Kodeks pracy

Komentarz

Redaktor

prof. dr hab. Wojciech Muszalski
Uniwersytet Warszawski

Autorzy

prof. UMK dr hab. Grzegorz Goździewicz;  Anna Kamińska Pietnoczko; prof. dr hab. Wojciech Muszalski;  Maciej Nałęcz; dr Władysław Patulski †; dr Krzysztof Walczak

9. wydanie

WYDAWNICTWO C.H. BECK

WARSZAWA 2013

Propozycja cytowania:
G. Goździewicz, w: W. Muszalski, KP. Komentarz, wyd. 9, Warszawa 2013, art. 238 Nb 1

Poszczególne części komentarza opracowali:

Grzegorz Goździewicz:
objaśnienia do art. 238–241³⁰

Wojciech Muszalski:
objaśnienia do art. 1–93, 114–127

Maciej Nałęcz:
objaśnienia do art. 94–101, 102–113¹, 128–175, 281–290¹

Władysław Patulski †:
objaśnienia do art. 176–206, 242–265, 291–295 (w opracowaniu Anny Kamińskiej-Pietnoczko)

Krzysztof Walczak:
objaśnienia do art. 101¹–101⁴, 207–237¹⁵, 296–305

Wydawca: Natalia Adamczyk

© Wydawnictwo C.H. Beck 2013

Wydawnictwo C.H. Beck Sp. z o.o.

ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

Skład i łamanie: Wydawnictwo C.H. Beck

Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H. Beck

ISBN epub: 978-83-255-5694-5

Spis treści

Przedmowa

Wykaz skrótów

Kodeks pracy

Wprowadzenie

Dział pierwszy. Przepisy ogólne

Art. 1–21

Rozdział I. Przepisy wstępne

Art. 1–9¹

Rozdział II. Podstawowe zasady prawa pracy

Art. 10–18³

Rozdział IIa. Równe traktowanie w zatrudnieniu

Wprowadzenie

Art. 183a–183e

Rozdział IIb. Nadzór i kontrola przestrzegania prawa pracy

Art. 18⁴–18⁵

Rozdział III. (skreślony)

Dział drugi. Stosunek pracy

Art. 22–77

Rozdział I. Przepisy ogólne

Art. 22–24

Rozdział II. Umowa o pracę

Art. 25–67

Oddział 1. Zawarcie umowy o pracę

Art. 25–29²

Oddział 2. Przepisy ogólne o rozwiązaniu umowy o pracę

Art. 30–31

Oddział 3. Rozwiązanie umowy o pracę za wypowiedzeniem

Art. 32–43

Oddział 4. Uprawnienia pracownika w razie nieuzasadnionego lub niezgodnego z prawem wypowiedzenia umowy o pracę przez pracodawcę

Art. 44–51

Oddział 5. Rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia

Art. 52–55

Oddział 6. Uprawnienia pracownika w razie niezgodnego z prawem rozwiązania przez pracodawcę umowy o pracę bez wypowiedzenia

Art. 56–61

Oddział 6a. Uprawnienia pracodawcy w razie nieuzasadnionego rozwiązania przez pracownika umowy o pracę bez wypowiedzenia

Art. 61¹–62

Oddział 7. Wygaśnięcie umowy o pracę

Art. 63–67

Rozdział IIa. Warunki zatrudnienia pracowników skierowanych do pracy na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z państwa będącego członkiem Unii Europejskiej

Art. 67¹–67⁴

Rozdział IIb. Zatrudnianie pracowników w formie telepracy

Art. 67⁵–67¹⁷

Rozdział III. Stosunek pracy na podstawie powołania, wyboru, mianowania oraz spółdzielczej umowy o pracę

Art. 68–77

Oddział 1. Stosunek pracy na podstawie powołania

Art. 68–72

Oddział 2. Stosunek pracy na podstawie wyboru

Art. 73–75

Oddział 3. Stosunek pracy na podstawie mianowania

Art. 76

Oddział 4. Stosunek pracy na podstawie spółdzielczej umowy o pracę

Art. 77

Dział trzeci. Wynagrodzenie za pracę i inne świadczenia

Art. 77¹–93

Rozdział I. Ustalanie wynagrodzenia za pracę i innych świadczeń związanych z pracą

Wprowadzenie

Art. 77¹–77⁵

Rozdział Ia. Wynagrodzenie za pracę

Art. 78–83

Rozdział II. Ochrona wynagrodzenia za pracę

Art. 84–91

Rozdział III. Świadczenia przysługujące w okresie czasowej niezdolności do pracy

Art. 92

Rozdział IIIa. Odprawa rentowa lub emerytalna

Art. 92¹

Rozdział IV. Odprawa pośmiertna

Art. 93

Dział czwarty. Obowiązki pracodawcy i pracownika

Art. 94–113¹

Rozdział I. Obowiązki pracodawcy

Art. 94–99

Rozdział II. Obowiązki pracownika

Art. 100–101

Rozdział IIa. Zakaz konkurencji

Art. 101¹–101⁴

Rozdział III. Kwalifikacje zawodowe pracowników

Art. 102–103⁶

Rozdział IV. Regulamin pracy

Art. 104–104⁴

Rozdział V. Nagrody i wyróżnienia

Art. 105–107

Rozdział VI. Odpowiedzialność porządkowa pracowników

Art. 108–113¹

Dział piąty. Odpowiedzialność materialna pracowników

Art. 114–127

Rozdział I. Odpowiedzialność pracownika za szkodę wyrządzoną pracodawcy

Art. 114–123

Rozdział II. Odpowiedzialność za mienie powierzone pracownikowi

Art. 124–127

Dział szósty. Czas pracy

Art. 128–151¹²

Rozdział I. Przepisy ogólne

Art. 128–129

Rozdział II. Normy i ogólny wymiar czasu pracy

Art. 130–131

Rozdział III. Okresy odpoczynku

Art. 132–134

Rozdział IV. Systemy i rozkłady czasu pracy

Art. 135–150

Rozdział V. Praca w godzinach nadliczbowych

Art. 151–151⁶

Rozdział VI. Praca w porze nocnej

Art. 151⁷–151⁸

Rozdział VII. Praca w niedziele i święta

Art. 151⁹–151¹²

Dział siódmy. Urlopy pracownicze

Art. 152–175

Rozdział I. Urlopy wypoczynkowe

Art. 152–173

Rozdział II. Urlopy bezpłatne

Art. 174–175

Dział ósmy. Uprawnienia pracowników związane z rodzicielstwem

Wprowadzenie

Art. 176–189¹

Dział dziewiąty. Zatrudnianie młodocianych

Art. 190–206

Rozdział I. Przepisy ogólne

Art. 190–193

Rozdział II. Zawieranie i rozwiązywanie umów o pracę w celu przygotowania zawodowego

Art. 194–196

Rozdział III. Dokształcanie

Art. 197–200

Rozdział IIIa. Zatrudnianie młodocianych w innym celu niż przygotowanie zawodowe

Art. 200¹–200²

Rozdział IV. Szczególna ochrona zdrowia

Art. 201–204

Rozdział V. Urlopy wypoczynkowe

Art. 205

Rozdział VI. Rzemieślnicze przygotowanie zawodowe

Art. 206

Dział dziesiąty. Bezpieczeństwo i higiena pracy

Wprowadzenie

Art. 207–237¹⁵

Rozdział I. Podstawowe obowiązki pracodawcy

Art. 207–209³

Rozdział II. Prawa i obowiązki pracownika

Art. 210–212

Rozdział III. Obiekty budowlane i pomieszczenia pracy

Art. 213–214

Rozdział IV. Maszyny i inne urządzenia techniczne

Art. 215–219

Rozdział V. Czynniki oraz procesy pracy stwarzające szczególne zagrożenie dla zdrowia lub życia

Wprowadzenie

Art. 220–225

Rozdział VI. Profilaktyczna ochrona zdrowia

Art. 226–233

Rozdział VII. Wypadki przy pracy i choroby zawodowe

Art. 234–237¹

Rozdział VIII. Szkolenie

Art. 237²–237⁵

Rozdział IX. Środki ochrony indywidualnej oraz odzież i obuwie robocze

Art. 237⁶–237¹⁰

Rozdział X. Służba bezpieczeństwa i higieny pracy

Art. 237¹¹

Rozdział XI. Konsultacje w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy oraz komisja bezpieczeństwa i higieny pracy

Art. 23711a–23713a

Rozdział XII. Obowiązki organów sprawujących nadzór nad przedsiębiorstwami lub innymi jednostkami organizacyjnymi państwowymi albo samorządowymi

Art. 237¹⁴

Rozdział XIII. Przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy dotyczące wykonywania prac w różnych gałęziach pracy

Art. 237¹⁵

Dział jedenasty. Układy zbiorowe pracy

Art. 238–241³⁰

Rozdział I. Przepisy ogólne

Wprowadzenie

Art. 238–241¹³

Rozdział II. Ponadzakładowy układ zbiorowy pracy

Art. 241¹⁴–241²¹

Rozdział III. Zakładowy układ zbiorowy pracy

Art. 241²²–241³⁰

Dział dwunasty. Rozpatrywanie sporów o roszczenia ze stosunku pracy

Art. 242–280

Rozdział I. Przepisy ogólne

Art. 242–243

Rozdział II. Postępowanie pojednawcze

Art. 244–261

Rozdział III. Sądy pracy

Art. 262–280

Dział trzynasty. Odpowiedzialność za wykroczenia przeciwko prawom pracownika

Art. 281–290¹

Rozdział II. (skreślony)

Dział czternasty. Przedawnienie roszczeń

Art. 291–295

Dział czternastya. (uchylony)

Dział piętnasty. Przepisy końcowe

Art. 296–305

Odnośnik nr 1

Indeks rzeczowy

Przedmowa

W serii Dużych Komentarzy Becka do obowiązujących kodeksów i ustaw Wydawnictwo przedstawia kolejną pozycję – Komentarz do Kodeksu pracy. Jest on przeznaczony przede wszystkim dla prawników zawodowo zajmujących się prawem pracy, a więc sędziów sądów pracy, radców prawnych przedsiębiorstw i innych zakładów pracy, adwokatów i prokuratorów, państwowych inspektorów pracy, ale – ze względu na swój charakter – również dla pracowników służb personalnych zakładów pracy, działaczy związków zawodowych w bardziej skomplikowanych sprawach i organizacji pracodawców. Przydatny może być również dla studentów piszących prace magisterskie dotyczące zagadnień związanych z prawem pracy, jak i dla aplikantów przygotowujących się do egzaminów do zawodów prawniczych.

Komentarz jest dziełem zbiorowym, niemniej za poszczególne fragmenty odpowiedzialni są wyłącznie ich autorzy. Ze względu na charakter komentarza wykorzystano w nim w szerokiej mierze orzecznictwo sądowe, w tym również z okresu przed wydaniem Kodeksu pracy, w zakresie, w jakim można je uznać za aktualne. W zestawieniach literatury ujęto tylko te pozycje, które autorzy uważali za ważne, a jednocześnie przydatne dla bieżącej praktyki stosowania prawa, z pominięciem innych, zwłaszcza starszych opracowań, odnoszących się do zmienionego już stanu prawnego. Natomiast starano się zamieścić pełną informację o publikacji glos, ze względu na ich przydatność praktyczną dla bieżącego i przyszłego stosowania prawa, choć – z reguły – bez szerszej polemiki z ich autorami, wyrażającymi często osobiste poglądy na określony problem. Starano się bowiem przedstawić przede wszystkim stan aktualnie ogólnie przyjętej wykładni przepisów Kodeksu pracy. Stąd też szerokie wykorzystanie orzecznictwa Sądu Najwyższego posiadającego zasadnicze znaczenie w kształtowaniu tej wykładni. W przypadku starszego orzecznictwa starano się też wskazać na orzeczenia z ostatniego okresu, potwierdzające aktualność przyjętego poprzednio kierunku wykładni. W razie braku orzecznictwa zapadłego w stosunku do określonego problemu (co występuje odnośnie do nowych lub zmienianych przepisów do czasu rozpatrzenia ich, zwłaszcza przez Sąd Najwyższy) starano się możliwie obiektywnie uzasadniać stosowny kierunek interpretacji.

Wobec dokonanych zmian w Kodeksie, zwłaszcza przez jego nowelizację z 1996 r. i 2002 r. oraz z 2003 r. dostosowującą treść jego postanowień do wymagań prawa Unii Europejskiej, szerzej potraktowano wyjaśnienia w stosunku do nowo wprowadzonych przepisów lub dokonanych zmian, wskazując odesłania do przepisów unijnych. Natomiast nie rozszerzono Komentarza na – związane z Kodeksem pracy – odrębne przepisy, zwłaszcza odnoszące się do działalności związków zawodowych, rozstrzygania sporów zbiorowych, zwolnień grupowych, prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych, pracy tymczasowej, odsyłając w tej mierze do tych przepisów. To samo dotyczy systemu ubezpieczeń społecznych.

Wydawnictwo i zespół autorski wyrażają przekonanie, że niniejszy Komentarz do Kodeksu pracy spotka się z przychylnym przyjęciem Czytelników.

Obecnie wydawnictwo przekazuje zaktualizowane 9. wydanie Komentarza do Kodeksu pracy uwzględniające wiele jego nowelizacji dokonanych w odniesieniu do jego poprzedniego wydania.

Jednocześnie informujemy Czytelników, że Wydawnictwo C. H. Beck wydało w 2002 r. opracowanie zbiorowe pod redakcją W. Muszalskiego i K. Walczaka pod tytułem „Prawo pracy. Akty wykonawcze. Komentarz”, obejmujące teksty rozporządzeń wykonawczych oraz niektórych ustaw ściśle związanych z Kodeksem pracy wraz z obszernym komentarzem do każdego z tych aktów. Opracowanie to spełnia rolę niejako drugiego, szczegółowego tomu komentarza do Kodeksu pracy. Dlatego też w niniejszym Komentarzu, gdy mowa o którymś z tych aktów, zamieszczono odesłanie: „Patrz: Komentarz do Prawa pracy”, z podaniem numeru, pod którym w tym zbiorze został ten akt zamieszczony wraz z komentarzem. Podobnie w 2009 r. ukazało się opracowanie pod tytułem „Zbiorowe prawo pracy. Komentarz” pod redakcją J. Wratnego i K. Walczaka, do którego niniejszy komentarz odsyła: „Patrz: Zbiorowe prawo pracy. Komentarz”, ułatwiając orientację w ustawodawstwie związanym z regulacją zawartą w Kodeksie pracy.

Warszawa, wrzesień 2013 r.

Prof. dr hab. Wojciech Muszalski

Wykaz skrótów

Uwaga: Numery podane w tekście bez bliższego wskazania oznaczają artykuły Kodeksu pracy; zwrot: patrz: Komentarz do Prawa pracy oznacza odesłanie do opracowania pod redakcją W. Muszalskiego i K. Walczaka, Prawo pracy. Akty wykonawcze. Komentarz, Warszawa 2002 ze wskazaniem numeru właściwego aktu wykonawczego, pod którym umieszczony został on w tym zbiorze wraz z komentarzem. Zwrot: patrz: Zbiorowe prawo pracy, oznacza odesłanie do opracowania pod redakcją J. Wratnego i K. Walczaka, Zbiorowe prawo pracy. Komentarz, Warszawa 2009.

1. Źródła prawa

CzPrKierU

ustawa z 16.4.2004 r. o czasie pracy kierowców (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 1155 ze zm.)

EmRentyFUSU

ustawa z 17.12.1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.)

KC

ustawa z 23.4.1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.)

KH

rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 27.6.1934 r. – Kodeks handlowy (Dz.U. Nr 57, poz. 502 ze zm.)

KK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.)

Konstytucja RP

ustawa z 2.4.1997 r. – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze sprost. i ze zm.)

KP

ustawa z 26.6.1974 r. – Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.)

KPC

ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.)

KPW

ustawa z 24.8.2001 r. – Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 395 ze zm.)

KRO

ustawa z 25.2.1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 788 ze zm.)

KryzysU

ustawa z 1.7.2009 r. o łagodzeniu skutków kryzysu ekonomicznego dla pracowników i przedsiębiorców (Dz.U. Nr 125, poz. 1035 ze zm.)

KSH

ustawa z 15.9.2000 r. – Kodeks spółek handlowych (Dz.U. Nr 94, poz. 1037 ze zm.)

KW

ustawa z 20.5.1971 r. – Kodeks wykroczeń (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 482 ze zm.)

KZ

rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 27.10.1933 r. – Kodeks zobowiązań (Dz.U. Nr 82, poz. 598 ze zm.)

NakładczaPrR

rozporządzenie Rady Ministrów z 31.12.1975 r. w sprawie uprawnień pracowniczych osób wykonujących pracę nakładczą (Dz.U. z 1976 r. Nr 3, poz. 19 ze zm.)

ObliczWynagrR

rozporządzenie MPiPS z 29.5.1996 r. w sprawie sposobu ustalania wynagrodzenia w okresie niewykonywania pracy oraz wynagrodzenia stanowiącego podstawę obliczania odszkodowań, odpraw, dodatków wyrównawczych do wynagrodzenia oraz innych należności przewidzianych w Kodeksie pracy (Dz.U. Nr 62, poz. 289 ze zm.)

PIPU

ustawa z 13.4.2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 404 ze zm.)

PPU

ustawa z 25.9.1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (t.j. Dz.U. z 2002 r. Nr 112, poz. 981 ze zm.)

PromocZatrU

ustawa z 20.4.2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 674 ze zm.)

PrSpółdz

ustawa z 16.9.1982 r. – Prawo spółdzielcze (t.j. Dz.U. z 2003 r. Nr 188, poz. 1848 ze zm.)

RehZawU

ustawa z 27.8.1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr 127, poz. 721)

SamGminU

ustawa z 8.3.1990 r. o samorządzie gminnym (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 594 ze zm.)

SGospU

ustawa z 2.7.2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 672 ze zm.)

SporyZbiorU

ustawa z 23.5.1991 r. o rozwiązywaniu sporów zbiorowych (Dz.U. Nr 55, poz. 236 ze zm.)

UrlopWypoczR

rozporządzenie MPiPS z 8.1.1997 r. w sprawie szczegółowych zasad udzielania urlopu wypoczynkowego, ustalania i wypłacania wynagrodzenia za czas urlopu oraz ekwiwalentu pieniężnego za urlop (Dz.U. Nr 2, poz. 14 ze zm.)

UsprawiedNieobR

rozporządzenie MPiPS z 15.5.1996 r. w sprawie sposobu usprawiedliwiania nieobecności w pracy oraz udzielania pracownikom zwolnień od pracy (Dz.U. Nr 60, poz. 281 ze zm.)

WypadkiU

ustawa z 30.10.2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr 167, poz. 1322 ze zm.)

ZasiłkiU

ustawa z 25.6.1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr 77, poz. 512 ze zm.)

ZatrBezrobU

ustawa z 14.12.1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu (t.j. Dz.U. z 2003 r. Nr 58, poz. 514 ze zm.) – obowiązywała do 1.6.2004 r.

ZNKU

ustawa z 16.4.1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (t.j. Dz.U. z 2003 r. Nr 153, poz. 1503 ze zm.)

ZwGrupU

ustawa z 13.3.2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników (Dz.U. Nr 90, poz. 844 ze zm.)

ZwZawU

ustawa z 23.5.1991 r. o związkach zawodowych (t.j. Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 854 ze zm.)

2. Organy orzekające

NSA

Naczelny Sąd Administracyjny

OSPiUS

Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

SA

Sąd Apelacyjny

SN

Sąd Najwyższy

SN (7)

Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów

SN (PSIAPiUS)

Sąd Najwyższy w pełnym składzie Izby Administracyjnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych (do roku 1990: Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych)

SN (PSIC)

Sąd Najwyższy w pełnym składzie Izby Cywilnej (w latach 1982–1989: Izby Cywilnej i Administracyjnej)

SR

Sąd Rejonowy

TK

Trybunał Konstytucyjny

3. Czasopisma

BISN

Biuletyn Informacyjny Sądu Najwyższego

Dz.U.

Dziennik Ustaw

Dz.Urz.

Dziennik Urzędowy

GP

Gazeta Prawnicza

GS

Gazeta Sądowa

Kw. Pr.

Kwartalnik Prawniczy

MoP

Monitor Prawniczy

MoPod

Monitor Podatkowy

MoPr

Monitor Prawa Pracy

M.P.

Monitor Polski

NP

Nowe Prawo

OG

Orzecznictwo Gospodarcze

ONSA

Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego

OSN

Zbiór Orzeczeń Sądu Najwyższego. Orzeczenia Izby cywilnej (w latach 1933–1952), Orzecznictwo Sądu Najwyższego (w latach 1953–1961: Izby Cywilnej i Izby Karnej, w roku 1962: Izby Cywilnej, w latach: 1963–1981: Izby Cywilnej oraz Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, w latach: 1982–1989: Izby Cywilnej i Administracyjnej oraz Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, w latach: 1990–1994: Izby Cywilnej oraz Izby Administracyjnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, od 1995 roku: Izby Cywilnej)

OSNAPiUS

Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Zbiór Urzędowy. Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych (od 1.7.1994 r.)

OSNKW

Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Izba Karna i Izba Wojskowa

OSNP

Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych (od 1.1.2003 r.)

OSP

Orzecznictwo Sądów Polskich (w latach 1957–1989: Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych)

OSPiKA

Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych

OTK

Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego

Pal.

Palestra

PiP

Państwo i Prawo

PiZS

Praca i Zabezpieczenie Społeczne

Polit. Społ.

Polityka Społeczna

Prob. Praw.

Problemy Praworządności

Prok. i Pr.

Prokuratura i Prawo

Pr. Pracy

Prawo Pracy

PS

Przegląd Sądowy

PUG

Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego

Rej.

Rejent

RPEiS

Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny

R.Pr.

Radca Prawny

Rzeczp.

Rzeczpospolita

SC

Studia Cywilistyczne

Sł. Prac.

Służba Pracownicza

SP

Studia Prawnicze

Wok.

Wokanda

ZNUJ

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego

4. Inne skróty

art.

artykuł

BHP

bezpieczeństwo i higiena pracy

cyt.

cytat, cytowana (e, y)

GUS

Główny Urząd Statystyczny

IPiSS

Instytut Pracy i Spraw Socjalnych

lit.

litera

MEN

Minister Edukacji Narodowej

MGiP

Minister Gospodarki i Pracy

MGPiB

Minister Gospodarki Przestrzennej i Budownictwa

MGPiPS

Minister Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej, od 8.1.2003 r.

Min.

Minister

MOP

Międzynarodowa Organizacja Pracy

MPiPS

Minister Pracy i Polityki Socjalnej, od 10.11.1999 r. – Minister Pracy i Polityki Społecznej, do 8.1.2003 r.

MPPiSS

Minister Pracy, Płac i Spraw Socjalnych

MS

Minister Sprawiedliwości

MZiOS

Minister Zdrowia i Opieki Socjalnej

nast.

następna (e, y)

NIK

Najwyższa Izba Kontroli

np.

na przykład

Nr

numer

opr.

opracowana (e, y)

orz.

orzeczenie

pkt

punkt

por.

porównaj

post.

postanowienie

poz.

pozycja

ppkt

podpunkt

ppoż

ochrona przeciwpożarowa

PZU

Państwowy Zakład Ubezpieczeń

r.

rok

RM

Rada Ministrów

rozp.

rozporządzenie

s.

strona (y)

t.

tom (y)

tj.

to jest

t.j.

tekst jednolity

tzn.

to znaczy

uchw.

uchwała

ust.

ustęp

w zw.

w związku

wyr.

wyrok

zarz.

zarządzenie

zd.

zdanie

zfśs

zakładowy fundusz świadczeń socjalnych

zm.

zmiana (y)

zob.

zobacz

ZUS

Zakład Ubezpieczeń Społecznych

Kodeks pracy¹

z dnia 26 czerwca 1974 r. (Dz.U. Nr 24, poz. 141)

Tekst jednolity z dnia 23 grudnia 1997 r. (Dz.U. 1998, Nr 21, poz. 94)²

(zm.: Dz.U. 1998, Nr 106, poz. 668, Nr 113, poz. 717; 1999, Nr 99, poz. 1152; 2000, Nr 19, poz. 239, Nr 43, poz. 489, Nr 107, poz. 1127, Nr 120, poz. 1268; 2001, Nr 11, poz. 84, Nr 28, poz. 301, Nr 52, poz. 538, Nr 99, poz. 1075, Nr 111, poz. 1194, Nr 128, poz. 1405, Nr 154, poz. 1805; 2002, Nr 74, poz. 676, Nr 135, poz. 1146, Nr 196, poz. 1660, Nr 199, poz. 1673, Nr 200, poz. 1679; 2003, Nr 166, poz. 1608, Nr 213, poz. 2081; 2004, Nr 96, poz. 959, Nr 99, poz. 1001, Nr 120, poz. 1252, Nr 240, poz. 2407; 2005, Nr 10, poz. 71, Nr 68, poz. 610, Nr 86, poz. 732, Nr 167, poz. 1398; 2006, Nr 104, poz. 708 i 711, Nr 133, poz. 935, Nr 217, poz. 1587, Nr 221, poz. 1615; 2007, Nr 64, poz. 426, Nr 89, poz. 589, Nr 176, poz. 1239, Nr 181, poz. 1288, Nr 225, poz. 1672; 2008, Nr 93, poz. 586, Nr 116, poz. 740, Nr 223, poz. 1460, Nr 237, poz. 1654; 2009, Nr 6, poz. 33, Nr 58, poz. 485, Nr 98, poz. 817, Nr 99, poz. 825, Nr 115, poz. 958, Nr 157, poz. 1241, Nr 219, poz. 1704; 2010, Nr 105, poz. 655, Nr 135, poz. 912, Nr 182, poz. 1228, Nr 224, poz. 1459, Nr 249, poz. 1655, Nr 254, poz. 1700; 2011, Nr 36, poz. 181, Nr 63, poz. 322, Nr 80, poz. 432, Nr 144, poz. 855, Nr 149, poz. 887, Nr 232, poz. 1378; 2012, poz. 908, poz. 1110; 2013, poz. 2, poz. 675, poz. 896, poz. 1028)

Wprowadzenie

Nb 1

1. Uchwalenie Kodeks pracy. Kodeks pracy został uchwalony 26.6.1974 r. i wszedł w życie 1.1.1975 r. Jest to pierwszy akt kodyfikujący polskie prawo pracy. Uchylił on obowiązujące do tego czasu liczne przepisy z okresu międzywojennego wydane po odzyskaniu niepodległości, a w szczególności ustawę o czasie pracy w przemyśle i handlu (zastępującą dekret z 1918 r.), obowiązującą z małymi zmianami przez 56 lat (czyli najdłużej ze wszystkich ustaw w zakresie prawa pracy) oraz jedną z nadłużej funkcjonujących w całym ustawodawstwie polskim – ustawę w przedmiocie pracy młodocianych i kobiet z 1924 r. Kodeks pracy uchylił też oba rozporządzenia Prezydenta z mocą ustawy z 1928 r. o umowie o pracę robotników oraz pracowników umysłowych, ustawę o układach zbiorowych pracy z 1937 r. (formalnie nadal obowiązującą), a także utrzymane w mocy dla stosunku pracy odpowiednie postanowienia Kodeksu zobowiązań z 1933 r. Z okresu powojennego uchylił ustawę o skróconym czasie pracy szczególnie uciążliwej lub wykonywanej w szkodliwych warunkach z 1950 r., dekret o zakładowych komisjach rozjemczych z 1954 r., dekret o ograniczeniu dopuszczalności rozwiązywania umów o pracę bez wypowiedzenia oraz o zabezpieczeniu ciągłości pracy z 1956 r., ustawę o nauce zawodu, przyuczeniu do określonej pracy i warunkach zatrudniania młodocianych w zakładach pracy oraz o wstępnym stażu pracy z 1958 r. (opartą na założeniu, że zatrudnianie młodocianych może następować zasadniczo wyłącznie w celu przygotowania zawodowego, stającą się podstawą Działu dziewiątego KP – Zatrudnianie młodocianych), oraz kompleksową ustawę o bezpieczeństwie i higienie pracy z 1965 r. włączoną do Kodeksu pracy jako Dział dziewiąty – Bezpieczeństwo i higiena pracy i ustawę o pracowniczych urlopach wypoczynkowych z 1969 r. zrównującą ostatecznie uprawnienia urlopowe robotników i pracowników umysłowych, przekształconą w Dział siódmy KP – Urlopy pracownicze.

Nb 2

2. Założenia Kodeksu. Kodeks pracy miał stanowić kompleksową i wyczerpującą regulację prawa stosunku pracy, obejmującą ogół pracowników i całość relacji między pracownikiem a zatrudniającym go zakładem pracy. Regulacje odrębne zostały dopuszczone jedynie jako unormowania szczególne w ramach ogólnych, określonych przez Kodeks pracy. Prace nad Kodeksem trwały kilka lat. Ustalenia zasadnicze zapadały na najwyższym szczeblu politycznym, w pozostałej części Kodeks był dziełem A. Mirończuka, dyrektora Biura Prawnego Centralnej Rady Związków Zawodowych, i J. Dąbrowskiego, dyrektora Departamentu Prawa Pracy Ministerstwa Pracy, Płac i Spraw Socjalnych oraz ich zespołów. Został przyjęty przez Sejm z trzema drobnymi poprawkami. Był to ostatni Kodeks pracy wydany w krajach socjalistycznych, odróżniający się od pozostałych krajów ustaleniami i swą konkretnością. Obok funkcji ochronnej w wysokim stopniu realizował funkcję organizacyjną, zwłaszcza przez określenie w stosunkach pracy kompetencji kierowników uspołecznionych zakładów pracy.

Nb 3

3. W zakresie przedmiotowym Kodeks uregulował całość problematyki prawa pracy odnoszącej się do stosunku pracy w indywidualnym przypadku oraz do zawierania układów zbiorowych pracy, a także określił wykroczenia przeciwko prawom pracownika. Poza ogólnym uporządkowaniem stanu prawnego i jego zaktualizowaniem w Kodeksie pracy dokonano w szczególności:

1) ostatecznego zrównania uprawnień robotników i pracowników umysłowych, co następowało konsekwentnie w okresie powojennym, a przy wydawaniu Kodeksu odnosiło się przede wszystkim do zrównania okresów wypowiedzenia umów o pracę oraz ujednolicenia zachowania prawa do wynagrodzenia za czas usprawiedliwionej nieobecności w pracy. Dotychczasowe określenia: robotnik i pracownik umysłowy zastąpiono jednolitym – „pracownik”;

2) uchylono ustawę o państwowej służbie cywilnej z 1922 r. (opartą na publicznoprawnym stosunku służbowym funkcjonariuszy państwowych i znajdującą od 1949 r. wąskie zastosowanie) oraz poddano wszystkich pracowników państwowych mocy obowiązującej Kodeksu w pełni lub uzupełniająco w sprawach nieuregulowanych inaczej w innych przepisach, uznanych za przepisy szczególne w stosunku do Kodeksu pracy;

3) wprowadzono zasadę, że udowodnienie merytorycznej zasadności wypowiedzenia umowy o pracę obciąża zakład pracy i poddano je kontroli społecznej przez związek zawodowy (co poprzednio znajdowało zastosowanie tylko w ramach układów zbiorowych pracy) oraz kontroli przez organy rozstrzygające spory pracownicze;

4) zreorganizowano tryb rozstrzygania sporów pracowniczych przez ustanowione od 1954 r. komisje rozjemcze i obok nich wprowadzono w pierwszej instancji odrębne komisje odwoławcze, a w drugiej – otworzono poprzednio zamkniętą dla pracownika drogę sądową;

5) uregulowano na innych niż w Kodeksie cywilnym zasadach odpowiedzialność materialną pracownika za szkodę wyrządzoną zakładowi pracy, co spowodowało ostateczne wyodrębnienie się prawa pracy jako osobnej gałęzi prawa.

W zakresie podmiotowym Kodeks pracy objął wszystkich pracowników bez względu na charakter podmiotu zatrudniającego. Regulacje szczególne w ramach Kodeksu dotyczyły tylko różnego rodzaju zatrudnienia w obrębie aparatu państwowego, a poza tym ograniczały się do marynarzy.

Nb 4

4. Nowelizacje Kodeksu. Kodeks pracy przez dłuższy okres nie był w istotny sposób nowelizowany. Nowelizacje nastąpiły dopiero w wyniku zmian politycznych i gospodarczych w kraju. W 1985 r., po 31 latach, otworzono pracownikom w pełni drogę sądową dla dochodzenia swych roszczeń przeciwko zakładowi pracy. W rok później dokonano obszernej zmiany dotyczącej układów zbiorowych pracy, jednak – jak się okazało – bez praktycznego znaczenia wobec funkcjonowania w przedsiębiorstwach państwowych zakładowych systemów wynagradzania wprowadzonych ustawą z 1984 r. Stosownie do zmian ustrojowych została dokonana szersza nowelizacja w 1989 r., niemniej jednak raczej o charakterze porządkująco-wyjaśniającym, przy czym wiele ze znowelizowanych postanowień uległo z kolei późniejszym zmianom. Uprzedzając przeprowadzenie bardziej kompleksowej nowelizacji, stosownie do narastających potrzeb w 1994 r. dokonano wycinkowej, ale zasadniczej i głębokiej zmiany dotyczącej regulacji układów zbiorowych pracy – Działu jedenastego KP, który w nowelizacji z 1996 r. nie uległ zmianom. W 1995 r. przeprowadzono niewielką objętościowo, ale istotną zmianę, obciążając wszystkie podmioty zatrudniające pracowników obowiązkiem wypłaty wynagrodzenia za czas nieobecności pracownika w pracy z powodu choroby w wymiarze 35 dni w roku. Natomiast w 1996 r. dokonano daleko idącej i kompleksowej nowelizacji zmierzającej z jednej strony do dostosowania przepisów Kodeksu pracy do potrzeb gospodarki prywatnej i zasad gospodarki rynkowej, z drugiej – zbliżającej je do wymogów międzynarodowych: Międzynarodowej Organizacji Pracy, Rady Europy, Unii Europejskiej. Na oznaczenie podmiotu zatrudniającego pracowników przywrócono określenie „pracodawca”, zamiast stosowanego w tym znaczeniu określenia „zakład pracy”. Bardzo liczne zmiany zostały rozproszone po całym tekście Kodeksu, natomiast całkowitej zmianie uległ Dział dziesiąty – Bezpieczeństwo i higiena pracy, a głębsze zmiany dotyczyły Działu szóstego – Czas pracy, w tym w znacznej mierze wskutek przeniesienia do tekstu Kodeksu postanowień aktów wykonawczych, oraz Działu siódmego – Urlopy pracownicze.

Nb 5

5. Ostatnie nowelizacje. Nowelizacje z 2001 i 2002 r., a zwłaszcza zasadnicza z 2003 r., miały przede wszystkim za zadanie dostosowanie Kodeksu pracy do wymagań stanu prawnego Unii Europejskiej, a pośrednio Rady Europy i Międzynarodowej Organizacji Pracy. Koncentrowały się głównie na regulacji równego traktowania pracowników i kandydatów do zatrudnienia, w tym pracowników migrujących, a zwłaszcza kobiet, oraz problematyki czasu pracy i urlopów wypoczynkowych. Podobnie dokonane w ostatnich latach.

Nb 6

6. Uregulowania pozakodeksowe. Poza Kodeksem pracy po ostatnich nowelizacjach – podobnie jak poprzednio – pozostała regulacja zwolnień grupowych oraz określonych działów zaliczanych do prawa pracy, a dotycząca:

1) zatrudnienia i organizacji rynku pracy, obejmująca organizację i działalność pośrednictwa pracy, aktywizację zawodową, zatrudnianie cudzoziemców oraz świadczenia na wypadek bezrobocia, a także zatrudniania pracowników tymczasowych;

2) nadzoru nad warunkami pracy sprawowanego przez państwową inspekcję pracy oraz społeczną inspekcję pracy, a w zakresie higieny pracy – przez inspekcję sanitarną;

3) w zakresie zbiorowego prawa pracy – związków zawodowych, organizacji pracodawców i rozstrzygania sporów zbiorowych;

4) pracowniczego ubezpieczenia społecznego, które wraz z ubezpieczeniem pozapracowniczym niekiedy jest współcześnie traktowane jako wyodrębniony dział prawa określany prawem ubezpieczenia społecznego.

Prawo pracy nie obejmuje ani prawa autorskiego, ani prawa wynalazczego, podobnie jak nadzoru sprawowanego przez inne organy administracji państwowej, chociaż wpływającego na warunki pracy, jak np. realizowanego przez urzędy dozoru technicznego, urzędy górnicze i morskie, urzędy właściwe w sprawach budownictwa, ochrony środowiska, ruchu drogowego, ochrony radiologicznej i inne, czyli sfery zaliczanej do prawa administracyjnego. Dochodzenie roszczeń przez pracownika na drodze sądowej podlega mocy obowiązującej Kodeksu postępowania cywilnego; w Kodeksie pracy pozostała tylko regulacja dotycząca komisji pojednawczych, tworzonych ewentualnie dla ugodowego rozwiązania sporu pracownika z jego pracodawcą.

¹ Odnośnik nr 1 dodany do tytułu ustawą z dnia 20.04.2004 r. (Dz.U. Nr 96, poz. 959), która wchodzi w życie 1.05.2004 r. Treść odnośnika publikujemy na końcu ustawy.

² Tekst jednolity ogłoszono dnia 16.02.1998 r.

Dział pierwszy. Przepisy ogólne

Rozdział I. Przepisy wstępne

Art. 1. [Przedmiot regulacji]

Kodeks pracy określa prawa i obowiązki pracowników i pracodawców.

Literatura do pkt I: W. Szubert, Refleksje nad reformą prawa pracy, RPEiS 1991, Nr 1; Z. Salwa, Kierunki proponowanej nowelizacji Kodeksu pracy, PiZS 1992, Nr 4; W. Muszalski, Stosowanie Kodeksu pracy w okresie transformacji gospodarki, PiZS 1992, Nr 11–12; L. Florek, Zasadnicze kierunki nowelizacji kodeksu pracy, PiP 1994, Nr 9; M. Seweryński, Nowelizacja Kodeksu pracy, PiP 1996, Nr 6; T. Romer, Podstawowe zmiany w Kodeksie pracy, PS 1996, Nr 7–8; M. Łajeczko, Uchylone przepisy w Kodeksie pracy, PiZS 1996, Nr 7; T. Zieliński, Problem rekodyfikacji prawa pracy, PiP 1999, Nr 7; tenże, Kodyfikacja prawa pracy. Wątpliwości i dylematy, PiZS 2003, Nr 11; K. Rączka, Nowelizacja Kodeksu pracy, PiZS 2003, Nr 10; L. Florek, Liberalizacja Kodeksu pracy i jej granice, PiP 2003, Nr 12; tenże, Kodyfikacyjne problemy prawa pracy, PiP 2007, Nr 11; M. Skąpski, Ochronna funkcja prawa pracy w gospodarce rynkowej, Kraków 2006; W. Sanetra, Co dalej z kodyfikacją prawa pracy, PiZS 2008, Nr 3; K. W. Baran, Zarys sytemu prawa pracy, t. 1, część ogólna, Warszawa 2010; L. Florek, Interes pracodawcy w prawie pracy, PiP 2012, Nr 5; J. Wratny, Przemiany stosunku pracy w III RP, PiZS 2012, Nr 5; A. Sobczyk, Prawo pracy w świetle Konstytucji RP, t. 1, Teoria publicznego i prywatnego indywidualnego prawa pracy, Warszawa 2013; tenże, Prawo pracy w świetle Konstytucji RP, t. 2, Wybrane problemy i instytucje prawa pracy a ochrona konstytucyjnych praw i wolności człowieka, Warszawa 2013.

Literatura do pkt II: L. Florek, Prawo Wspólnot Europejskich w zakresie zatrudnienia i stosunków pracy, Warszawa 1993; L. Florek, M. Seweryński, Międzynarodowe prawo pracy, Warszawa 1988; R. Blanpain, M. Matey, Europejskie prawo pracy w polskiej perspektywie, Warszawa 1993; L. Florek (red.), Europejskie prawo pracy i ubezpieczeń społecznych, Warszawa 1996; K. Walczak, Struktura konwencji MOP na tle innych umów międzynarodowych, PiP 1996, Nr 2; M. Matey-Tyrowicz, Polskie prawo pracy wobec integracji europejskiej, PiP 1996, Nr 4–5; A. Świątkowski, Harmonizacja polskiego prawa socjalnego ze standardami europejskimi, Polit. Społ. 1996, Nr 7; Polskie prawo pracy w okresie transformacji w oświetleniu prawa wspólnotowego, H. Lewandowski (red.), Warszawa 1997; Europejska Karta Społeczna, B. Skulimowska (red.), Warszawa 1997; H. Szurgacz, Dostosowania prawa pracy do prawa europejskiego w świetle Układu Europejskiego, PiP 1998, Nr 1; L. Florek, Pojęcie, źródła i charakter prawny europejskiego prawa pracy, PiZS 1998, Nr 7–8; H. Szurgacz (red.), Europejskie prawo pracy i prawo socjalne, a prawo polskie, Wrocław 1998; T. Bińczycka-Majewska, Koordynacja systemów zabezpieczenia społecznego w Unii Europejskiej, Kraków 1999; C. Banasiński, Swoboda świadczenia usług w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości, PS 1999, Nr 5; M. Matey-Tyrowicz, Znaczenie standardów europejskich dla polskiego prawa pracy, PiZS 2000, Nr 6; A.M. Świątkowski, Europejskie prawo socjalne, t. I, Warszawa 1998, t. II, 1999, t. III, 2000; L. Mitrus, Swoboda przemieszczania się pracowników – Komentarz, Kraków 2001; tenże, Swoboda przemieszczania się pracowników po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej, Warszawa 2003; M. Wandzel, Równe traktowanie mężczyzn i kobiet, Kraków 2003; A. M. Świątkowski, Restrukturyzacja zakładu pracy – Komentarz, Kraków 2003; tenże, Bezpieczeństwo i higiena pracy – Komentarz, Kraków 2003; L. Florek, Europejskie prawo pracy, Warszawa 2003; W. Sanetra (red.), Sąd Najwyższy wobec prawa i praktyki Unii Europejskiej, Wrocław 2003; K. Walczak, Zbiorowe prawo pracy. Aspekty prawa międzynarodowego, europejskiego i polskiego, Warszawa 2004; W. Sanetra, Prawo pracy w świetle projektu Konstytucji dla Europy, PS 2004, Nr 4; tenże (red.), Europeizacja polskiego prawa pracy, Warszawa 2004; J. Boruta, Dyrektywy Wspólnoty Europejskiej jako źródło prawa pracy w Polsce, PiZS 2005, Nr 5; L. Mitrus, Stosunek pracy, Kraków 2005; tenże, Wpływ regulacji wspólnotowych na polskie prawo pracy, Kraków 2006; A. M. Świątkowski, Karta Praw Społecznych Rady Europy, Warszawa 2006; K. Walczak, Wpływ europejskiego prawa pracy na polskie indywidualne prawo pracy, MoPr 2006, Nr 1; A. M. Świątkowski, Międzynarodowe prawo pracy, t. I (3 wolumeny), Warszawa 2008; A. Wróbel (red.), Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej, Warszawa 2013.

Zbiory dokumentów: Konwencje Międzynarodowej Organizacji Pracy ratyfikowane przez Polskę, oprac. M. Seweryński, Warszawa 1983; Konwencje i zalecenia Międzynarodowej Organizacji Pracy 1919–1994, Warszawa 1995; Podstawowe dokumenty Rady Europy z dziedziny polityki społecznej, oprac. R. A. Henczel, J. Maciejewska, Warszawa 1997; Podstawowe akty Wspólnot Europejskich w dziedzinie społecznej, oprac. D. Kierzkowska, Warszawa 1998; Dokumenty źródłowe Instytucji Wspólnot Europejskich w zakresie prawa socjalnego, A. M. Świątkowski, H. Wierzbińska (red.), Kraków 1999; M. Świątkowski, Prawo socjalne Rady Europy: Europejska Karta Społeczna: protokoły: zrewidowana Karta Społeczna Kraków 2006; Kodeks pracy i zabezpieczenia społecznego UE, wybór i opracowanie A. M. Świątkowski, M. Wierzbińska, Kraków 2011 ; S. Koczur, Przywrócenie do pracy odwołanego z funkcji członka zarządu – ocena roszczenia w kontekście faktycznych możliwości realizacji, MoPr 2013, Nr 3.

Spis treści

Nb

I.

Zakres przedmiotowy i podmiotowy Kodeksu pracy

1

II.

Kodeks pracy a prawo europejskie

4

I. Zakres przedmiotowy i podmiotowy Kodeksu pracy

Nb 1

1. Zakres przedmiotowy. Kodeks pracy uchwalony 26.6.1974 r., wchodzący w życie 1.1.1975 r., miał za zadanie dokonanie możliwie kompleksowej kodyfikacji prawa pracy, obejmującej przede wszystkim ogół regulacji w zakresie stosunku pracy konkretnego pracownika i pracodawcy jako stron stosunku pracy. Zakres ten jest obecnie często określany jako prawo indywidualnego stosunku pracy. Uzupełnia go odrębna ustawa z 13.3.2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników (Dz.U. Nr 90, poz. 844 ze zm.), regulująca zwłaszcza zwolnienia grupowe, a także ustawa z 9.7.2003 r. o zatrudnianiu pracowników tymczasowych (Dz.U. Nr 166, poz. 1608 ze zm.). Kodeks pracy obowiązuje w stosunku do wszystkich pracowników bezpośrednio lub pośrednio (art. 5).

Nb 2

2. Zakres podmiotowy. Kodeks pracy reguluje wyłącznie prawa i obowiązki stron stosunku pracy. Nie obejmuje świadczenia pracy na innej podstawie niż stosunek pracy, chociażby status społeczny osób świadczących pracę był podobny do pracowniczego. Dotyczy to:

1) wykonujących pracę na podstawie umów prawa cywilnego;

2) wykonujących pracę nakładczą;

3) członków rolniczych spółdzielni produkcyjnych;

4) wykonujących pracę w zakładach karnych i poprawczych;

5) służby państwowej w zmilitaryzowanych jednostkach;

6) pracy wolontariuszy.

Wykonywanie pracy na podstawie umów prawa cywilnego dotyczy umów o świadczenie usług – umowy o dzieło, umowy zlecenia, a także umowy agencji.
Wykonywanie pracy nakładczej (chałupniczej) jest regulowane rozp. RM z 31.12.1975 r. w sprawie uprawnień pracowniczych osób wykonujących pracę nakładczą (Dz.U. z 1976 r. Nr 3, poz. 19 ze zm.). Wydanie tego rozporządzenia na podstawie delegacji zawartej w art. 303 § 1 KP, jak i rozciągnięcie niektórych przepisów dotyczących pracowników na tę grupę pracujących, nie zmienia ich statusu prawnego – nie są to pracownicy. Do czasu wydania tego rozporządzenia w sposób niekwestionowany uznawano, że wykonują oni pracę na podstawie umowy o dzieło; po jego wydaniu, umowę o pracę nakładczą traktuje się jako nową, odrębnego rodzaju umowę nazwaną. Jest to specyficzny rodzaj umowy, do której ma zastosowanie wiele rozwiązań i przepisów prawa pracy, ale nie nastąpiło jeszcze zrównanie uprawnień wykonawców zatrudnionych w ramach umowy nakładczej z uprawnieniami pracowników. Zarówno przepis rozporządzenia, jak i przepisy KP nie traktują umowy o pracę nakładczą jako szczególnego rodzaju umowy o pracę (wyr. SN z 18.1.1989 r., I PRN 62/88, OSP 1990, Nr 4, poz. 204). Zob. też M. Piekarski, A. Żabski, Umowa o pracę nakładczą, Warszawa 1986; T. Wyka, Charakter prawny umowy o pracę nakładczą, PiP 1986, Nr 4, s. 81. W 1996 r. Międzynarodowa Organizacja Pracy uchwaliła konwencję Nr 177 dotyczącą pracy nakładczej (nieratyfikowana) wskazaną zaleceniem Komisji Unii Europejskiej z 27.5.1998 r. Umowa o pracę nakładczą staje się jednak umową o pracę, gdy spółdzielnia zobowiąże nakładcę do codziennnej osobistej pracy pod nadzorem brygadzisty, w ściśle oznaczonych godzinach w lokalu spółdzielni lub pomieszczeniu przez nią wynajętym, a pracownik się na to godzi (uchw. SN z 11.5.1976 r., I PZP 18/76, OSPiKA 1976, Nr 12, poz. 225 z aprobującą glosą W. Masewicza).
Warunki członkostwa i pracy członków rolniczych spółdzielni produkcyjnych i ich domowników regulują przepisy prawa spółdzielczego. Nie są to pracownicy (wyr. SN z 22.12.1972 r., II CR 543/72, OSNCP 1973, Nr 9, poz. 163; wyr. SN z 22.9.1976 r., I PRN 65/76, NP 1978, Nr 10, s. 1518 z aprobującą glosą M. Gersdorfa; uchw. SN z 5.6.1986 r., III PZP 32/86, OSNC 1987, Nr 2–3, poz. 36).
Wykonywanie pracy przez odbywających karę pozbawienia wolności nie powoduje powstania stosunku pracy (wyr. SN z 17.11.1995 r., II PRN 9/95, OSNAPiUS 1996, Nr 12, poz. 171). Warunki ich zatrudnienia reguluje ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz.U. Nr 90, poz. 557 ze zm.).
Zgodnie z tradycją i wymogami zadań w zmilitaryzowanych służbach państwowych funkcjonariusze nie są pracownikami, a ich prawa i obowiązki są regulowane przepisami ustaw, zwanymi pragmatykami służbowymi, zaliczanymi do dziedziny prawa administracyjnego i poddanymi rygorom tej dziedziny prawa. Stosunki służbowe mianowanych żołnierzy zawodowych, funkcjonariuszy Agencji Wywiadu i Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego (poprzednio Urzędu Ochrony Państwa), Policji i Straży Więziennej nie są stosunkami pracy w rozumieniu Kodeksu pracy (wyr. NSA z 5.6.1991 r., II SA 35/91, ONSA 1991, Nr 3–4, poz. 64 z glosą J. Łętowskiego, OSP 1992, Nr 1, poz. 25). Odnosi się to również do Straży Granicznej oraz Państwowej Straży Pożarnej (post. NSA z 29.1.1993 r., II SA 2468/92, ONSA 1994, Nr 2, poz. 58; post. SN z 23.11.1994 r., III PO 8/94, OSNAPiUS 1995, Nr 7, poz. 92), a także funkcjonariuszy celnych.
Praca wolontariuszy została uregulowana ustawą z 24.4.2003 r. o działalności pożytku publicznego i wolontariacie (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr 234, poz. 1536). Praca ta nie powoduje powstania stosunku pracy. Realizuje określone cele społeczne określone w ustawie i jest pracą nieodpłatną. Ustawa określa podmioty, które mogą korzystać z tej pracy i ciążące na nich z tego tytułu obowiązki oraz uprawnienia wolontariusza. Jest wykonywana na podstawie porozumienia zawieranego między wolontariuszem a podmiotem korzystającym z jego pracy. Szerzej U. Jackowiak, Sytuacja prawna wolontariuszy, PiZS 2004, Nr 1, s. 8.

Nb 3

3. Rozszerzenia mocy Kodeksu. Natomiast ze względów celowościowych, z woli ustawodawcy, z mocy art. 304 i nast., przepisy Kodeksu pracy dotyczące bezpieczeństwa i higieny pracy w odpowiednim zakresie znajdują również zastosowanie do osób wykonujących pracę na innej zasadzie niż stosunek pracy, a nawet w stosunku do niepracujących.

II. Kodeks pracy a prawo europejskie

Nb 4

1. Prawo UE. Nowelizacja Kodeksu pracy dokonana w 1996 r., a zwłaszcza w 2002 i 2003 r., uwzględniła wiele wymogów wynikających z przygotowania Polski do wstąpienia do Unii Europejskiej, zgodnie z Układem ustanawiającym stowarzyszenie między RP a Wspólnotami Europejskimi i ich Państwami Członkowskimi z 1991 r. (Dz.U. z 1994 r. Nr 11, poz. 38 ze zm.), a także w związku z członkostwem Polski w Międzynarodowej Organizacji Pracy oraz przystąpieniem Polski do Rady Europy i ratyfikacją ich konwencji. Zawarcie Traktatu Akcesyjnego 16.4.2003 r. oznacza, że z dniem 1.5.2004 r. Polska staje się pełnoprawnym członkiem Unii Europejskiej. Od tej daty zatem obowiązuje w Polsce całość dorobku prawnego Unii.

Nb 5

2. Zasady prawa UE. Prawo Unii Europejskiej określane jest jako prawo ponadnarodowe, co oznacza, że obowiązuje ono jednolicie w państwach członkowskich, uzyskuje bezpośrednią skuteczność oraz pierwszeństwo przed prawem krajowym państw członkowskich. Nie może być ono zmieniane prawem krajowym. Sądy, a także organy administracyjne poszczególnych państw, są obowiązane stosować prawo Unii bezpośrednio, dając mu pierwszeństwo przed prawem krajowym, gdyby było ono sprzeczne z prawem wspólnotowym. Na prawo Unii składa się prawo pierwotne, tj. prawo zawarte w traktatach wspólnotowych oraz prawo wtórne tworzone przez organy Unii, tj.: rozporządzenia, których przepisy obowiązują w całości we wszystkich częściach oraz bezpośrednio w każdym kraju członkowskim przed jego prawem wewnętrznym; dyrektywy, które są wiążące dla państw członkowskich co do wyznaczonych celów, pozostawiając im wybór form i środków realizacji, ulegają więc one odpowiedniemu przekształceniu w prawo wewnętrzne państwa, niemniej w praktyce Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości w Luksemburgu rozgraniczenie między mocą obowiązywania dyrektyw i rozporządzeń staje się płynne (szerzej A. M. Świątkowski, Europejskie, t. I, s. 114–128), zwłaszcza gdy nakładają na państwa obowiązki w sposób jasny i precyzyjny bez uzależnienia wprowadzenia w życie bez jakichkolwiek warunków lub po przekroczeniu terminu określonego dla wydania odpowiednich aktów przez państwo członkowskie. Dyrektywy są adresowane do państw członkowskich, a nie do innych osób, stąd też zasadniczo nie mogą nakładać bezpośrednio obowiązków na pracodawców (L. Florek, Europejskie prawo, 2003, s. 35). Obowiązki takie może natomiast nakładać ustawodawstwo krajowe wydane w celu realizacji dyrektywy. Zalecenia i opinie mogą być adresowane do państw członkowskich, osób fizycznych i prawnych. Nie mają mocy wiążącej. Nie ustalają praw ani obowiązków wobec osób trzecich. Wyrażają stanowisko organu Unii, który je wydał. Decyzje pełnią rolę indywidualnego aktu administracyjnego. Prawo krajowe powinno być interpretowane zgodnie z prawem Unii, tj. w szczególności zgodnie z orzecznictwem Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości w Luksemburgu. Przepisy prawa wspólnotowego muszą być interpretowane z uwzględnieniem wszystkich wersji językowych, a nie tylko w brzmieniu podanym w języku polskim w Dzienniku Urzędowym UE (wyr. SN z 9.6.2006 r., III PK30/06, OSNP 2007, Nr 11–12, poz. 160).

Nb 6

3. Prawo pracy Unii Europejskiej traktatowe i wtórne, nazywane również prawem socjalnym, koncentruje się na regulacji tylko określonego zakresu, a mianowicie praw pracowników migrujących, równości traktowania, w tym zwłaszcza kobiet i mężczyzn, bezpieczeństwa i higieny pracy, do której to problematyki zaliczono regulację czasu pracy i urlopów, oraz wycinkowej regulacji niektórych innych spraw: informacji o warunkach zatrudnienia, przejścia zakładu pracy na innego pracodawcę, upadłości pracodawcy i jego niewypłacalności, pracy na czas określony, zwolnień grupowych, przedstawicielstwa pracowników w przedsiębiorstwach ponadnarodowych.

Nb 7

4. Konwencje. W przeciwieństwie do ponadnarodowego prawa Unii Europejskiej konwencje Międzynarodowej Organizacji Pracy oraz Rady Europy pozostają aktami prawa międzynarodowego, stanowiącymi źródło obowiązującego prawa w Polsce na zasadzie i warunkach określonych w art. 87 Konstytucji RP (zob. bliżej komentarz do art. 9 Nb 5). Niemniej należy zaznaczyć, że wiele aktów Unii Europejskiej odsyła wprost do regulacji zawartych w konwencjach i innych przepisach tych organizacji, składając się tym samym na całokształt wspólnotowego dorobku prawnego.