procesowe uczestnika postępowania, zwłaszcza niekorzystającego z fachowej pomocy prawnej, jeżeli spowodowane zostało brakiem należytego pouczenia lub błędem pouczenia, stanowić może podstawę uchylenia zaskarżonego orzeczenia, gdy w konkretnej sytuacji obraza przez sąd stosownego przepisu procesowego mogła mieć wpływ na wynik sprawy (zob. uchw. SN z 15.7.1974 r., Kw. Pr. 2/74, OSNKW 1974, Nr 10, poz. 203).

Nb 12

13. Warto podnieść, iż sąd nie ma powinności wskazywać stronom, jakie fakty powinny być udowodnione, aby roszczenie zostało uwzględnione, czy przeciwnie – oddalone, ani wyznaczać stronom terminów do zgłaszania wniosków dowodzących takie fakty. Takie postępowanie sądu nie tylko nie mieściłoby się w powinnościach sądu lojalnego (art. 16), ale byłoby działaniem stronniczym na rzecz jednej ze stron, a przeciwko innej (zob. wyr. SA w Krakowie z 3.2.2000 r., II AKa 247/99, KZS 2000, Nr 2, poz. 23).

Nb 13

14. Zgodnie z art. 8 KPW, przepis art. 16 stosuje się odpowiednio w postępowaniu w sprawach o wykroczenia.

Art. 17. [Przesłanki procesowe]

§ 1. Nie wszczyna się postępowania, a wszczęte umarza, gdy:

1) czynu nie popełniono albo brak jest danych dostatecznie uzasadniających podejrzenie jego popełnienia,

2) czyn nie zawiera znamion czynu zabronionego albo ustawa stanowi, że sprawca nie popełnia przestępstwa,

3) społeczna szkodliwość czynu jest znikoma,

4) ustawa stanowi, że sprawca nie podlega karze,

5) oskarżony zmarł,

6) nastąpiło przedawnienie karalności,

7) postępowanie karne co do tego samego czynu tej samej osoby zostało prawomocnie zakończone albo wcześniej wszczęte toczy się,

8) sprawca nie podlega orzecznictwu polskich sądów karnych,

9) brak skargi uprawnionego oskarżyciela,

10) brak wymaganego zezwolenia na ściganie lub wniosku o ściganie pochodzącego od osoby uprawnionej, chyba że ustawa stanowi inaczej,

11) zachodzi inna okoliczność wyłączająca ściganie.

§ 2. Do chwili otrzymania wniosku lub zezwolenia władzy, od których ustawa uzależnia ściganie, organy procesowe dokonują tylko czynności nie cierpiących zwłoki w celu zabezpieczenia śladów i dowodów, a także czynności zmierzających do wyjaśnienia, czy wniosek będzie złożony lub zezwolenie będzie wydane.

§ 3. Niemożność przypisania winy sprawcy czynu nie wyłącza postępowania dotyczącego zastosowania środków zabezpieczających.

Nb 1

1. Regulacja komentowanego przepisu dotyczy określonych, relewantnych sytuacji, z którymi prawo karne procesowe łączy dopuszczalność albo niedopuszczalność postępowania bądź też wydanie merytorycznego rozstrzygnięcia w sprawie. Powyższe sytuacje są określane mianem przesłanek procesowych (szerzej co do istoty przesłanek zob. J. Haber, Pojęcie, s. 217; M. Cieślak, O przesłankach procesowych, s. 960 i n.; C. Kulesza, [w:] Kruszyński, Wykład, s. 119–134; Waltoś, Proces, s. 448–449; D. Stachurski, Spór o istotę przesłanek procesowych, s. 113 i n.). Wymienione w § 1 przesłanki procesowe są ujęte od strony negatywnej, gdyż wystąpienie którejkolwiek z nich powoduje, iż nie wszczyna się postępowania karnego, a wszczęte umarza. Warto jest zaznaczyć fakt, iż pkt 11 § 1 wskazuje, że mamy do czynienia z otwartym katalogiem przesłanek.

Nb 2

2. W literaturze wyróżnia się różne podziały przesłanek procesowych, w szczególności wyodrębnia się:

1) przesłanki ogólne – dotyczące każdego rodzaju (trybu) postępowania;

2) przesłanki szczególne – odnoszące się tylko do określonej kategorii spraw (np. wniosek o ściganie) bądź warunkujące dopuszczalność postępowania szczególnego (np. postępowanie uproszczone – art. 469 bądź postępowanie nakazowe – art. 501);

3) przesłanki pozytywne (dodatnie) – warunkują dopuszczalność postępowania, tj. jego wszczęcia i toczenia się (np. skarga uprawnionego oskarżyciela; istnienie stron; podsądność sądom polskim; istnienie stron procesowych);

4) przesłanki negatywne (ujemne) – inaczej określane jako przeszkody procesowe. Uniemożliwiają one wszczęcie i toczenie się postępowania. w razie ich ujawnienia się proces staje się niedopuszczalny (np. przedawnienie, abolicja, immunitety, zawisłość sporu);

5) przesłanki bezwzględne – warunkujące dopuszczalność postępowania w każdym układzie procesowym (np. res iudicata, przedawnienie, śmierć oskarżonego, abolicja);

6) przesłanki względne – warunkujące dopuszczalność postępowania tylko w określonym układzie procesowym (np. brak wniosku o ściganie, zezwolenia na ściganie bądź skargi uprawnionego oskarżyciela);

7) przesłanki materialne – warunki decydujące o dopuszczalności odpowiedzialności karnej, które swe źródło biorą w przepisach prawa karnego materialnego. Mogą przybierać charakter prawny (§ 1 pkt 4) bądź faktyczny (§ 1 pkt 1);

8) przesłanki formalne – warunki, które nie przesądzają o odpowiedzialności karnej, lecz warunkują proces. Czerpią swe źródło z przepisów prawa procesowego, a ich skutki bezpośrednio występują w sferze prawa procesowego (np. res iudicata, zawisłość sporu, śmierć oskarżonego, przedawnienie, niepodleganie sądom polskim, brak skargi uprawnionego oskarżyciela, brak zezwolenia na ściganie lub wniosku o ściganie);

9) przesłanki mieszane – wywodzące się z prawa karnego materialnego, a wywołujące skutki w sferze procesowej. Zdaniem niektórych przedstawicieli doktryny do tej grupy przesłanek zalicza się abolicję, przesłanki wykonania kary, tj. darowanie kary w drodze łaski lub amnestii, przedawnienie (por. B. Bieńkowska, [w:] Kruszyński, Wykład, s. 115).

Nb 3

3. W § 1 pkt 1–4 uregulowane są przesłanki mające charakter materialny. Pierwsza z nich dotyczy sytuacji, gdy czynu nie popełniono albo brak jest danych dostatecznie uzasadniających podejrzenie jego popełnienia. Odnosi się ona do sytuacji, kiedy przestępstwo nie miało miejsca bądź też brak jest dowodów w sposób dostatecznie uzasadniających fakt jego popełnienia. Należy zaakcentować, iż jest to stan braku faktycznej podstawy procesu, który powoduje niedopuszczalność wszczęcia postępowania karnego zgodnie z art. 303. Z kolei w razie wszczęcia postępowania karnego zaistnienie przesłanki z § 1 pkt 1 powoduje jego umorzenie zarówno na etapie postępowania przygotowawczego (art. 322 § 1), jak też po wniesieniu aktu oskarżenia – z uwagi na oczywisty brak faktycznych podstaw oskarżenia (art. 339 § 3 pkt 2). Należy zgodzić się z orzeczeniem SN, iż oczywisty brak faktycznych podstaw oskarżenia zachodzi między innymi w sytuacji braku jakichkolwiek dowodów świadczących o popełnieniu przez oskarżonego przypisywanego mu przestępstwa, zaś nie może być efektem oceny dowodów (zob. post. SN z 7.9.1994 r., III KRN 98/94, OSNKW 1994, Nr 11–12, poz. 72). Z kolei w przypadku pojawienia się przesłanki z § 1 pkt 1 i 2 po rozpoczęciu przewodu sądowego nie następuje już umorzenie, lecz sąd zobowiązany jest do wydania wyroku uniewinniającego (art. 414).

Nb 4

4. Zwrot „czynu nie popełniono” należy interpretować jako zupełny brak zdarzenia, jak również brak elementów czynu w zdarzeniu. Zgodnie z art. 1 KK przestępstwem może być tylko czyn, a więc zachowanie się człowieka. Trafnie stwierdza A. Zoll, że „czynami są tylko takie zachowania się, które charakteryzują się elementami pozwalającymi, zgodnie z ukształtowanym przez nasz rozwój społeczno-kulturalny systemem wartości, oprzeć odpowiedzialność karną na tym skrawku rzeczywistości, jakim jest zachowanie się człowieka” (por. A. Zoll (red.), Kodeks karny. Część ogólna, Komentarz, t. I, Kraków 2004, s. 30). Oczywiste jest, że czynem mogą być tylko uzewnętrznione zachowania człowieka, co wyraża się w prawie karnym materialnym zasadą cogitationis poenam nemo patitur, oznaczającą zakaz karania tylko za zamiar. w związku z powyższym czyn człowieka jest przejawem aktywności w stosunku do otaczającej rzeczywistości, która może znamionować się wystąpieniem określonych cech (ruch w określonym kierunku – działanie) bądź ich brakiem (brak ruchu – zaniechanie). Powyższe prowadzi do wniosku, że działanie i zaniechanie są sposobami realizacji czynu zabronionego (por. A. Zoll (red.), Komentarz, s. 78), a nie formami czynu jako takiego (por. W. Wolter, O czynie jako działaniu lub zaniechaniu przestępnym, PiP 1956, z. 5–6, s. 906 i n.; tenże, Nauka o przestępstwie, Warszawa 1973, s. 50–53; L. Kubicki, Przestępstwa popełniane przez zaniechanie, Warszawa 1956, s. 62–63).

Nb 5

5. Wyrażenie „braku danych dostatecznie uzasadniających podejrzenie popełnienia przestępstwa” oznacza brak dowodów, że popełniono czyn przestępny w ogóle, co jednocześnie nie wyklucza jego zaistnienia.

Nb 6

6. Regulacja § 1 pkt 2 zawiera drugą negatywną przesłankę procesową, odwołującą się do okoliczności, z których wynika, że „czyn nie zawiera znamion czynu zabronionego” albo „ustawa stanowi, że sprawca nie popełnia przestępstwa”. Pierwszy z terminów odnosi się do sytuacji, gdy czyn wprawdzie zaistniał, ale brak jest w nim znamion pozwalających na stwierdzenie, że mamy do czynienia z czynem zabronionym. Będzie to zachodzić w sytuacji, gdy konkretny czyn nie przejawia się atakiem na dobro prawne i naruszeniem reguł postępowania z tym dobrem. W takiej sytuacji czyn dobrem. W takiej sytuacji czyn jest pozbawiony w ogóle cechy społecznej szkodliwości. Trafnie więc przyjął SN w wyr. z 1.12.2000 r. (IV KKN 509/98, OSNKW 2001, Nr. 5–6, poz. 45), że: „nie ponosi odpowiedzialności karnej za dokonanie przestępstwa skutkowego osoba, której zachowanie nie stwarzało albo w sposób znaczący nie zwiększało niebezpieczeństwa dla dobra chronionego prawem”. Zatem jeżeli okaże się, że dany czyn w ogóle nie naraża dobra prawnokarnie chronionego, to wówczas należy uznać, że nie zawiera on znamion czynu zabronionego i podjąć decyzję o odmowie wszczęcia postępowania karnego. Brak pewności, w tej kwestii oznacza konieczność podjęcia czynności przez organy ścigania zmierzających do ustalenia, czy czyn zabroniony zaistniał, czy też nie (por. W. Daszkiewicz, Przestępność czynu jako przesłanka procesowa, PiP 1968, z. 12, s. 954–968; A. Czapigo, Umorzenie postępowania z powodu niepopełnienia czynu, Prok. i Pr. 1998, Nr 1, s. 49).

Natomiast sformułowanie „ustawa stanowi, że sprawca nie popełnia przestępstwa” obejmuje wyłączenie przestępności czynu z powodu tzw. kontratypów (np. obrona konieczna – art. 25 § 1 KK, stan wyższej konieczności – art. 26 § 1 KK, dozwolone ryzyko – art. 27 § 1 KK czy ostateczna potrzeba – art. 319 § 1 KK), czyli okoliczności uchylających bezprawność, jak również okoliczności wyłączających winę, np. stan wyższej konieczności (art. 26 § 2 KK), błąd co do okoliczności wyłączających znamię czynu zabronionego (art. 28 § 1 KK), błąd co do kontratypu lub okoliczności wyłączającej winę (art. 29 KK), błąd co do bezprawności (art. 30 KK), działanie na rozkaz (art. 318 KK) oraz niepoczytalność (art. 31 § 1 KK). Zaznaczenia wymaga fakt, iż zgodnie z regulacją § 3 komentowanego artykułu niemożność przypisania winy sprawcy czynu nie wyłącza postępowania dotyczącego zastosowania środków zabezpieczających (zob. uwagi do art. 324). Pomijając powyższe, KK stwierdza, że sprawca nie popełnia przestępstwa również w następujących sytuacjach:

1) posiadanie przez obywatela polskiego obywatelstwa innego państwa połączonego z zamieszkiwaniem na jego terytorium jest okolicznością wyłączającą przestępstwo przyjęcia obowiązków wojskowych w obcym wojsku lub obcej organizacji wojskowej (art. 141 § 3 KK),

2) zachodzą okoliczności wyłączające przestępność czynu polegającego na nieudzieleniu pomocy (art. 162 § 2 KK),

3) zachodzą okoliczności wyłączające odpowiedzialność za zniesławienie (art. 213 § 1 i 2 KK),

4) zachodzą okoliczności wynikające z art. 240 § 2 KK.

W postępowaniu dyscyplinarnym, toczącym się na podstawie przepisów ProkU, w wypadku konkurencji negatywnych przesłanek procesowych określonych w art. 17 § 1 pkt 1 i 2 KPK z jednej strony i negatywnej przesłanki procesowej określonej w art. 68 ProkU z drugiej strony, umorzenie postępowania dyscyplinarnego z powodu przedawnienia powinno nastąpić jedynie wówczas, gdy do chwili orzekania nie zostałyby przeprowadzone wszelkie dowody oraz nie zostałyby wyjaśnione wszystkie okoliczności pozwalające na stwierdzenie, że obwiniony nie popełnił czynu stanowiącego delikt dyscyplinarny, objęty przedstawionym mu zarzutem (zob. post. SN z 15.4.2004 r., SDI 21/04, OSNKW 2004, Nr 6, poz. 64).

Nb 7

7. Nie stanowi przestępstwa czyn zabroniony, który pozbawiony jest cechy społecznej szkodliwości. Tego rodzaju wypadek w postępowaniu karnym należy potraktować analogicznie jak wystąpienie okoliczności określonej w art. 17 § 1 pkt 2 KPK, tj. „że sprawca nie popełnia przestępstwa” (zob. wyr. SN z 25.1.2000 r., WKN 45/99, OSNKW 2000, Nr 5–6, poz. 47 wraz z glosą P. Jakubskiego, OSP 2001, Nr 7–8, poz. 119).

Nb 8

8. Sąd może umorzyć postępowanie już na posiedzeniu w trybie art. 339 § 3 pkt 1, czyli podczas wstępnej kontroli aktu oskarżenia. Trzeba jednak zauważyć, że taka możliwość zachodzi tylko wówczas, jeżeli z samej treści zgromadzonych dowodów, opisu czynu i okoliczności faktycznych przytaczanych w uzasadnieniu aktu oskarżenia jednoznacznie wynika brak znamion czynu zabronionego. Nie może być to następstwem oceny wiarygodności dowodów. Z kolei ujawnienie się przesłanki zawartej w art. 17 § 1 pkt 2 po rozpoczęciu przewodu sądowego skutkuje uniewinnieniem oskarżonego, chyba że był on niepoczytalny (art. 414 § 1 zd. 2). Zgodzić się należy z tezą SN, iż w wypadku stwierdzenia zbiegu negatywnych przesłanek procesowych, określonych w art. 17 § 1 pkt 1 i 2 oraz pkt 6 KPK, sąd w zasadzie powinien umorzyć postępowanie z uwagi na niedopuszczalność jego dalszego prowadzenia. Zasada ta nie ma jednak zastosowania wówczas, gdy zbieg tych przesłanek zostanie stwierdzony dopiero po przeprowadzeniu dowodów i wyjaśnieniu wszystkich okoliczności faktycznych. Dochodzi bowiem wówczas do zbadania podstaw odpowiedzialności oskarżonego i w takiej sytuacji sąd powinien podjąć decyzję odnoszącą się do braku tych podstaw, a więc wydać wyrok uniewinniający, a nie umarzający postępowanie z powodu przedawnienia (zob. post. SN z 3.4.2002 r., V KKN 484/00, Legalis).

Nb 9

9. Ustalenie w postępowaniu poprawczym, prowadzonym na podstawie ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich z 26.10.1982 r. (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr 33, poz. 178 ze zm.) przy odpowiednim stosowaniu przepisów KPK (art. 20 NielU), że czyn przypisany nieletniemu nie jest czynem karalnym albo zachodzi okoliczność wyłączająca bezprawność czynu powinno prowadzić do wydania wyroku uniewinniającego z uwagi na treść stosowanego art. 414 § 1 KPK w zw. z art. 20 NielU, nie zaś umarzania postępowania w oparciu o art. 21 § 2 NielU (zob. post. SN z 13.6.2002 r., V KKN 275/01, OSNKW 2002, Nr 9–10, poz. 79; podobnie P. Górecki, S. Stachowiak, Ustawa o postępowaniu w sprawach nieletnich. Komentarz, Kraków 2002, s. 153–154; A. Gaberle, M. Korcyl-Wolska, Komentarz do ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich, Gdańsk 2002, s. 201–202; Grzegorczyk, Komentarz, s. 111–112; odmiennie T. Bojarski, E. Skrętowicz, Ustawa o postępowaniu w sprawach nieletnich z komentarzem, Lublin 2002, s. 61).

Nb 10

10. Prawomocne umorzenie postępowania na podstawie art. 17 § 1 pkt 2, wobec stwierdzenia, że zarzucany podejrzanemu bądź oskarżonemu czyn nie zawiera znamion czynu zabronionego, rodzi bowiem dla rozstrzygnięcia kwestii odpowiedzialności Skarbu Państwa za szkodę poniesioną przez osobę w wyniku niewątpliwie niesłusznego tymczasowego aresztowania takie same skutki jak umorzenie postępowania na podstawie art. 17 § 1 pkt 1. Na uwagę krytyczną zasługuje pogląd o możliwym różnicowaniu znaczenia prawnego dla postępowania w przedmiocie odszkodowania i zadośćuczynienia, prawomocnych postanowień o umorzeniu postępowania karnego opartych na art. 17 § 1 pkt 1 i na art. 17 § 1 pkt 2 (por. wyr. SA w Katowicach z 14.7.2011 r., II AKa 217/11, KZS 2011, Nr. 9, poz. 110).

Nb 11

11. Umorzenie postępowania na podstawie art. 17 § 1 pkt 2, tj. gdy czyn nie zawiera ustawowych znamion czynu zabronionego albo ustawa stanowi, że sprawca nie popełnia przestępstwa, nie pozwala na orzeczenie przepadku na podstawie art. 100 KK (post. SN z 8.4.2010 r., IV KK 52/10, niepubl.).

Nb 12

12. Kolejną przesłanką jest znikoma społeczna szkodliwość czynu, która powoduje, że czyn zabroniony „nie stanowi przestępstwa” (art. 1 § 2 KK). Choć prowadzi ona do umorzenia postępowania, jednak sąd może w takim wypadku orzec przepadek (art. 39 pkt 4, art. 100 KK, zob. post. SN z 20.2.2003 r., III KKN 577/00, OSNwSK 2003, Nr 1, poz. 383). Stopień społecznej szkodliwości czynu jest oceniany przez pryzmat kryteriów ustalonych w art. 115 § 2 KK. Umorzenie postępowania przed rozprawą z uwagi na znikomą społeczną szkodliwość czynu dopuszczalne jest tylko wtedy, gdy zebrane dowody mają całkowicie jednoznaczną wymowę, a dokonanie trafnych ustaleń co do popełnienia przez oskarżonego zarzucanego czynu oraz stopnia społecznego niebezpieczeństwa tego czynu nie wymaga oceny materiału dowodowego (zob. post. SN z 4.12.2002 r., III KKN 342/00, Legalis; B. Kunicka-Michalska, z problematyki społecznej szkodliwości czynu, PPK 1998, Nr 18, s. 5 i n.) Sąd, wydając orzeczenie o umorzeniu postępowania z uwagi na brak elementu materialnego przestępstwa, powinien odnieść się do określonych ustawowo w art. 115 § 2 KK kryteriów oceny społecznej szkodliwości czynu, w szczególności postaci zamiaru i motywacji sprawcy, i w nawiązaniu do nich wykazać, dlaczego uznał, że przypisany oskarżonemu czyn charakteryzował się znikomym stopniem społecznej szkodliwości (zob. wyr. SN z 28.6.2005 r., WA 14/05, OSNKW 2005, Nr 10, poz. 96 wraz z glosą aprobującą S. M. Przyjemskiego, WPP 2006, Nr 1, s. 161, post. SN z 8.1.2008 r., V KK 416/07, OSNKW 2008, Nr 5, poz. 36).

Nb 13

13. Przesłanką o charakterze materialnym jest również „niepodleganie karze, gdy ustawa tak stanowi”. Odnosi się ona do wyjątkowych sytuacji związanych z popełnionym przestępstwem, które skutkują brakiem karalności sprawcy. Mogą one wiązać się z odstąpieniem od dokonania czynu bądź przejawiać się w zapobieżeniu skutkowi przestępstwa (art. 15 § 1 i art. 17 § 2 KK), dobrowolnym odstąpieniu od przygotowania (art. 17 § 1 KK), dobrowolnym zapobieżeniu przez współdziałającego dokonaniu czynu zabronionego (art. 23 § 1 KK), oraz w okolicznościach ujętych w części szczególnej KK, tj. w art. 131 § 1–2, art. 160 § 4, art. 169 § 1, art. 176 § 1, art. 220 § 3, art. 229 § 6, art. 230a § 3, art. 233 § 3, art. 236 § 2, art. 239 § 2, art. 240 § 3, art. 259, art. 296 § 5, art. 296a § 5, art. 297 § 3, art. 298 § 2, art. 299 § 8.

Nb 14

14. Umarzając postępowanie z powodu wyłączenia karalności czynu, sąd może orzec przepadek określony w art. 39 pkt 4 i art. 100 KK.

Nb 15

15. Śmierć oskarżonego jest negatywną przesłanką procesową o charakterze formalnym. Istota jej ujawnia się wraz z wejściem postępowania przygotowawczego w fazę in personam (por. Z. Gostyński, S. Zabłocki, [w:] Bratoszewski i in., Komentarz, t. I, s. 303). Powoduje ona umorzenie postępowania karnego w każdym jego stadium. Przy czym, jeżeli okaże się, że w dacie wyrokowania w sądzie odwoławczym jeden z oskarżonych już nie żył, to sąd ad quem winien – stosownie do art. 439 § 1 pkt 9 uchylić w tej części zaskarżony wyrok sądu I instancji i zgodnie z treścią art. 17 § 1 pkt 5 umorzyć w tym zakresie postępowanie (wyr. SN z 16.4.2008 r., IV KK 4/08, OSNwSK 2008, poz. 892).

Nb 16

16. Śmierć oskarżonego nie stoi na przeszkodzie wniesieniu kasacji na jego korzyść (art. 529), jak również wznowieniu postępowania na jego korzyść (art. 545). Zgodnie z art. 556 § 1 w razie śmierci oskarżonego prawo do odszkodowania przysługuje temu, kto wskutek wykonania kary lub niewątpliwie niesłusznego tymczasowego aresztowania utracił należne mu od uprawnionego z mocy ustawy utrzymanie bądź stale dostarczane mu przez zmarłego utrzymanie, jeżeli względy słuszności przemawiają za przyznaniem odszkodowania.

Nb 17

17. Ujemną przesłanką procesową jest przedawnienie (§ 1 pkt 6). Istotę przedawnienia stanowi upływ czasu określony w ustawie, odrębnie dla poszczególnych kategorii czynów zabronionych, który powoduje ustanie karalności i stanowi jednocześnie przeszkodę procesową do prowadzenia postępowania, gdyż więź pomiędzy przestępstwem a karą uległa przerwaniu. Także po pewnym okresie zanika celowość ścigania, a w związku z tym konieczność karania, z punktu widzenia prewencji generalnej i indywidualnej, ustaje (por. K. Marszał, Przedawnienie w prawie karnym, Warszawa 1972, s. 101 i n.). Z powyższego wynika, iż przedawnienie jest instytucją prawa materialnego, które określa skutki upływu czasu dla kwestii odpowiedzialności karnej. Zatem należy podzielić pogląd tych autorów, którzy uznają, że przedawnienie jest przesłanką procesową, mieszczącą się w grupie przesłanek materialnych (por. Waltoś, Proces, s. 453; Marszał, Proces, s. 145; tenże, Przedawnienie, s. 83 i n.; M. Cieślak, Polskie prawo karne. Zarys systemowego ujęcia, Warszawa 1994, s. 482; tenże, O przesłankach, s. 961; K. Marszał, Przedawnienie, s. 83 i n.; M. Mozgawa [w:] M. Mozgawa (red.), Prawo karne materialne. Część ogólna, Warszawa 2009, s. 480; W. Świda, Prawo karne, Warszawa 1989, s. 325; Z. Świda [w:] Z. Świda (red.), Postępowanie karne. Część ogólna, Warszawa 2008, s. 69; A. Wąsek [w:] O. Górniok, S. Hoc, M. Kalitowski, S. M. Przyjemski, Z. Sienkiewicz, J. Szumski, L. Tyszkiewicz, A. Wąsek, Kodeks karny, Komentarz, Gdańsk 2005, t. I, s. 741; A. Zoll, [w:] A. Zoll (red.), Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz, Warszawa 2007, s. 1093; M. Kulik, Glosa do postanowienia SN z dnia 27 stycznia 2011 r., I KZP 27/10, Lex/el 2011). Nie jest to jedyne stanowisko. Zdaniem innych przedstawicieli procesu karnego przedawnienie należy do przesłanek mieszanych (por. J. Tylman, [w:] Grzegorczyk, Tylman, Polskie postępowanie, s. 190; B. Bieńkowska, [w:] Kruszyński, Wykład, s. 100; W. Daszkiewicz, Prawo karne procesowe. Zagadnienia ogólne, t. I, Toruń 2000, s. 154; A. Gaberle, Leksykon polskiej procedury karnej, Gdańsk 2004, s. 239; S. Steinborn [w:] J. Grajewski (red.), Prawo karne procesowe – część ogólna, Warszawa 2009, s. 151; T. Taras, Ustawa o sprawach z oskarżenia prywatnego z dnia 2 grudnia 1960 r., jej założenia i wykładnia, Annales UMCS. Sectio G. Ius, 1962, vol. IX, s. 286 i n.) bądź stanowi przesłankę ściśle procesową (por. Hofmański i in., Komentarz, t. I, s. 184).

Nb 18

18. Zgodnie z poglądem SN postępowanie należy umorzyć w sytuacji, gdy nastąpiło przedawnienie karalności, ale tylko wtedy, gdy nie ma od razu podstaw do uniewinnienia oskarżonego z braku czynu lub braku znamion czynu jako wykroczenia albo braku winy. Umorzenie z racji przedawnienia wchodzi też zawsze w rachubę, gdyby kwestie istnienia czynu, jego znamion i odpowiedzialności wymagały dalszego dowodzenia, gdyż postępowaniu w tej materii stoi już na przeszkodzie przedawnienie karalności (zob. post. SN z 2.7.2002 r., IV KKN 264/99, Legalis). Należy podkreślić, że podstawą umorzenia postępowania w sprawach o wykroczenia, w wypadku zaistnienia warunków wymienionych w art. 45 § 1 KW, rozpoznawanych po dniu 17.10.2001 r., jest art. 5 § 1 pkt 4 KPW, nie zaś art. 17 § 1 pkt 6 KPK (zob. wyr. SN z 24.7.2002 r., II KK 89/02, OSNKW 2002, Nr 11–12, poz. 109). Przedawnienie karalności nie stoi na przeszkodzie: wniesieniu kasacji na korzyść oskarżonego (art. 529), wznowieniu postępowania na jego korzyść (art. 545 § 1 w zw. z art. 529) oraz orzeczeniu przepadku przedmiotów (art. 39 pkt 4, art. 100 KK). Ujemna przesłanka prowadzenia postępowania karnego, określona w art. 17 § 1 pkt 6 KPK, stanowi „okoliczność wyłączającą ukaranie” w rozumieniu art. 43 § 1 pkt 4 KKS. Możliwe jest zatem orzeczenie tytułem środka zabezpieczającego przepadku przedmiotów (wymienionego w art. 22 § 3 pkt 6 KKS) także w wypadku, gdy ustaleniu, że sprawca popełnił czyn zabroniony, towarzyszy stwierdzenie, iż nastąpiło przedawnienie karalności tego czynu (zob. post. SN z 30.7.2003 r., I KZP 18/02, OSNKW 2002, Nr 9–10, poz. 76 wraz z glosą A. Sakowicza, PiP 2004, z. 5, s. 117).

W wypadku uchylenia wyroku skazującego w trybie kasacji lub wznowienia postępowania, gdy nie jest możliwe uniewinnienie oskarżonego, a upłynął okres przedawnienia karalności, postępowania karnego nie wolno prowadzić i podlega ono umorzeniu na podstawie art. 17 § 1 pkt 6 (zob. wyr. SN z 1.3.2007 r., III KK 340/06, Legalis).

Nb 19

19. W art. 17 § 1 pkt 7 zostały określone dwie ściśle powiązane ze sobą przesłanki procesowe – stan rzeczy osądzonej (res iudicata) oraz zawisłość sprawy (lis pendens), które wynikają z zasady ne bis in idem, stanowiącej, że nikt nie będzie pociągany więcej niż raz do odpowiedzialności karnej za ten sam czyn zabroniony pod groźbą kary. Pierwsza przesłanka, tj. res iudicata, dotyczy sytuacji, w której wcześniej wszczęte postępowanie przeciwko tej samej osobie o ten sam czyn już wcześniej zakończyło się wydaniem prawomocnego orzeczenia (zob. A. Kaftal, Prawomocność, s. 172–259; M. Rogalski, Res iudicata, s. 105–111). Istota drugiej przesłanki, tj. lis pendens, polega na tym, że mamy do czynienia ze stanem, który charakteryzuje się pozostawaniem w toku wcześniej wszczętego postępowania przeciwko tej samej osobie w sprawie o ten sam czyn. Rozpoczyna się on z chwilą skierowania sprawy do postępowania przeciwko konkretnej osobie, tj. z chwilą postawienia tej osobie określonych zarzutów – art. 308 § 2, art. 313 § 1 (por. Z. Gostyński, S. Zabłocki, [w:] Bratoszewski i in., Komentarz, t. I, s. 308). Poprzednie postępowanie musi być zakończone prawomocnie, co oznacza, że musi zakończyć się orzeczeniem, które staje się prawomocne i z tej racji wywołuje skutek, o jakim mowa w § 1 pkt 7, gdy w drodze zwyczajnych środków zaskarżenia nie może być zaskarżalne, choćby w wyniku rozpoznawania takich środków mogłoby być jeszcze zmienione (por. Hofmański i in., Komentarz, t. I, s. 188). Za takim rozumieniem prawomocności opowiedzieli się także m.in. M. Cieślak, Polska procedura, s. 372–373; Z. Doda, Rewizja, s. 101 i n.; Z. Doda,  A. Gaberle, Kontrola odwoławcza w procesie karnym – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Komentarz, Warszawa 1997, s. 43–44; J. Grajewski, Przebieg, s. 340; W. Grzeszczyk, Kasacja w sprawach karnych. Komentarze. Piśmiennictwo. Orzecznictwo. Wzory pism, Warszawa 2001, s. 37; M. Rogacka-Rzewnicka, Kasacja w polskim procesie karnym, Warszawa 2001, s. 167; D. Szumiło-Kulczycka, Prawne warunki dopuszczalności wznowienia postępowania sądowego, [w:] A. Gaberle, S. Waltoś (red.), Środki zaskarżenia, s. 221; K. Woźniewski, [w:] J. Grajewski (red.), K. Papke-Olszauskas, S. Steinborn, K. Woźniewski, Prawo, s. 342; zob. w tej kwestii szerzej S. Steinborn, Prawomocność części orzeczenia w procesie karnym, Warszawa 2011, s. 45–66.

Nb 20

20. Trafny jest pogląd przyjmowany w orzecznictwie, iż jeśli sąd ograniczył wyrok jedynie do fragmentu czynu, to niedopuszczalne jest ponowne postępowanie o ten sam czyn (w odniesieniu do pozostałych fragmentów) z uwagi na tzw. materialną prawomocność (res iudicata) (zob. wyr. SN z 12.2.1975 r., I KR 226/74, PiP 1976, z. 1, s. 265).

Nb 21

21. Zgodnie z art. 12 KK „czyn ciągły” uważa się za jeden czyn zabroniony, a mamy z nim do czynienia, gdy sprawca dopuścił się w krótkich odstępach czasu dwóch lub więcej zachowań, w wykonaniu z góry powziętego zamiaru; jeżeli przedmiotem zamachu jest dobro osobiste, warunkiem uznania wielości zachowań za jeden czyn zabroniony jest tożsamość pokrzywdzonego. Z przedstawionej definicji wynika, że w odniesieniu do „czynu ciągłego” przyjęto jednoczynową koncepcję tego przestępstwa, a zatem jednego czynu zabronionego. Obejmuje on wielość naturalistycznych zachowań podjętych w wykonaniu z góry powziętego zamiaru. Konieczna jest więc spójność strony podmiotowej i sprawca, przystępując do realizacji pierwszego składającego się na ciągłość zachowania, powinien działać w zamiarze obejmującym wszystkie zachowania objęte znamieniem ciągłości, a kompleks zachowań traktowany jest jako jedna integralna i nierozerwalna całość (por. A. Zoll (red.), Komentarz, t. 1, s. 194 i n.; A. Wąsek, Kodeks karny. Komentarz, t. I, Gdańsk 1999, s. 166–176; P. Kardas, Przestępstwo ciągłe w prawie karnym materialnym, Kraków 1999, s. 287). Podstawą odpowiedzialności za ten czyn są wszystkie objęte znamieniem ciągłości zachowania, a granice wyznacza początek pierwszego i zakończenie ostatniego z zachowań, jeśli wszystkie zostały podjęte z góry powziętym zamiarem. Przyjęcie tej konstrukcji „czynu ciągłego” w podstawie wyroku przesądza o konieczności stosowania zasady ne bis in idem w sytuacji, gdy zostanie wdrożone postępowanie o później ujawnione zachowania, będące elementami tego czynu, które nie były przedmiotem wcześniejszego osądzenia (por. wyr. SN z 15.9.2005 r., II KK 15/05, OSNwSK 2005, Nr 1, poz. 1679; uchw. SN z 21.11.2001 r., I KZP 29/01, OSNKW 2002, Nr 1–2, poz. 2 wraz z glosą W. Marcinkowskiego, Prok. i Pr. 2002, Nr 9, s. 111).

Zakres powagi rzeczy osądzonej obejmie cały czasokres przypisanego czynu ciągłego, niezależnie od tego, czy sąd orzekł tylko o niektórych czynach z uwagi na wiążące go granice skargi oskarżycielskiej, czy też wówczas, gdy orzekł o wszystkich ujawnionych w toku postępowania elementach czynu ciągłego, także tych, które nie były przedmiotem skargi, ale o których sąd mógł orzekać wobec zarzucenia w owej skardze czynu jako ciągłego. Trafnie uznał SN w uchwale z 15.6.2007 r., i KZP 15/07, OSNKW 2007, Nr 7–8, poz. 55, że prawomocne skazanie rodzi powagę rzeczy osądzonej jedynie w takim zakresie, w jakim sąd orzekł o odpowiedzialności karnej za zachowania będące przedmiotem zarzutu. Nie można – jak dalej zauważa SN z powyżej uchwale – powoływać się na zarzut powagi rzeczy osądzonej wówczas, gdy po uprawomocnieniu się orzeczenia, w którym nie przyjęto konstrukcji prawnej przewidzianej w przepisie art. 12 KK, oskarżono sprawcę o dalsze zachowania, które weszłyby w skład czynu ciągłego, gdyby orzekano o nich łącznie z poprzednimi, za które sprawcę już prawomocnie skazano. Nie ma i nie może mieć przy tym najmniejszego znaczenia to, czy pierwotne skazanie dotyczyło czynu jednostkowego, wielu czynów, czy też przyjęto, że przypisane sprawcy zachowania stanowią ciąg przestępstw w rozumieniu art. 91 KK. Wynika to z faktu, że konstrukcja jednego czynu zabronionego, o którym mowa w art. 12 KK, egzystować może w przestrzeni prawnej tylko o tyle, o ile przyjęto ją w orzeczeniu sądu, zatem nie może być mowy o zrodzeniu powagi rzeczy osądzonej w wyniku uprawomocnienia się innego orzeczenia niż takie, w którym prawomocnie przypisano sprawcy czyn ciągły. Dlatego też, gdy sprawcy zostało zarzucone popełnienie czynu ciągłego, a sąd go od tego zarzutu uniewinnił, to powaga rzeczy osądzonej dotyczyć może wyłącznie tych zachowań, które oskarżyciel w przyjętej przezeń konstrukcji ciągłości wymienił. Takie orzeczenie uniewinniające zrodziło jedynie powagę rzeczy osądzonej w odniesieniu do tych jednostkowych czynów, gdyż tylko w kwestii odpowiedzialności za te właśnie czyny sąd orzekł. Możliwym będzie zatem „postawienie sprawcy zarzutu, odnoszącego się do innych zachowań oskarżonego, mieszczących się w tym samym czasokresie, którego dotyczyło poprzednie orzeczenie, nawet gdyby owe nowe zachowania, wraz z tymi, od popełnienia których sprawcę prawomocnie uniewinniono, układały się w konstrukcję czynu ciągłego, o którym mowa w art. 12 KK” (uzasadnienie uchw. SN z 15.6.2007 r., I KZP 15/07; zob. też wyr. SN z 4.10.1935 r., I K 675/35, Zb. Orz. SN. Orzeczenia Izby Karnej 1936, Nr 6, poz. 216; A. Sadowski, Przestępstwo ciągłe, Lublin 1949, s. 164 i n.; wyr. SA w Lublinie z 21.9.2010 r., II AKA 85/10, niepubl.). Ponadto, powaga rzeczy osądzonej nie obejmuje zachowań wykraczających poza czas popełnienia czynu ciągłego ustalony w wyroku.

Nb 22

22. Tożsamość czynu wyłączona jest wówczas, gdy skazanie sprawcy za czyn zarzucony mu w akcie oskarżenia nie tworzyłoby „powagi rzeczy osądzonej” wobec tego czynu, który został opisany w wyroku jako czyn przypisany. Tożsamość czynu należy zatem rozpatrywać też poprzez pryzmat problemu res iudicata (zob. wyr. SA w Lublinie z 3.2.1998 r., II AKa 6/98, OSA 1999, Nr 5, poz. 41). Także należy podzielić pogląd SN, iż niedopuszczalne jest zajęcie merytorycznego stanowiska w odniesieniu do tych czynów, co do których sąd równocześnie umorzył postępowanie z powodu ujemnej przesłanki procesowej z art. 17 § 1 pkt 7 KPK. w tym bowiem zakresie sąd miał jedynie prawo i obowiązek przeanalizować materiał dowodowy pod tym tylko kątem widzenia, czy nie zachodzi tożsamość niektórych spośród obecnie zarzuconych czynów z tymi, które były przedmiotem orzeczenia (zob. wyr. SN z 12.7.1973 r., I KR 141/73, NP 1974, Nr 1, s. 110). w innym orzeczeniu SN stanął na stanowisku, iż gdy czyny – przypisane w prawomocnie zakończonym postępowaniu i objęte postępowaniem wszczętym później – dotyczą tej samej osoby i tego samego zdarzenia faktycznego, to choćby różniły się opisem i kwalifikacją prawną, dla oceny, czy nie doszło do naruszenia określonego przepisem art. 17 § 1 pkt 7 zakazu ne bis in idem, konieczne jest dokonanie analizy przypisanych zachowań z punktu widzenia kryteriów tożsamości czynów, uwzględniającej konkretne okoliczności, ustalone w obu postępowaniach (zob. post. SN z 28.11.2002 r., IV Kz 40/02, OSNKW 2003, Nr 1–2, poz. 13). Uznając, iż niedopuszczalność ponownego postępowania zachodzi tylko wówczas, gdy – przy zachowaniu tożsamości osoby i czynu – uprzednie „postępowanie karne” zakończone zostało prawomocnie, to zdaniem SN wcześniejsze zakończenie innego postępowania niż postępowanie karne, choćby co do tego samego czynu tej samej osoby, nie powoduje stanu rzeczy osądzonej (zob. post. SN z 29.1.2004 r., I KZP 40/03, OSNKW 2004, Nr 2, poz. 22).

Nb 23

23. Przesłanka procesowa z § 1 pkt 7 dotyczy również postanowień sądowych, np. w kwestii zażalenia pokrzywdzonego na postanowienie prokuratora o umorzeniu postępowania przygotowawczego w stosunku do określonej osoby o określone czyny w sytuacji, gdy uprzednio sąd ten rozpoznał już wcześniej zażalenie podejrzanego na to orzeczenie i utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie. Orzekanie w sprawie, w której postępowanie karne co do tego samego czynu tej samej osoby zostało już prawomocnie zakończone, stanowi naruszenie komentowanej przesłanki (zob. post. SN z 26.11.2002 r., III Kz 47/02, OSNKW 2003, Nr 3–4, poz. 35 wraz z glosą krytyczną R. Kmiecika, OSP 2003, Nr 10, poz. 129).

Ukonstytuowany w art. 17 § 1 pkt 7 bezwzględny zakaz równoległego prowadzenia postępowań karnych, dotyczących tego samego przedmiotu procesu, w stosunku do tej samej osoby, ma pełne odniesienie do postępowań w przedmiocie wydania wyroku łącznego. Warunkiem zachowania wymaganej w takim wypadku tożsamości podmiotowo-przedmiotowej, poza tą samą osobą skazanego, jest to, aby równolegle prowadzone postępowania odnosiły się do tych samych wyroków jednostkowych, a więc orzeczeń obejmujących te same czyny tej samej osoby (zob. wyr. SN z 3.10.2005 r., V KK 151/05, OSProk. i Pr. 2006, Nr 2, poz. 8).

Nb 24

24. Regulacja kodeksowa przewiduje kilka wyjątków od zakazu ponownego prowadzenia postępowania i wyrokowania o to samo. Są to okoliczności wskazane w art. 519 oraz 540 § 1, jak również art. 10 § 1 KW i art. 8 § 2 KKS.

Nb 25

25. Zmianie uległo podejście polskiego ustawodawcy w zakresie zasady ne bis in idem. Wobec orzeczeń zagranicznych (zob. A. Sakowicz, Zasada ne bis in idem w prawie karnym w ujęciu paneuropejskim, Białystok 2011, s. 128–133; tenże, Zasada ne bis in idem na gruncie art. 114 kodeksu karnego, PS 2003, Nr 10, s. 112–126). Nastąpiło to poprzez wprowadzenie nowego brzmienia art. 114 § 1, wprowadzonego nowelą z 18.3.2004 r. (Dz.U. Nr 69, poz. 626), orzeczenie zapadłe za granicą nie stanowi przeszkody do wszczęcia lub prowadzenia postępowania karnego o ten sam czyn zabroniony przed sądem polskim, niemniej jednak regulacji § 1 nie stosuje się:

1) jeżeli wyrok skazujący zapadły za granicą został przejęty do wykonania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jak również wtedy, gdy orzeczenie zapadłe za granicą dotyczy przestępstwa, w związku z którym nastąpiło przekazanie ścigania lub wydanie sprawcy z terytorium Rzeczypospolitej Polskiej,

2) do orzeczeń międzynarodowych trybunałów karnych działających na podstawie wiążącego Rzeczpospolitą Polską prawa międzynarodowego,

3) do prawomocnych orzeczeń sądów lub innych organów państw obcych kończących postępowanie karne, jeżeli wynika to z wiążącej Rzeczpospolitą Polską umowy międzynarodowej (art. 114 § 3 KK).

Nb 26

26. Pojęcie „prawomocne orzeczenia sądów lub innych organów państw obcych kończące postępowanie karne” należy interpretować zgodnie z art. 54 Konwencji Wykonawczej do Układu z Schengen z 14.6.1985 r. między rządami państw unii gospodarczej Beneluksu, Republiki Federalnej Niemiec oraz Republiki Francuskiej w sprawie stopniowego znoszenia kontroli na wspólnych granicach, podpisanej 19.6.1990 r. w Schengen (Dz.Urz. UE L Nr 239 z 2000 r., s. 19). Przepis art. 54 powyższej Konwencji stwierdza, że żadna osoba, której proces zakończył się „prawomocnym osądzeniem” na obszarze jednego z państw-stron Konwencji nie może być ponownie ścigana i skazana za popełnienie tego samego czynu, pod warunkiem że w wypadku skazania: a) kara została wykonana, b) jest w trakcie wykonywania, lub c) nie może już być wykonana według prawa wewnętrznego tej strony, która orzekła karę.

Wedle orzecznictwa ETS zakres pojęciowy tego przepisu obejmuje prawomocny wyrok skazujący zapadły po przeprowadzeniu postępowaniu sądowego bądź wyrok uniewinniający (zob. wyr. ETS z 28.9.2006 r. w sprawie C-150/05 J. L. Van Straaten przeciw Staat der Nederlanden i Republiek Italie, Zb. Orz. 2006, s. I-9327), jak również odnosi się do decyzji, która może zapaść w postępowaniu przygotowawczym, w wyniku której na podejrzanego może zostać nałożona kara (zob. wyr. ETS z 11.2.2003 r. w połączonych sprawach C-187/01 oraz C-385/01 Hüseyin Gözütok i Klaus Brügge, Zb. Orz. 2003, s. I-1345). Z powyższego wynika, że zakaz ne bis in idem przewidziany w art. 607p § 1 pkt 2 obowiązuje w razie wydania w innym państwie członkowskim UE orzeczenia merytorycznie rozstrzygającego kwestię odpowiedzialności za czyny, których dotyczy nakaz. Ta zasada nie znajduje zastosowania do decyzji organów sądowych danego państwa członkowskiego UE kończących postępowanie bez rozstrzygnięcia merytorycznego w następstwie decyzji prokuratora o zaniechaniu dalszego ścigania karnego wyłącznie z powodu uprzedniego wszczęcia postępowania karnego w innym państwie członkowskim przeciwko temu samemu podejrzanemu za ten sam czyn (zob. wyr. ETS z 10.3.2005 r. w sprawie C-469/03 Filomeno Mario Miraglia, Zb. Orz. 2005, s. I-2009; zob. szerzej A. Górski, A. Sakowicz, Zasada wzajemnego uznawania orzeczeń w sprawach karnych organów wymiaru sprawiedliwości w ramach Unii Europejskiej, [w:] A. Górski, A. Sakowicz (red.), Zwalczanie przestępczości w Unii Europejskiej, Warszawa 2006, s. 424–429). Zasadę ne bis in idem zawartą w art. 54 Konwencji stosuje się do orzeczenia organu sądowego, wydanego w następstwie przeprowadzonego postępowania karnego, w wyniku którego postępowanie karne wobec oskarżonego zostało prawomocnie umorzone z powodu przedawnienia przestępstwa objętego ściganiem (zob. wyr. ETS z 28.9.2006 r. w sprawie C-476/04 Giuseppe Francesco Gasparini i inni, Zb. Orz. 2006, s. I-9199).

Zgodnie z najnowszą wypowiedzią ETS zasadę ne bis in idem nie stosuje się do orzeczenia, gdy organy ścigania umorzyły postępowanie karne przed przedstawieniem zarzutów osobie podejrzewanej o popełnienie przestępstwa. Oznacza to, że takie orzeczenie o umorzeniu nie wyłącza definitywnie ścigania, a zatem nie stanowi w tym państwie przeszkody dla nowego postępowania karnego o te same czyny (zob. wyr. ETS z 22.12.2008 r. w sprawie C-491/07 Vladimir Turanskij, Zb. Orz. 2008, s. I-11039).

W rozumieniu art. 54 Konwencji Wykonawczej, gdy została wymierzona kara pozbawienia wolności wraz z warunkowym zawieszeniem jej wykonania, to zwrotem kara jest „w trakcie wykonywania” należy obejmować okres, gdy wyrok skazujący podlega wykonaniu, jak i okres próby. Gdy zaś okres próby upłynął, karę tę należy uznać za „wykonaną” w rozumieniu tego przepisu (zob. wyr. ETS z 18.7.2007 r. w sprawie C-288/05 Jürgen Kretzinger, Zb. Orz. 2007, s. I-06441). Warto jednocześnie dodać – co podkreślił ETS – że okoliczność, iż państwo członkowskie może na podstawie decyzji ramowej Rady z 13.6.2002 r. w sprawie europejskiego nakazu aresztowania i procedury wydawania osób między Państwami Członkowskimi (Dz.Urz. UE L Nr 190, s. 1) wydać europejski nakaz aresztowania osoby, której proces zakończył się w tym państwie wydaniem prawomocnego wyroku skazującego zgodnie z jego prawem krajowym w celu jej ujęcia dla potrzeb wykonania tego wyroku, nie może mieć wpływu na pojęcie „wykonanie” w rozumieniu art. 54 Konwencji Wykonawczej.

Należy również zauważyć, że pojęcie „czyn” w poszczególnych państwach członkowskich UE może być określane w różny sposób. Faktem jest, że za każdym razem podstawą wartościowania karnoprawnego jest realnie uzewnętrznione ludzkie zachowanie. To zachowanie może zostać poddane wartościowaniu za pomocą kryteriów prawnych lub kryteriów faktycznych, co z punktu widzenia zasady ne bis in idem może prowadzić do ponownej oceny tego samego zachowania sprawcy poprzez pryzmat kwalifikacji prawnej lub tzw. idem factum. Pomimo, że z treści art. 54 Konwencji Wykonawczej expressis verbis nie wynika, jakim kryterium powinien posłużyć się sąd przy ocenie określonego zachowania, to jednak dyspozycja tego przepisu – opierając się na zwrocie „za te same czyny” (ang. for the same acts; niem. wegen derselben Tat) – odwołuje się niejako do tzw. idem factum. Oznacza to, że naruszanie zasady ne bis in idem nastąpi wówczas, gdy ponownej prawnokarnej ocenie zostanie poddany ten sam kompleks uzewnętrznionych zachowań, ustalony w oparciu o: jedność czasu i miejsca akcji; tożsamość chronionego dobra prawnego (ew. osoby pokrzywdzonej) oraz jednolitość zamiaru (celu) sprawcy. Taka też interpretacja „tego samego czynu” została zastosowana przez ETS. Stwierdził on, że pierwszoplanową rolę odgrywa „kryterium tożsamości zdarzenia, rozumianego jako istnienie całości, na którą składają się nierozdzielnie ze sobą związane zachowania, niezależnie od kwalifikacji prawnej tych zachowań lub chronionego interesu prawnego” (zob. orz. w sprawie Van Straaten z 28.9.2006 r., C-150/05, Zb. Orz. 2006, s. I-09327; orz. w sprawie Kretzingera z 18.7.2007 r., C-288/05, Zb. Orz. 2007, s. I-6441).

W wyroku z 18.7.2007 r. w sprawie Norma Kraaijenbrink (C-367/05, Zb. Orz. 2007, s. I-6619) ETS potwierdził powyższe tezy i dodał jednocześnie, że do właściwego organu krajowego należy ustalenie, czy stopień tożsamości i powiązania wszystkich okoliczności faktycznych, które podlegają porównaniu, pozwala na stwierdzenie, że chodzi o „ten sam czyn” w rozumieniu art. 54 Konwencji Wykonawczej (zob. szerzej A. Sakowicz, Zasada ne bis in idem w prawie karnym, s. 293–430; tenże, Wzajemne uznawanie orzeczeń kończących postępowanie karne w kontekście zasady ne bis in idem, [w:] A. Grzelak,  M. Królikowski,  A. Sakowicz (red.), Europejskie prawo karne, Warszawa 2012, s. 553–582).

Z powyższego wynika, że w okresie do wejścia w życie nowelizacji przepisu art. 114 KK z 24.10.2008 r. przepisy polskie nie czyni w pełni zadość treści przepisu art. 54 Konwencji Wykonawczej. Wprawdzie, jak wskazał SN (w wyr. z 2.6.2006 r., IV KO 22/05, OSNKW 2006, Nr 7–8, poz. 75), z mocy art. 114 § 3 pkt 3 KK w zw. z art. 54 Konwencji Wykonawczej do Układu z Schengen normy unijne, określające moc prawną orzeczeń wydawanych w państwach członkowskich, zyskały pierwszeństwo przed ogólną zasadą art. 114 § 1 KK, to do wejścia w życie nowelizacji KK z 24.10.2008 r. (Dz.U. Nr 214, poz. 1344), tj. do 18.12.2008 r., regulacja art. 114 § 3 pkt 3 KK w swojej treści pomijała inne orzeczenia niż „orzeczenia sądowe”. Nie oznacza to, że dopuszczalne było postępowanie karne w Polsce, gdy w innym państwie członkowskim zapadło orzeczenie „inne niż sądowe”, kończące postępowanie karne (w wypadku rozstrzygnięcia merytorycznego sprawy lub zapadło orzeczenie o umorzeniu postępowania z powodu przedawnienia przestępstwa). Z wiążącej Rzeczpospolitą Polską umowy międzynarodowej – Traktatu Akcesyjnego – wynika bowiem, że obecnie zasada ne bis in idem stosowana jest także do orzeczeń sądowych państw członkowskich Unii Europejskiej. Artykuł 8 Protokołu włączającego dorobek Schengen w ramy Unii Europejskiej (dołączony do Traktatu Amsterdamskiego, Dz.Urz. UE C Nr 340 z 1997 r., s. 1–144) stanowi, że zarówno acquis Schengen, jak i dalsze środki podjęte przez instytucje w jego ramach są uznawane za dorobek, który wszystkie państwa kandydujące do przystąpienia zobowiązane są w pełni zaakceptować. Dotyczy to również art. 54 Konwencji Wykonawczej. Nadrzędność Traktatu Akcesyjnego nad ustawą wynikającą z art. 91 oraz nadrzędność prawa wspólnotowego jednoznacznie przesądza, że nie jest możliwe wszczęcie i prowadzenie postępowania karnego o ten sam czyn zabroniony przed sądem polskim, gdy wobec tej osoby zapadło orzeczenie za granicą. Z chwilą wejścia w życie noweli z 24.10.2008 r. ten problem przestał istnieć, ponieważ w treści art. 114 § 3 pkt 3 KK pojawił się zwrot mówiący o orzeczeniu innego organu państwa obcego niż organ sądowy. Trafnie w tej kwestii uznał SN z 29.3.2011 r. (III KK 365/10, OSNKW 2011, Nr. 7, poz. 58) stwierdzając, że od dnia 1.5.2004 r. orzeczenie kończące postępowanie karne w innym państwie Unii Europejskiej (art. 54 Konwencji Wykonawczej do Układu z Schengen) stoi na przeszkodzie ściganiu karnemu w Polsce za ten sam czyn. Nie ma przy tym znaczenia, czy takie orzeczenie wydane w innym państwie członkowskim Unii Europejskiej zapadło przed datą polskiej akcesji do tejże Unii, czy też po tej dacie. Istotne jest jedynie to, czy sąd polski orzekał po dniu 1.5.2004 r., albowiem od tego dnia na przeszkodzie ściganiu w rozumieniu art. 17 § 1 pkt 7 stoi orzeczenie wydane w innym państwie członkowskim. Dzieje się ponieważ, jak zauważył SN, „Otwarcie się Polski na Świat i Europę (nie tylko w ramach procesów integracyjnych w ramach Unii Europejskiej) dezaktualizuje tezę o możliwości ochrony za pomocą prawa karnego jedynie dóbr «krajowych». Internacjonalizacja przestępczości musi wywoływać kontrreakcje ze strony państw w postaci internacjonalizacji ścigania karnego, przy czym nie chodzi tu wyłącznie o rozwijanie skutecznych mechanizmów kooperacyjnych, ale także o uniwersalną ochronę dóbr za pomocą prawa karnego poszczególnych państw”.

Nb 27

27. W sytuacji gdy wobec tej samej osoby zapadły dwa prawomocne wyroki łączne, w których węzłem kary łącznej objęto tylko te same skazania, które objęte były tym węzłem w wyroku, który uprawomocnił się wcześniej, drugi z tych wyroków dotknięty jest w tym zakresie rażącym naruszeniem prawa, zaliczanym do tzw. bezwzględnych przyczyn uchylenia orzeczenia, przewidzianym w art. 439 § 1 pkt 8, określanym jako naruszenie powagi rzeczy osądzonej (art. 17 § 1 pkt 7). Wówczas, jak trafnie wskazał SN, wydanie nowego wyroku łącznego wbrew przesłance powagi rzeczy osądzonej nie powoduje utraty mocy przez poprzedni wyrok łączny, albowiem skutek, o którym mowa w art. 575 § 1 in fine może nastąpić tylko wówczas, gdy spełnione są przesłanki określone w tym przepisie, a zatem gdy zachodzi realna potrzeba wydania nowego wyroku łącznego. W wypadku uchylenia wyroku wydanego z naruszeniem art. 17 § 1 pkt 7 wykonaniu podlega poprzedni wyrok łączny, gdyż nie utracił on mocy na podstawie art. 575 § 1 (wyr. SN z 30.11.2011 r., II KK 149/11, OSNKW 2011, Nr 12, poz. 113). Trzeba jednocześnie dodać, że ukonstytuowany w art. 17 § 1 pkt 7 bezwzględny zakaz równoległego prowadzenia postępowań karnych dotyczących tego samego przedmiotu procesu, w stosunku do tej samej osoby, ma pełne odniesienie do postępowań w przedmiocie wydania wyroku łącznego. Warunkiem zachowania wymaganej w takim wypadku tożsamości podmiotowo-przedmiotowej, poza tą samą osobą skazanego, jest to, aby równolegle prowadzone postępowania odnosiły się do tych samych wyroków jednostkowych, a więc orzeczeń obejmujących te same czyny tej samej osoby (wyr. SN z 3.10.2005 r., V KK 151/05, niepubl.). Inaczej rzecz mówiąc prawomocne postanowienie o umorzeniu postępowania z powodu braku warunków do wydania wyroku łącznego powoduje powagę rzeczy osądzonej i stanowi ujemną przesłankę procesową, przewidzianą w przepisie art. 17 § 1 pkt 7, do wydawania kolejnego orzeczenia w tym przedmiocie w przypadku, gdyby w orzeczeniu wydawanym później miało dojść do rozstrzygnięcia tego, czy dokładnie te same skazania za czyny jednostkowe spełniają warunki do objęcia ich węzłem kary łącznej w wyroku łącznym.

Nb 28

28. Naruszenie przesłanki rei iudicatae powoduje zaistnienie bezwzględnej przyczyny odwoławczej określonej w art. 439 § 1 pkt 8. Co zaś się tyczy naruszenia przesłanki zawisłości sprawy (lis pendens), to nie stanowi ona bezwzględnego powodu odwoławczego. Jednakże należy zauważyć, iż orzekanie w stanie zawisłości sprawy zawsze prowadzi do pogwałcenia przesłanki powagi rzeczy osądzonej (zob. Grzegorczyk, Komentarz, s. 115).

Nb 29

29. W § 1 pkt 8 zamieszczono przesłankę braku podległości polskim sądom karnym, która związana jest tylko z immunitetami materialnymi. Natomiast odpowiedzialność osób posługujących się immunitetem formalnym uzależniona jest od istnienia zezwolenia na ściganie od osoby uprawnionej, o którym mowa jest w § 1 pkt 10 komentowanego przepisu. Przesłanka wskazana w § 1 pkt 8 dotyczy jedynie niepodlegania sprawcy polskim sądom karnym (por. Grzegorczyk, Komentarz, s. 116).

Nb 30

30. Wyłączenie określonych osób spod orzecznictwa sądów karnych obejmuje:

1) Prezydenta RP (art. 145 ust. 1 Konstytucji RP);

2) osoby posługujące się immunitetami dyplomatycznymi (art. 578) oraz konsularnymi (art. 579);

3) posłów i senatorów w zakresie działalności objętej mandatem (art. 105 ust. 1 oraz art. 108 Konstytucji RP);

4) adwokatów, radców prawnych i prokuratorów odnośnie do przestępstw zniewagi lub zniesławienia, w związku z nadużywaniem wolności słowa i pisma przy wykonywaniu zawodu wobec stron, ich przedstawicieli, świadków, kuratorów, biegłych lub tłumaczy. Wyżej wymienione osoby ponoszą tylko odpowiedzialność dyscyplinarną (art. 8 ust. 2 PrAdw, art. 11 ust. 2 RadPrU, art. 66 ust. 2 ProkU) (zob. uchw. SN z 24.2.1998 r., I KZP 36/97, OSNKW 1998, Nr 3–4, poz. 12);

5) sędziów i prokuratorów w zakresie wykroczeń.

Nb 31

31. Brak skargi uprawnionego oskarżyciela stanowi ujemną przesłankę o charakterze formalnym (§ 1 pkt 9). Taka przesłanka wiąże się z zasadą skargowości (zob. uwagi dotyczące art. 14) i stanowi warunek wszczęcia postępowania przed sądem i instancji. Jest to przesłanka względna, co oznacza, że umorzenie postępowania z powodu tej przesłanki oznacza niedopuszczalność ponownego postępowania w sprawie o ten sam czyn, przeciwko temu samemu oskarżonemu tylko przy niezmienionym układzie procesowym, cechującym się w tym wypadku brakiem skargi uprawnionego oskarżyciela (por. M. Cieślak, O przesłankach, s. 958–960). w razie zmiany układu, tj. gdy w sprawie o ten sam czyn tego samego oskarżonego pojawi się skarga uprawnionego oskarżyciela, postępowanie stanie się dopuszczalne (por. Z. Gostyński, S. Zabłocki, [w:] Bratoszewski i in., Komentarz, t. I, s. 319).

Nb 32

32. Osobą uprawnioną do wniesienia skargi w sprawach o przestępstwa ścigane z urzędu jest oskarżyciel publiczny (art. 10 § 1), którym jest przede wszystkim prokurator lub pokrzywdzony po wyczerpaniu drogi prawnej określonej w art. 330. Natomiast w sprawach z oskarżenia prywatnego skarga może zostać wniesiona przez pokrzywdzonego (art. 59 § 1), osobę jemu najbliższą (w warunkach określonych art. 52 i 61 § 1), a także przez prokuratora (art. 52 oraz 60 § 1).

Nb 33

33. Aktualny jest pogląd SN głoszący, iż istnienie braków formalnych aktu oskarżenia, wymienionych w art. 332 i 333, nie może być uznane za równoważne z brakiem skargi uprawnionego oskarżyciela i nie może uzasadniać umorzenia postępowania na podstawie § 1 pkt 9 (zob. uchw. SN z 8.9.1989 r., II Kz 56/89, OSNKW 1990, Nr 4–6, poz. 22 wraz z glosą częściowo krytyczną R. Kmiecika, NP 1991, Nr 1–3, s. 174).

Nb 34

34. Nie stoi na przeszkodzie wniesieniu skargi, gdy sąd w rozstrzygnięciu stwierdzi, iż oskarżyciel prywatny utracił prawo skargi, albowiem takie orzeczenie sądowe nie jest judykatem merytorycznym i nie przesądza o utracie skargi również przez oskarżyciela publicznego (zob. wyr. SN z 28.9.1973 r., III KR 182/73, OSNKW 1974, Nr 3, poz. 53).

Nb 35

35. W razie złożenia skargi przez nieuprawnioną osobę postępowanie należy umorzyć, a uprawniony oskarżyciel może następnie wnieść akt oskarżenia. Umorzenie takie nie pociąga za sobą skutków powagi rzeczy osądzonej, lecz oznacza jedynie niedopuszczalność procesu na podstawie skargi tego nieuprawnionego oskarżyciela. Jeżeli oskarżyciel prywatny wniósł do sądu akt oskarżenia o przestępstwo prywatnoskargowe, a sąd dostrzegł w zarzucanym oskarżonemu czynie cechy przestępstwa publicznoskargowego, powinien z powodu braku skargi uprawnionego oskarżyciela postępowanie umorzyć (zob. post. SN z 18.9.1982 r., VI KZP 15/82, OSNPG 1982, Nr 11, poz. 151).

Nb 36

36. Przesłanka kolejna, ujęta w art. 17 § 1 pkt 10, dotyczy braku wniosku o ściganie lub zezwolenia na ściganie. Wniosek o ściganie musi pochodzić od osoby uprawnionej (zob. uwagi do art. 12). Z kolei zezwolenie na ściganie łączy się z immunitetami procesowymi względnymi, tj. takimi, które mogą być uchylone decyzją organu wskazanego w ustawie. W zależności od tego, kogo immunitet dotyczy, różne są organy uprawnione do wyrażenia zezwolenia na ściganie. Z tego rodzaju immunitetu w zakresie nieobjętym immunitetem materialnym korzystają parlamentarzyści oraz sędziowie TK, SN, NSA, WSA, a także prokuratorzy. Immunitet formalny przysługuje Rzecznikowi Praw Obywatelskich, Generalnemu Inspektorowi Ochrony Danych Osobowych, Prezesowi Najwyższej Izby Kontroli, wiceprezesom i dyrektorowi generalnemu, a także pracownikom NIK, członkom TS.

Nb 37

37. Brak zezwolenia na ściganie nie stanowi przeszkody, aby postępowanie było prowadzone w postępowaniu in rem (por. Grzegorczyk, Komentarz, s. 119), dopóki osoba sprawcy nie jest znana. Do chwili otrzymania wniosku lub zezwolenia władzy, od których uzależnione jest ściganie, organy procesowe dokonują tylko czynności niecierpiących zwłoki w celu zabezpieczenia śladów i dowodów, a także czynności zmierzających do wyjaśnienia, czy wniosek będzie złożony lub zezwolenie będzie wydane (§ 2). w razie ustalenia w toku postępowania sądowego, dotyczącego przestępstw względnie wnioskowych, że sprawca przestępstwa stał się dla pokrzywdzonego osobą najbliższą, także poprzez powstanie stosunku powinowactwa, koniecznym jest zwrócenie się do pokrzywdzonego o oświadczenie, czy składa wniosek o ściganie, w razie zaś braku wniosku, postępowanie należy umorzyć. Zaniechanie tych działań stanowi bezwzględną przyczynę odwoławczą z art. 439 § 1 pkt 9 KPK w zw. z art. 17 § 1 pkt 10 (zob. wyr. SN z 27.8.2008 r., II KK 56/08, OSNKW 2008, Nr 11, poz. 94).

Nb 38

38. W odniesieniu do kwestii wykładni określenia „inna okoliczność wyłączająca ściganie” (art. 17 pkt 11) należy przyjąć, iż katalog przesłanek procesowych wymienionych w art. 17 § 1 nie ma charakteru zamkniętego. Pod tym zwrotem kryją się okoliczności wynikające z przepisów innych ustaw albo umów międzynarodowych. Do przeszkód procesowych niewymienionych w ww. przepisie należą:

1) abolicja, tj. ustawowy zakaz wszczynania i nakaz umorzenia postępowań już wszczętych w określonych ustawowo sprawach (zob. wyr. SN z 14.9.1983 r., V KRN 197/83, OSNKW 1983, Nr 3–4, poz. 40; zob. L. Wilk, w sprawie uregulowania i stosowania łaski generalnej, Pal. 2002, Nr 5–6, s. 34–43);

2) zastrzeżenie dokonane przez państwo obce w postępowaniu ekstradycyjnym, że postępowanie dotyczyć może tylko tych przestępstw, co do których nastąpiło wydanie, zaś postępowanie nie może się toczyć co do innych przestępstw popełnionych przed dniem wydania (art. 596);

3) brak strony skarżącej powstały w toku procesu w wyniku śmierci osoby wnoszącej oskarżenie, gdy w jej uprawnienie nie wstąpiła osoba najbliższa. Taka sytuacja może dotyczyć oskarżyciela prywatnego oraz subsydiarnego (art. 58 § 2, art. 61 § 2) (por. Grzegorczyk, Komentarz, s. 120; Hofmański i in., Komentarz, t. I, s. 204; post. SA w Białymstoku z 6.9.1996 r., II AKz 587/96, OSAB 1996, Nr 3).

Nb 39

39. Ponadto do „innej okoliczności wyłączającej ściganie” SN w uchw. z 26.9.2002 r. zaliczył konsumpcję skargi publicznej oraz wygaśnięcie prawa oskarżyciela publicznego do oskarżania (I KZP 23/02, OSNKW 2002, Nr 11–12, poz. 98 wraz z glosami R. Kmiecika, PiP 2003, z. 9, s. 131 i n. oraz K. Marszała, OSP 2003, Nr 9, poz. 105). Sąd Najwyższy pokreślił jednocześnie, że w wypadku wniesienia przez prokuratora aktu oskarżenia, mimo że – ze względu na zakaz reformationis in peius – dochodzenie lub śledztwo powinno być umorzone, postępowanie sądowe ulega umorzeniu na podstawie § 1 pkt 11. Do ujemnych przesłanek procesowych niektórzy przedstawiciele doktryny zaliczają quasi-list żelazny przewidziany dla świadka lub biegłego wezwanego z zagranicy, dzięki czemu taki świadek lub biegły nie będzie ścigany z powodu przestępstwa będącego przedmiotem postępowania, jak i jakiegokolwiek innego przestępstwa, które popełnił przed przekroczeniem granicy (art. 589).

Ustawa procesowa nie zawiera wyraźnej regulacji w tej kwestii, przy czym konstrukcja czynów współukaranych zbieżna jest z wystąpieniem ujemnej przesłanki procesowej, jako „innej okoliczności wyłączającej ściganie”, wskazanej w art. 17 § 1 pkt 11, co przemawia za wydaniem w tej sytuacji orzeczenia umarzającego, zgodnie z art. 414 § 1 KPK (por. wyr. SA w Lublinie z 16.1.2001 r., II AKa 248/00, Prok. i Pr. 2001, Nr 10, s. 108; wyr. SA w Katowicach z 10.2.2005 r., II AKa 22/05, KZS 2005, Nr 7–8, poz. 127; wyr. SN z 13.6.2007 r., III KK 432/06, KZS 2007, Nr 12, poz. 48).

Nb 40

40. Należy zauważyć, że w sytuacji, gdy ścigany został przekazany do Polski w wykonaniu europejskiego nakazu aresztowania, który dotyczył innych przestępstw niż objęte postępowaniem i nie złożył w trybie określonym w art. 607e § 3 pkt 7 oświadczenia o zrzeczeniu się zasady specjalności, ściganiu za te czyny stoi na przeszkodzie negatywna przesłanka procesowa określona w art. 17 § 1 pkt 11 w zw. z art. 607e § 1 komentowanej ustawy (wyr. SN z 9.5.2011 r., V KK 135/11, niepubl.).

Nb 41

41. W przypadku zaistnienia zbiegu negatywnych przesłanek procesowych względnych (np. podsądność sądu wojskowego) i bezwzględnych (np. prekluzja lub przedawnienie) priorytet ma przesłanka bezwzględna, na której sąd powinien zawsze opierać swą decyzję, gdyż dotyczy ona dopuszczalności procesu w każdej sytuacji (zob. post. SA w Lublinie z 17.12.1992 r., II AKz 209/92, OSA 1993, Nr 6, poz. 34).

Nb 42

42. Gdy zaś dojdzie do stwierdzenia zbiegu negatywnych przesłanek procesowych, określonych w art. 17 § 1 pkt 1 i 2 oraz art. 17 § 1 pkt 6 sąd powinien umorzyć postępowanie z uwagi na niedopuszczalność jego dalszego prowadzenia (post. SN z 27.1.2011 r., I KZP 27/10, OSNKW 2011, Nr. 1, poz. 5 wraz z glosą M. Kulika, Lex/el. 2011). Zasada ta nie ma jednak zastosowania, gdy zbieg tych przesłanek zostanie stwierdzony dopiero po przeprowadzeniu dowodów i wyjaśnieniu wszystkich okoliczności faktycznych. Doszło bowiem wówczas do zbadania podstaw odpowiedzialności oskarżonego i w takiej sytuacji sąd powinien podjąć decyzję odnoszącą się do braku tych podstaw, a więc wydać wyrok uniewinniający, a nie umarzający postępowanie z powodu przedawnienia (por. post. SN z 3.4.2002 r., V KKN 484/00, niepubl.). Zasadnie w tej kwestii pisze M. Cieślak, że w sytuacji kiedy nastąpi pełne wyjaśnienie przedmiotu procesu, a zatem zostały poczynione nakłady zmierzających do tego wysiłków, których w razie wcześniejszego wykrycia przesłanki negatywnej można było uniknąć, oskarżony zostanie skonfrontowany z zarzutami oskarżenia, „odpadną racje dla uprzywilejowania oceny procesowej i załatwienia sprawy w płaszczyźnie li tylko formalnej”. Wtedy należy wydać wyrok uniewinniający, skoro uniewinnienie jest bardziej niż umorzenie „jednoznaczne i wyraziste” i ma większą wartość społeczną (zob. M. Cieślak, O przesłankach, s. 968, zbieżnie M. Kulik, Glosa do postanowienia SN z 27.1.2011 r., I KZP 27/10, Lex/el 2011).

Nb 43

43. W orzecznictwie SN dominuje pogląd, że w wypadku uchylenia wyroku skazującego w trybie kasacji lub wznowienia postępowania, gdy nie jest możliwe uniewinnienie oskarżonego, a upłynął okres przedawnienia karalności, postępowania karnego nie wolno prowadzić i podlega ono umorzeniu na podstawie art. 17 § 1 pkt 6 (por. uchw. SN z 12.2.1992 r., I KZP 40/91, OSNKW 1992, Nr 5–6, poz. 31; wyr. SN z 1.3.2007 r., III KK 340/06, OSNwSK 2007, poz. 551).

Art. 18. [Wykroczenie; przewinienie dyscyplinarne]

§ 1.[6] Jeżeli czyn stanowi tylko wykroczenie, prokurator odmawiając wszczęcia postępowania lub umarzając je przekazuje sprawę Policji w celu wystąpienia z wnioskiem o ukaranie do właściwego sądu; prokurator może sam wystąpić z takim wnioskiem.

§ 2. Jeżeli sąd lub prokurator dopatruje się w czynie przewinienia dyscyplinarnego albo naruszenia obowiązków służbowych lub zasad współżycia społecznego, może odmawiając wszczęcia postępowania albo umarzając je, zwłaszcza z powodu znikomej szkodliwości społecznej czynu, przekazać sprawę innemu właściwemu organowi.

Nb 1

1. Przepis § 1 określa tryb postępowania prokuratora w wypadku stwierdzenia, że czyn stanowi tylko wykroczenie. w razie zaistnienia takiej sytuacji prokurator jest obowiązany odmówić wszczęcia postępowania (art. 305 § 3) i jednocześnie – mając na uwadze zasadę legalizmu – przekazuje sprawę Policji w celu podjęcia dalszych czynności związanych ze złożeniem wniosku o ukaranie do sądu rejonowego (art. 9 i 10 KPW).

Należy wskazać, iż art. 18 § 1 KPW uprawnia prokuratora do wniesienia samodzielnego wniosku o ukaranie w sprawie o każde wykroczenie, stanowiąc jednocześnie, że w takim wypadku staje się on oskarżycielem publicznym w tej sprawie.

Nb 2

2. Uprawnienie prokuratora w przedmiocie przekazania sprawy jest możliwe wówczas, gdy Policja w przedmiotowej sprawie prowadziła czynności wyjaśniające, śledztwo lub dochodzenie i nie znalazła podstaw do przedstawienia zarzutów w śledztwie (art. 313) bądź też do przesłuchania osoby podejrzanej w dochodzeniu (art. 325g § 2), jak też do zamknięcia śledztwa lub dochodzenia czy też sporządzenia aktu oskarżenia (art. 331 § 1) i nie wniosła wniosku o ukaranie sprawcy (por. Hofmański i in., Komentarz, t. I, s. 206; Grzegorczyk, Komentarz, s. 122; Z. Gostyński, S. Zabłocki, [w:] Bratoszewski i in., Komentarz, t. I, s. 326).

Nb 3

3. Regulacja § 1 nie dotyczy postępowania jurysdykcyjnego. Jeżeli fakt, że czyn jest tylko wykroczeniem, ujawni się dopiero na rozprawie, po rozpoczęciu przewodu sądowego, sąd, nie przekazując sprawy właściwemu sądowi, rozpoznaje ją w tym samym składzie, stosując w dalszym jej toku przepisy KPW (art. 400 KPK). Aktualne jest orzeczenie SN stwierdzające, że sąd nie może uznać oskarżonego za winnego popełnienia wykroczenia po uprzednim uniewinnieniu go od zarzutu popełnienia przestępstwa nawet, jeżeli w opisie czynu mieściły się znamiona tego wykroczenia. w takim wypadku sąd powinien uprzedzić strony o możliwości zmiany opisu i kwalifikacji prawnej czynu i dopiero w miejsce czynu zarzucanego uznać oskarżonego za winnego popełnienia wykroczenia (zob. wyr. SN z 15.9.1994 r., II KRN 169/94, OSProk. i Pr. 1995, Nr 2, poz. 18).

Nb 4

4. Jeżeli czyn, co do którego następuje odmowa wszczęcia postępowania przygotowawczego lub jego umorzenie, a sąd lub prokurator dopatruje się w nim przewinienia dyscyplinarnego albo naruszenia obowiązków służbowych lub zasad współżycia społecznego, może sprawę przekazać innemu właściwemu organowi, biorąc pod uwagę interes publiczny.

Nb 5

5. Na postanowienie o przekazaniu w trybie § 1 i 2 nie służy zażalenie (tak Grzegorczyk, Komentarz, s. 123).

Nb 6

6. Zgodnie z art. 8 KPW przepis art. 18 § 2 stosuje się odpowiednio w postępowaniu w sprawach o wykroczenia.

Art. 19. [Sygnalizacja]

§ 1. W razie stwierdzenia w postępowaniu karnym poważnego uchybienia w działaniu instytucji państwowej, samorządowej lub społecznej, zwłaszcza gdy sprzyja ono popełnieniu przestępstwa, sąd, a w postępowaniu przygotowawczym prokurator, zawiadamia o tym uchybieniu organ powołany do nadzoru nad daną jednostką organizacyjną, zaś w razie potrzeby także organ kontroli. Policja powiadamia prokuratora o ujawnionych przez siebie uchybieniach.

§ 2. Zawiadamiając o uchybieniu, sąd lub prokurator może zażądać nadesłania w wyznaczonym terminie wyjaśnień i podania środków podjętych w celu zapobieżenia takim uchybieniom w przyszłości.

§ 3.[7] W razie nieudzielenia wyjaśnień w wyznaczonym terminie można nałożyć na kierownika organu zobowiązanego do wyjaśnień karę pieniężną w wysokości do 10 000 złotych.

§ 4.[8] Na postanowienie o nałożeniu kary pieniężnej przysługuje zażalenie. Zażalenie na postanowienie prokuratora rozpoznaje sąd rejonowy, w którego okręgu toczy się postępowanie.

Nb 1

1. Meritum komentowanego artykułu jest wykrycie, w trakcie postępowania karnego, uchybień w działaniu instytucji państwowej, samorządowej lub społecznej, zwłaszcza polegających na sprzyjaniu popełnieniu przestępstwa i jest przejawem realizacji dyspozycji art. 2 § 1 pkt 2 in fine (zapobieganie przestępstwom).

Nb 2

2. Zawiadomienie, określane w piśmiennictwie jako tzw. sygnalizacja, należy do kompetencji sądu lub prokuratora, w zależności od stadium postępowania (por. A. Tybur, Problematyka, s. 11 i n.). Jest ono kierowane do „organu powołanego do nadzoru nad daną jednostką organizacyjną” lub „organu kontroli”. w literaturze podkreśla się, że sygnalizacją winien operować w szczególności prokurator, albowiem przemawia za tym fakt, że ma on znacznie wcześniej możliwość stwierdzenia faktów uzasadniających tego rodzaju działanie aniżeli sąd, a stwierdziwszy je, winien niezwłocznie podjąć to działanie (por. A. Tybur, Problematyka, s. 12). Celem sygnalizacji jest wskazanie istnienia nieprawidłowości, tj. określonej sytuacji sprzecznej z porządkiem prawnym oraz jej usunięcie.

Nb 3

3. Komentowany przepis nie daje odpowiedzi, w jakiej formie powinna następować sygnalizacja (por. A. Tybur, Problematyka, s. 12–13). Z uwagi na fakt, że sygnalizacja jest czynnością pozaprocesową, nie wydaje się zasadne podejmowanie jej w formie postanowienia. Zawiadomienie „organu powołanego do nadzoru nad daną jednostką organizacyjną” lub „organu kontroli” winno następować w formie pisemnej, tj. wystąpienie pisemne prokuratora w postępowaniu przygotowawczym lub prezesa sądu w postępowaniu sądowym (por. Hofmański i in., Komentarz, t. I, s. 211).

Nb 4

4. Zgodnie z § 2, sąd lub prokurator, zawiadamiając o uchybieniu, może zażądać nadesłania w wyznaczonym terminie wyjaśnień i podania środków podjętych w celu zapobieżenia takim uchybieniom w przyszłości. Adresat wystąpienia jest zobowiązany nadesłać żądane informacje w określonym terminie, jak też podjąć środki, do których przedsięwzięcia się zobowiązał. w razie nieudzielenia wyjaśnień w wyznaczonym terminie istnieje możliwość nałożenia na kierownika organu zobowiązanego do wyjaśnień kary pieniężnej w wysokości do 10 000 zł (§ 3). Może to nastąpić jedynie, gdy adresat wystąpienia sygnalizacyjnego nie udzielił wyjaśnień w wyznaczonym terminie. Udzielenie niepełnych wyjaśnień nie może stanowić podstawy do ukarania (tak J. Grajewski, [w:] Grajewski i in., Komentarz, t. I, s. 114).

Nb 5

5. Kara pieniężna jest nakładana w formie postanowienia, na które ukaranemu służy zażalenie (§ 4). Zażalenie na postanowienie wydane przez sąd rozpoznaje sąd wyższej instancji, zaś środek odwoławczy na postanowienie prokuratora rozpoznaje sąd rejonowy, w którego okręgu toczy się postępowanie. Komentowany przepis stanowi lex specialis wobec art. 329 § 1 in fine, w zakresie określenia właściwości miejscowej sądu. Pomimo odmiennego określenia właściwości miejscowej brak jest powodów, aby uznać, że sygnalizacja mająca miejsce na etapie postępowania przygotowawczego nie jest „czynnością postępowania przygotowawczego” w rozumieniu art. 329 § 2. Zgodnie z dyspozycją tego przepisu sąd rozpoznaje zażalenie jednoosobowo.

Art. 20. [Naruszenie obowiązków obrońcy, pełnomocnika lub oskarżonego]

§ 1.[9] W razie rażącego naruszenia przez obrońcę lub pełnomocnika strony ich obowiązków procesowych sąd, a w postępowaniu przygotowawczym prokurator, zawiadamia o tym właściwą okręgową radę adwokacką lub radę okręgowej izby radców prawnych, żądając od dziekana właściwej rady nadesłania w wyznaczonym, nie krótszym niż 30 dni, terminie informacji o podjętych działaniach wynikających z zawiadomienia. Odpis zawiadomienia przesyła się Ministrowi Sprawiedliwości.

§ 1a.[10] W razie nienadesłania w wyznaczonym terminie informacji, o których mowa w § 1, można nałożyć na dziekana właściwej rady karę pieniężną w wysokości do 10 000 złotych.

§ 1b.[11] Na postanowienie o ukaraniu przysługuje zażalenie. Na postanowienie o ukaraniu wydane przez prokuratora w postępowaniu przygotowawczym zażalenie przysługuje do sądu rejonowego, w którego okręgu toczy się postępowanie.

§ 2.[12] W razie rażącego naruszenia obowiązków procesowych przez oskarżyciela publicznego lub prowadzącego postępowanie przygotowawcze sąd zawiadamia o tym bezpośredniego przełożonego osoby, która dopuściła się uchybienia, żądając nadesłania w wyznaczonym, nie krótszym niż 14 dni, terminie informacji o podjętych działaniach wynikających z zawiadomienia; w stosunku do Policji oraz innych organów postępowania przygotowawczego uprawnienie takie przysługuje również prokuratorowi.

§ 2a.[13] Odpis zawiadomienia, o którym mowa w § 2, sąd przesyła Prokuratorowi Generalnemu, jeżeli uchybienia dopuścił się prokurator, a w wypadku gdy uchybienia dopuścił się oskarżyciel publiczny niebędący prokuratorem – właściwemu organowi przełożonemu w stosunku do bezpośredniego przełożonego tego oskarżyciela.

Nb 1

1. Przepis § 1 dotyczy sytuacji, gdy obrońca bądź pełnomocnik stron narusza w sposób rażący obowiązki procesowe. Owo naruszenie musi być rażące, co zatem oznacza, że nie każde naruszenie będzie stanowiło podstawę do zawiadomienia właściwej rady adwokackiej lub okręgowej izby radców prawnych. Naruszenie obowiązków przez ww. podmioty będzie rażące, gdy zostanie dokonane w sposób wyraźny, oczywisty, niewątpliwy, bezsporny, istotny oraz wyjątkowo negatywnie odbije się na sytuacji mocodawcy.

Zawiadomienie właściwego organu, tj. okręgowej rady adwokackiej lub okręgowej izby radców prawnych, przez sąd w postępowaniu sądowym lub prokuratora w postępowaniu przygotowawczym jest obligatoryjne. Jednak z uwagi na fakt, że następuje to jedynie w razie „rażącego” naruszenia przez obrońcę lub pełnomocnika strony ich obowiązków procesowych ocena czy naruszenie osiągnęło taki stopień została pozostawiona sądowi lub prokuraturze, uznać należy, że zawiadomienie, o którym mowa w § 1, zależy od uznaniowości sądu lub prokuratora.

Rażące naruszenie może polegać np. na nieusprawiedliwionym niestawiennictwie obrońcy do czynności końcowego zapoznania podejrzanego z materiałami sprawy, niestawiennictwie obrońcy obowiązanego do czynności wskazanych w art. 79 § 3 (szerzej zob. M. Kowalski, Czynności, s. 47–48; Grzegorczyk, Komentarz, s. 126).

Nb 2

2. Zawiadomione o naruszeniu obowiązków procesowych przez obrońcę bądź pełnomocnika stron kierowane jest przez sąd w postępowaniu jurysdykcyjnym, a w postępowaniu przygotowawczym przez prokuratora, do dziekana właściwej rady (izby).

Zawiadamiając właściwego dziekana rady adwokackiej lub izby radców prawnych o rażącym naruszeniu przez obrońcę lub pełnomocnika strony obowiązków procesowych, sąd lub prokurator żąda od niego przesłania informacji o działaniach podjętych w wyniku zawiadomienia. Żądanie przesłania informacji zawsze powinno być połączone z wyraźnie określonym terminem, w jakim informacja ma zostać nadesłana. Termin ten nie może być krótszy niż 30 dni, natomiast decyzja w przedmiocie górnej granicy terminu została pozostawiona przez ustawodawcę organowi postępowania karnego.

Odpis zawiadomienia o rażącym naruszeniu obowiązków procesowych przez adwokata lub radcę prawnego przesyła się Ministrowi Sprawiedliwości. w razie nienadesłania w wyznaczonym terminie informacji, o których mowa w § 1, można nałożyć na dziekana właściwej rady adwokackiej lub rady radców prawnych karę pieniężną w wysokości do 10 000 zł. Komentowany przepis wyraźnie wskazuje, że nałożenie kary pieniężnej nie jest obligatoryjne. Może jedynie nastąpić, gdy dziekan nie udzielił we wskazanym przez organ procesowy terminie informacji o podjętych działaniach wynikających z zawiadomienia, o którym mowa w § 1 komentowanego przepisu. Udzielenie informacji niepełnej nie daje możliwości nałożenia kary pieniężnej.

Nałożenie kary pieniężnej następuje w formie postanowienia. Na to postanowienie o ukaraniu przysługuje zażalenie. w razie wydania postanowienia przez prokuratora zażalenie przysługuje do sądu rejonowego, w którego okręgu toczy się postępowanie, nie zaś do sądu powołanego do rozpoznania sprawy w pierwszej instancji. Sąd rozpoznaje to zażalenie jednoosobowo (art. 329 § 2). Uprawnionym do wniesienia zażalenia są podmioty będące stronami w postępowaniu przygotowawczym bądź postępowaniu sądowym, jak również dziekan właściwej rady adwokackiej albo izby radców prawnych, jako podmiot, którego postanowienie bezpośrednio dotyczy (art. 459 § 3).

Nb 3

3. Paragraf 2 odnosi się do sytuacji, gdy rażącego naruszenia obowiązków procesowych dopuszcza się oskarżyciel publiczny (również nieprokuratorski) lub organ prowadzący postępowanie przygotowawcze. w razie zaistnienia takiego naruszenia sąd zawiadamia bezpośredniego przełożonego osoby, która dopuściła się uchybienia, jednocześnie żądając nadesłania w wyznaczonym, nie krótszym niż 14 dni, terminie informacji o podjętych działaniach wynikających z zawiadomienia. Komentowany przepis nie przewiduje konsekwencji nienadesłania wyjaśnień w wyznaczonym terminie. Wydaje się, że przy uwzględnieniu treści § 2a, jedyne konsekwencje, jakie mogą spotkać prokuratora lub oskarżyciela publicznego niebędącego prokuratorem, to konsekwencje dyscyplinarne.

Nb 4

4. Uprawnienia kontrolne w stosunku do Policji oraz innych organów postępowania przygotowawczego posiada prokurator.

Nb 5

5. Sąd, zgodnie z § 2a, przesyła odpis zawiadomienia o rażącym naruszeniu obowiązków procesowych przez prokuratora Prokuratorowi Generalnemu. w wypadku, gdy uchybienia dopuścił się oskarżyciel publiczny niebędący prokuratorem, zawiadamia się właściwy organ nadrzędny nad bezpośrednio przełożonym osoby, która dopuściła się naruszenia obowiązków (por. Grzegorczyk, Komentarz, s. 128).

Nb 6

6. Zgodnie z art. 8 KPW niniejszy przepis stosuje się odpowiednio w postępowaniu w sprawach o wykroczenia.

Art. 21. [Zawiadomienie o wszczęciu i ukończeniu postępowania]

§ 1. O ukończeniu postępowania toczącego się z urzędu przeciw osobom zatrudnionym w instytucjach państwowych, samorządowych i społecznych, uczniom i słuchaczom szkół oraz żołnierzom należy bezzwłocznie zawiadomić przełożonych tych osób.

§ 2. Prokurator zawiadamia również o wszczęciu postępowania przeciw funkcjonariuszom publicznym, a o wszczęciu postępowania przeciw innym osobom, o których mowa w § 1 – jeżeli wymaga tego ważny interes publiczny.

Nb 1

1. Przepis § 1 mówi o obowiązku zawiadomienia osób w nim wymienionych o ukończeniu postępowania toczącego się przeciwko nim z urzędu. Przez pojęcie „ukończenie postępowania” należy rozumieć uprawomocnienie się orzeczenia kończącego postępowanie, nie tylko w stosunku do meritum, ale również stwierdzenie niedopuszczalności postępowania.

Nb 2

2. z uwagi na fakt, iż regulacja § 1 nie określa organów procesowych, na których ciąży obowiązek zawiadomienia o ukończeniu postępowania karnego, spoczywa on na organie, którego decyzja kończy postępowanie prawomocnie. w postępowaniu sądowym będzie to właściwy sąd, zaś w postępowaniu przygotowawczym – prokurator, który wydał postanowienie o umorzeniu postępowania (por. Z. Gostyński, S. Zabłocki, [w:] Bratoszewski i in., Komentarz, t. I, s. 335).

Nb 3

3. Zawiadomienie winno być przekazane przełożonym osób określonych w § 1 niezwłocznie, tj. bez nieuzasadnionej zwłoki.

Nb 4

4. Stosownie do treści § 2 prokurator obowiązany jest zawiadomić przełożonego o wszczęciu postępowania z urzędu przeciw podległym mu funkcjonariuszom publicznym. Nie ciąży na prokuratorze powyższy obowiązek w razie wniesienia prywatnego aktu oskarżenia (art. 59 § 1) lub subsydiarnego aktu oskarżenia (art. 55 § 1). Natomiast o wszczęciu postępowania przeciw innym osobom, o których mowa w § 1, prokurator zawiadamia ich przełożonych, jeżeli wymaga tego ważny interes publiczny.

Nb 5

5. Zawiadomienie, o którym jest mowa w § 2, powinno nastąpić po przedstawieniu zarzutów – art. 313, po przesłuchaniu osoby podejrzanej w charakterze podejrzanego w trybie art. 308 § 2, jak też po przesłuchaniu podejrzanego w dochodzeniu na podstawie art. 325g § 2 (por. Hofmański i in., Komentarz, t. I, s. 222).

Art. 22. [Zawieszenie postępowania]

§ 1. Jeżeli zachodzi długotrwała przeszkoda uniemożliwiająca prowadzenie postępowania, a w szczególności jeżeli nie można ująć oskarżonego, albo nie może on brać udziału w postępowaniu z powodu choroby psychicznej lub innej ciężkiej choroby, postępowanie zawiesza się na czas trwania przeszkody.

§ 2. Na postanowienie w przedmiocie zawieszenia postępowania przysługuje zażalenie.

§ 3. W czasie zawieszenia postępowania należy jednak dokonać odpowiednich czynności w celu zabezpieczenia dowodów przed ich utratą lub zniekształceniem.

Nb 1

1. Komentowany przepis normuje instytucję zawieszenia postępowania, czyli czasowe wstrzymanie biegu procesu, gdy kwestia odpowiedzialności nie została jeszcze rozstrzygnięta. Postanowienie o zawieszeniu postępowania nie ma charakteru trwałego, albowiem nie rozstrzyga o meritum procesu ani też nie stwierdza niedopuszczalności jego prowadzenia. Jest ono związane z długotrwałą przeszkodą uniemożliwiającą prowadzenie procesu, nie zaś z utrudnieniem procedowania.

Nb 2

2. Przez pojęcie „długotrwała przeszkoda” należy rozumieć taką, której termin ustania bądź jest w ogóle trudny do ustalenia, bądź co najmniej jest tak odległy, że przekracza wszystkie dopuszczalne okresy odroczenia rozprawy. Oznacza to, że prowadzenie postępowania jest w ogóle niemożliwe. Za „długotrwałą przeszkodę” nie można uznać trudności występujących w przeprowadzeniu postępowania, które nie wyłączają możliwości prowadzenia postępowania (por. Z. Gostyński, Zawieszenie postępowania karnego, Warszawa 1994, s. 38–39; post. SN z 13.1.1973 r., II Kz 171/73, OSNKW 1973, Nr 10, poz. 127; post. SA w Rzeszowie z 3.3.1992 r., II AKz 12/92, OSA 1993, Nr 10, poz. 60). Należy zgodzić się z poglądem, iż nie stanowią „długotrwałej przeszkody” trudności z niezwłocznym przeprowadzeniem dowodu. w takiej sytuacji wyznacza się stosowny termin przeprowadzenia go, a nie zawiesza postępowania (tak post. SA w Krakowie z 12.11.1997 r., II AKz 243/97, OSProk. i Pr. 1998, Nr 9, poz. 21). Również okres 24 dni leczenia sanatoryjnego oskarżonego nie może być utożsamiany z długotrwałą przeszkodą uniemożliwiającą prowadzenie rozprawy i uzasadniającą w związku z tym zawieszenie postępowania sądowego (zob. post. SN z 5.8.1988 r., Wz 27/88, OSNKW 1989, Nr 1–2, poz. 11).

Nb 3

3. Przez „długotrwałą przeszkodę” w stadium rozprawy głównej należy rozumieć taką przeszkodę, która wyłącza możność prowadzenia rozprawy, przeszkodę, której termin ustania bądź w ogóle jest trudny do ustalenia, bądź co najmniej jest tak odległy w czasie, że przekracza wszelkie racjonalnie dopuszczalne okresy odroczenia rozprawy, nie mówiąc już o okresie przerwy (zob. wyr. SN z 8.12.1978 r., Rw 447/78, OSNKW 1979, Nr 5, poz. 59).

Nb 4

4. Choć dyspozycja § 1, mówiąc o „długotrwałej przeszkodzie” poprzez zwrot „w szczególności”, nawiązuje do oskarżonego, tj. niemożliwości jego ujęcia, czy też niemożności brania przez niego udziału w postępowaniu z powodu choroby psychicznej lub innej ciężkiej choroby, to nie oznacza, że wszelkie przyczyny zawieszenia postępowania muszą leżeć po stronie oskarżonego. Należy podzielić pogląd tych autorów, którzy stoją na stanowisku, iż takie przyczyny mogą leżeć po stronie innych uczestników postępowania, np. świadka. i tak zawieszenie postępowania z powodu pobytu świadka za granicą tylko wówczas byłoby uzasadnione, gdyby świadek ten był na tyle istotny, iż bez jego przesłuchania nie można by zakończyć postępowania, przy jednoczesnym jednak braku jego wcześniejszego przesłuchania w postępowaniu przygotowawczym bądź sądowym (zob. post. SA w Poznaniu z 30.6.1992 r., II AKz 171/92, OSA 1992, Nr 10, poz. 53). Istotne jest, aby taka przeszkoda cechowała się długotrwałością uniemożliwiającą prowadzenie procesu, a nie tylko utrudnieniem poważnym (zob. Z. Gostyński, Zawieszenie, s. 42; Z. Gostyński, S. Zabłocki, [w:] Bratoszewski i in., Komentarz, t. I, s. 340; Hofmański i in., Komentarz, t. I, s. 226 oraz orzecznictwo: post. SN z 13.1.1973 r., II Kz 171/73, OSNKW 1973, Nr 10, poz. 127; wyr. SN z 24.4.1980 r., II KR 54/80, OSNPG 1980, Nr 12, poz. 154; wyr. SN z 28.7.1986 r., II KR 187/86, OSNKW 1987, Nr 5–6, poz. 54).

Nb 5

5. Postępowanie ulega zawieszeniu, zarówno gdy wystąpi przeszkoda natury faktycznej, jak i prawnej (zob. R. Kmiecik, Glosa do uchw. SN z 10.7.1969 r., VI KZP 6/69, NP 1970, Nr 3, s. 425–426).

Nb 6

6. Zwrot „niemożność ujęcia oskarżonego” powinien być rozumiany szeroko, obejmując nie tylko ukrywanie się sprawcy, lecz także długotrwałą nieobecność oskarżonego w kraju, pozbawioną elementu ukrywania się, połączoną z niemożliwością przesłuchania oskarżonego za granicą w celu dalszego prowadzenia postępowania przygotowawczego do czasu jego powrotu, a postępowanie ekstradycyjne nie zostało wszczęte bądź przeciąga się (por. Z. Gostyński, Zawieszenie, s. 48).

Nb 7

7. Drugą przesłanką zawieszenia postępowania, wyegzemplifikowaną w § 1, jest choroba psychiczna lub inna ciężka choroba. Chodzi tu o chorobę psychiczną, która uniemożliwia oskarżonemu branie udziału w postępowaniu, co skutkuje zawieszeniem postępowania. Jednak nie każda choroba psychiczna prowadzi do takich konsekwencji. Niemożność prowadzenia postępowania nastąpi tylko wówczas, gdy choroba psychiczna jest długotrwała, w czasie której oskarżony, mimo udziału obrońcy, nie jest w stanie kierować swoim zachowaniem w toku procesu, to jest w sposób właściwy rozumieć znaczenia czynności procesowych i składać sensownych oświadczeń (zob. wyr. SN z 18.5.1979 r., IV KR 92/79, OSNPG 1979, Nr 11, poz. 156; post. SN z 18.6.1998 r., III KKN 88/97, OSProk. i Pr. 1998, Nr 11–12, poz. 12).

Przez pojęcie „inna ciężka choroba” należy rozumieć chorobę somatyczną, która nie musi być chorobą obłożną. Ważne jest, aby fakt ten został stwierdzony w zaświadczeniu lekarskim bądź w opiniach biegłych lekarzy. Ponadto musi być ona długotrwała, aby mogła stanowić podstawę zawieszenia. w orzecznictwie SN stwierdzono, że „długotrwałą chorobą” jest choroba, która narusza normalne funkcjonowanie organizmu lub jego części na okres przekraczający 6 miesięcy (por. wyr. SN z 6.7.1972 r., Rw 635/72, Biul. SN 1972, Nr 9, poz. 167; S. Waltoś, Zawieszenie, s. 39; K. Cioch, P. Mierzejewski, Opinia, s. 69 i n.; L. K. Paprzycki, Problematyka, s. 29 i n.; J. Kudrelek, Choroba psychiczna, s. 171; tenże, Zawieszenie postępowania, s. 51).

Nb 8

8. W literaturze i w orzecznictwie dominuje pogląd, że zawieszenie postępowania w stosunku do jednego z oskarżonych z powodu przyczyny leżącej po stronie tego oskarżonego nie może stanowić podstawy do zawieszenia go wobec innych, do których istniejące przeszkody się nie odnoszą (zob. post. SN z 6.6.1970 r., II Kz 78/70, OSNKW 1970, Nr 11, poz. 148 wraz z glosą M. Lipczyńskiej, NP 1971, Nr 4, s. 641; wyr. SN z 17.9.1971 r., I KR 120/71, OSNPG 1971, Nr 12, poz. 242).

Nb 9

9. Zawieszenie postępowania karnego na postawie art. 22 może nastąpić również w sytuacji, gdy sąd orzekający wystąpił z pytaniem prawnym do TK (zob. art. 3 TKU; art. 193 Konstytucji RP) co do zgodności aktu normatywnego z Konstytucją RP, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi lub ustawą, jeżeli od odpowiedzi na pytanie prawne zależy rozstrzygnięcie sprawy toczącej się przed sądem (por. B. Nita, Zawieszenie, s. 3). Za taką możliwością zawieszenia postępowania przemawia fakt uzależnienia rozstrzygnięcia sądu karnego, występującego z pytaniem prawnym, od prejudykatu TK, jak i kilkumiesięczny okres oczekiwania na powyższe orzeczenie TK.

Nb 10

10. Na gruncie obowiązującej regulacji aktualne jest stanowisko, iż brak jest podstaw do przyjęcia dopuszczalności zawieszenia postępowania w celu oczekiwania na prejudycjalność werdyktu innego sądu (por. Hofmański i in., Komentarz, t. I, s. 184; P. Hofmański, Samodzielność, s. 117; Z. Gostyński, S. Zabłocki, [w:] Bratoszewski i in., Komentarz, t. I, s. 343; Grzegorczyk, Komentarz, s. 132).

Nb 11

11. Należy zaaprobować pogląd SN, iż niezakończenie postępowania o stwierdzenie nieważności orzeczenia, wydanego w jednej sprawie określonej osoby, nie stanowi przeszkody uniemożliwiającej prowadzenie takiego postępowania w innej sprawie tej samej osoby, choćby czyny objęte obydwoma sprawami pozostawały ze sobą w związku (zob. post. SN z 30.1.1995 r., Wz 22/95, OSNKW 1995, Nr 9–10, poz. 66 wraz z glosą aprobującą Z. Gostyńskiego, WPP 1996, Nr 2, s. 118). Nie ma także podstaw, żeby na podstawie komentowanego przepisu zawiesić postępowanie z powodu oczekiwania na wydanie orzeczenia w sprawie o sprostowanie lub unieważnienie aktu stanu cywilnego, albowiem zgodnie z art. 8 § 1 KPK, sąd karny rozstrzyga samodzielnie zagadnienia faktyczne i prawne, orzeka na podstawie własnych ustaleń faktycznych i nie jest związany rozstrzygnięciem innego sądu lub organu (zob. post. SA we Wrocławiu z 20.1.2004 r., II AKz 27/04, OSA 2004, Nr 6, poz. 38).

Nb 12

12. Zawieszenie postępowania jest możliwe w każdym stadium postępowania, co potwierdza częściowo stanowisko SN odnośnie do postępowania o odszkodowanie za niesłuszne skazanie, aresztowanie lub zatrzymanie (zob. uchw. SN z 11.9.1992 r., I KZP 27/92, OSNKW 1992, Nr 11–12, poz. 92 wraz z glosami K. Woźniewskiego Inf. Praw. 1994, Nr 7–9, s. 198; R. Kmiecika, PS 1994, Nr 10, s. 83; J. Rybaka i A. R. Światłowskiego, OSP 1993, Nr 11, poz. 220).

Nb 13

13. Decyzja o zawieszeniu zapada w formie postanowienia z urzędu, choć nie oznacza to, że strony i inne osoby bezpośrednio zainteresowane są pozbawione możliwości składania wniosku o zawieszenie postępowania, co wynika z treści art. 9 § 2. w postępowaniu przygotowawczym wydaje je prokurator lub inny organ prowadzący postępowanie. Postanowienie wydane przez „inny organ” wymaga zatwierdzenia przez prokuratora (art. 325, 325e § 1 i 2). Zawieszenie sądowe może nastąpić na posiedzeniu przed rozprawą (art. 339 § 3 pkt 5) bądź też w trakcie jej trwania.

Nb 14

14. Zawieszenie postępowania karnego nie wstrzymuje biegu przedawnienia (zob. post. SN z 19.6.1975 r., II Kz 138/75, OSNKW 1975, Nr 8, poz. 112 wraz z glosami R. Kmiecika, NP 1976, Nr 12, s. 1761 oraz K. Marszała, PiP 1976, z. 7, s. 175). Argumentując swój pogląd, SN stwierdził, że przepis art. 104 KK stanowiący o spoczywaniu przedawnienia ma na względzie jedynie przeszkody natury prawnej, wynikające z samej ustawy, które nie pozwalają na wszczęcie lub dalsze prowadzenie postępowania karnego (np. immunitety), a nie przeszkody natury faktycznej.

Nb 15

15. Zgodnie z § 2 na postanowienie w przedmiocie zawieszenia postępowania przysługuje zażalenie.

Nb 16

16. Wstrzymanie biegu rozprawy przez zawieszenie postępowania powoduje prowadzenie jej od początku, co stanowi zasadę wynikającą z art. 404 § 2 w zw. z § 2 komentowanego artykułu. Jednak wyjątkowo rozprawa może być prowadzona w dalszym ciągu, gdy skład sądu nie uległ zmianie (art. 404 § 3), a długotrwałość zawieszenia nie mogła mieć wpływu na prawidłowość rozważenia i oceny dowodów (zob. wyr. SN 28.7.1986 r., II KR 187/86, OSNKW 1987, Nr 5–6, poz. 54 wraz z glosą R. Kmiecika, NP 1988, Nr 10–12, s. 268).

Nb 17

17. Stosownie do § 3 w czasie zawieszenia postępowania należy jednak dokonać odpowiednich czynności w celu zabezpieczenia dowodów przed ich utratą lub zniekształceniem.

Nb 18

18. Zawieszenie postępowania nie stoi na przeszkodzie orzekaniu co do środków zapobiegawczych (art. 255).

Nb 19

19. Możliwość zawieszenia postępowania karnego z innych przyczyn niż omówione w komentowanym artykule wynika m.in. z art. 11 § 2, art. 61 § 1 KPK, art. 15 § 2 KKW, art. 105 ust. 3 i art. 108 Konstytucji RP, art. 7 ŚwKorU, art. 11 ust. 1 TSU.

Art. 23. [Zawiadomienie sądu rodzinnego]

W sprawie o przestępstwo popełnione na szkodę małoletniego, we współdziałaniu z małoletnim lub w okolicznościach, które mogą świadczyć o demoralizacji małoletniego albo o gorszącym wpływie na niego, sąd, a w postępowaniu przygotowawczym prokurator, zawiadamia sąd rodzinny w celu rozważenia środków przewidzianych w przepisach o postępowaniu w sprawach nieletnich oraz w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym.

Nb 1

1. Dyspozycja tego przepisu wskazuje na to, że organ prowadzący postępowanie, w zależności od jego stadium, sąd lub prokurator zawiadamia sąd rodzinny, gdy zostało popełnione przestępstwo na szkodę małoletniego, we współdziałaniu z małoletnim lub w okolicznościach, które mogą świadczyć o demoralizacji małoletniego albo o gorszącym wpływie na niego. Wprowadzenie regulacji tego przepisu do KPK jest następstwem wykluczenia z katalogu środków karnych środka w postaci pozbawienia praw publicznych lub opiekuńczych.

Nb 2

2. Przez pojęcie „małoletni” należy rozumieć osobę, która nie ukończyła lat 18, chyba że uprzednio zawarła związek małżeński (art. 10 KC).

Nb 3

3. Zawiadomienie jest kierowane do właściwego sądu przewidzianego przepisami KPC (art. 568–569) lub ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich (art. 17).

Nb 4

4. Zgodnie z art. 8 KPW komentowany przepis stosuje się odpowiednio w postępowaniu w sprawach o wykroczenia.

Art. 23a.[14] [Mediacja]

§ 1. Sąd, a w postępowaniu przygotowawczym prokurator, może z inicjatywy lub za zgodą pokrzywdzonego i oskarżonego, skierować sprawę do instytucji lub osoby godnej zaufania w celu przeprowadzenia postępowania mediacyjnego między pokrzywdzonym i oskarżonym.

§ 2. Postępowanie mediacyjne nie powinno trwać dłużej niż miesiąc, a jego okresu nie wlicza się do czasu trwania postępowania przygotowawczego.

§ 3. Postępowania mediacyjnego nie może prowadzić osoba, co do której w konkretnej sprawie zachodzą okoliczności określone w art. 40–42, czynny zawodowo sędzia, prokurator, adwokat, radca prawny, a także aplikant do tychże zawodów albo inna osoba zatrudniona w sądzie, prokuraturze lub innej instytucji uprawnionej do ścigania przestępstw.

§ 4. Instytucja lub osoba godna zaufania sporządza, po przeprowadzeniu postępowania mediacyjnego, sprawozdanie z jego przebiegu i wyników.

§ 5. Minister Sprawiedliwości określi, w drodze rozporządzenia[15], warunki, jakim powinny odpowiadać instytucje i osoby uprawnione do przeprowadzenia mediacji, sposób ich powoływania i odwoływania, zakres i warunki udostępniania akt instytucjom i osobom uprawnionym do przeprowadzenia mediacji oraz sposób i tryb postępowania mediacyjnego, mając na uwadze potrzebę skutecznego przeprowadzenia tego postępowania.

Nb 1

1. Komentowany artykuł normuje instytucję mediacji, która obejmuje szereg działań podejmowanych przez oskarżonego i pokrzywdzonego, mających na celu rozwiązanie konfliktu między tymi stronami przy udziale mediatora, którego zadaniem jest podtrzymywanie i ułatwianie przebiegu negocjacji bez narzucania własnych poglądów i rozwiązań przedmiotowego konfliktu (por. B. Bieńkowska, Mediacja, s. 21–22; C. Kulesza, [w:] Kruszyński, Wykład, s. 334–335; D. Kużelewski, Zmiany, s. 11–13; tenże, Mediacja, s. 267 i n.).

Nb 2

2. Zgodnie z § 1, sąd, a w postępowaniu przygotowawczym prokurator, może z inicjatywy lub za zgodą pokrzywdzonego i oskarżonego skierować sprawę do instytucji lub osoby godnej zaufania w celu przeprowadzenia postępowania mediacyjnego między pokrzywdzonym i oskarżonym. Na podstawie art. 325i § 2 uprawnienia prokuratora w niniejszej materii przysługują organom prowadzącym dochodzenie, tj. Policji oraz organom, o których mowa jest w art. 325d.

Nb 3

3. W obecnym stanie prawnym próba mediacji jest możliwa nie tylko wtedy, gdy zachodzi możliwość warunkowego umorzenia, skazania poza rozprawą lub dobrowolnego poddania się karze albo zawarcia ugody w postępowaniu prywatnoskargowym, lecz w każdym przypadku, gdy właściwy organ uzna to za celowe na podstawie okoliczności konkretnej sprawy. Przesłankami skierowania sprawy do postępowania mediacyjnego są: potencjalny pozytywny wpływ osiągniętego porozumienia na wynik końcowy sprawy oraz wola i zainteresowanie pokrzywdzonego i oskarżonego zawarciem takiego porozumienia (por. C. Kulesza, [w:] Kruszyński, Wykład, s. 335; R. Koper, Postępowanie, s. 57). Należy dodać, że komentowany przepis pozostaje w harmonii z art. 53 § 2 i 3 KK, który nakazuje brać pod uwagę wyniki mediacji bez względu na rodzaj kary lub środka karnego (tak S. Waltoś, Główne, s. 5).

Nb 4

4. W postępowaniu sądowym skierowanie sprawy do przeprowadzenia mediacji może nastąpić w każdej sprawie i w każdym czasie (zarówno w postępowaniu w pierwszej instancji, jak i w postępowaniu odwoławczym), pod warunkiem, że oskarżony naprawi szkodę, pojedna się z pokrzywdzonym bądź też zaistnieje możliwość podjęcia starań w kierunku pojednania się (por. Hofmański i in., Komentarz, t. I, s. 237; B. Bieńkowska, Mediacja, s. 111–112). Mediacja jest dopuszczalna również w postępowaniu prywatnoskargowym (art. 489 § 2).

Nb 5

5. Postępowanie mediacyjne może zostać wszczęte z urzędu bądź z inicjatywy pokrzywdzonego i oskarżonego. W razie wszczęcia postępowania z urzędu konieczna jest zgoda pokrzywdzonego i oskarżonego (por. B. Bieńkowska, Mediacja, s. 112). Brak zgody powoduje niemożność przeprowadzenia skutecznego postępowania mediacyjnego. Ten sam skutek następuje, gdy zgoda pokrzywdzonego lub oskarżonego zostanie cofnięta. W razie zaistnienia takiej sytuacji postępowanie mediacyjne nie powinno być kontynuowane.

Nb 6

6. Paragraf 2 określa czas trwania postępowania mediacyjnego, które nie powinno przekroczyć miesiąca. Okresu tego nie wlicza się do czasu trwania postępowania przygotowawczego.

Nb 7

7. Zgodnie z § 3, postępowania mediacyjnego nie może prowadzić:

1) osoba, co do której w konkretnej sprawie zachodzą okoliczności wskazane w art. 40–42;

2) czynny zawodowo sędzia, prokurator, adwokat, radca prawny, a także aplikant tychże zawodów albo

3) inna osoba zatrudniona w sądzie, prokuraturze lub innej instytucji uprawnionej do ścigania przestępstw.

Należy podkreślić, iż – zgodnie z art. 40 § 1 pkt 10 – sędzia, który brał udział w postępowaniu mediacyjnym, podlega wyłączeniu z mocy prawa od udziału w sprawie, jeśli prowadził w tej sprawie mediację.

Nb 8

8. W związku z tym, że postępowanie mediacyjne prowadzone jest przez instytucję lub osobę godną zaufania, to na tych podmiotach, po przeprowadzeniu postępowania mediacyjnego, spoczywa obowiązek sporządzenia sprawozdania z jego przebiegu, wyników (§ 4) i przedstawienia go organowi, który skierował sprawę do takiego postępowania. W związku z tym, że postępowanie mediacyjne jest postępowaniem pozaprocesowym, to sprawozdanie z jego przebiegu nie jest równoznaczne z protokołem, zatem na jego podstawie nie mogą być czynione ustalenia faktyczne w postępowaniu przygotowawczym i sądowym (por. Hofmański i in., Komentarz, t. I, s. 243).

Nb 9

9. Na zasadach określonych w komentowanym przepisie dopuszczalne jest przeprowadzenie postępowania mediacyjnego w sprawach z oskarżenia prywatnego (art. 489 § 2) (zob. K. Marszał, [w:] Marszał i in., Proces, s. 614; Hofmański i in., Komentarz, t. I, s. 244). Postępowanie mediacyjne zastępuje w tym wypadku postępowanie pojednawcze.

Nb 10

10. Według art. 619 § 2 koszty postępowania mediacyjnego ponosi Skarb Państwa.

Nb 11

11. Na podstawie delegacji § 5 wydane zostało rozp. Min. Sprawiedliwości z 13.6.2003 r. w sprawie postępowania mediacyjnego w sprawach karnych (Dz.U. Nr 108, poz. 1020).

[1] Art. 5 § 1 zmieniony ustawą z dnia 10.01.2003 r. (Dz.U. Nr 17, poz. 155), która wchodzi w życie 1.07.2003 r.

[2] Art. 11 § 3 dodany ustawą z dnia 10.01.2003 r. (Dz.U. Nr 17, poz. 155), która wchodzi w życie 1.07.2003 r.

[3] Art. 15 § 1 w brzmieniu ustawy z dnia 10.01.2003 r. (Dz.U. Nr 17, poz. 155), która wchodzi w życie 1.07.2003 r.

[4] Art. 15 § 2 w brzmieniu ustawy z dnia 9.05.2007 r. (Dz.U. Nr 99, poz. 664), która wchodzi w życie 20.06.2007 r.

[5] Art. 15 § 3 dodany ustawą z dnia 9.05.2007 r. (Dz.U. Nr 99, poz. 664), która wchodzi w życie 20.06.2007 r.

[6] Art. 18 § 1 zmieniony ustawą z dnia 24.08.2001 r. (Dz.U. Nr 106, poz. 1149), która wchodzi w życie 17.10.2001 r.

[7] Art. 19 § 3 w brzmieniu ustawy z dnia 9.05.2007 r. (Dz.U. Nr 99, poz. 664), która wchodzi w życie 20.06.2007 r.

[8] Art. 19 § 4 w brzmieniu ustawy z dnia 9.05.2007 r. (Dz.U. Nr 99, poz. 664), która wchodzi w życie 20.06.2007 r.

[9] Art. 20 § 1 w brzmieniu ustawy z dnia 9.05.2007 r. (Dz.U. Nr 99, poz. 664), która wchodzi w życie 20.06.2007 r.

[10] Art. 20 § 1a dodany ustawą z dnia 9.05.2007 r. (Dz.U. Nr 99, poz. 664), która wchodzi w życie 20.06.2007 r.

[11] Art. 20 § 1b dodany ustawą z dnia 9.05.2007 r. (Dz.U. Nr 99, poz. 664), która wchodzi w życie 20.06.2007 r.

[12] Art. 20 § 2 w brzmieniu ustawy z dnia 9.05.2007 r. (Dz.U. Nr 99, poz. 664), która wchodzi w życie 20.06.2007 r.

[13] Art. 20 § 2a dodany ustawą z dnia 9.05.2007 r. (Dz.U. Nr 99, poz. 664), która wchodzi w życie 20.06.2007 r.

[14] Art. 23a dodany ustawą z dnia 10.01.2003 r. (Dz.U. Nr 17, poz. 155), która wchodzi w życie 1.07.2003 r.

[15] Zob. rozp. Min. Spr. z dnia 13.06.2003 r. (Dz.U. Nr 108, poz. 1020).

Dział II. Sąd

Literatura: G. Artymiak, Składy orzekające w sądach pierwszej instancji po zmianach Kodeksu postępowania karnego wprowadzonych ustawą z dnia 15 marca 2007 roku, WPP 2008, Nr 4; T. Grzegorczyk, Przerwa i odroczenie rozprawy w nowym kodeksie postępowania karnego, PS 1998, Nr 5; W. Grzeszczyk, Właściwość miejscowa sądu z delegacji ze względu na dobro wymiaru sprawiedliwości (art. 37 KPK), Prok. i Pr. 2000, Nr 9; M. Jankowski, Wyłączenie sędziego w polskiej procedurze karnej, Warszawa 1986; W. Jasiński, Bezstronność sądu i jej gwarancje w polskim procesie karnym, Warszawa 2009; R. Kmiecik, Posiedzenie sądu w procesie karnym, Lublin 1993; tenże, Tryb wyłączenia sędziego i prokuratora w kodeksie postępowania karnego, Prok. i Pr. 1999, Nr 11–12; R. E. Masznicz, Przekazanie sprawy ze względu na dobro wymiaru sprawiedliwości (art. 37 k.p.k.), Prok. i Pr. 2007, Nr 7–8; M. Pawełek, Składy sądu odwoławczego, Prok. i Pr. 2008, Nr 2; M. Siwek, Wyłączenie sędziego na wniosek w kodeksie postępowania karnego, WPP 2002, Nr 2; E. Skrętowicz, Iudex inhabilis i iudex suspectus w polskim procesie karnym, Lublin 1994; S. Stachowiak, Rodzaje właściwości sądu w ujęciu nowego kodeksu postępowania karnego, Prok. i Pr. 1999, Nr 10; R. A. Stefański, Rozpoznawanie kasacji na posiedzeniu, Prok. i Pr. 2001, Nr 2; tenże, Spory o właściwość między sądami karnymi, Prok. i Pr. 2008, Nr 9; S. Steinborn, Stwierdzenie niewłaściwości rzeczowej sądu – art. 35 KPK, Prok. i Pr. 2001, Nr 5; Z. Świda, Właściwość sądu i prawo strony do rozstrzygnięcia sprawy w „rozsądnym terminie”, PiP 2005, z. 10; taż, Sędzia jako zawód szczególnego zaufania społecznego – wymogi i uprawnienia, [w:] Funkcje procesu karnego. Księga jubileuszowa Profesora Janusza Tylmana, pod red. T. Gregorczyka, Warszawa 2011; S. Waltoś, Ławnik – czy piąte koło u wozu?, [w:] Funkcje procesu karnego. Księga jubileuszowa Profesora Janusza Tylmana, pod. red. T. Grzegorczyka, Warszawa 2011; S. Zabłocki, Przekazanie sprawy do rozpoznania sądowi równorzędnemu ze względu na dobro wymiaru sprawiedliwości, PS 1994, Nr 7–8; A. Zachuta, Właściwość sądu z delegacji w sprawach karnych (art. 36 KPK), Prok. i Pr. 2004, Nr 2.

Rozdział 1. Właściwość i skład sądu

Art. 24. [Sąd rejonowy]

§ 1. Sąd rejonowy orzeka w pierwszej instancji we wszystkich sprawach, z wyjątkiem spraw przekazanych ustawą do właściwości innego sądu.

§ 2. Sąd rejonowy rozpoznaje ponadto środki odwoławcze w wypadkach wskazanych w ustawie.

Nb 1

1. Zgodnie z art. 175 ust. 1 Konstytucji RP wymiar sprawiedliwości w Polsce sprawują: SN, sądy powszechne, sądy administracyjne i sądy wojskowe. Sądy powszechne sprawują wymiar sprawiedliowści we wszystkich sprawach, z wyjątkiem spraw ustawowo zastrzeżonych dla właściwości innych sądów (art. 177 Konstytucji RP).

Nb 2

2. Sądami powszechnymi są sądy rejonowe, sądy okręgowe oraz sądy apelacyjne. Sądy powszechne sprawują wymiar sprawiedliwości w zakresie nienależącym do sądów administracyjnych, sądów wojskowych oraz SN (art. 1 PrUSP).

Nb 3

3. Podstawowym aktem prawnym szczegółowo wyznaczającym zasady i granice funkcjonowania sądownictwa powszechnego jest ustawa z 27.7.2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. Nr 98, poz. 1070 ze zm.), natomiast ustawa Kodeks postępowania karnego określa właściwość sądów karnych powszechnych i wojskowych oraz tryb postępowania przed nimi (zgodnie z art. 176 ust. 2 Konstytucji RP).

Nb 4

4. Prawo do sądu wyrażone jest w ratyfikowanych przez Polskę konwencjach i oznacza, że każdy ma prawo do sprawiedliwego i publicznego rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie przez właściwy, niezawisły, bezstronny i niezależny sąd ustanowiony ustawą (art. 6 ust. 1 EKPCz i art. 14 ust. 1 MPPOiP).

Nb 5

5. Sądy powszechne są zobowiązane do stosowania obowiązujących przepisów prawa, co oznacza, że nie mogą one poddawać krytyce poczynań władzy ustawodawczej lub odmówić stosowania przepisów zgodnych z Konstytucją RP (zob. wyr. SA w Warszawie z 26.6.2003 r., III AUa 232/02, OSA 2003, Nr 11, poz. 41).

Nb 6

6. Właściwość sądu oznacza jego ustawowe uprawnienie do rozpoznawania określonych kategorii spraw. W związku z tym wyróżnia się trzy ogólne rodzaje właściwości: rzeczowa (art. 24 § 1, art. 25 § 1 i wyjątek od niej – właściwość ruchoma – art. 25 § 2), miejscowa (reguła ogólna – art. 31 § 1 i 2, reguła wyprzedzenia – art. 31 § 3 i reguły pomocnicze – art. 32 § 1) i funkcjonalna (art. 24 § 2, art. 25 § 3, art. 26 i 27) oraz szczególne właściwości: z łączności spraw (łączność podmiotowa – art. 33 § 1, przedmiotowa – art. 34 § 1 i mieszana – art. 34 § 2) i nadzwyczajną z delegacji (art. 32 § 3, art. 36, 37, 43 KPK i art. 11a PWKPK).

Nb 7

7. Należy podkreślić, że o właściwości rzeczowej sądu decyduje sam czyn przestępny, tak jak przedstawia się on w świetle okoliczności konkretnej sprawy, a nie błędna jego kwalifikacja prawna przyjęta w akcie oskarżenia przez oskarżyciela (zob. post. SN z 10.10.1991 r., I KZP 24/91, OSNKW 1992, Nr 1–2, poz. 9). O właściwości danego sądu do rozpoznania sprawy przesądza przepis KPK, nie zaś wola osób prowadzących postępowanie. Przepisy KPK w sposób ścisły i pozbawiony elementów uznaniowych kształtują reguły rządzące zarówno właściwością miejscową, jak i właściwością rzeczową sądu, nakazują rozpoznawanie sprawy właśnie przez sąd właściwy, nieustalony dowolnie przez organy procesowe czy strony (zob. post. SA w Katowicach z 29.10.2003 r., II AKz 916/03, KZS 2004, Nr 2, poz. 49 i z 15.11.2005 r., II AKo 193/05, OSProk. i Pr. 2006, Nr 4, poz. 31).

Nb 8

8. Zasadą wynikającą z właściwości rzeczowej jest uprawnienie do orzekania sądu rejonowego, jako sądu i instancji we wszystkich sprawach. Spod kognicji tego sądu wyłączone są sprawy przekazane innym sądom w drodze przepisów szczególnych. Sąd rejonowy orzeka zatem w sprawach o występki określone w niniejszym Kodeksie i ustawach szczególnych (z zastrzeżeniem art. 25 § 1 pkt 2 i 3), o wykroczenia i przestępstwa skarbowe (art. 115 § 1 i 2 KKS) oraz o wykroczenia, w myśl art. 9 § 1 KPW. Nieletni – co do zasady – za popełnione czyny karalne odpowiadają na podstawie ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich przed sądami rodzinnymi (wydziałami rodzinnymi i nieletnich w ramach struktury sądów rejonowych) z zastrzeżeniem art. 16 i 18 NielU i art. 10 § 2 KK – w przypadkach wskazanych w tych przepisach odpowiadają jak dorośli, według przepisów KPK. Funkcjonalnie sąd rejonowy posiada też inne kompetencje wynikające wprost z innych przepisów, np. jako wyłącznie uprawniony stosuje tymczasowe aresztowanie w postępowaniu przygotowawczym.

Nb 9

9. Sąd rejonowy może także, w wypadkach wskazanych w ustawie, działać funkcjonalnie jako sąd odwoławczy, np. w odniesieniu do tzw. czynności sądowych w postępowaniu przygotowawczym i niektórych innych decyzji (np. rozpoznaje zażalenie na zatrzymanie osoby).

Art. 25.[16] [Sąd okręgowy]

§ 1.[17] Sąd okręgowy orzeka w pierwszej instancji w sprawach o następujące przestępstwa:

1) o zbrodnie określone w Kodeksie karnym oraz w ustawach szczególnych,

2) o występki określone w rozdziałach XVI i XVII oraz w art. 140–142, art. 148 § 4, art. 149, art. 150 § 1, art. 151–154, art. 156 § 3, art. 158 § 3, art. 163 § 3 i 4, art. 165 § 1, 3 i 4, art. 166 § 1, art. 173 § 3 i 4, art. 185 § 2, art. 189a § 2, art. 210 § 2, art. 211a, art. 252 § 3, art. 258 § 1–3, art. 265 § 1 i 2, art. 269, art. 278 § 1 i 2 w zw. z art. 294, art. 284 § 1 i 2 w zw. z art. 294, art. 286 § 1 w zw. z art. 294, art. 287 § 1 w zw. z art. 294, art. 296 § 3 oraz art. 299 Kodeksu karnego,

3) o występki, które z mocy przepisu szczególnego należą do właściwości sądu okręgowego.

§ 2. Sąd apelacyjny, na wniosek sądu rejonowego, może przekazać do rozpoznania sądowi okręgowemu, jako sądowi pierwszej instancji, sprawę o każde przestępstwo, ze względu na szczególną wagę lub zawiłość sprawy.

§ 3. Sąd okręgowy rozpoznaje ponadto środki odwoławcze od orzeczeń i zarządzeń wydanych w pierwszej instancji w sądzie rejonowym oraz inne sprawy przekazane mu przez ustawę.

Nb 1

1. Sąd okręgowy może orzekać jako sąd i instancji lub jako sąd odwoławczy. Właściwość rzeczową sądu okręgowego pierwszoinstancyjnego określa § 1 pkt 1, 2 i 3.

Nb 2

2. Sąd okręgowy orzeka w sprawach o zbrodnie z art. 117 § 1 i 2, art. 118, 118a, art. 120, 122–124; 125 § 2, art. 127, art. 128 § 1, art. 130 § 2 i 4, art. 134, 148 § 1, 2 i 3, art. 166 § 2 i 3, art. 189 § 3; art. 189a § 1; art. 197 § 3 i 4, art. 252 § 1 i 2, art. 258 § 4, art. 280 § 2, art. 310 § 1 KK oraz o zbrodnie wynikające z przepisów szczególnych, np. z art. 53 ust. 2, art. 55 ust. 3 i art. 59 ust. 2 ustawy z 29.7.2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii (Dz.U. Nr 179, poz. 1485 ze zm.) z art. 44 ust. 1 i 2 ustawy z 1.7.2005 r. o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów (Dz.U. Nr 169, poz. 1411 ze zm.), z art. 241 ustawy z 21.11.1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej (t.j. Dz.U. z 2004 r. Nr 241, poz. 2416 ze zm.), z art. 1–4 dekretu z 31.8.1944 r. o wymiarze kary dla faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy winnych zabójstw i znęcania się nad ludnością cywilną i jeńcami oraz dla zdrajców Narodu Polskiego (t.j. Dz.U. z 1946 r. Nr 69, poz. 377 ze zm.), a także z art. 8 PWKK.

Nb 3

3. Sąd okręgowy jest właściwy w sprawach o następujące występki określone w KK: przeciwko pokojowi, ludzkości oraz wojenne, przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej, zamach terrorystyczny, służba w obcym wojsku, zaciąg do obcego wojska, zabójstwo w afekcie, dzieciobójstwo, zabójstwo eutanatyczne, doprowadzenie do samobójstwa, przerwanie ciąży za zgodą i bez zgody kobiety ciężarnej, przerwanie ciąży skutkujące śmiercią kobiety ciężarnej, ciężkie uszkodzenia ciała ze skutkiem śmiertelnym, bójka lub pobicie skutkujące śmiercią, typ kwalifikowany ze względu na następstwa spowodowania niebezpiecznych zdarzeń, spowodowanie innych niebezpieczeństw (z wyjątkiem art. 165 § 2), piractwo, spowodowanie katastrofy w ruchu ze względu na następstwa, spowodowanie poważnych następstw w środowisku w wyniku umyślnego zanieczyszczenia, nieodpowiedniej gospodarki odpadami i materiałami promieniotwórczymi, przygotowanie do handlu ludźmi, porzucenie małoletniego poniżej lat 15 lub osoby nieporadnej skutkujące śmiercią, organizowanie adopcji wbrew przepisom ustawy, przygotowanie do wzięcia zakładnika, udział w zorganizowanej grupie albo w związku przestępczym, w tym o charakterze zbrojnym oraz zakładanie lub kierowanie takim związkiem czy grupą, umyślne złamanie tajemnicy państwowej, sabotaż komputerowy. Ponadto sąd okręgowy, po nowelizacji z 29.3.2007 r. (obowiązującej od 12.7.2007 r., Dz.U. Nr 64, poz. 432), orzeka w sprawach o występki określone w art. 278 § 1 i 2 w zw. z 294, 284 § 1 i 2 w zw. z 294, 286 § 1 w zw. z 294, 287 § 1 w zw. z 294 oraz z art. 299 KK. Jak wynika z uzasadnienia takiej zmiany w przedłożeniu rządowym, poszerzenie zakresu właściwości rzeczowej sądu okręgowego, jako sądu i instancji, spowodowane było dążeniem do powierzenia tym sądom orzekania w sprawach o najbardziej skomplikowanym charakterze i wadze społecznej. W zdecydowanej bowiem większości sprawy kwalifikowane z wymienionych przepisów Kodeksu karnego charakteryzują się bardzo obszernym materiałem dowodowym o wysokim stopniu trudności, wymagającym od sędziego ugruntowanego i wszechstronnego doświadczenia zawodowego, a sprawom tym towarzyszy zwykle rezonans społeczny proporcjonalny do wysokiego stopnia szkodliwości społecznej czynów o dużym ciężarze gatunkowym, nierzadko o charakterze aferowym w stosunku do mienia znacznej wartości lub dobra o szczególnym znaczeniu dla kultury. Przemawia za tym także odciążenie sądów rejonowych. Sąd okręgowy orzeka także w sprawach o występki określone w przepisach szczególnych, np. w art. 53 ust. 1 PrPras.

Nb 4

4. Przepis art. 25 § 1 pkt 1, ustanawiający właściwość sądu okręgowego w sprawach o zbrodnie, obejmuje zakresem tej właściwości sprawy o czyny zabronione, które należały do kategorii zbrodni w czasie ich popełnienia. Oznacza to, że jeśli czyn zabroniony miał wtedy status występku, a po wniesieniu aktu oskarżenia do sądu rejonowego, jako rzeczowo właściwego, na skutek zmiany zagrożenia ustawowego włączony został do kategorii zbrodni, to taka zmiana ustawy, jako niekorzystna dla oskarżonego, nie może odnosić się do czynu objętego oskarżeniem (art. 4 § 1 KK). Zachowuje on zatem status występku, a właściwym do rozpoznania sprawy pozostaje sąd rejonowy (zob. uchw. SN z 26.1.2007 r., I KZP 34/06, OSProk. i Pr. 2007, Nr 5, poz. 17, z uwagami R. A. Stefańskiego, Przegląd uchwał Izby Karnej Sądu Najwyższego w zakresie prawa karnego procesowego za 2007 rok, WPP 2008, Nr 2, s. 81 i W. Grzeszczyka, Przegląd uchwał Izby Karnej Sądu Najwyższego (prawo karne procesowe – 2007 r.), Prok. i Pr. 2008, Nr 4, s. 54).

Nb 5

5. Właściwość ruchomą sądu okręgowego z przekazania sprawy przez sąd apelacyjny z wniosku właściwego sądu rejonowego – z uwagi na tzw. szczególną wagę lub zawiłość sprawy – ponownie wprowadza przepis § 2. Istota takiego rozwiązania polega na tym, że sąd okręgowy jest bardziej doświadczony w rozpoznawaniu spraw zawiłych pod względem faktycznym i prawnym. Pojęcie „szczególnej wagi lub zawiłości sprawy” wiązać należy z sytuacją specjalną, ponadprzeciętną, rzadką i wyjątkową, tak z faktycznego, jak i prawnego punktu widzenia, wymagającą skomplikowanej operacji myślowej, jeśli chodzi o analizę obszernego materiału dowodowego, czy też przeprowadzenia wykładni określonych norm prawnych, które nie znalazły dotychczas odbicia w judykaturze SN lub sądów apelacyjnych (zob. post. SA w Katowicach z 13.2.2008 r., II AKo 32/08, OSProk i Pr. 2008, Nr 12, poz. 35). Decyzja sądu apelacyjnego jest niezaskarżalna, podobnie jak postanowienie (należycie uzasadnione) sądu rejonowego.

Nb 6

6. Ponadto sąd okręgowy rozpoznaje apelacje od nieprawomocnych wyroków wydanych w sądzie rejonowym i zażalenia na niektóre postanowienia tego sądu, np. o zastosowaniu tymczasowego aresztowania, jak również od zarządzeń prezesa i inne przekazane mu sprawy, np. z art. 36, 38, 281 i 282 § 2, art. 554 § 1.

Nb 7

7. Inne sprawy przekazane przez ustawę (§ 3 in fine) to sprawy osób cywilnych w przedmiocie nieważności orzeczeń na podstawie ustawy z 23.2.1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz.U. Nr 34, poz. 149 ze zm.) (zob. uchw. SN (7) z 25.9.1991 r., I KZP 28/91, OSNKW 1992, Nr 11–12, poz. 2).

Nb 8

8. W przypadku uchylenia wyroku sądu i instancji w celu ponownego rozpoznania sprawy sąd odwoławczy ma obowiązek zbadania, czy obowiązująca – według Kodeksu postępowania karnego z 1969 r. – w czasie rozpoznania sprawy właściwość rzeczowa sądu nie uległa zmianie w myśl przepisów obecnie obowiązującego Kodeksu postępowania karnego z 1997 r., a jeśli tak, to winien przekazać sprawę do rozpoznania sądowi, nie poprzednio, a obecnie właściwemu (zob. post. SA w Warszawie z 24.9.1999 r., II AKz 362/99, OSA 2000, Nr 3, poz. 21).

Nb 9

9. Rozpoznawanie nie tylko odwołań, ale także ewentualnych nadzwyczajnych środków odwoławczych od orzeczeń organów finansowych skazujących za przestępstwo skarbowe, należące w przeszłości do organów finansowych, po wejściu w życie KKS należy do sądu okręgowego (zob. post. SN z 3.10.2002 r., II KK 64/02, Legalis).

Art. 26.[18] [Sąd apelacyjny]

Sąd apelacyjny rozpoznaje środki odwoławcze od orzeczeń i zarządzeń wydanych w pierwszej instancji w sądzie okręgowym oraz inne sprawy przekazane mu przez ustawę.

Nb 1

1. Sądy apelacyjne zostały powołane ustawą z 13.7.1990 r. o powołaniu sądów apelacyjnych oraz o zmianie ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych, Kodeks postępowania cywilnego, Kodeks postępowania karnego, o Sądzie Najwyższym, o Naczelnym Sądzie Administracyjnym i o Krajowej Radzie Sądownictwa (Dz.U. Nr 53, poz. 306 ze zm.). Rozpoznają przede wszystkim zwyczajne środki odwoławcze od decyzji zapadających w sądzie okręgowym jako sądzie i instancji.

Nb 2

2. Właściwość funkcjonalna daje sądowi apelacyjnemu uprawnienie do orzekania w innych sprawach przekazanych mu przez ustawę (m.in. art. 25 § 2, art. 36, 38, 263 § 4 i 5, art. 544 § 1).

Nb 3

3. W związku z unormowaniem art. 11a PWKPK należy pamiętać, że z tego przepisu stanowiącego odstępstwo od zasad określających właściwość sądu, zamieszczonych w dziale II KPK, winno się korzystać z wielkim umiarem tylko wówczas, gdy zagrożenie przedawnieniem jest wysoce realne, przy czym uwzględnić tu trzeba terminy przedawnienia wynikające nie tylko z art. 101 KK, ale również z treści art. 102 KK (zob. post. SA w Katowicach z 4.4.2001 r., II AKo 44/01, OSA 2002, Nr 1, poz. 6).

Nb 4

4. Zob. także art. 11 i 14 PWKPK.

Art. 27. [Sąd Najwyższy]

Sąd Najwyższy rozpoznaje kasacje oraz środki odwoławcze i inne sprawy w wypadkach określonych w ustawie.

Nb 1

1. Sąd Najwyższy sprawuje nadzór nad działalnością sądów powszechnych i wojskowych w zakresie orzekania (art. 183 pkt 1 Konstytucji RP) i jest organem władzy sądowniczej powołanym do sprawowania wymiaru sprawiedliwości, zgodnie z art. 1 SNU.

Nb 2

2. Sąd Najwyższy rozpoznaje nadzwyczajne środki odwoławcze i sprawuje wymiar sprawiedliwości przez:

1) zapewnienie w ramach nadzoru zgodności z prawem oraz jednolitości orzecznictwa sądów powszechnych i wojskowych przez rozpoznawanie kasacji oraz innych środków odwoławczych,

2. podejmowanie uchwał rozstrzygających zagadnienia prawne,

3) rozstrzyganie innych spraw określonych w ustawach.

Nb 3

3. Ponadto SN jest właściwy do rozpoznawania protestów wyborczych oraz stwierdzania ważności wyborów do Sejmu i Senatu oraz wyboru Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, a także ważności referendum ogólnokrajowego i referendum konstytucyjnego; opiniowania projektów ustaw i innych aktów normatywnych, na podstawie których orzekają i funkcjonują sądy, a także innych ustaw w zakresie, w jakim uzna to za celowe; wykonywania innych czynności określonych w ustawach.

Nb 4

4. Jeżeli SN, rozpoznając kasację lub inny środek odwoławczy, poweźmie poważne wątpliwości co do wykładni prawa, może odroczyć rozpoznanie sprawy i przedstawić zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów tego Sądu.

Nb 5

5. Jeżeli w orzecznictwie sądów powszechnych, sądów wojskowych lub SN ujawnią się rozbieżności w wykładni prawa, Pierwszy Prezes SN może przedstawić wniosek o ich rozstrzygnięcie Sądowi Najwyższemu w składzie siedmiu sędziów lub innym odpowiednim składzie. Z wnioskiem tym mogą wystąpić również: Rzecznik Praw Obywatelskich, Prokurator Generalny oraz, w zakresie swojej właściwości, Rzecznik Ubezpieczonych.

Nb 6

6. Jeżeli skład siedmiu sędziów SN uzna, że znaczenie dla praktyki sądowej lub powaga występujących wątpliwości to uzasadniają, może zagadnienie prawne lub wniosek o podjęcie uchwały przedstawić składowi izby, natomiast izba – składowi dwóch lub więcej izb albo pełnemu składowi SN. Uchwała zyskuje wówczas moc zasady prawnej.

Nb 7

7. Sąd Najwyższy jest wyłącznie właściwy co do:

1) przekazania sprawy do rozpoznania innemu sądowi równorzędnemu (art. 37 KPK);

2) rozstrzygnięcia przekazanego przez sąd odwoławczy zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy, w formie uchwały, która wiąże sąd w danej sprawie (art. 441 § 1 KPK);

3) wznowienia postępowania zakończonego orzeczeniem SA lub SN (art. 544 § 2 i art. 673 KPK in fine).

Nb 8

8. Zob. też art. 64 i 65 SNU.

Nb 9

9. Zob. tezy dot. uprawnień Izby Wojskowej SN – art. 655 § 1.

Art. 28.[19] [Skład na rozprawie głównej]

§ 1. Na rozprawie głównej sąd orzeka w składzie jednego sędziego, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej. Sędzia ma prawa i obowiązki przewodniczącego.

§ 2. W sprawach o zbrodnie sąd orzeka w składzie jednego sędziego i dwóch ławników.

§ 3. Ze względu na szczególną zawiłość sprawy sąd pierwszej instancji może postanowić o rozpoznaniu jej w składzie trzech sędziów.

§ 4. W sprawach o przestępstwa, za które ustawa przewiduje karę dożywotniego pozbawienia wolności, sąd orzeka w składzie dwóch sędziów i trzech ławników.

Nb 1

1. Do czasu nowelizacji z dnia 15.3.2007 r. (obowiązującej od dnia 28.7.2007 r.) przepis określał zasadę kolegialności orzekania i w szeroki sposób realizował udział czynnika społecznego w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości (art. 182 Konstytucji RP i art. 3 KPK). W wyniku tejże noweli, obecnie zasadą jest rozpoznawanie spraw w sądzie pierwszej instancji w składzie jednego sędziego zawodowego. Przy orzekaniu zatem obowiązuje reguła ograniczonej kolegialności.

Nb 2

2. Ustawa stanowi inaczej w art. 28 § 2–4. Jednoosobowo rozpoznawane są także sprawy o wykroczenia (na mocy art. 13 § 1 KPW) oraz wykroczenia i przestępstwa skarbowe (art. 113 § 1, art. 115 i 117 § 2 KKS). Orzekanie w składzie jednego sędziego oznacza, że taki sędzia ma prawa i obowiązki przewodniczącego.

Nb 3

3. Prezes sądu określa imiennie członków składu orzekającego w danej sprawie. Może też wskazać jednego lub dwóch sędziów (ławników) dodatkowych (zapasowych), jeżeli istnieje przypuszczenie, że rozprawa może potrwać dłuższy czas, w związku z czym w składzie orzekającym mogą zajść zmiany (art. 47 i art. 171 PrUSP). Sędzia (ławnik) dodatkowy nie może uczestniczyć w naradzie i głosowaniu, gdy nie zastępuje sędziego ze składu podstawowego. Może natomiast (i powinien) uczestniczyć czynnie w rozprawie. Dlatego jest niezbędne wskazanie w zarządzeniu o wyznaczeniu rozprawy sędziów (ławników) należących do składu podstawowego i zapasowych.

Nb 4

4. Asesor sądowy nie może pełnić obowiązków sędziego. Wyrokiem z 24.10.2007 r. (SK 7/06, OTK-A 2007, Nr 9, poz. 108) Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności art. 135 § 1 PrUSP z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, który to przepis utracił moc z upływem 18 miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dz.U. RP (Dz.U. z 5.11.2007 r. Nr 204, poz. 1482). Oznacza to likwidację instytucji asesora od 6.5.2009 r.

Nb 5

5. W składzie sądu może brać udział tylko jeden sędzia innego sądu. Sędzia sądu niższego nie może być przewodniczącym składu sądu. Minister Sprawiedliwości może jednak przyznać sędziemu sądu rejonowego, delegowanemu do sądu okręgowego, prawo przewodniczenia w sprawach rozpoznawanych przez ten sąd w pierwszej instancji, w składzie jednego sędziego i dwóch ławników albo w składzie jednego sędziego (art. 46 § 1 PrUSP).

Nb 6

6. W zasadzie każda obsada sądu na rozprawie głównej, inna niż przewidziana art. 28 KPK, jest niewłaściwa (zob. wyr. SA w Lublinie z 29.9.2009 r., II AKa 192/09, niepubl.). Każda z czynności podejmowanych na rozprawie od momentu jej rozpoczęcia do chwili wydania rozstrzygnięcia końcowego powinna zostać przeprowadzona przez sąd w obsadzie, którego wszyscy członkowie są uprawnieni do orzekania; niezależnie więc od tego, czy przewidziana w kolejnej dacie czynność ma polegać na wydaniu i ogłoszeniu w sprawie wyroku, czy na rozpoznaniu sprawy, zasiadający w składzie sądu sędzia innego sądu powinien dysponować prawidłowym zarządzeniem o delegowaniu (zob. wyr. SN z 29.9.2010 r., III KK 59/10, niepubl.). Za trafne należy uznać stanowisko SN przyznające możliwość delegowania sędziego także na pojedyncze dni w ciągu roku (zob. uchw. SN z 26.9.2002 r., I KZP 28/02, OSNKW 2002, Nr 11–12, poz. 99; z 19.2.2003 r., I KZP 51/02, OSProk. i Pr. 2003, Nr 4, poz. 12; post. SN z 17.6.2003 r., V KK 138/02, OSNwSK 2003, Nr 1, poz. 1307).

Nb 7

7. Wszelkie orzeczenia zapadające w trakcie przerwy w rozprawie muszą być wydawane w składzie rozpoznającym sprawę, tj. wynikającym z art. 28 KPK, a gdy nie można go utworzyć w „takim samym” składzie, czyli składzie ilościowo i jakościowo odpowiadającym składowi właściwemu dla rozprawy (art. 403). Przy odroczeniu rozprawy decyzje wpadkowe wydawane są już wedle reguły określonej dla posiedzeń, tj. w składach wskazanych w art. 30 KPK (zob. T. Grzegorczyk, Przerwa, s. 53).

Nb 8

8. Decyzja o rozpoznaniu sprawy przez sąd pierwszej instancji w składzie trzech sędziów należy do prezesa sądu (szefa sądu wojskowego), który wydając tę decyzję, ocenia sprawę z punktu widzenia jej zawiłości, przy czym zaznaczyć należy, że w tym względzie chodzi nie tylko o zawiłość natury faktyczno-dowodowej, lecz także natury prawnej i zawiłości związane z oceną stopnia społecznego niebezpieczeństwa konkretnego czynu (zob. wyr. SN z 12.8.1986 r., Rw 569/86, OSNKW 1987, Nr 5–6, poz. 53).

Nb 9

9. W sprawach o najcięższe przestępstwa, zagrożone karą dożywotniego pozbawienia wolności, przewidziane tak w Kodeksie karnym (art. 117 § 1, art. 118 § 1 i 2, art. 120, art. 122, art. 123, art. 127 § 1, art. 130 § 4, art. 134, art. 148 § 1, 2 i 3, art. 166 § 3, art. 310 § 1), jak i ustawach szczególnych (dekret z 31.8.1944 r. o wymiarze kary dla faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy winnych zabójstw i znęcania się nad ludnością cywilną i jeńcami oraz dla zdrajców Narodu Polskiego, t.j. Dz.U. z 1946 r. Nr 69, poz. 377 ze zm.) sąd orzeka wyjątkowo w powiększonym składzie dwóch sędziów zawodowych plus trzech ławników.

Nb 10

10. Jednakże sąd okręgowy rozpoznający na rozprawie wniosek prokuratora o umorzenie postępowania z powodu niepoczytalności sprawcy i o zastosowanie środków zabezpieczających (art. 354 pkt 2 in principio w zw. z art. 324 KPK) orzeka w składzie określonym w art. 28 § 1 KPK także wówczas, gdy ustawa za czyn objęty wnioskiem przewiduje karę 25 lat pozbawienia wolności lub dożywotniego pozbawienia wolności i rozstrzyga w przedmiocie tego wniosku postanowieniem (zob. uchw. SN z 19.8.1999 r., I KZP 21/99, OSNKW 1999, Nr 9–10, poz. 49 z glosami: aprobującą J. Izydorczyka, Prok. i Pr. 2000, Nr 10, s. 87 i krytycznymi D. Szumiło-Kulczyckiej, PiP 2000, z. 3, s. 106 oraz K. Zgryzka, Prok. i Pr. 2000, Nr 5, s. 101).

Nb 11

11. Jeżeli właściwy rzeczowo sąd rejonowy rozpozna sprawę w składzie trzech sędziów, to brak postanowienia wydanego w trybie art. 28 § 3 KPK nie doprowadzi do naruszenia art. 439 § 1 pkt 2 część pierwsza KPK (zob. wyr. SN z 3.12.2010 r., II KK 112/10, niepubl.).

Nb 12

12. Jeżeli rozpoczęto rozprawę główną w składzie trzyosobowym, z udziałem ławników i nie zakończono jej prawomocnym orzeczeniem przed 27.7.2007 r., to powinna ona być rozpoznawana w dalszym ciągu z udziałem ławników, bowiem tak nakazuje art. 18 zd. 1 ustawy z 15.3.2007 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 112, poz. 766). W sprawach niezakończonych prawomocnym orzeczeniem, w których rozpoczęto rozprawę główną przed 27.7.2007 r., a które rozpoznawane były z udziałem ławników, postępowanie karne toczy się według przepisów dotychczasowych. Prowadzenie postępowania według przepisów w brzmieniu nadanym nową ustawą jest możliwe wówczas, gdy decyzja o odroczeniu (lub zawieszeniu postępowania) zapadła po dniu wejścia w życie ustawy zmieniającej z 15.3.2007 r., jeżeli po tym odroczeniu (podjęciu zawieszonego postępowania) sąd zadecydował o prowadzeniu rozprawy od początku (zob. wyr. SN z 15.2.2008 r., WA 4/08, Biul. PK 2008, Nr 8, poz. 38).

Nb 13

13. W wypadku, gdy określony skład sądu zależny jest od rodzaju sprawy poddanej osądowi (art. 28 § 4 KPK), decydujące znaczenie dla oceny, czy sąd był „nienależycie obsadzony” (art. 439 § 1 pkt 2 KPK), ma czyn przestępny, na którego popełnienie wskazuje akt oskarżenia z tym jednak zastrzeżeniem, że ani opis czynu, ani kwalifikacja prawna zaproponowana w akcie oskarżenia – podobnie jak przy orzekaniu o właściwości – nie wiąże sądu (zob. uchw. SN z 16.11.2000 r., I KZP 35/00, OSNKW 2000, Nr 11–12, poz. 92 z uwagami R.A. Stefańskiego, WPP 2001, Nr 2, s. 74).

Nb 14

14. Zob. także G. Artymiak, Składy.

Art. 29. [Skład na rozprawie apelacyjnej i kasacyjnej]

§ 1. Na rozprawie apelacyjnej i kasacyjnej sąd orzeka w składzie trzech sędziów, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej.

§ 2.[20] Apelację lub kasację od wyroku orzekającego karę dożywotniego pozbawienia wolności, rozpoznaje sąd w składzie pięciu sędziów.

Nb 1

1. Sąd rozpoznaje sprawę, zgodnie z zasadą wyrażoną w § 1, na rozprawie odwoławczej lub w wyniku złożenia skargi kasacyjnej w składzie trzech sędziów zawodowych, chyba że ustawa szczególna określa inny skład, np. wskazany w art. 29 § 2.

Nb 2

2. Zgodnie z nakazem zawartym w art. 29 § 1 KPK na rozprawie apelacyjnej sąd orzeka w składzie trzech sędziów, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej. Wyjątek od tej reguły przewiduje przepis art. 476 § 2 KPK, który zezwala na jednoosobowe rozpoznanie sprawy przez sąd okręgowy, jako sąd odwoławczy. Obsada sądu odwoławczego niezgodna z przedstawioną regułą stanowi uchybienie określone w art. 439 § 1 pkt 2 KPK i pociąga za sobą konieczność uchylenia drugoinstancyjnego wyroku (zob. wyr. SN z 19.8.2009 r., V KK 144/09, KZS 2009, Nr 12, poz. 24).

Nb 3

3. Sad Najwyższy o uwzględnieniu na posiedzeniu kasacji, jako oczywiście zasadnej na korzyść oskarżonego, orzeka w składzie trzech sędziów (art. 30 § 1 KPK), a gdy chodzi o kasację od wyroku orzekającego karę 25 lat pozbawienia wolności lub dożywotniego pozbawienia wolności – w składzie pięciu sędziów (art. 29 § 2 KPK). Jeżeli kasacja dotyczy postanowienia, to właściwy do orzekania jest skład jednoosobowy, chyba że Prezes SN zarządzi rozpoznanie sprawy w składzie trzech sędziów (art. 534 § 1 KPK). W wypadku, gdy kasacja dotyczy orzeczenia SN, podlega rozpoznaniu w składzie siedmiu sędziów (art. 534 § 2 KPK), w sytuacji zaś, gdy zaskarżone orzeczenie SN wydane było jednoosobowo – w składzie trzech sędziów (R. A. Stefański, Rozpoznawanie, s. 62).

Art. 30. [Skład na posiedzeniu]

§ 1.[21] Na posiedzeniu sąd rejonowy i sąd okręgowy orzeka jednoosobowo, a sąd apelacyjny i Sąd Najwyższy – w składzie trzech sędziów, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej.

§ 2. Sąd odwoławczy na posiedzeniu orzeka w składzie trzech sędziów, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej.

Nb 1

1. Przepis określa skład sądu na posiedzeniu pierwszej instancji (§ 1) i odwoławczym (§ 2).

Nb 2

2. Sąd rejonowy oraz sąd okręgowy, będący sądem pierwszej instancji, na posiedzeniu orzeka w składzie jednego sędziego zawodowego, zaś sądy: apelacyjny i SN – w składzie trzech takich sędziów. Odstępstwa od tej zasady przewidują przepisy art. 153 § 1, art. 329 § 2, art. 534 § 1 i 2, art. 562 § 1.

Nb 3

3. Na posiedzeniu sądu odwoławczego składem podstawowym jest skład trzech sędziów zawodowych, jeżeli ustawa nie określi inaczej. Ustawa stanowi inaczej w art. 329 § 2, art. 530 § 3, art. 545 § 1.

Nb 4

4. W wypadku, gdy sąd rejonowy jest uprawniony do rozpoznawania środków odwoławczych (art. 24 § 2), działa on jako „sąd odwoławczy”, czego konsekwencją jest to, że skład tego sądu, orzekającego na posiedzeniu, nie może być określony przez art. 30 § 1 KPK, lecz przez art. 30 § 2 KPK. Będzie to więc skład trzech sędziów, jeśli ustawa nie stanowi inaczej (zob. uchw. SN z 18.9.2001 r., I KZP 11/01, OSNKW 2001, Nr 11–12, poz. 92 z glosami: częściowo aprobującą B. Mik, Pal. 2002, Nr 5–6, s. 189 i krytyczną Z. Świdy, OSP 2002, Nr 7–8, s. 109 oraz z uwagami R.A. Stefańskiego, WPP 2002, Nr 2, s. 68).

Nb 5

5. W związku z powyższym kontrowersyjnym w literaturze orzeczeniem trafny jest pogląd, że jeśli przepis usytuowany poza art. 30 KPK nie stanowi inaczej, to sąd rejonowy w instancji a quo bądź w układzie jednoinstancyjnym (np. w sytuacji uregulowanej w art. 247 § 2 KPK in fine) orzeka na posiedzeniu jednoosobowo, zaś w instancji ad quem – w składzie trzech sędziów (zob. B. Mik, Glosa do uchw. SN z 18.9.2001 r., s. 189).

Nb 6

6. Rozpoznanie wniosku skazanego o zastosowanie wobec niego art. 4 § 2 KK następuje na posiedzeniu przed sądem okręgowym, który – stosownie do dyspozycji art. 30 § 1 KPK – orzeka w składzie jednego sędziego (por. uchw. SN z 23.2.1999 r., I KZP 37/98, OSNKW 1999, Nr 3–4, poz. 10).

Art. 31. [Właściwość miejscowa]

§ 1. Miejscowo właściwy do rozpoznania sprawy jest sąd, w którego okręgu popełniono przestępstwo.

§ 2. Jeżeli przestępstwo popełniono na polskim statku wodnym lub powietrznym, a § 1 nie może mieć zastosowania, właściwy jest sąd macierzystego portu statku.

§ 3. Jeżeli przestępstwo popełniono w okręgu kilku sądów, właściwy jest ten sąd, w którego okręgu najpierw wszczęto postępowanie przygotowawcze.

Nb 1

1. Właściwość miejscowa sądu (a zatem uprawnienie do orzekania w sprawie w sytuacji równorzędności rzeczowej) ustalana jest przede wszystkim według miejsca popełnienia przestępstwa. W myśl art. 6 § 2 KK czyn zabroniony uważa się za popełniony w miejscu, w którym sprawca działał lub zaniechał działania, do którego był obowiązany, albo gdzie skutek stanowiący znamię czynu zabronionego nastąpił lub według zamiaru sprawcy miał nastąpić. W przypadku niemożności takiego ustalenia decyduje tzw. reguła wyprzedzenia, tzn. miejsca wcześniejszego wszczęcia postępowania (§ 3).

Nb 2

2. Przepisy o właściwości mają charakter nie tyle porządkowy, co gwarancyjny. Nie chodzi w nich jedynie o zapobieganie ewentualnym sporom kompetencyjnym organów procesowych, ale głównie o to, by strony z góry wiedziały, który z nich będzie wykonywał czynności, w szczególności który sąd będzie orzekał. Stan taki nie tylko eliminuje możliwość celowych manipulacji dla osiągnięcia pożądanej treści wyroku, ale i zapobiega powstawaniu podejrzeń o takie zabiegi. Przyjęte kryterium właściwości miejscowej wyraża założenie, by sprawca przestępstwa odpowiadał tam, gdzie je popełnił (zob. post. SA w Krakowie z 3.2.1993 r., II AKo 3/93, KZS 1993, Nr 2, poz. 12).

Nb 3

3. Powstała z chwilą wniesienia aktu oskarżenia właściwość miejscowa sądu i instancji, wynikająca z KPK, a więc przepisu procesowego rangi ustawowej, a następnie utrwalona w toku procesu zasada perpetuatio fori, nie może zostać zmieniona w trakcie jego trwania przepisem niższej rangi. Zatem zmiana obszaru właściwości miejscowej sądu, wprowadzona rozporządzeniem Min. Sprawiedliwości z 2.8.2000 r., zmieniającym rozporządzenie w sprawie utworzenia sądów apelacyjnych, sądów okręgowych i sądów rejonowych oraz ustalenia ich siedzib i obszarów właściwości (Dz.U. Nr 66, poz. 797), nie upoważnia tego sądu do badania w trakcie trwania postępowania sądowego właściwości miejscowej i stosowania przepisu art. 35 § 2 KPK (zob. post. SA w Warszawie z 17.11.2000 r., II AKz 602/00, OSA 2001, Nr 4, poz. 25). Zob. szerzej S. Stachowiak, Rodzaje właściwości.

Nb 4

4. W sprawie, w której miejsce popełnienia przestępstwa (przestępstw) jest ustalone, art. 31 § 3 nie dopuszcza właściwości miejscowej sądu, w którego okręgu przestępstwa nie popełniono, nawet jeśli w jego okręgu najpierw wszczęto postępowanie przygotowawcze (zob. post. SN z 21.9.2005 r., I KZP 26/05, OSNKW 2005, Nr 10, poz. 93 z uwagami R. A. Stefańskiego, WPP 2006, Nr 2, s. 90).

Nb 5

5. Zob. też rozp. Min. Sprawiedliwości z 16.10.2002 r. w sprawie utworzenia sądów apelacyjnych, sądów okręgowych i sądów rejonowych oraz ustalenia ich siedzib i obszarów właściwości (Dz.U. Nr 180, poz. 1508 ze zm.).

Art. 32. [Kryteria pomocnicze]

§ 1. Jeżeli nie można ustalić miejsca popełnienia przestępstwa, właściwy jest sąd, w którego okręgu:

1) ujawniono przestępstwo,

2) ujęto oskarżonego,

3) oskarżony przed popełnieniem przestępstwa stale mieszkał lub czasowo przebywał

– zależnie od tego, gdzie najpierw wszczęto postępowanie przygotowawcze.

§ 2. Przepis § 1 stosuje się odpowiednio, jeżeli przestępstwo popełniono za granicą.

§ 3.[22] Jeżeli nie można ustalić właściwości miejscowej sądu według przepisów poprzedzających, sprawę rozpoznaje sąd właściwy dla dzielnicy Śródmieście miasta stołecznego Warszawy.

Nb 1

1. Przepis ten zawiera kryteria pomocnicze dla ustalenia właściwości miejscowej w sytuacji, gdy zawiedzie reguła określona w poprzednim artykule.

Nb 2

2. Przesłanki właściwości miejscowej są równorzędne, podobnie jak stan konkurencji wynikający z popełnienia przestępstwa w różnych okręgach. W obu tych sytuacjach o właściwości przesądza data wszczęcia w poszczególnych okręgach postępowania o przestępstwo, a nie data przedstawienia poszczególnym sprawcom zarzutów, choćby w postępowaniach toczących się odrębnie, wszczynanych niezależnie od siebie, bo wszystkie powinny toczyć się łącznie (zob. post. SA w Krakowie z 19.11.1997 r., II AKz 250/97, KZS 1997, Nr 11–12, poz. 54).

Nb 3

3. W literaturze przyjęto, że za miejsce wszczęcia postępowania przygotowawczego należy uznać siedzibę prokuratury – w odniesieniu do śledztwa lub Policji – w odniesieniu do dochodzenia, zaś określenie „ujawniono przestępstwo” oznacza dojście wiadomości o nim do organów ścigania, a nie do osób postronnych.

Nb 4

4. W przypadku braku jakiejkolwiek możliwości zastosowania kryteriów wymienionych w przepisie poprzedzającym, w celu ustalenia sądu właściwego, sądem orzekającym w sprawie jest sąd dla dzielnicy Śródmieście w Warszawie.

Nb 5

5. Ewentualne naruszenie zasad właściwości miejscowej i rozpoznanie sprawy przez inny sąd równorzędny należy traktować w kategorii względnej przyczyny odwoławczej i po wykazaniu wpływu na treść orzeczenia (art. 438 pkt 2).

Art. 33. [Łączność podmiotowa]

§ 1. Jeżeli tę samą osobę oskarżono o kilka przestępstw, a sprawy należą do właściwości różnych sądów tego samego rzędu, właściwy jest sąd, w którego okręgu najpierw wszczęto postępowanie przygotowawcze.

§ 2. Jeżeli sprawy należą do właściwości sądów różnego rzędu, sprawę rozpoznaje sąd wyższego rzędu.

Nb 1

1. Przepis ten statuuje zasadę o tzw. właściwości z łączności podmiotowej spraw, stanowiąc odstępstwo od właściwości miejscowej (§ 1) i rzeczowej (§ 2). Łączność podmiotowa występuje, gdy rozpoznawana sprawa dotyczy co najmniej dwóch (lub więcej) przestępstw popełnionych przez tego samego oskarżonego. O właściwości sądu decyduje wówczas tzw. reguła wyprzedzenia, czyli właściwy jest ten sąd równorzędny, w którego okręgu najpierw wszczęto postępowanie przygotowawcze.

Nb 2

2. Łączne rozpoznanie sprawy w zakresie wszystkich czynów, jakie zarzucano oskarżonemu, pozwala sądowi na prawidłową ocenę całokształtu jego przestępczej działalności; pozwala również na ujawnienie okoliczności sprzyjających popełnieniu przestępstwa i trafne zastosowanie środków karnych przewidzianych w ustawie (zob. post. SN z 30.4.1981 r., I KZ 20/81, OSNKW 1981, Nr 9, poz. 50).

Nb 3

3. Należy także zgodzić się z poglądem, że łączne rozpoznanie spraw – w razie występowania między nimi więzi – choć nie jest obligatoryjne, to powinno być regułą, podyktowaną względami celowościowymi. Za stosowaniem tej reguły przemawia przede wszystkim to, iż łączne rozpoznanie sprawy, zapewniając wszechstronność ustaleń, sprzyja poznaniu prawdy, a ponadto realizuje wymagania ekonomii procesowej, prowadząc do uproszczenia i przyspieszenia postępowania (zob. W. Grzeszczyk, Glosa do post. SA z 30.4.1991 r., II AKz 20/91, OSA 1992, Nr 3, s. 62).

Nb 4

4. W sytuacji, gdy sprawcę lub sprawców oskarża się o kilka przestępstw należących do właściwości rzeczowej sądów różnego rzędu (np. sąd rejonowy – niższy i sąd okręgowy – wyższy), wówczas sprawę rozpoznaje sąd wyższy, zgodnie z § 2.

Art. 34. [Łączność przedmiotowa]

§ 1. Sąd właściwy dla sprawców przestępstw jest również właściwy dla pomocników, podżegaczy oraz innych osób, których przestępstwo pozostaje w ścisłym związku z przestępstwem sprawcy, jeżeli postępowanie przeciwko nim toczy się jednocześnie.

§ 2. Sprawy osób wymienionych w § 1 powinny być połączone we wspólnym postępowaniu; przepis art. 33 stosuje się odpowiednio.

§ 3. Jeżeli zachodzą okoliczności utrudniające łączne rozpoznanie spraw, o których mowa w § 1 i 2, można wyłączyć i odrębnie rozpoznać sprawę poszczególnych osób lub o poszczególne czyny; sprawa wyłączona podlega rozpoznaniu przez sąd właściwy według zasad ogólnych.

Nb 1

1. Komentowany przepis dotyczy problematyki łączności przedmiotowej (§ 1) i podmiotowo-przedmiotowej (§ 2) sprawy karnej. Łączność przedmiotowa zachodzi wówczas, gdy różni oskarżeni dopuścili się czynów pozostających w związku z przestępstwem sprawcy głównego (np. sprawca kradzieży i paser). Łączność mieszana natomiast występuje w sytuacji, gdy jeden z oskarżonych odpowiada za kilka czynów, a jednocześnie pozostali oskarżeni pozostają pod zarzutem popełnienia przestępstw w związku z czynem tego pierwszego. Zasadą jest łączne rozpoznawanie spraw wszystkich sprawców jednego przestępstwa.

Nb 2

2. Połączenie spraw powinno być również wynikiem przeprowadzenia odpowiedniej oceny celowościowej, opartej nie tylko na stwierdzeniu istnienia więzi między sprawami, ale także na uwzględnieniu innych jeszcze kryteriów. Obok zatem kryterium podstawowego, jakim jest istnienie ścisłego związku spraw, należy uwzględnić dodatkowe kryteria o charakterze teleologicznym, takie przede wszystkim, jak: ułatwienie poznania prawdy, uproszczenie i przyspieszenie postępowania, względy ekonomii procesowej. Rozpatrywanie spraw osób (pozostających w ścisłym związku) w jednym postępowaniu pozwala na pełniejsze, bardziej wszechstronne ogarnięcie wszystkich istotnych dla odpowiedzialności karnej okoliczności faktycznych, a tym samym sprzyja dokonaniu ustaleń zgodnych z rzeczywistością (zob. S. Stachowiak, Glosa do post. SA z 22.2.1995 r., II AKz 77/95, Prok. i Pr. 1996, Nr 2–3, s. 93).

Nb 3

3. Prymat właściwości sądu, w którego okręgu najpierw wszczęto postępowanie (art. 33 § 1 KPK), odnosi się także do stanu powstałego z połączenia różnych postępowań (art. 34 § 2 KPK). Właściwy w sprawie połączonej będzie sąd, w którego okręgu najpierw wszczęto którekolwiek z postępowań połączonych (zob. post. SA w Krakowie z 17.4.2002 r., II AKz 143/02, OSProk. i Pr. 2002, Nr 10, poz. 24).

Nb 4

4. Przewidziana w art. 34 § 1 i 2 łączność przedmiotowa i mieszana nie ma charakteru bezwzględnego, dlatego też odstępstwo od tych reguł przewidziane w art. 34 § 3 pozwala na wyłączenie spraw określonych osób lub o poszczególne czyny i odrębne ich rozpoznanie.

Nb 5

5. Odpowiednie stosowanie art. 33 oznacza, że w razie połączenia do wspólnego rozpoznania spraw, np. sprawcy, pomocnika i „innej osoby” (współsprawcy, poplecznika) o właściwości sądu decyduje zasada łączności podmiotowej.

Nb 6

6. Słusznie wskazuje się w orzecznictwie na jedną z okoliczności utrudniających łączne rozpoznanie sprawy, podkreślając, że bez wątpienia korzystnie byłoby wyjaśnić wszystkie okoliczności badanego przestępstwa, w tym i udział wspólnika podejrzanego, dotąd nieujętego. Skoro jednak ten wspólnik ukrywa się i przez kilka miesięcy nie zdołano go ująć, choć nawet rozesłano za nim listy gończe, nie byłoby słuszne nadal oczekiwać, aż zostanie ujęty, gdy podejrzany oczekuje w areszcie na osądzenie. Nie można bowiem wykluczyć i tego, że wspólnik ten nigdy nie zostanie ujęty, zatem takie oczekiwanie może okazać się bezcelowe. W tej sytuacji podejrzanego należy jak najszybciej odrębnie osądzić (zob. post. SA w Krakowie z 30.11.1995 r., II AKz 602/95, KZS 1995, Nr 12, poz. 26).

Nb 7

7. Podjęcie decyzji w trybie określonym w art. 34 § 3 oznacza, że jedynie sprawa, z której nastąpiło wyłączenie, może toczyć się w dalszym ciągu, natomiast sprawa wyłączona „podlega rozpoznaniu przez sąd właściwy według zasad ogólnych”, co zawsze (jeżeli sprawa ta również ma toczyć się w trybie zwyczajnym) oznacza konieczność prowadzenia rozprawy od początku (art. 337 i n. KPK – wyr. SN z 20.2.2008 r., V KK 306/07, OSProk. i Pr. 2008, Nr 7–8, poz. 14).

W sprawie oskarżonego, która została wyłączona do odrębnego rozpoznania (art. 34 § 3), fakt, że w prawomocnym wyroku skazującym wcześniej innych oskarżonych został on wskazany jako współdziałający z nimi w popełnieniu przestępstwa, nie stwarza w stosunku do niego powagi rzeczy osądzonej (res iudicata) i tym samym podstawy do umorzenia postępowania określonej w art. 17 § 1 pkt 7 KPK (zob. post. SN z 14.10.2010 r., WZ 44/10, Biul. SN 2010, Nr 12, poz. 31). Także w wypadku rozpoznawania sprawy oskarżonego, na skutek wydanego postanowienia o rozpoznaniu jego sprawy w warunkach art. 34 § 3, wydany uprzednio prawomocny wyrok w sprawie współdziałających z nim oskarżonych nie powoduje wystąpienia negatywnej przesłanki dopuszczalności procesu karnego w postaci res iudicata i nie uzasadnia umorzenia postępowania karnego przeciwko temu oskarżonemu na podstawie art. 17 § 1 pkt 7 KPK (zob. post. SN z 14.10.2010 r., WZ 44/10, Biul. PK 2010, Nr 6, poz. 53).

Nb 8

8. Na postanowienie o wyłączeniu do odrębnego postępowania sprawy poszczególnych osób lub o poszczególne czyny zażalenie nie przysługuje (por. uchw. SN (7) z 24.10.1989 r., V KZP 16/89, OSNKW 1990, Nr 1–3, poz. 1; post. SN z 4.6.2009 r., WZ 28/09, OSNKW 2009, Nr 7, poz. 60).

Nb 9

9. Wydanie postanowienia o wyłączeniu sprawy do odrębnego postępowania nie stanowi podstawy do przewidzianego w art. 106 KK przedłużenia okresu karalności o 5 lat (zob. uchw. SN (7) z 30.12.1980 r., VI KZP 29/80, OSNKW 1981, Nr 1–2, poz. 2).

Art. 35. [Stwierdzenie niewłaściwości]

§ 1. Sąd bada z urzędu swą właściwość, a w razie stwierdzenia swej niewłaściwości przekazuje sprawę właściwemu sądowi lub innemu organowi.

§ 2. Jeżeli sąd na rozprawie głównej stwierdza, że nie jest właściwy miejscowo lub że właściwy jest sąd niższego rzędu, może przekazać sprawę innemu sądowi jedynie wtedy, gdy powstaje konieczność odroczenia rozprawy.

§ 3. Na postanowienie w kwestii właściwości przysługuje zażalenie.

Nb 1

1. Okoliczności związane z badaniem właściwości rzeczowej i miejscowej sądu są tego rodzaju, że kwestia braku odpowiedniej właściwości rzeczowej może być podnoszona w każdym stadium postępowania jurysdykcyjnego, natomiast niewłaściwość miejscowa jest ustalana do czasu rozpoczęcia rozprawy głównej, z zastrzeżeniem treści § 2. Zasadą jest również, iż sąd wyższego rzędu jest właściwy do rozpoznania sprawy będącej we właściwości sądu niższego rzędu.

Nb 2

2. Na postanowienie sądu uznającego się za niewłaściwy przysługuje zażalenie, gdyż jest to postanowienie w przedmiocie niejako własnej właściwości, a nie właściwości sądu „wyższego rzędu” (por. także post. SN z 20.4.2005 r., I KZP 9/05, OSNKW 2005, Nr 4, poz. 41 z uwagami R. A. Stefańskiego, WPP 2006, Nr 2, s. 90; post. SA w Krakowie z 9.2.2005 r., II AKz 9/05, KZS 2005, Nr 2, poz. 34). Ten środek odwoławczy nie przysługuje na decyzje wydane w trybie art. 36–38 i art. 43 KPK (por. E. Skrętowicz, [w:] Grajewski, Skrętowicz, Komentarz, s. 53).

Nb 3

3. W praktyce orzeczniczej, jak i w piśmiennictwie, przyjmuje się, że sąd wyższego rzędu może nie przyjąć sprawy przekazanej mu przez sąd niższego rzędu zgodnie z § 1. Jednakże orzeczenie sądu odwoławczego o przekazaniu sprawy określonemu sądowi i instancji ma charakter bezwzględny, gdyż nie podlega zaskarżeniu, a owa niezaskarżalność kształtuje trwałą i niepodważalną sytuację procesową, w szczególności wyklucza możliwość przekazania sprawy innemu sądowi (zob. post. SA w Krakowie z 4.3.2003 r., II AKz 75/03, KZS 2003, Nr 3, poz. 48).

Nb 4

4. Obowiązek samego badania właściwości oraz przekazania sprawy w wypadku stwierdzenia niewłaściwości (poza wypadkami przewidzianymi w art. 35 § 2), aktualny jest na każdym etapie postępowania (zob. wyr. SN z 1.12.2010 r., III KK 224/10, niepubl.). Normatywne doprecyzowanie właściwości sądu poprzez wskazanie rodzaju wydziału, w którym ma być rozpoznawana sprawa, choćby wydział taki był określany mianem „sądu”, nie czyni z niego sądu w znaczeniu procesowym, o którym mowa w art. 35 § 1 (zob. post. SN z 27.1.2011 r., I KZP 26/10, OSNKW 2011, Nr 1, poz. 4).

Nb 5

5. Sąd rozpoznający sprawę z urzędu jest zobowiązany do badania swej właściwości, przy czym niewłaściwość rzeczowa musi być brana pod uwagę w toku całego postępowania, gdyż naruszenie właściwości sądu wyższego rzędu przez sąd niższego rzędu stanowi bezwzględną przyczynę uchylenia wyroku. Jeżeli zatem kwestia niewłaściwości rzeczowej ujawni się dopiero na rozprawie, to w przypadku, gdy sądem właściwym dla danej sprawy okazuje się sąd wyższego rzędu, sąd orzekający winien przekazać sprawę sądowi właściwemu (teza z wyr. SN z 23.2.2000 r., IV KKN 596/99, Prok. i Pr. 2000, Nr 7, poz. 6).

Nb 6

6. Jakkolwiek unormowanie z art. 35 § 1 KPK nie obejmuje swoim zakresem sytuacji, gdy w kwestii właściwości zapadło już uprzednio wiążące orzeczenie sądu odwoławczego, to jednak i w takim przypadku, gdy w toku dalszego postępowania ujawniły się nowe istotne okoliczności mające znaczenie właśnie w kwestii właściwości rzeczowej, należy stwierdzić swą niewłaściwość i przekazać sprawę sądowi właściwemu (zob. post. SN z 18.12.2002 r., II KO 61/02, Legalis).

Nb 7

7. Treść aktu oskarżenia oznacza przedmiot postępowania, zatem właściwość miejscową i rzeczową sądu oraz tryb postępowania. O ile sąd nie jest tym związany, bo powinien z urzędu badać swą właściwość (art. 35 § 1 KPK), nie może to polegać na merytorycznej ocenie materiału dowodowego (zob. post. SA w Krakowie z 16.12.1999 r., II AKz 279/99, KZS 1999, Nr 12, poz. 28).

Nb 8

8. Skoro art. 35 § 2 KPK jedynie zezwala, lecz nie nakazuje przekazania sprawy innemu sądowi równorzędnemu miejscowo właściwemu w sytuacji, gdy zajdzie konieczność odroczenia rozprawy, to niewątpliwie decyzja w tym względzie winna być podejmowana przez sąd dotychczas orzekający z uwzględnieniem stopnia zaawansowania sprawy, szybkości i sprawności postępowania i nie powinna prowadzić do jego zdecydowanego przedłużenia (zob. post. SA w Katowicach z 14.2.2001 r., II AKz 122/01, OSA 2001, Nr 7–8, poz. 43).

Nb 9

9. Aktualny jest pogląd, że sam fakt odroczenia rozprawy nie stanowi wystarczającej podstawy do przekazania sprawy innemu sądowi miejscowo właściwemu lub niższego rzędu, jeżeli przeciwko temu przemawiałyby względy ekonomii procesowej (zob. post. SN z 12.1.1974 r., II Kz 6/74, OSNKW 1974, Nr 4, poz. 76), podobnie jak ten, że sąd może przekazać sprawę zgodnie z art. 35 § 1 jedynie w razie stwierdzenia swej niewłaściwości, a nie w przewidywaniu możliwości stwierdzenia swojej niewłaściwości (zob. post. SN z 22.4.1975 r., Cs 17/75, OSNKW 1975, Nr 7, poz. 102).

Nb 10

10. Powstała z chwilą wniesienia aktu oskarżenia właściwość miejscowa sądu i instancji – wynikająca z Kodeksu postępowania karnego (przepisu procesowego rangi ustawowej), a następnie ustalona w toku procesu, nie może zostać zmieniona w trakcie jego trwania przepisem rangi niższej o charakterze administracyjno-organizacyjnym. Oznacza to, że zmiana obszaru właściwości miejscowej sądu wprowadzona rozporządzeniem Min. Sprawiedliwości z 16.10.2002 r. w sprawie sądów apelacyjnych, sądów okręgowych i sądów rejonowych oraz ustalenia ich siedzib i obszarów właściwości (Dz.U. Nr 180, poz. 1508 ze zm.), nie upoważnia tego sądu do badania w trakcie trwania postępowania sądowego kwestii właściwości miejscowej i stosowania przepisu art. 35 § 2 (zob. post. SA w Lublinie z 4.8.2010 r., II AKz 350/10, KZS 2010, Nr 12, poz. 67).

Nb 11

11. Postanowienie w kwestii właściwości sądu, o którym mowa w art. 35 § 3, to takie orzeczenie, wydane na podstawie art. 35 § 1 lub § 2, w którym sąd stwierdza niewłaściwość albo nie uwzględnia wniosku o jej stwierdzenie, tym samym zażalenie przysługuje na każde postanowienie sądu w tym przedmiocie – zarówno stwierdzające niewłaściwość, jak i odmawiające uwzględnienia ww. wniosku (zob. post. SN z 20.9.2007 r., I KZP 25/07, OSProk. i Pr. 2007, Nr 12, poz. 12). W konsekwencji przekazanie sprawy sądowi właściwemu jest tylko następstwem stwierdzenia swej niewłaściwości w tym samym postanowieniu (art. 35 § 1), które zawsze podlega zaskarżeniu (art. 35 § 3), chyba że w tej kwestii orzekł SN – art. 426 § 2 (zob. post. SN z 28.4.2008 r., I KZP 5/08, OSProk. i Pr. 2008, Nr 7–8, poz. 15).

Nb 12

12. Reguła petryfikacji właściwości sądu, która ma zastosowanie w związku z wejściem w życie przepisów ustawy z 29.3.2007 r. o zmianie ustawy o prokuraturze, ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 64, poz. 432 ze zm.), powoduje, że sąd właściwy rzeczowo do rozpoznania sprawy według przepisów obowiązujących przed zmianą stanu prawnego zachowuje swą właściwość do zakończenia sprawy w danej instancji. Nie ulega także zmianie właściwość funkcjonalna sądu wyższego rzędu do rozpoznania środka odwoławczego (zob. uchw. SN z 19.12.2007 r., I KZP 38/07, OSProk. i Pr. 2008, Nr 3, poz. 8, z uwagami R. A. Stefańskiego, Przegląd uchwał Izby Karnej Sądu Najwyższego w zakresie prawa karnego procesowego za 2007 rok, WPP 2008, Nr 2, s. 81 i W. Grzeszczyka, Przegląd uchwał Izby Karnej Sądu Najwyższego (prawo karne procesowe – 2007 r.), Prok. i Pr. 2008, Nr 4, s. 54).

Nb 13

13. Naruszenie właściwości rzeczowej lub funkcjonalnej stanowi bezwzględny powód odwoławczy (art. 439 § 1 pkt 4). Por. także S. Steinborn, Stwierdzenie.

Art. 36. [Przekazanie sprawy]

Sąd wyższego rzędu nad sądem właściwym może przekazać sprawę innemu sądowi równorzędnemu, jeżeli większość osób, które należy wezwać na rozprawę, zamieszkuje blisko tego sądu, a z dala od sądu właściwego.

Nb 1

1. Przepis powyższy, określający zasadę ekonomii procesowej, dotyczy także nadzwyczajnej właściwości sądu, tzw. właściwości z delegacji lub przekazania sprawy (podobnie jak w art. 37). Słusznie podkreśla się w piśmiennictwie, że wystąpienie przypadków takiej właściwości stanowi odstępstwo od zasad właściwości miejscowej, nie mogąc przy tym naruszać reguł właściwości rzeczowej (Kmiecik, Skrętowicz, Proces, s. 131).

Nb 2

2. Należy pamiętać, iż o stosowaniu tego przepisu decyduje nie tylko kryterium odległości dzielącej miejsca zamieszkania osób, które należy wezwać na rozprawę, od obydwu sądów, ale również dogodność dojazdu tych osób do sądu (zob. post. SN z 30.5.1981 r., IV KO 43/81, OSNKW 1981, Nr 9, poz. 51; także post. SA w Krakowie z z 9.6.2010 r., II AKo 113/10, KZS 2010, Nr 6, poz. 35).

Nb 3

3. Przekazanie sprawy poza sąd w zasadzie właściwy miejscowo zależy nie tyle od arytmetycznej przewagi miejsca zamieszkania uczestników w okręgach poszczególnych sądów, co od uciążliwości ich stawienia się na rozprawie: od warunków komunikacyjnych, wieku, stanu zdrowia itp. Dla przełamania ogólnych zasad właściwości sądów potrzebna jest zasadnicza przewaga celowości rozpoznawania sprawy przez sąd inny niż w zasadzie właściwy (zob. post. SA w Krakowie z 25.10.2001 r., II AKo 141/01, KZS 2001, Nr 11, poz. 30; także post. SN z 20.2.2008 r., III KO 5/08, OSNwSK 2008, Nr 1, poz. 396).

Nb 4

4. Przepis art. 36 KPK jest normą o charakterze wyjątkowym i może być stosowany jedynie w szczególnych sytuacjach. Za takie absolutnie nie mogą uchodzić trudności w rozmieszczeniu oskarżonych w aresztach śledczych czy kłopoty z ich konwojowaniem (zob. post. SA w Katowicach z 12.9.2001 r., II AKo 169/01, OSProk. i Pr. 2002, Nr 5, poz. 25).

Nb 5

5. Postanowienie wydane na podstawie art. 36 nie tworzy niewzruszalnego stanu prawnego w odniesieniu do kwestii właściwości miejscowej (tak m.in. post. SN: z 4.4.1995 r., III KO 13/95, OSNKW 1995, Nr 7–8, poz. 49; z 21.9.2006 r., II KO 51/06, OSNwSK 2006, Nr 1, poz. 1674). Wskazuje się, że jeśli w sprawie istnieją okoliczności o istotniejszym znaczeniu niż zasady ekonomiki procesowej wyrażone w art. 36, wymagające ze względu na dobro wymiaru sprawiedliwości przekazania sprawy sądowi właściwemu według ustawy, to nie ma przeszkód, aby sprawę przekazać do rozpoznania sądowi pierwotnie właściwemu (zob. post. SN z 4.11.2008 r., II KO 77/08, Legalis; także post. SN z 24.6.2010 r., II KO 36/10, KZS 2010, Nr 11, poz. 18).

Nb 6

6. Przepis art. 36 o możliwości przekazania sprawy innemu sądowi nie ma zastosowania do fazy odwoławczej postępowania, bo w postępowaniu odwoławczym na ogół nikogo się nie wzywa do stawiennictwa (zob. post. SA w Krakowie z 2.9.2009 r., II AKo 99/09, OSA 2010, Nr 11, poz. 33).

Nb 7

7. Na postanowienie sądu wyższego o przekazaniu sprawy w tym trybie zażalenie nie przysługuje (zob. post. SN z 12.7.1989 r., IV KZ 81/89, OSNKW 1989, Nr 7–12, poz. 54 z aprobującą glosą Z. Dody, OSP 1990, Nr 9, poz. 336). Zob. także A. Zachuta, Właściwość.

Art. 37. [Przekazanie sprawy]

Sąd Najwyższy może z inicjatywy właściwego sądu przekazać sprawę do rozpoznania innemu sądowi równorzędnemu, jeżeli wymaga tego dobro wymiaru sprawiedliwości.

Nb 1

1. Należy podkreślić za SN, że art. 37 KPK, określający wyjątek od zasady rozpoznawania sprawy przez sąd miejsca popełnienia przestępstwa, ma na względzie takie sytuacje, które mogą wywierać wpływ na swobodę orzekania lub stwarzać przekonanie o braku warunków do rozpoznania danej sprawy w obiektywny sposób (por. post. SN z 13.7.1995 r., III KO 34/95, OSNKW 1995, Nr 9–10, poz. 68). A zatem dobro wymiaru sprawiedliwości nakazuje wręcz eliminowanie sytuacji mogących wywołać przekonanie stron czy opinii publicznej (nawet mylne) o braku warunków do obiektywnego rozpoznania sprawy przez sąd właściwy (zob. post. SN z 10.12.1999 r., III KO 98/99, OSProk. i Pr. 2000, Nr 3, poz. 7).

Nb 2

2. Sąd właściwy zwraca się do SN z wnioskiem o przekazanie sprawy do rozpoznania innemu sądowi równorzędnemu w toku rozprawy lub po przeprowadzeniu posiedzenia, wydając w tej kwestii postanowienie z należytym wykazaniem przesłanki „dobra wymiaru sprawiedliwości”. Wniosek ten nie może być sporządzony w formie zarządzenia ani prezesa sądu, ani przewodniczącego wydziału, czy też przewodniczącego składu. Decyzja SN nie podlega zaskarżeniu.

Nb 3

3. Przepis art. 37 KPK stanowiący podstawę przekazania przez SN sprawy innemu niż sąd właściwy sądowi równorzędnemu do jej rozpoznania ze względu na dobro wymiaru sprawiedliwości ma charakter wyjątkowy, winien być przeto interpretowany możliwie ściśle. W orzecznictwie SN podkreślono, że przekazanie sprawy innemu sądowi równorzędnemu na podstawie art. 37 winno następować jedynie wówczas, gdy występują realne okoliczności, które mogą stwarzać przekonanie o zasadności zarzutów i braku warunków do obiektywnego rozpoznania sprawy w danym sądzie oraz o tym, że przekazanie sprawy stworzy lepsze możliwości trafnego jej rozstrzygnięcia (zob. post. SN z 7.4.1999 r., IV KO 24/99, OSProk. i Pr. 2000, Nr 3, poz. 6). Wskazano też, że przepis art. 37 KPK nie może, przez zbyt szerokie jego stosowanie, osłabić poczucia zaufania do niezależności sądu i jego zdolności obiektywnego orzekania (zob. post. SN z 8.2.1994 r., III KO 6/94, OSNKW 1994, Nr 3–4, poz. 20), że sam fakt podważania przez oskarżonego autorytetu konkretnego sądu i nieuzasadnione zarzuty pod adresem sędziów i prokuratora, w tym pomawianie ich, nie mogą stanowić przesłanki do przekazania sprawy do rozpoznania innemu sądowi równorzędnemu (zob. post. SN z 7.11.1995 r., II KO 51/95, OSNKW 1996, Nr 1–2, poz. 6; post. SN z 13.2.1998 r., IV KO 6/98, Wok. 1998, Nr 6, poz. 18; post. SN z 4.8.2000 r., II KO 156/00, OSProk. i Pr. 2001, Nr 1, poz. 9), a fakt, że pokrzywdzeni deklarują brak zaufania do obiektywizmu wszystkich sędziów orzekających na terenie właściwości miejscowej sądu, nie może skutkować zmianą właściwości miejscowej (zob. post. SN z 14.12.2006 r., V KO 104/06, OSNwSK 2006, Nr 1, poz. 2472; por. także post. SN z 21.10.2010 r., III KO 91/09, niepubl.). Niemniej brak jest właściwych warunków do rozpoznania w sądzie właściwym w sposób obiektywny zarzucanego oskarżonemu przestępstwa, gdy zajmował on stanowisko prokuratora w okręgu tego sądu (zob. post. SN z 22.9.2006 r., V KO 67/06, OSNwSK 2006, Nr 1, poz. 1790; także post. SN z 16.7.2009 r., III KO 58/09, niepubl.).

Nb 4

4. Z całą stanowczością powiedzieć trzeba, że sąd miejscowo właściwy do rozpoznania sprawy nie może uchylać się od jej rozpoznania dlatego, że budzi ona ogromne zainteresowanie społeczności i mediów (zob. post. SN z 25.3.2009 r., III KO 20/09, niepubl.). Także hipotetyczna obawa przed przyszłymi niekorzystnymi społecznymi opiniami, niemająca żadnych realnych podstaw, nie powinna uzasadniać uchylania się przez sąd właściwy od rozpoznania sprawy (zob. post. SN z 25.11.2009 r., III KO 81/09, OSNKW 2010, Nr 2, poz. 20), zaś unikanie rozpoznania sprawy pod presją przewidywanego negatywnego odbioru przez pewną grupę osób, nie będzie służyło dobru wymiaru sprawiedliwości (zob. post. SN z 2.12.2009 r., II KO 118/09, Legalis). Dla zastosowania instytucji z art. 37 zagrożenie niezawisłości i bezstronności sędziowskiej musi być realne, nie zaś jedynie domniemywane (zob. post. SN z 20.1.2010 r., II KO 122/09, Legalis).

Nb 5

5. Z pewnością komentowany przepis nie może być traktowany jako remedium na rozwiązywanie bieżących problemów organizacyjnych w funkcjonowaniu sądu (jak nadmierne obciążenie sprawami czy niewystarczająca obsada kadrowa) czy też problemów natury technicznej (jak np. warunki lokalowe), utrudniających rozpoczęcie procesu (zob. post. SN z 21.5.1998 r., II KO 55/98, OSProk. i Pr. 1998, Nr 9, poz. 5 i z 10.5.2000 r., II KO 90/00, OSNKW 2000, Nr 5–6, poz. 48 oraz z 17.11.2004 r., III KO 45/04, OSNwSK 2004, Nr 1, poz. 2102; post. SN z 9.8.2006 r., II KO 42/06, OSNwSK 2006, Nr 1, poz. 1549; post. SN z 30.7.2007 r., II KO 41/07, KZS 2007, Nr 10, poz. 46), nie stanowi takiej podstawy w sytuacji, gdy zachodzą okoliczności przewidziane w art. 41 § 1 KPK (zob. post. SN z 23.4.1998 r., II KO 6/98, OSProk. i Pr. 1998, Nr 9, poz. 6).

Nb 6

6. W odniesieniu do czynności sądowych w postępowaniu przygotowawczym (rozdział 38 KPK) przekazanie sprawy innemu sądowi równorzędnemu, z uwagi na dobro wymiaru sprawiedliwości, obejmuje swym zakresem całość rozstrzygnięć sądowych podejmowanych w tym postępowaniu, gdyż aktualizacja nakazu rozpoznania sprawy – jak o tym stanowi art. 37 KPK – dotyczy kwestii dokonywania przez sąd kontroli postępowania przygotowawczego, nie zaś jednostkowej czynności (zob. post. SN z 16.3.2000 r., IV KO 11/00, OSProk. i Pr. 2000, Nr 7–8, poz. 7).

Nb 7

7. Trafnie też w orzecznictwie podkreślono, że wniosek o przekazanie nie może dotyczyć sprawy, która być może w przyszłości wpłynie do sądu, nawet w sytuacji, gdyby ten przyszły wpływ był wysoce realny (zob. post. SN z 27.9.1994 r., III KO 56/94, OSP 1995, Nr 7–8, poz. 172).

Nb 8

8. Nadmiernie szeroka interpretacja przepisu art. 37 KPK mogłaby w praktyce doprowadzić do osłabienia zaufania do niezależności poszczególnych sądów oraz ich zdolności do obiektywnego orzekania. Tylko zatem szczególne sytuacje, które mogą wywierać wpływ na swobodę orzekania lub stwarzać przekonanie o braku warunków do rozpoznania sprawy w sposób obiektywny, mogą uzasadniać korzystanie z dyspozycji art. 37. Do okoliczności takich nie sposób zaliczyć wyjątkowego zainteresowania sprawą ze strony opinii publicznej i mediów, jako zjawiska obecnie powszechnego w praktyce wymiaru sprawiedliwości. Przeciwwagę dla krytycznych opinii pod adresem jego organów stanowi sprawność postępowania i rzetelność orzekania, nie zaś przekazywanie między sądami spraw będących przedmiotem publicznej dyskusji (zob. post. SN z 21.1.2003 r., III KO 59/02, Legalis).

Nb 9

9. Pojęcie dobro wymiaru sprawiedliwości ma charakter ocenny. Należy zgodzić się z tezą, iż określając w art. 37 KPK owe kryterium, ustawodawca miał na względzie przyczyny zakłócające prawidłowy wymiar sprawiedliwości oraz okoliczności wywierające lub mogące wywierać ujemny wpływ na swobodę wyrokowania, jak też mogące stwarzać przekonanie o braku warunków do rozpoznania w sposób obiektywny zarzucanego oskarżonemu przestępstwa (zob. post. SN z 28.4.2003 r., III KO 11/03, OSNwSK 2003, Nr 1, poz. 855). Zob. szerzej: W. Grzeszczyk, Właściwość oraz S. Zabłocki, Przekazanie.

Nb 10

10. Z pewnością wymienioną w powyższym orzeczeniu przyczyną byłaby okoliczność, gdy sąd miejscowo właściwy rozpoznawałby sprawę, w której on sam występowałby w charakterze pokrzywdzonego (zob. post. SN z 29.10.1991 r., III KO 109/91, OSP 1992, Nr 10, poz. 218). Podobnie jak w sytuacji, gdyby pokrzywdzonymi byli poszczególni sędziowie lub miejscowa prokuratura.

Nb 11

11. Niewątpliwie dobro wymiaru sprawiedliwości pozwala na skorzystanie przez SN z możliwości, jaką stwarza art. 37 KPK, nie tylko po to, by sprawa rozpoznawana była przez sąd dający gwarancje absolutnej bezstronności, ale także po to, by sprawa została możliwie szybko osądzona. Trzeba bowiem podkreślić, iż jednym z celów postępowania karnego jest takie jego ukształtowanie, aby rozstrzygnięcie sprawy nastąpiło w rozsądnym terminie – art. 2 § 1 pkt 4 KPK (zob. post. SN z 28.4.2003 r., III KO 8/03, OSNwSK 2003, Nr 1, poz. 858). Przez dobro wymiaru sprawiedliwości można rozumieć także potrzebę doprowadzenia do przeprowadzenia procesu, które okazuje się mało realne bez odejścia od zasady właściwości miejscowej sądu (zob. post. SN z 26.1.2005 r., III KO 48/04, OSNKW 2005, Nr 2, poz. 23).

Nb 12

12. Okoliczności faktyczne sprawy, w której sąd właściwy miejscowo występuje w trybie art. 37 KPK o przekazanie sprawy do rozpoznania innemu sądowi równorzędnemu, muszą być weryfikowane poprzez pryzmat tego, czy dobro wymiaru sprawiedliwości wymaga w danym przypadku odstąpienia od reguły właściwości miejscowej. Konieczne jest zatem właściwe wyważenie wartości prawnych o różnym charakterze: z jednej strony obowiązku (ale także prawa) do rozpoznania sprawy przez sąd właściwy, z drugiej, rozmaitych innych wartości prawnych kryjących się pod szerokim pojęciem „dobro wymiaru sprawiedliwości”, wymykających się jakiejś precyzyjnej definicji, która nie byłaby po prostu kazuistycznym wyliczeniem przypadków przemawiających za odstąpieniem od zasad rozpoznawania sprawy przez sąd właściwy. Wyważając, z jednej strony ustawową zasadę rozpoznawania sprawy przez sąd miejscowo właściwy, z drugiej – możliwość rozpoznania sprawy w jakimkolwiek rozsądnym czasie, trzeba stwierdzić, że kurczowe trzymanie się zasady wyrażonej w art. 31 § 1 KPK byłoby tylko hołdowaniem formalnej zasadzie, a dużo ważniejsze jest – z punktu widzenia dobra wymiaru sprawiedliwości – żeby sprawa w ogóle została rozpoznana (zob. post. SN z 27.2.2003 r., III KO 70/02, OSNwSK 2003, Nr 1, poz. 443; podobnie post. SN z 19.4.2005 r., II KO 13/05, OSNwSK 2005, poz. 785 i z 18.8.2005 r., III KO 47/05, OSNwSK 2005, Nr 1, poz. 1545).

Nb 13

13. Uzasadnione jest spostrzeżenie, iż to rzeczą sądów jest takie orzekanie, aby także w opinii publicznej nie powstawały wątpliwości co do tego, że wydawane orzeczenia są wolne od jakichkolwiek pozaprocesowych wpływów, podyktowane jakimikolwiek innymi przesłankami niż te, które wynikają z materiału dowodowego i treści ustawy. Autorytet wymiaru sprawiedliwości wymaga, aby sądy nie unikały prowadzenia spraw dla nich trudnych z uwagi na stanowisko bądź pełnioną przez oskarżonego funkcję (zob. post. SN z 17.5.2001 r., IV KO 21/01, OSNKW 2001, Nr 7–8, poz. 58; post. SN z 18.3.2005 r., III KO 2/05, OSNwSK 2005, poz. 592).

Nb 14

14. Konsekwentnie z aprobatą należy odnieść się do stwierdzenia, iż argument, że oskarżony pracuje na terenie działania danego sądu w charakterze policjanta i przy wykonywaniu czynności służbowych styka się bezpośrednio z sędziami i innymi pracownikami sądu, nie świadczy jeszcze o tym, że z tego tylko powodu brak jest właściwych warunków do rozpoznania w sposób obiektywny zarzucanego mu przestępstwa (zob. post. SN z 24.3.1992 r., II KO 13/92, OSNKW 1992, Nr 7–8, poz. 56; także z 18.1.2008 r., III KO 3/08, OSNwSK 2008, Nr 1, poz. 144). Podobnie jak sam tylko fakt wykonywania przez oskarżonego praktyki adwokackiej (zob. post. SN z 11.10.2005 r., III KO 58/05, OSNwSK 2005, Nr 1, poz. 1827) lub komorniczej (zob. post. SN z 14.12.2006 r., V KO 98/06, OSNwSK 2006, Nr 1, poz. 2466) przed określonym sądem nie zawsze prowadzić musi do przełamania zasady właściwości sądu do rozpoznania sprawy.

Nb 15

15. Przekazanie sprawy przez SN na podstawie art. 37 KPK nie może zastępować przekazania sprawy przez sąd apelacyjny z powodu obawy przedawnienia karalności (art. 11a PWKPK) czy przez sąd wyższego rzędu nad sądem właściwym w związku z zamieszkiwaniem większości osób podlegających wezwaniu na rozprawę blisko tego sądu, a z dala od sądu właściwego (art. 36 KPK), lecz musi być oparte na innych podstawach, ściśle korespondujących z „dobrem wymiaru sprawiedliwości”. Niedopuszczalne zatem jest motywowanie przez sąd właściwy inicjatywy przekazania sprawy innemu sądowi w trybie art. 37 istnieniem przesłanek, o których mowa w art. 11a PWKPK czy art. 36 KPK (zob. post. SN z 18.12.2002 r., II KO 63/02, Legalis; także z 9.8.2006 r., II KO 43/06, OSNwSK 2006, Nr 1, poz. 1550).

Nb 16

16. Sąd, któremu przekazano sprawę w trybie art. 37, pozostaje sądem właściwym dla tej sprawy także wtedy, jeżeli po tym przekazaniu zwrócił ją prokuratorowi do uzupełnienia braków postępowania przygotowawczego, a prokurator następnie wniósł uzupełniony lub nowy akt oskarżenia. Sąd ten może zatem stwierdzić swoją niewłaściwość w trybie art. 35 tylko wówczas, gdy czyny zarzucane w akcie oskarżenia czynią ów sąd aktualnie rzeczowo niewłaściwym albo, gdy z uwagi na krąg oskarżonych lub zarzucanych im czynów przestały już istnieć przesłanki, które wcześniej spowodowały przekazanie sprawy temu sądowi (zob. post. SN z 15.6.2005 r., II KO 25/05, OSNKW 2005, Nr 9, poz. 84). Możliwe jest natomiast przekazanie sprawy w trybie art. 37 na wniosek sądu, któremu sprawa ta przekazana została z kolei na podstawie art. 36 (zob. post. SN z 15.4.2008 r., II KO 15/08, OSNwSK 2008, Nr 1, poz. 880).

Art. 38. [Spór o właściwość]

§ 1. Spór o właściwość między sądami równorzędnymi rozstrzyga ostatecznie sąd wyższego rzędu nad sądem, który pierwszy wszczął spór.

§ 2. W czasie trwania sporu każdy z tych sądów przedsiębierze czynności nie cierpiące zwłoki.

Nb 1

1. Powyższy przepis wskazuje na kompetencje sądu w przypadku tzw. sporu negatywnego i pozytywnego w przedmiocie właściwości miejscowej pomiędzy sądami tego samego rzędu. Spór negatywny powstaje wówczas, gdy sądem rozpoczynającym spór jest ten sąd, który pierwszy nie przyjął sprawy przekazanej mu przez inny sąd. Spór pozytywny natomiast ma miejsce wtedy, gdy sądem wszczynającym spór jest ten, który jako kolejny stwierdził swoją właściwość do rozpoznania sprawy po innym sądzie, który tak postąpił wcześniej.

Nb 2

2. Dla skutecznego wszczęcia sporu wymagane jest, aby postanowienie wydane na zasadzie art. 35 uzyskało prawomocność.

Nb 3

3. Spór o właściwość rozstrzyga sąd nadrzędny nad tym sądem, który wszczął spór kompetencyjny, to jest zaprzeczył swej właściwości, wynikającej z postanowienia o przekazaniu sprawy (zob. post. SA w Krakowie z 18.9.1991 r., II AKo 8/91, KZS 1991, Nr 10, poz. 14).

Nb 4

4. Żaden wydział Sądu Okręgowego nie jest uprawniony do wszczynania sporu w przedmiocie właściwości z innym wydziałem tego sądu, jak również do występowania do Sądu Apelacyjnego „o rozstrzygnięcie sporu” (zob. post. SA w Warszawie z 5.5.1999 r., II AKo 151/99, OSA 1999, Nr 4, poz. 19).

Nb 5

5. Wykluczony jest spór o właściwość pomiędzy sądami różnego rzędu, a orzeczenie sądu wyższego rzędu w kwestii sporu wiąże sąd niższego rzędu, nawet, gdy ten przynależy do okręgu innego sądu wyższego (zob. post. SN z 23.12.1982 r., IV KO 107/82, OSNPG 1983, Nr 3, poz. 33).

Nb 6

6. Spór kompetencyjny może dotyczyć także właściwości miejscowej sądów odwoławczych (zob. post. SA w Krakowie z 10.1.2002 r., II AKo 191/01, KZS 2002, Nr 1, poz. 18) i jest możliwy również po utrzymaniu przez sąd wyższego rzędu postanowienia o przekazaniu sprawy innemu sądowi równorzędnemu. Sąd wyższego rzędu nie rozstrzyga bowiem sporu kompetencyjnego (wówczas jeszcze nieistniejącego), a dokonuje w trybie instancyjnym sformalizowania prawomocności postanowienia o przekazaniu sprawy (zob. post. SA w Krakowie z 17.10.2001 r., II AKo 140/01, KZS 2001, Nr 10, poz. 26).

Nb 7

7. Sąd wyższego rzędu, orzekając w trybie art. 38 § 1, może przekazać sprawę do rozpoznania według właściwości także temu sądowi niższego rzędu, który nie pozostawał dotychczas w sporze kompetencyjnym (tak post. SA w Katowicach z 15.10.2008 r., II AKo 216/08, OSProk. i Pr. 2009, Nr 7–8, poz. 44; także post. SA w Lublinie z 4.11.2009 r., II AKo 181/09, niepubl.).

Zob. szerzej R. A. Stefański, Spory.

Art. 39. [Sąd wojskowy]

Jeżeli sąd wojskowy przekaże sprawę sądowi powszechnemu lub nie przyjmie sprawy przekazanej mu przez sąd powszechny, sprawę rozpoznaje sąd powszechny.

Nb 1

1. Przepis art. 39 dotyczy sporu kompetencyjnego o właściwość podmiotową sądów.

Nb 2

2. Przekazanie sprawy sądowi powszechnemu przez sąd wojskowy – w myśl zasady wyrażonej w art. 39 KPK – ma moc wiążącą jedynie w zakresie jurysdykcji sądu powszechnego, ale nie przesądza o jego właściwości rzeczowej czy miejscowej, w związku z tym tenże sąd może na podstawie art. 35 § 1 KPK przekazać taką sprawę innemu sądowi powszechnemu według ogólnych zasad właściwości (zob. post. SA w Lublinie z 5.3.1992 r., II AKo 3/92, OSA 1993, Nr 5, poz. 26).

Jeżeli sąd powszechny, do którego wniesiono zażalenie na postanowienie prokuratora powszechnego o umorzeniu śledztwa, stwierdzi swoją niewłaściwość ze względu na to, że sprawa podlega orzecznictwu sądów wojskowych i odpowiednio do tego przekaże ją do rozpoznania sądowi wojskowemu, sąd wojskowy na podstawie art. 39 nie może odmówić jej przyjęcia tylko z tego powodu, że zaskarżone postanowienie wydał prokurator powszechny (zob. post. SN z 3.11.2010 r., WZ 47/10, OSNKW 2010, Nr 12, poz. 109).

Nb 3

3. Por. także przepis art. 650, który dotyczy przekazania sprawy sądowi powszechnemu przez prokuratora wojskowego lub sąd wojskowy.

Nb 4

4. Na postanowienie sądu wojskowego o przekazaniu sprawy sądowi powszechnemu przysługuje zażalenie (art. 650 § 4), chociaż sąd powszechny nie może wszcząć sporu negatywnego z sądem wojskowym o właściwość.

Rozdział 2. Wyłączenie sędziego

Art. 40. [Wyłączenie z mocy prawa]

§ 1.[23] Sędzia jest z mocy prawa wyłączony od udziału w sprawie, jeżeli:

1) sprawa dotyczy tego sędziego bezpośrednio,

2) jest małżonkiem strony lub pokrzywdzonego albo ich obrońcy, pełnomocnika lub przedstawiciela ustawowego albo pozostaje we wspólnym pożyciu z jedną z tych osób,

3) jest krewnym lub powinowatym w linii prostej, a w linii bocznej aż do stopnia pomiędzy dziećmi rodzeństwa osób wymienionych w pkt 2 albo jest związany z jedną z tych osób węzłem przysposobienia, opieki lub kurateli,

4) był świadkiem czynu, o który sprawa się toczy, albo w tej samej sprawie był przesłuchany w charakterze świadka lub występował jako biegły,

5) brał udział w sprawie jako prokurator, obrońca, pełnomocnik, przedstawiciel ustawowy strony, albo prowadził postępowanie przygotowawcze,

6) brał udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia lub wydał zaskarżone zarządzenie,

7) brał udział w wydaniu orzeczenia, które zostało uchylone,

8) (uchylono)

9) brał udział w wydaniu orzeczenia, co do którego wniesiono sprzeciw,

10) prowadził mediację.

§ 2. Powody wyłączenia trwają mimo ustania uzasadniającego je małżeństwa, wspólnego pożycia, przysposobienia, opieki lub kurateli.

§ 3. Sędzia, który brał udział w wydaniu orzeczenia objętego wnioskiem o wznowienie lub zaskarżonego w trybie kasacji, nie może orzekać co do tego wniosku lub tej kasacji.

Nb 1

1. W literaturze wskazuje się, że inicjatywa wyłączenia sędziego spełnia trzy zasadnicze funkcje: zapewnia bezstronność orzekania, utwierdza zaufanie społeczne co do bezstronności sądu oraz pozwala eliminować konflikty w sumieniu sędziego (E. Skrętowicz, [w:] Grajewski, Skrętowicz, Komentarz, s. 57).

Nb 2

2. Instytucja wyłączenia sędziego z mocy prawa (ipso iure) ma charakter bezwzględny, co oznacza niezdolność sędziego do brania udziału w konkretnej sprawie (iudex inhabilis). Wyliczenie przyczyn zawartych w art. 40 jest taksatywne i nie należy interpretować tego przepisu rozszerzająco (tak też SN w post. z 13.6.2007 r., V KK 15/07, KZS 2007, Nr 12, poz. 24).

Nb 3

3. Przez udział w sprawie (pojęcie utrwalone w piśmiennictwie i judykaturze) należy rozumieć nie tylko orzekanie w sprawie czy prowadzenie rozprawy, ale także wydawanie wszelkich postanowień i zarządzeń w jej toku w danej instancji (m.in. E. Skrętowicz, Iudex inhabilis, s. 18 i n.).

Nb 4

4. Sprawa dotyczy sędziego bezpośrednio nie tylko, gdy jest on stroną czy uczestnikiem postępowania (np. pokrzywdzonym), ale także gdy jej wynik może wpłynąć na jego interesy (np. z zakresu prawa cywilnego).

Nb 5

5. Sędzia jest z mocy prawa wyłączony od udziału w sprawie niezależnie od tego, na jakim etapie postępowania sądowego w charakterze oskarżyciela publicznego występował jego krewny lub powinowaty w linii prostej, a w linii bocznej w stopniu określonym art. 40 § 1 pkt 3 – wskazana przyczyna wyłączenia powstaje również wtedy, gdy udział takiej osoby w takim charakterze ograniczony był do postępowania incydentalnego (zob. wyr. SN z 4.8.2010 r., II KK 40/10, OSProk. i Pr. 2011, Nr 1, poz. 12).

Nb 6

6. Pozostawanie w związku małżeńskim lub konkubenckim (także po jego ustaniu), jako podstawa bezwzględnego wyłączenia, dotyczy np. sytuacji, gdy niezależnie od tego, na jakim etapie postępowania małżonek sędziego wykonywał funkcje prokuratorskie (nie występując jednak przed sądem oraz nie wnosząc i nie popierając osobiście, mimo sporządzenia i podpisania, aktu oskarżenia), to sędzia ten wyłączony jest od udziału w sprawie (np. wyr. SN z 5.2.1997 r., V KKN 180/96, OSNKW 1997, Nr 5–6, poz. 47 z glosą częściowo krytyczną A. R. Światłowskiego, OSP 1998, Nr 2, s. 40). Podobnie, gdy małżonkiem sędziego jest ustanowiony w sprawie adwokat strony, reprezentowany od początku przez substytuta.

Nb 7

7. Również pośrednie zainteresowanie sprawą rodzi stosunek najbliższego pomiędzy sędzią a jedną z osób wymienionych w § 1 pkt 3 i to pomimo późniejszego ustania tych relacji (§ 2 art. 40 KPK).

Nb 8

8. Zawarte w przepisie art. 40 § 1 pkt 4 określenie „był świadkiem czynu” należy rozumieć nie tylko jako obecność sędziego (lub prokuratora) przy czynie, a więc bardzo wąsko, ale także jako odnoszące się do sytuacji, gdy tenże poczynił własne spostrzeżenia poza procesem, mające znaczenie dla sprawy (zob. post. SN z 18.10.2001 r., II KKN 124/99, Legalis, z glosą krytyczną R. A. Stefańskiego, Prok. i Pr. 2002, Nr 4, s. 105). Takie stanowisko SN budzi zastrzeżenia, zwłaszcza że w doktrynie podkreślano, iż wyjątkowy charakter art. 40 polega na niestosowaniu wobec niego wykładni rozszerzającej, zaś sporne sformułowanie należy rozumieć w sposób ścisły, zgodnie z wykładnią językową (np. E. Skrętowicz, Iudex inhabilis, s. 20).

Nb 9

9. Sędzia „był świadkiem czynu, o który sprawa się toczy”, zarówno w rozumieniu faktycznym, jak i procesowym. Sędzia – członek składu orzekającego będący świadkiem fałszywego zeznawania przez świadka wyłączony jest od brania udziału w sprawie o to fałszywe zeznanie, bez względu na to, czy został przesłuchany w charakterze świadka, czy też nie (zob. L. K. Paprzycki, [w:] Grajewski i in., Komentarz 2003, t. I, s. 161). Sytuacja określona w pkt 4 dotyczy także sędziego, który występował w tej samej sprawie jako biegły (ale nie jako tłumacz). Zob. także post. SN z 11.2.2009 r., V KK 407/08, OSProk. i Pr. 2009, Nr 10, poz. 13, z glosą krytyczną R. A. Stefańskiego, WPP 2009, Nr 2, s. 146).

Nb 10

10. Przez „prowadzenie postępowania przygotowawczego” należy rozumieć nie tylko bezpośrednie prowadzenie śledztwa (dochodzenia), ale również sprawowanie nad nim procesowego nadzoru, z wyłączeniem czynności sądowych w postępowaniu przygotowawczym (Grzegorczyk, Komentarz, s. 177).

Nb 11

11. Celem przepisu § 1 pkt 6 było uniknięcie takich przypadków, kiedy to sędzia sam kontrolowałby w wyższej instancji uprzednio przez siebie wydaną decyzję. Chodzi przy tym nie tylko o branie udziału przy wydawaniu orzeczenia lub wydanie zarządzenia w instancji bezpośrednio niżej, ale także na każdym późniejszym etapie postępowania odwoławczego, zarówno w tzw. instancji pionowej, jak i poziomej.

Nb 12

12. Prezes sądu (przewodniczący wydziału, upoważniony sędzia – art. 93 § 2) nie jest osobą wyłączoną z mocy prawa (art. 40 § 1 pkt 6) od wydania zarządzenia w kwestii przyjęcia lub odmowy przyjęcia zażalenia wówczas, gdy ten środek odwoławczy został złożony od wydanego przez niego uprzednio zarządzenia (zob. post. SN z 28.12.2006 r., IV KZ 50/06, OSNwSK 2006, Nr 1, poz. 2592; także post. SN z 18.11.2010 r., II KK 129/10, Biul. PK 2010, Nr 10, poz. 18).

Nb 13

13. Wyłączenie sędziego z mocy prawa od udziału w sprawie na tej podstawie, iż brał udział w wydaniu postanowienia o zastosowaniu tymczasowego aresztowania w postępowaniu przygotowawczym, nie obowiązuje na gruncie przepisów KPK z 1997 r. Niewyłączenie więc sędziego z tego powodu nie stanowi uchybienia bezwzględnego określonego w przepisie art. 439 § 1 pkt 1. Nie można także podzielić poglądu, że udział w sprawie sędziego, który brał udział w wydaniu postanowienia o tymczasowym aresztowaniu w postępowaniu przygotowawczym, stwarza uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności, a więc sędzia powinien zostać wyłączony na podstawie art. 41 § 1 (zob. post. SN z 14.1.2003 r., III KKN 400/01, Legalis; z 1.3.2007 r., III KK 493/06, OSProk. i Pr. 2007, Nr 9, poz. 8).

Nb 14

14. Celem przepisu art. 40 § 1 pkt 7 jest wyeliminowanie z procesu orzekania sędziego, który ma już wyrobiony pogląd w konkretnej sprawie (por. wyr. SN z 10.2.2009 r., V KK 359/08, OSNwSK 2009, Nr 1, poz. 340).W myśl § 1 pkt 7 „udział w wydaniu orzeczenia, które zostało uchylone”, to – lege non distinguente – udział w wydaniu wyroku lub postanowienia co do głównego przedmiotu procesu, jak również i udział w wydaniu orzeczenia co do kwestii rozpoznawanej w tzw. postępowaniu incydentalnym, zaś sędzia zostaje wyłączony od udziału w sprawie w razie jej ponownego rozpoznania, i to niezależnie od przyczyn, jakie legły u podstaw uprzednio wydanego orzeczenia (zob. post. SN z 10.3.1997 r., V KZ 24/97, OSNKW 1997, Nr 7–8, poz. 63; wyr. SN z 31.3.1988 r., II KR 36/88, OSNKW 1988, Nr 7–8, poz. 58; zob. także post. SA w Białymstoku z 19.10.2005 r., II AKz 231/05, OSAB 2005, Nr 3, poz. 51 i post. SA w Katowicach z 19.10.2005 r., II AKz 644/05, OSProk. i Pr. 2006, Nr 4, poz. 34). Przez „udział w wydaniu orzeczenia”, należy rozumieć uczestniczenie w procesie podejmowania decyzji w składzie organu orzekającego (zob. post. SN z 1.10.2009 r., II KK 52/09, KZS 2010, Nr 2, poz. 25).

Nb 15

15. Okoliczność, że sędzia brał udział w wydaniu orzeczenia, które zostało uchylone, nie wyłącza go z mocy prawa od orzekania w kwestiach będących następstwem prawomocnego orzeczenia wydanego po ponownym rozpoznaniu sprawy, w tym co do kosztów (zob. post. SN z 22.7.2010 r., WZ 31/10, OSKW 2010, Nr 11, poz. 99).

Nb 16

16. Sędzia, który brał udział w wydaniu wyroku warunkowo umarzającego postępowanie karne, wyłączony jest od udziału w rozpoznaniu sprawy w razie podjęcia postępowania (zob. uchw. SN (7) z 14.2.1974 r., VI KZP 22/73, OSNKW 1974, Nr 5, poz. 82; zob. również wyr. SN z 2.12.2004 r., III KK 107/04, OSNwSK 2004, Nr 1, poz. 2250).

Nb 17

17. Sędzia, który wydał postanowienie kończące postępowanie w sprawie, a następnie, w wyniku uwzględnienia – w trybie art. 463 § 1 KPK – zażalenia wniesionego na to postanowienie, uchylił je, nie jest wyłączony od dalszego udziału w sprawie na podstawie art. 40 § 1 pkt 7 KPK z mocy prawa (zob. post. SN z 11.12.2002 r., V KK 135/02, OSNKW 2003, Nr 3–4, poz. 36; zob. również wyr. SN z 2.12.2004 r., III KK 107/04, OSNwSK 2004, Nr 1, poz. 2250).

Nb 18

18. Sędzia biorący udział w wydaniu na podstawie art. 345 § 1 KPK postanowienia, które sąd odwoławczy uchylił i przekazał sprawę sądowi i instancji do rozpoznania, nie jest co do zasady wyłączony od udziału w sprawie na podstawie art. 40 § 1 pkt 7 KPK. Jeżeli jednak podejmowana przezeń czynność sprowadza się, bez pojawienia się nowych okoliczności faktycznych lub odmiennych uwarunkowań prawnych, do ponownego udziału w wydaniu orzeczenia w tej kwestii, która stanowiła przedmiot rozstrzygnięcia w orzeczeniu uchylonym przez sąd odwoławczy, należy uznać, że naruszony został wskazany wyżej przepis art. 40 § 1 pkt 7 (zob. uchw. SN z 30.9.2003 r., I KZP 26/03, Biul. SN 2003, Nr 9, poz. 10 z glosą częściowo krytyczną R. Kmiecika, PiP 2004, z. 6, s. 124; zob. też post. SA w Katowicach z 15.4.2009 r., II AKz 206/09, OSProk. i Pr. 2009, Nr 11–12, poz. 33).

Branie udziału w wydaniu orzeczenia, które zostało uchylone (odpowiednio w wydaniu zaskarżonego orzeczenia lub orzeczenia, co do którego wniesiono sprzeciw), w rozumieniu art. 40 § 1 pkt 7 (odpowiednio punkty 6 i 9), oznacza uczestniczenie w procesie podejmowania decyzji w składzie organu uprawnionego do orzekania. Nie jest zatem takim udziałem sporządzanie protokołu rozprawy, protokołu ogłoszenia wyroku lub wystąpienie w charakterze protokolanta w części wstępnej samego orzeczenia (zob. post. SN z 13.7.2005 r., II KK 378/04, OSNKW 2005, Nr 10, poz. 100).

Nb 19

19. Postępowanie w przedmiocie wydania wyroku łącznego oraz postępowanie w sprawie przestępstwa objętego następnie wyrokiem łącznym są odrębnymi postępowaniami i fakt, że orzekał w składzie ten sam sędzia, nie stanowi naruszenia art. 40 § 1 pkt 7. O obrazie tego przepisu można mówić jedynie wówczas, gdyby w składzie orzekającym zasiadał ponownie sędzia, który brał udział w wydaniu orzeczenia uchylonego przez sąd II instancji i przekazanego do ponownego rozpoznania (zob. post. SN z 12.3.2008 r., II KO 87/07, Biul. PK 2008, Nr 5, poz. 24).

Nb 20

20. Obowiązujący KPK przewiduje sprzeciw od wyroku zaocznego (art. 482 § 1) i nakazowego (art. 506 § 1).

Nb 21

21. W związku z tym, iż sędzia nie może prowadzić postępowania mediacyjnego (art. 23a § 3), przyczynę wyłączenia z § 1 pkt 10 należy odnieść przede wszystkim do ławnika. Możliwa wydaje się w praktyce sytuacja, w której sędzia prowadził mediację przed objęciem stanowiska sędziego, która to okoliczność wyłącza go ipso iure od udziału w sprawie.

Nb 22

22. Sformułowanie przepisu art. 40 § 3 dotyczy orzekania co do merytorycznej zasadności kasacji, jak również wydawania orzeczeń „blokujących” jej rozpoznanie, czy też co do dopuszczalności skargi kasacyjnej (np. postanowienie o pozostawieniu kasacji bez rozpoznania, czy odwrotnie – przywrócenie terminu do złożenia wniosku o doręczenie odpisu wyroku z uzasadnieniem w celu wniesienia kasacji), lecz nie obejmuje wszelkich orzeczeń „okołokasacyjnych” (np. o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o doręczenie orzeczenia sądu odwoławczego) (zob. post. SN z 26.8.1996 r., II KZ 34/96, OSNKW 1996, Nr 9–10, poz. 63, z glosą częściowo aprobującą P. Hofmańskiego, Pal. 1997, Nr 1–2, s. 241; z 29.8.1996 r., V KZ 29/96, OSNKW 1996, Nr 9–10, poz. 64; z 10.1.2001 r., IV KZ 92/00, Legalis; post. SN (7) z 14.5.1997 r., V KKN 325/96, OSNKW 1997, Nr 9–10, poz. 71; post. SN z 24.1.2006 r., III KZ 65/05, OSProk. i Pr. 2006, Nr 6, poz. 15; z 30.8.2007 r., IV KZ 82/07, Biul. PK 2007, Nr 14, poz. 42).

Nb 23

23. Orzekanie wbrew zarzutowi z art. 40 i 517d stanowi bezwzględną przyczynę odwoławczą, określoną w art. 439 § 1 pkt 1. Zob. także szerzej M. Jankowski, Wyłączenie; W. Jasiński, Bezstronność sądu.

Art. 41. [Wyłączenie na wniosek]

§ 1. Sędzia ulega wyłączeniu, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie.

§ 2. Wniosek o wyłączenie sędziego, zgłoszony na podstawie § 1 po rozpoczęciu przewodu sądowego, pozostawia się bez rozpoznania, chyba że przyczyna wyłączenia powstała lub stała się stronie wiadoma dopiero po rozpoczęciu przewodu.

Nb 1

1. Przepis ten uzupełnia regulację wyłączenia sędziego z mocy prawa (art. 40) i stanowi podstawę do wyłączenia go na wniosek. Sędzia ulega wyłączeniu (z przyczyny względnej), jeżeli „istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w konkretnej sprawie” (iudex suspectus). To sformułowanie podlegające wykładni rozszerzającej oznacza, że nasuwająca się stronie bądź samemu sędziemu prawdopodobna obawa jest na tyle poważna, iż mogłaby wzbudzić uzasadnione przekonanie co do stronniczości sędziego. Nie wystarcza przy tym samo subiektywne przeświadczenie strony o uprzedzeniu do niej sędziego, lecz musi się ono opierać na obiektywnych podstawach, które spowodowały utratę zaufania do jego bezstronności (zob. E. Skrętowicz, [w:] Grajewski, Skrętowicz, Komentarz, s. 62). W wyroku z 27.1.1999 r. (K 1/98, OTK 1999, Nr 1, poz. 3) TK stwierdził: „Stronniczość to stan psychiczny sędziego, mogący się uzewnętrzniać w mniejszym lub większym stopniu. Stąd też zagrożenia bezstronności dają się zobiektywizować tylko w ograniczonym zakresie. Przyczyny stronniczości są bowiem zróżnicowane, a przez to niedające się do końca zdefiniować, tak dalece, jak zawsze natura każdego człowieka czyni go w różnych sytuacjach – w sposób mniej lub bardziej uświadomiony – stronniczym. Chodzi jednak o to, czy występują sytuacje faktyczne, z którymi w stopniu wysoce uprawdopodobnionym łączyć można zagrożenie bezstronności sędziego, które zarazem uzewnętrzniają się w takim stopniu, że można je zobiektywizować”. Podstawą wyłączenia sędziego w trybie przewidzianym w art. 41 § 1 jest istnienie okoliczności tego rodzaju, iż mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie. Instytucja index suspectus ma miejsce, gdy brak jest możliwości obiektywnego przekonania przeciętnie rozsądnej osoby, że okoliczności te nie będą rzutowały na bezstronne osądzenie sprawy (zob. post. SN z 24.9.2008 r., III KK 73/08, OSProk. i Pr. 2009, Nr 3, poz. 12).

Nb 2

2. Zgodnie podkreśla się w orzecznictwie i piśmiennictwie, że powodami takiego wyłączenia mogą być przypadki wskazujące na powiązania personalne między sędzią a uczestnikiem postępowania (przyjaźń, niechęć, wrogość, zbieżność lub rozbieżność interesów itp.), ale już nie zwykła znajomość wynikająca np. z faktu samego współistnienia (bytowania) w określonym środowisku czy miejscu (np. zamieszkiwanie oskarżonego i sędziego przy tej samej ulicy czy w jednym bloku). Wypełnianie przez sędziego uprzednio obowiązków służbowych w postaci m.in. rozpoznawania sprawy cywilnej powiązanej ze sprawą karną czy protokołowaniem jako aplikant w sprawie uchylonej i przekazanej do ponownego rozpoznania może, w pewnych przypadkach, stanowić przyczyny jego wyłączenia w trybie art. 41 § 1 (zob. Grzegorczyk, Komentarz, s. 183), ale nigdy w sytuacji, gdy brał udział w wydaniu postanowienia o zastosowaniu tymczasowego aresztowania oskarżonego (podejrzanego). Por. także post. SA w Katowicach z 21.7.2010 r., II AKz 265/10, KZS 2011, Nr 1, poz. 82.

Nb 3

3. Sam fakt, że biorący udział w sprawie sędzia, który pełniąc niegdyś obowiązki prokuratora, oskarżał oskarżonego w innej sprawie, podobnie jak i sam jedynie fakt rozstrzygania zupełnie innej sprawy oskarżonego przez tego samego sędziego nie stanowią okoliczności powodujących wątpliwość co do bezstronności tego sędziego w aktualnie prowadzonym postępowaniu (zob. post. SN z 10.7.2001 r., II KKN 538/98, OSNKW 2001, Nr 9–10, poz. 80 z glosą częściowo aprobującą K. Papke-Olszauskas, OSP 2003, Nr 2, s. 25).

Nb 4

4. Nie można przyjąć, by fakt, iż sędziowie stykają się z adwokatem przy wykonywaniu zawodowych zajęć, uzasadniał wyłączenie sędziów od rozpoznania sprawy nawet wówczas, gdy adwokat jest bezpośrednio stroną, a więc tym bardziej, gdy jest jedynie jej powinowatym (zob. post. SA w Katowicach z 27.2.2002 r., II AKo 35/02, Wok. 2002, Nr 12, poz. 54).

Nb 5

5. Próba samouwolnienia się oskarżonych, którzy dla osiągnięcia tego celu wzięli w charakterze zakładników osoby zarówno ze składu sądu orzekającego, jak i ze składu ławy obrońców, nie może od razu oznaczać, że z tego tylko powodu wszyscy sędziowie danego sądu podlegają wyłączeniu od rozpoznania sprawy dotychczasowej (zob. post. SA we Wrocławiu z 18.4.2000 r., III AKo150/00, Wok. 2000, Nr 6, poz. 53).

Nb 6

6. Nie można uznać sądu za bezstronny, gdy zachowania sędziów (wypowiedzi czy inne przejawy ich stosunku do sprawy lub stron postępowania), poprzedzające wyrokowanie, świadczą o ukształtowaniu sobie poglądów przed rozpoznaniem sprawy. W takiej sytuacji uczestnicy postępowania mogą zasadnie obawiać się bezcelowości swych starań o przekonanie sędziów, zatem nie mogą obdarzać sędziów zaufaniem niezbędnym dla rzetelnego przebiegu procesu (zob. wyr. SA w Krakowie z 12.11.1998 r., II AKa 199/98, KZS 1998, Nr 12, poz. 34). Jednakże nie uzasadnia wątpliwości co do bezstronności sędziego wydanie rozstrzygnięcia w kwestiach wpadkowych, np. co do wniosków dowodowych składanych przez strony; odmienne rozumowanie prowadziłoby do paraliżu postępowania (zob. post. SA w Katowicach z 21.7.2010 r., II AKz 265/10, KZS 2011, Nr 1, poz. 82).

Nb 7

7. Sędzia orzekający o stosowaniu aresztowania jest wyłączony od orzekania o odszkodowaniu za to aresztowanie (zob. uchw. SN (7) z 6.4.1989 r., WZP 1/89, OSNKW 1989, Nr 3–4, poz. 24 z glosą aprobującą L. Sługockiego, Pal. 1991, Nr 1–2, s. 52 i zob. np. wyr. SA w Krakowie z 27.11.2002 r., II AKa 312/02, KZS 2002, Nr 12, poz. 36).

Nb 8

8. W wypadku, gdy materiał dowodowy, na podstawie którego orzeczono w przedmiocie odpowiedzialności karnej jednego ze sprawców czynu, miałby stanowić podstawę dowodową orzeczenia w przedmiocie odpowiedzialności karnej także i innego współsprawcy (podżegacza lub pomocnika) tego samego czynu, sędzia, który dokonał oceny dowodów w odniesieniu do jednej z tych osób, powinien być wyłączony od udziału w sprawie dotyczącej pozostałych, z uwagi na istnienie okoliczności, która „mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności” w rozumieniu art. 41 § 1 [zob. uchw. SN z 26.4.2007 r., I KZP 9/07, OSNKW 2007, Nr 5, poz. 39, z uwagami R. A. Stefańskiego, Przegląd uchwał Izby Karnej Sądu Najwyższego w zakresie prawa karnego procesowego za 2007 rok, WPP 2008, Nr 2, s. 81 i W. Grzeszczyka, Przegląd uchwał Izby Karnej Sądu Najwyższego (prawo karne procesowe – 2007 r.), Prok. i Pr. 2008, Nr 4, s. 54]. W uchwale tej nastąpiło rozwinięcie postawionej uprzednio w tej kwestii tezy, że branie udziału przez sędziego w rozpoznaniu sprawy, w której sąd przyjął w wyroku współudział określonej osoby w zachowaniu przestępnym, stanowiącym przedmiot później rozpatrywanej sprawy przeciwko tej osobie jako oskarżonej, stanowi zazwyczaj okoliczność wywołującą uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności sędziego – art. 41 § 1 KPK (zob. wyr. SN z 29.8.2006 r., V KK 107/05, OSProk. i Pr. 2007, Nr 2, poz. 2, z glosami A. Gaberle, OSP 2007, Nr 6, s. 71 i M. Siwka, Prok. i Pr. 2007, Nr 11, s. 163).

Nb 9

9. Interesujący pogląd wypowiedział jeden z sądów co do sytuacji, gdy kolejny wniosek o wyłączenie sędziego jest motywowany tymi samymi lub podobnymi okolicznościami, wówczas postępowanie incydentalne wszczęte tym wnioskiem należy umorzyć z powodu prawomocności rzeczy osądzonej (zob. post. SA w Krakowie z 7.4.1998 r., II AKz 67/98, KZS 1998, Nr 4–5, poz. 58).

Nb 10

10. W sytuacji, gdy spóźnione zgłoszenie wniosku o wyłączenie sędziego przez stronę znającą przyczynę wyłączenia powoduje pozostawienie wniosku bez rozpoznania (art. 41 § 2), a w konsekwencji za nieskuteczny musi być uznany podniesiony w środku odwoławczym zarzut naruszenia art. 41 § 1, to tym bardziej naruszenie tego przepisu nie ma miejsca w sytuacji, gdy wniosek o wyłączenie sędziego w ogóle nie został zgłoszony przez stronę, której znana była okoliczność uzasadniająca wyłączenie sędziego (zob. post. SN z 22.9.2009 r., III KK 65/09, KZS 2010, Nr 2, poz. 23).

Nb 11

11. Rozpoznawanie sprawy przez sędziego, wobec którego uzasadnione jest zastosowanie art. 41 § 1, stanowi względną przyczynę uchylenia orzeczenia (art. 438 pkt 2). Podobnie jak uchybienie polegające na nierozpoznaniu skutecznie złożonego wniosku o wyłączenie sędziego od rozpoznania sprawy, jako związane z prawem strony do zapewnienia jej warunków do bezstronnego procesu, z reguły będzie należało do tych, których zaistnienie mogło mieć wpływ na treść zapadłego w sprawie rozstrzygnięcia (zob. wyr. SN z 5.1.2005 r., IV KK 290/04, Legalis).

Art. 42. [Tryb wyłączenia]

§ 1. Wyłączenie następuje na żądanie sędziego, z urzędu albo na wniosek strony.

§ 2. Jeżeli sędzia uznaje, że zachodzi przyczyna wyłączająca go z mocy art. 40, wyłącza się, składając oświadczenie na piśmie do akt, a na jego miejsce wstępuje inny sędzia.

§ 3. Sędzia, co do którego zgłoszono wniosek o wyłączenie na podstawie art. 41, może złożyć do akt stosowne oświadczenie na piśmie i powstrzymuje się od udziału w sprawie; jest jednak obowiązany przedsięwziąć czynności nie cierpiące zwłoki.

§ 4. Poza wypadkiem określonym w § 2 o wyłączeniu orzeka sąd, przed którym toczy się postępowanie; w składzie orzekającym w kwestii wyłączenia nie może brać udziału sędzia, którego dotyczy wyłączenie. W razie niemożności utworzenia takiego składu sądu, w kwestii wyłączenia orzeka sąd wyższego rzędu.

Nb 1

1. Przepis ten wymienia sposoby wyłączenia sędziego w zależności od określonych w artykułach poprzednich przyczyn wyłączenia. W sytuacji, gdy wystąpi jedna z przyczyn wyłączenia sędziego ipso iure (art. 40), sędzia wyłącza się sam poprzez złożenie do akt pisemnego oświadczenia z uzasadnieniem (wskazującym powód takiej decyzji), które nie podlega kontroli i wywołuje skutki prawne, a wówczas w jego miejsce wstępuje inny sędzia. W razie braku samowyłączenia w rachubę wchodzi wyłączenie z urzędu (ex officio), nawet gdyby strona złożyła wniosek w tej kwestii – czego nie przewiduje ustawa (por. Grzeszczyk, Komentarz, s. 78).

Nb 2

2. Powiązania służbowe czy towarzyskie sędziów sądu rejonowego z oskarżonym, które mogłyby budzić uzasadnioną wątpliwość co do ich bezstronności w rozpoznaniu tej sprawy, mogą in concreto uzasadniać złożenie żądania w trybie art. 42 § 1 (zob. post. SN z 13.12.2002 r., III KO 53/02, Legalis).

Nb 3

3. Wyłączenie sędziego może także nastąpić na jego żądanie (gdy zaistnieją okoliczności wskazane w art. 41 § 1) lub na wniosek strony (z zachowaniem terminu przewidzianego w art. 41 § 2). Żądanie sędziego nie jest „wnioskiem” o wyłączenie, gdyż ustawa takiego prawa nie przyznaje sędziemu, lecz jest to wskazanie przez niego okoliczności mogących usprawiedliwić jego wyłączenie (zob. E. Skrętowicz, [w:] Grajewski, Skrętowicz, Komentarz, s. 64). Wniosek strony powinien uprawdopodobnić podniesione przez nią okoliczności, w przeciwnym wypadku – z braku stosownego uzupełnienia – sąd może sam dokonać „sprawdzenia okoliczności faktycznych” (art. 97). Powstrzymanie się sędziów danego sądu od udziału w konkretnej sprawie, z powodu wskazanego w art. 41 § 1, nie jest równoznaczne z ich wyłączeniem, gdyż to może nastąpić tylko z mocy orzeczenia sądu, o którym mowa w art. 42 § 4. W związku z tym dopiero wydanie takiego orzeczenia wyłączającego sędziów w liczbie uniemożliwiającej rozpoznanie konkretnej sprawy w danym sądzie stwarza przesłankę do przekazania tejże sprawy do rozpoznania innemu sądowi równorzędnemu na podstawie art. 43 (zob. post. SN z 28.2.2006 r., WO 3/06, OSNKW 2006, Nr 9, poz. 79).

Nb 4

4. W rozumieniu art. 42 § 3 udział w sprawie oznacza podejmowanie przez sędziego czynności procesowych związanych z merytorycznym rozstrzygnięciem określonej sprawy. A zatem wniosek o wyłączenie sędziego, orzekającego w postępowaniu odwoławczym, może wywoływać skutki prawne z chwilą wszczęcia postępowania apelacyjnego lub zażaleniowego (zob. post. SA w Lublinie z 20.3.2002 r., II AKo 69/02, OSA 2003, Nr 1, poz. 4). Użyte w przepisie art. 42 § 3 sformułowanie „powstrzymuje się” oznacza, iż sędzia taki nie może, ale musi powstrzymać się od udziału w sprawie i żadnego rodzaju decyzje tego sędziego, czy też sądu o możliwości kontynuowania postępowania przez tego sędziego, nie mają w tym zakresie żadnego znaczenia prawnego (zob. wyr. SA w Warszawie z 14.12.2009 r., II AKa 176/09, Apel. W-wa 2010, Nr 2, poz. 9).

Nb 5

5. Poza przypadkiem określonym w § 2 w przedmiocie wyłączenia decyzję podejmuje sąd, przed którym sprawa się toczy (z wyłączeniem zainteresowanego sędziego), a w razie niemożności utworzenia składu – sąd wyższego rzędu (art. 42 § 4). Możliwe jest tu wysłuchanie sędziego, w myśl art. 97 (zob. R. Kmiecik, Posiedzenie, s. 103). Żaden przepis KPK nie przewiduje możliwości zaskarżenia postanowienia w przedmiocie wyłączenia sędziego (zob. post. SN z 26.3.2007 r., WZ 6/07, OSProk. i Pr. 2007, Nr 9, poz. 9).

Nb 6

6. Od udziału w sprawie może być wyłączony tylko ten sędzia, który wyznaczony został do jej rozpoznania (zob. post. SA w Warszawie z 22.8.2006 r., II AKo 155/06, OSA 2006, Nr 4, poz. 15). Nie może być objęty wnioskiem o wyłączenie ogół sędziów orzekających w sądzie właściwym.

Nb 7

7. Złożenie wniosku podczas trwania rozprawy powoduje konieczność jej przerwania i odbycia posiedzenia w składzie uprawnionym do prowadzenia tego postępowania (zob. też wyr. SA w Krakowie z 13.11.1997 r., II AKa 210/97, KZS 1997, Nr 11–12, poz. 56).

Nb 8

8. Jeżeli w toku postępowania przed sądem pierwszej lub drugiej instancji nie doszło do wydania orzeczenia w trybie art. 42 § 4, w kasacji nie można skutecznie sformułować zarzutu naruszenia art. 41 § 1 (zob. post. SN z 6.3.2008 r., III KK 421/07, OSNKW 2008, Nr 6, poz. 51, z glosą aprobującą R. Kmiecika, PiP 2009, z. 6, s. 138 i częściowo krytyczną M. Kurowskiego, OSP 2009, Nr 2, s. 22; także post. SN z 7.1.2009 r., III KK 246/08, OSProk. i Pr. 2009, Nr 708, poz. 2).

Nb 9

9. Ewentualne późniejsze cofnięcie przez stronę wniosku o wyłączenie jest nieskuteczne. Postanowienie w kwestii wyłączenia sędziego nie podlega zaskarżeniu (por. np. post. SN z 15.2.2011 r., IV KZ 8/11, OSNKW 2011, Nr 2, poz. 21; także post. SA w Katowicach z 30.12.1997 r., II AKo 385/97, OSA 1998, Nr 10, poz. 58 i post. SA w Krakowie z 20.7.1994 r., II AKz 252/94, KZS 1994, Nr 6–8, poz. 72). Zob. także R. Kmiecik, Tryb; M. Siwek, Wyłączenie.

Art. 43. [Właściwość z przekazania]

Jeżeli z powodu wyłączenia sędziów rozpoznanie sprawy w danym sądzie jest niemożliwe, sąd wyższego rzędu przekazuje sprawę innemu sądowi równorzędnemu.

Nb 1

1. Brak jest możliwości – na gruncie KPK – wyłączenia całego sądu in abstracto (por. np. post. SN z 26.1.2005 r., III KO 53/04, OSNwSK 2005, Nr 1, poz. 207), ale może dojść do takiej sytuacji poprzez indywidualne wyłączenie poszczególnych sędziów, doprowadzając w rezultacie do niemożności utworzenia jakiegokolwiek składu orzekającego zgodnego z obowiązującymi przepisami.

Nb 2

2. W takim przypadku zastosowanie ma komentowany przepis, regulujący kolejną podstawę nadzwyczajnej właściwości sądu – z delegacji (z przekazania sprawy) jako wyjątku od właściwości miejscowej.

Nb 3

3. W razie kolizji przesłanek przekazania sprawy sądowi innemu niż sąd ogólnej właściwości, jeżeli wymaga tego dobro wymiaru sprawiedliwości (art. 37) i niemożności utworzenia składu odpowiedniego dla osądzenia sprawy z powodu wyłączenia się sędziów (art. 43), pierwszeństwo ma ostatnia z wymienionych tu przesłanek (zob. post. SA w Krakowie z 27.11.1991 r., II AKo 12/91, KZS 1991, Nr 11, poz. 14; post. SN z 12.2.2002 r., V KO 4/02, Legalis).

Nb 4

4. Przekazanie sprawy innemu sądowi do rozpoznania, w trybie komentowanego przepisu, nie ma charakteru bezwzględnie obowiązującego. Sąd, któremu w tym trybie przekazano sprawę do rozpoznania, może – jeżeli ustały przyczyny przekazania mu tej sprawy – przekazać ją sądowi miejscowo właściwemu (zob. uchw. SN z 30.6.2004 r., I KZP 9/04, Biul. SN 2004, Nr 6, poz. 12 z glosą krytyczną Z. Świdy, OSP 2005, Nr 4, s. 45 i uwagami R.A. Stefańskiego, WPP 2005, Nr 2, s. 67).

Nb 5

5. Na postanowienie wydane w omawianym trybie przez sąd wyższy zażalenie nie przysługuje.

Art. 44. [Ławnicy]

Przepisy niniejszego rozdziału stosuje się odpowiednio do ławników.

Nb 1

1. Instytucja ławnika czerpie swoje źródło z treści art. 182 Konstytucji RP, stanowiącego, iż udział obywateli w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości określa ustawa.

Nb 2

2. Status ławnika uregulowany jest w dziale IV rozdziału 7 PrUSP.

Nb 3

3. Ławnicy, postrzegani jako element kontroli społecznej, mają za zadanie powściągać „zawodowstwo” sędziów i czuwać nad tym, aby orzeczenie wydawane zgodnie z literą prawa było także sprawiedliwe w odczuciu społecznym. Ławnicy są – w pewnym sensie – wyrazicielami opinii społecznej.

Nb 4

4. W zakresie orzekania ławnicy są niezawiśli i podlegają jedynie Konstytucji RP oraz ustawom (art. 169 § 1 PrUSP).

Nb 5

5. Ławnicy sprawują swój mandat w wyniku wyboru ich w systemie kadencyjnym przez rady gmin. Do udziału w składzie sądzącym w konkretnej sprawie są wyznaczani przez prezesa sądu (art. 350 § 1 KPK). Jednakże ławnik nie może pełnić funkcji przewodniczącego składu orzekającego i innych czynności procesowych zastrzeżonych dla sędziów zawodowych. Zob. także art. 171 PrUSP.

Nb 6

6. Powody przemawiające za wyłączeniem sędziego stosuje się odpowiednio do ławnika.

Nb 7

7. Powód wyłączenia sędziego w postaci „brania udziału w wydaniu orzeczenia, które zostało uchylone”, jest w stosunku do ławników w pełni aktualny, co oznacza, że przepis art. 40 § 1 pkt 7 KPK stosuje się wprost do ławników (zob. wyr. SN z 5.5.2003 r., IV KKN 340/00, OSNwSK 2003, Nr 1, poz. 898).

[16] Art. 25 w brzmieniu ustawy z dnia 10.01.2003 r. (Dz.U. Nr 17, poz. 155), która wchodzi w życie 1.07.2003 r.

[17] Art. 25 § 1 pkt 2 w brzmieniu ustawy z dnia 20.05.2010 r. (Dz.U. Nr 98, poz. 626), która wchodzi w życie 8.09.2010 r.

[18] Art. 26 zmieniony ustawą z dnia 10.01.2003 r. (Dz.U. Nr 17, poz. 155), która wchodzi w życie 1.07.2003 r.

[19] Art. 28 w brzmieniu ustawy z dnia 15.03.2007 r. (Dz.U. Nr 112, poz. 766), która wchodzi w życie 28.07.2007 r.

[20] Art. 29 § 2 zmieniony ustawą z dnia 10.01.2003 r. (Dz.U. Nr 17, poz. 155), która wchodzi w życie 1.07.2003 r.

[21] Art. 30 § 1 w brzmieniu ustawy z dnia 15.03.2007 r. (Dz.U. Nr 112, poz. 766), która wchodzi w życie 28.07.2007 r.

[22] Art. 32 § 3 w brzmieniu ustawy z dnia 10.01.2003 r. (Dz.U. Nr 17, poz. 155), która wchodzi w życie 1.07.2003 r.

[23] Art. 40 § 1 zmieniony ustawą z dnia 10.01.2003 r. (Dz.U. Nr 17, poz. 155), która wchodzi w życie 1.07.2003 r.

Spis treści

Spis treści

Przedmowa

Wykaz skrótów

Kodeks postępowania karnego

Dział I. Przepisy wstępne

Dział II. Sąd

Rozdział 1. Właściwość i skład sądu

Rozdział 2. Wyłączenie sędziego