Kodeks spółek handlowych

Komentarz

 Jacek Bieniak; dr Michał Bieniak; dr Grzegorz Nita-Jagielski; dr hab. Krzysztof Oplustil;  Robert Pabis; dr Anna Rachwał; dr Marcin Spyra; dr Grzegorz Suliński; dr Marcin Tofel; prof. UAM dr hab. Robert Zawłocki

2. wydanie

WYDAWNICTWO C.H. BECK

WARSZAWA 2012

Propozycja cytowania:
J. Bieniak, [w:] J. Bieniak, M. Bieniak, G. Nita-Jagielski, K. Oplustil, R. Pabis, A. Rachwał, M. Spyra, G. Suliński, M. Tofel, R. Zawłocki, KSH. Komentarz, wyd. 2, Warszawa 2012

Poszczególne części komentarza opracowali:

Jacek Bieniak:
objaśnienia do art. 328–344, 346–367, 381–398, 402, 403–406, 407–410, 414–418, 419–420, 430–441

Michał Bieniak:
objaśnienia do art. 125–150, 301–327, 345, 368–380, 399–401, 402¹–402³, 406¹–406⁶, 411–413, 418¹, 421–429, 442–490

Grzegorz Nita-Jagielski:
objaśnienia do art. 22–85

Krzysztof Oplustil:
objaśnienia do art. 491–527

Robert Pabis:
objaśnienia do art. 151–300

Anna Rachwał:
objaśnienia do art. 528–550¹

Marcin Spyra:
objaśnienia do art. 1–3, 8–10¹, 86–124

Grzegorz Suliński:
objaśnienia do art. 4–5, 11–13, 16–19, 21

Marcin Tofel:
objaśnienia do art. 6–7, 14–15, 20, 551–584¹³

Robert Zawłocki:
objaśnienia do art. 585–595

Wydawca: Natalia Adamczyk

© Wydawnictwo C.H. Beck 2012

Wydawnictwo C.H. Beck Sp. z o.o.

ul. Bonifraterska 17, 00–203 Warszawa

Skład i łamanie: Wydawnictwo C.H. Beck

Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H. Beck

ISBN epub: 978–83–255–4418–8

Spis treści

Przedmowa

Wykaz skrótów

Kodeks spółek handlowych

Tytuł I. Przepisy ogólne

Art. 1–21

Dział I. Przepisy wspólne

Art. 1–7

Dział II. Spółki osobowe

Art. 8–10¹

Dział III. Spółki kapitałowe

Art. 11–21

Przedmowa

Oddajemy w Państwa ręce drugie wydanie cieszącego się dużą popularnością oraz uznaniem Komentarza do Kodeksu spółek handlowych, wierząc że zostanie ono przyjęte równie dobrze jak pierwsze, zaprezentowane już ponad rok temu. Autorzy Komentarza, będący przedstawicielami nauki i praktyki prawa handlowego młodszego pokolenia, postawili sobie za cel objaśnienie w sposób przejrzysty i przystępny, a zarazem naukowo pogłębiony, przepisów tego najważniejszego aktu prawnego regulującego tworzenie, organizację i funkcjonowanie spółek handlowych. Orzecznictwo i doktryna prawa spółek handlowych przeżywa w ostatnich latach dynamiczny rozwój, co znajduje odzwierciedlenie w licznych opracowaniach o charakterze monograficznym, komentarzowym i artykułowym. Autorzy niniejszego Komentarza korzystali z tego bogatego dorobku judykatury i nauki prawa handlowego, koncentrując się jednocześnie przede wszystkim na rozwiązywaniu praktycznych problemów pojawiających się w procesie stosowania przepisów KSH. Na praktyczną użyteczność Komentarza pozytywnie wpływa również fakt, iż zawiera się on w jednym tomie, dzięki czemu może być łatwo wykorzystywany w codziennej pracy praktyka prawa spółek handlowych –– sędziego, adwokata, radcy prawnego i notariusza. Adresatami Komentarza są oczywiście także osoby zajmujące się naukowo tą problematyką, aplikanci i studenci wydziałów prawa.

Komentarz uwzględnia stan prawny na dzień 1.3.2012 r.

Warszawa„marzec 2012 r.

Autorzy

Wykaz skrótów

1. Źródła prawa

BRewU

ustawa z 7.5.2009 r. o biegłych rewidentach i ich samorządzie, podmiotach uprawnionych do badania sprawozdań finansowych oraz o nadzorze publicznym (Dz.U. Nr. 77, poz. 649)

DepSądR

rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 24.9.1965 r. o zasadach i trybie postępowania w sprawach o złożenie przedmiotu świadczenia do depozytu sądowego (Dz.U. Nr. 42, poz. 261)

druga dyrektywa

druga dyrektywa Rady 77/91/EWG z 13.12.1976 r. w sprawie koordynacji gwarancji, jakie są wymagane w Państwach Członkowskich od spółek w rozumieniu art. 58 akapit drugi Traktatu, w celu uzyskania ich równoważności, dla ochrony interesów zarówno wspólników, jak i osób trzecich w zakresie tworzenia spółki akcyjnej, jak również utrzymania i zmian jej kapitału (Dz.Urz. WE L 26 z 30.1.1977 r., s. 1 ze zm.)

dyrektywa 2006/68/WE

dyrektywa 2006/68/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 6.9.2006 r. zmieniająca dyrektywę Rady 77/91/EWG w sprawie tworzenia spółek akcyjnych i utrzymywania oraz zmian wysokości ich kapitału (Dz.Urz. UE L 264 z 25.9.2006 r., s. 32)

dyrektywa 2009/109/WE

dyrektywa 2009/109/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 16.9.2009 r. zmieniająca dyrektywy Rady 77/91/EWG, 78/855/EWG i 82/891/EWG oraz dyrektywę 2005/56/WE w odniesieniu do wymogów dotyczących sprawozdawczości i dokumentacji w przypadku połączeń i podziałów (Dz.Urz. UE L 259 z 2.10.2009 r., s. 14)

dyrektywa 2007/63/WE

dyrektywa 2007/63/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 13.11.2007 r. zmieniająca dyrektywy Rady 78/855/EWG oraz 82/891/EWG w odniesieniu do wymogu sprawozdania niezależnego biegłego w przypadku łączenia spółek akcyjnych lub ich podziału (Dz.Urz. UE L 300 z 17.11.2007 r., s. 47)

dyrektywa 2009/101/WE

dyrektywa 2009/101/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 16.9.2009 r. w sprawie koordynacji gwarancji, jakie są wymagane w państwach członkowskich od spółek w rozumieniu art. 48 akapit drugi Traktatu, w celu uzyskania ich równoważności, dla zapewnienia ochrony interesów zarówno wspólników jak i osób trzecich (Dz.Urz. UE L 258 z 1.10.2009 r., s. 11)

dziesiąta dyrektywa

dyrektywa 2005/56/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 26.10.2005 r. w sprawie transgranicznego łączenia się spółek kapitałowych (Dz.Urz. UE L 310 z 25.11.2005 r., s. 1 ze zm.)

DzUbezpU

ustawa z 22.5.2003 r. o działalności ubezpieczeniowej (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr. 11, poz. 66 ze zm.)

EZIGiSEU

ustawa z 4.3.2005 r. o europejskim zgrupowaniu interesów gospodarczych i spółce europejskiej (Dz.U. Nr. 62, poz. 551 ze zm.)

GiełTowarU

ustawa z 26.10.2000 r. o giełdach towarowych (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr. 48, poz. 284 ze zm.)

GospKomU

ustawa z 20.12.1996 r. o gospodarce komunalnej (t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr. 45, poz. 236)

GospNierU

ustawa z 21.8.1997 r. o gospodarce nieruchomościami (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr. 102, poz. 651 ze zm.)

KC

ustawa z 23.4.1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr. 16, poz. 93 ze zm.)

KH

rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 27.6.1934 r. – Kodeks handlowy (Dz.U. Nr. 57, poz. 502 ze zm.)

KK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. Nr. 88, poz. 553 ze zm.)

KomPU

ustawa z 30.8.1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji (t.j. Dz.U. z 2002 r. Nr. 171, poz. 1397 ze zm.)

KP

ustawa z 26.6.1974 r. – Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. Nr. 21, poz. 94 ze zm.)

KPA

ustawa z 14.6.1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2000 r. Nr. 98, poz. 1071 ze zm.)

KPC

ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr. 43, poz. 296 ze zm.)

KPK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. Nr. 89, poz. 555 ze zm.)

KRO

ustawa z 25.2.1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. Nr. 9, poz. 59 ze zm.)

KrRejSR

rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 21.12.2000 r. w sprawie szczegółowego sposobu prowadzenia rejestrów wchodzących w skład Krajowego Rejestru Sądowego oraz szczegółowej treści wpisów w tych rejestrach (Dz.U. Nr. 117, poz. 1237 ze zm.)

KrRejSU

ustawa z 20.8.1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (t.j. Dz.U. z 2007 r. Nr. 168, poz. 1186 ze zm.)

KSH

ustawa z 15.9.2000 r. – Kodeks spółek handlowych (Dz.U. Nr. 94, poz. 1037 ze zm.)

KWU

ustawa z 6.7.1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (t.j. Dz.U. z 2001 r. Nr. 124, poz. 1361 ze zm.)

KZ

rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 27.10.1933 r. – Kodeks zobowiązań (Dz.U. Nr. 82, poz. 598 ze zm.)

NierCudzU

ustawa z 24.3.1920 r. o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców (t.j. Dz.U. z 2004 r. Nr. 167, poz. 1758 ze zm.)

NIPU

ustawa z 13.10.1995 r. o zasadach ewidencji i identyfikacji podatników i płatników (t.j. Dz.U. z 2004 r. Nr. 269, poz. 2681 ze zm.)

NZabFinU

ustawa z 2.4.2004 r. o niektórych zabezpieczeniach finansowych (Dz.U. Nr. 91, poz. 871 ze zm.)

ObGospU

ustawa z 12.10.1994 r. o ochronie obrotu gospodarczego i zmianie niektórych przepisów prawa karnego (Dz.U. Nr. 126, poz. 615)

ObligU

ustawa z 29.6.1995 r. o obligacjach (t.j. Dz.U. z 2001 r. Nr. 120, poz. 1300 ze zm.)

ObrInFinU

ustawa z 29.7.2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr. 211, poz. 1384 ze zm.)

OchrKonkurU

ustawa z 16.2.2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz.U. Nr. 50, poz. 331 ze zm.)

OdpPodmZbiorU

ustawa z 28.10.2002 r. o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary (Dz.U. Nr. 197, poz. 1661 ze zm.)

OfertPublU

ustawa z 29.7.2005 r. o ofercie publicznej i warunkach wprowadzania instrumentów finansowych do zorganizowanego systemu obrotu oraz o spółkach publicznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr. 189, poz. 1439 ze zm.)

OpłCzAdwR

rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 28.9.2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr. 163, poz. 1348 ze zm.)

OpłCzRPrR

rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 28.9.2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr. 163, poz. 1349 ze zm.)

OrdPod

ustawa z 29.8.1997 r. – Ordynacja podatkowa (t.j. Dz.U. z 2005 r. Nr. 8, poz. 60 ze zm.)

PCCU

ustawa z 9.9. 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr. 101, poz. 649 ze zm.)

PDOFizU

ustawa z 26.7.1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr. 51, poz. 307 ze zm.)

PDOPrU

ustawa z 15.2.1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr. 74, poz. 397 ze zm.)

pierwsza dyrektywa

pierwsza dyrektywa Rady 68/151/EWG z 9.3.1968 r. w sprawie koordynacji gwarancji, jakie są wymagane w Państwach Członkowskich od spółek w rozumieniu art. 58 akapit drugi Traktatu, w celu uzyskania ich równoważności w całej Wspólnocie, dla zapewnienia ochrony interesów zarówno wspólników jak i osób trzecich (Dz.Urz. WE L 65 z 14.3.1968 r., s. 8 ze zm.)

PKDR

rozporządzenie Rady Ministrów z 24.12.2007 r. w sprawie Polskiej Klasyfikacji Działalności (PKD) (Dz.U. Nr. 251, poz. 1885 ze zm.)

PrAdw

ustawa z 26.5.1982 r. – Prawo o adwokaturze (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr. 146, poz. 1188 ze zm.)

PrBank

ustawa z 29.8.1997 r. – Prawo bankowe (t.j. Dz.U. z 2002 r. Nr. 72, poz. 665 ze zm.)

PrEnerg

ustawa z 10.4.1997 r. – Prawo energetyczne (t.j. Dz.U. z 2006 r. Nr. 89, poz. 625 ze zm.)

PrFarm

ustawa z 6.9.2001 r. – Prawo farmaceutyczne (t.j. Dz.U. z 2008 r. Nr. 45, poz. 271 ze zm.)

PrGosp

ustawy z 19.11.1999 r. – Prawo działalności gospodarczej (Dz.U. Nr. 101, poz. 1178 ze zm.)

PrNot

ustawa z 14.2.1991 r. – Prawo o notariacie (t.j. Dz.U. z 2008 r. Nr. 189, poz. 1158 ze zm.)

PrOchrŚr

ustawa z 27.4.2001 r. – Prawo o ochronie środowiska (t.j. Dz.U. z 2008 r. Nr. 25, poz. 150 ze zm.)

PrPapW

ustawa z 21.8.1997 r. – Prawo o publicznym obrocie papierami wartościowymi (t.j. Dz.U. z 2005 r. Nr. 111, poz. 937 ze zm.)

PrPrywM

ustawa z 4.2.2011 r. – Prawo prywatne międzynarodowe (Dz.U. Nr. 80, poz. 432)

PrSpółdz

ustawa z 16.9.1982 r. – Prawo spółdzielcze (t.j. z 2003 r. Nr. 188, poz. 1848 ze zm.)

PrUkł

rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 24.10.1934 r. – Prawo o postępowaniu układowem (Dz.U. Nr. 93, poz. 836 ze zm.)

PrUp

rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 24.10.1934 r. – Prawo upadłościowe (t.j. Dz.U. z 1991 r. Nr. 118, poz. 512 ze zm.)

PrUpadNapr

ustawa z 28.2.2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr. 175 poz. 1361 ze zm.)

PrWłPrzem

ustawa z 30.6.2000 r. – Prawo własności przemysłowej (t.j. Dz.U. z 2003 r. Nr. 119, poz. 1117 ze zm.)

PrZamPublU

ustawa z 29.1.2004 r. – Prawo zamówień publicznych (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr. 113, poz. 759 ze zm.)

RachU

ustawa z 29.9.1994 r. o rachunkowości (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr. 152, poz. 1223 ze zm.)

RadcPrU

ustawa z 6.7.1982 r. o radcach prawnych (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr. 10, poz. 65 ze zm.)

rozp. Nr. 2137/85

rozporządzenie (EWG) Nr. 2137/85 z 25.7.1985 r. w sprawie europejskiego ugrupowania interesów gospodarczych (EUIG) (Dz.Urz. WE L 199 z 31.7.1985 r., s. 1)

rozp. Nr. 44/2001

rozporządzenie Rady (WE) Nr. 44/2001 z 22.12.2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.Urz. WE L 12 z 16.1.2001 r., s. 1 ze zm.)

rozp. Nr. 2157/2001

rozporządzenie Rady WE 2157/2001 z 8.10.2001 r. w sprawie statutu spółki europejskiej (SE) (Dz.Urz. UE L 294 z 10.11.2001 r., s. 1 ze zm.)

rozp. Nr. 139/2004

rozporządzenie Rady (WE) Nr. 139/2004 z 20.1.2004 r. w sprawie kontroli koncentracji przedsiębiorstw (Dz.Urz. UE L 24 z 29.1.2004 r., s. 1)

rozp. Rzym II

rozporządzenie (WE) Nr. 864/2007 Parlamentu Europejskiego i Rady z 11.7.2007 r. dotyczące prawa właściwego dla zobowiązań pozaumownych („Rzym II”) (Dz.Urz. UE L 199 z 31.7.2007 r., s. 40)

RTVU

ustawa z 29.12.1992 r. o radiofonii i telewizji (t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr. 43, poz. 226 ze zm.)

SGospU

ustawa z 2.7.2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr. 220, poz. 1447 ze zm.)

SSEU

ustawa z 20.10.1994 r. o specjalnych strefach ekonomicznych (t.j. Dz.U. z 2007 r. Nr. 42, poz. 274 ze zm.)

SysUbSpU

ustawa z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr. 205, poz. 1585 ze zm.)

szósta dyrektywa

szósta dyrektywa Rady 82/891/EWG z 17.12.1982 r. wydana na podstawie art. 54 ust. 3 lit. g) Traktatu dotycząca podziału spółek akcyjnych (Dz.Urz. WE L 378 z 31.12.1982 r., s. 47 ze zm.)

TFUE

Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej z 30.4.2004 r. (wersja skonsolidowana Dz.Urz. UE C 83 z 30.3.2010 r., s. 47)

TransDrogU

ustawa z 6.9.2001 r. o transporcie drogowym (t.j. Dz.U. z 2007 r. Nr. 125, poz. 874 ze zm.)

trzecia dyrektywa

dyrektywa Rady 2011/35/UE z 5.4.2011 r. dotycząca łączenia się spółek akcyjnych [stanowi ona ujednoliconą wersję dyrektywy Rady 78/855/EWG z 9.10.1978 r. wydanej na podstawie art. 54 ust. 3 lit. g) Traktatu, dotyczącej łączenia się spółek akcyjnych (Dz.Urz. WE L 295 z 20.10.1978 r., s. 36 ze zm.)]

TUE

Traktat o Unii Europejskiej (wersja skonsolidowana Dz.Urz. UE C 83 z 30.3.2010 r., s. 13)

TWE

Traktat z 25.3.1957 r. ustanawiający Wspólnotę Europejską (Dz.U. z 2004 r. Nr. 90, poz. 864/2 ze zm.)

UczestnPracU

ustawa z 25.4.2008 r. o uczestnictwie pracowników w spółce powstałej w wyniku transgranicznego połączenia się spółek (Dz.U. Nr. 86, poz. 525)

VATU

ustawa z 11.3.2004 r. o podatku od towarów i usług (t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr. 177, poz. 1054 ze zm.)

WzUrzFR

rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 21.12.2000 r. w sprawie określenia wzorów urzędowych formularzy wniosków o wpis do Krajowego Rejestru Sądowego oraz sposobu i miejsca ich udostępniania (Dz.U. Nr. 118, poz. 1247 ze zm.)

ZmKSHU

ustawa z 12.12.2003 r. o zmianie ustawy – Kodeks spółek handlowych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr. 229, poz. 2276)

ZNKU

ustawa z 16.4.1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (t.j. Dz.U. z 2003 r. Nr. 153, poz. 1503 ze zm.)

2. Instytucje i organy orzekające

ETS

Europejski Trybunał Sprawiedliwości

IS

Izba Skarbowa

KIO

Krajowa Izba Odwoławcza

KNF

Komisja Nadzoru Finansowego

KRS

Krajowy Rejestr Sądowy

NSA

Naczelny Sąd Administracyjny

RM

Rada Ministrów

SA

Sąd Apelacyjny

SN

Sąd Najwyższy

SN (7)

Sąd Najwyższy w składzie 7 sędziów

SW

Sąd Wojewódzki

UOKiK

Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów

3. Czasopisma

Biul. SN

Biuletyn Sądu Najwyższego

CBOSA

Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych (http://orzeczenia.nsa.gov.pl)

Dz.U.

Dziennik Ustaw

EPS

Europejski Przegląd Sądowy

GP

Gazeta Prawna

GSP

Gdańskie Studia Prawnicze

KPP

Kwartalnik Prawa Prywatnego

KPPubl

Kwartalnik Prawa Publicznego

KZS

Krakowskie Zeszyty Sądowe

MoP

Monitor Prawniczy

MoPod

Monitor Podatkowy

MoPr

Monitor Prawa Pracy

MSiG

Monitor Sądowy i Gospodarczy

NPN

Nowy Przegląd Notarialny

OG

Orzecznictwo Gospodarcze

OSA

Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych

OSAB

Orzecznictwo Sądów Apelacji Białostockiej

OSN, OSN(C), OSNC

zeszyty Orzecznictwa Sądu Najwyższego, obejmujące orzecznictwo z zakresu prawa cywilnego

OSNKW

Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Karna i Izba Wojskowa

OSNP

Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Pracy

OSP

Orzecznictwo Sądów Polskich

Pal.

Palestra

PB

Prawo Bankowe

PG

Prawo Gospodarcze

PiM

Prawo i Medycyna

PiP

Państwo i Prawo

PiZS

Praca i Zabezpieczenia Społeczne

POP

Przegląd Orzecznictwa Podatkowego

PP

Przegląd Podatkowy

PPA

Przegląd Prawa Administracyjnego

PPE

Przegląd Prawa Egzekucyjnego

PPH

Przegląd Prawa Handlowego

PPW

Prawo Papierów Wartościowych

Pr. Sp.

Prawo Spółek

Prok. i Pr.

Prokuratura i Prawo

PS

Przegląd Sądowy

R.Pr.

Radca Prawny

Rej.

Rejent

Rzeczp.

Rzeczpospolita

TPP

Transformacja Prawa Prywatnego

Wok.

Wokanda

ZGR

Zeitschrift für Unternehmens und Gesellschaftsrecht

ZHR

Zeitschrift für das gesamte Handels und Wirtschaftsrecht

4. Inne

art.

artykuł

cz.

część

n.

następny

Nb

numer brzegowy

niepubl.

niepublikowany

Nr

numer

orz.

orzeczenie

pkt

punkt

por.

porównaj

post.

postanowienie

poz.

pozycja

przyp.

przypis

r.

rok

RP

Rzeczpospolita Polska

s.

strona

S.A.

Spółka Akcyjna

t.

tom

t.j.

tekst jednolity

uw.

uwaga

w zw.

w związku

zd.

zdanie

ze zm.

ze zmianami

Kodeks spółek handlowych¹

z dnia 15 września 2000 r. (Dz.U. Nr 94, poz. 1037)

(zm: Dz.U. 2001, Nr 102, poz. 1117; 2003, Nr 49, poz. 408, Nr 229, poz. 2276; 2005, Nr 132, poz. 1108, Nr 183, poz. 1538, Nr 184, poz. 1539; 2006, Nr 133, poz. 935, Nr 208, poz. 1540; 2008, Nr 86, poz. 524, Nr 118, poz. 747, Nr 217, poz. 1381, Nr 231, poz. 1547; 2009, Nr 13, poz. 69, Nr 42, poz. 341, Nr 104, poz. 860; 2011, Nr 92, poz. 531, Nr 102, poz. 585, Nr 106, poz. 622, Nr 133, poz. 767, Nr 201, poz. 1182, Nr 234, poz. 1391)

¹ Odnośnik nr 1 dodany do tytułu ustawą z dnia 23.06.2006 r. (Dz.U. Nr 133, poz. 935), która weszła w życie 5.08.2006 r. Odnośnik nr. 1. Niniejsza ustawa dokonuje w zakresie swojej regulacji transpozycji następujących dyrektyw Wspólnot Europejskich: 1) pierwszej dyrektywy Rady 68/151/EWG z dnia 09.03.1968 r. w sprawie koordynacji gwarancji, jakie są wymagane w Państwach Członkowskich od spółek w rozumieniu art. 58 akapit drugi Traktatu, w celu uzyskania ich równoważności w całej Wspólnocie, dla zapewnienia ochrony interesów zarówno wspólników jak i osób trzecich (Dz.Urz. WE L 65 z 14.03.1968 r., s. 8 ze zm.; Dz.Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 17, t. 1, s. 3 ze zm.); 2) drugiej dyrektywy Rady 77/91/EWG z dnia 13.12.1976 r. w sprawie koordynacji gwarancji, jakie są wymagane w Państwach Członkowskich od spółek w rozumieniu art. 58 akapit drugi Traktatu, w celu uzyskania ich równoważności, dla ochrony interesów zarówno wspólników, jak i osób trzecich w zakresie tworzenia spółki akcyjnej, jak również utrzymania i zmian jej kapitału (Dz.Urz. WE L 26 z 31.01.1977 r., s. 1 ze zm.; Dz.Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 17, t. 1, s. 8 ze zm.); 3) trzeciej dyrektywy Rady 78/855/EWG z dnia 09.10.1978 r. wydanej na podstawie art. 54 ust. 3 lit. g) Traktatu, dotyczącej łączenia się spółek akcyjnych (Dz.Urz. WE L 295 z 20.10.1978 r., s. 36 ze zm.; Dz.Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 17, t. 1, s. 42 ze zm.); 4) szóstej dyrektywy Rady 82/891/EWG z dnia 17.12.1982 r. wydanej na podstawie art. 54 ust. 3 lit. g) Traktatu dotyczącej podziału spółek akcyjnych (Dz.Urz. WE L 378 z 31.12.1982, s. 47 ze zm.; Dz.Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 17, t. 1, s. 50 ze zm.); 5) jedenastej dyrektywy Rady 89/666/EWG z dnia 21.12.1989 r. dotyczącej wymogów ujawniania informacji odnośnie do oddziałów utworzonych w Państwie Członkowskim przez niektóre rodzaje spółek podlegających prawu innego państwa (Dz.Urz. WE L 395 z 30.12.1989 r., s. 36 ze zm.; Dz.Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 17, t. 1, s. 100 ze zm.); 6) dwunastej dyrektywy Rady 89/667/EWG w sprawie prawa spółek z dnia 21.12.1989 r. dotyczącej jednoosobowych spółek z ograniczoną odpowiedzialnością (Dz.Urz. WE L 395 z 30.12.1989 r., s. 40 ze zm.; Dz.Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 17, t. 1, s. 104 ze zm.); 7) dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2001/17/WE z dnia 19.03.2001 r. w sprawie reorganizacji i likwidacji zakładów ubezpieczeń (Dz.Urz. WE L 110 z 20.04.2001 r., s. 28; Dz.Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 6, t. 4, s. 3); 8) dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2001/24/WE z dnia 04.04.2001 r. w sprawie reorganizacji i likwidacji instytucji kredytowych (Dz.Urz. WE L 125 z 05.05.2001 r., s. 15; Dz.Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 6, t. 4, s. 15); 9) dyrektywy 2005/56/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 26.10.2005 r. w sprawie transgranicznego łączenia się spółek kapitałowych (Dz.Urz. UE L 310 z 25.11.2005 r., s. 1); 10) dyrektywy 2006/68/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 06.09.2006 r. zmieniającej dyrektywę 77/91/EWG Rady w sprawie tworzenia spółek akcyjnych i utrzymywania oraz zmian wysokości ich kapitału (Dz.Urz. UE L 265 z 25.09.2006 r., s. 32); 11) dyrektywy 2007/36/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11.07.2007 r. w sprawie wykonywania niektórych praw akcjonariuszy spółek notowanych na rynku regulowanym (Dz.Urz. UE L 184 z 14.07.2007 r., s. 17) oraz dyrektywy 2007/63/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 13.11.2007 r. zmieniającej dyrektywy Rady 78/855/EWG oraz 82/891/EWG w odniesieniu do wymogu sprawozdania niezależnego biegłego w przypadku łączenia się spółek akcyjnych lub ich podziału (Dz.Urz. UE L 300 z 17.11.2007 r., s. 47).

Tytuł I. Przepisy ogólne

Dział I. Przepisy wspólne

Literatura: P. Antoszek, Charakter prawny aktu głosowania wspólnika spółki kapitałowej, Pr. Sp. 2005, Nr. 9; tenże, Cywilnoprawny charakter uchwał wspólników spółek kapitałowych, Warszawa 2009; tenże, Dopuszczalność uchylenia się od skutków prawnych wadliwego aktu głosowania wspólnika spółki kapitałowej, Pr. Sp. 2005, Nr. 11; J. Benjamin, M. Yates, The Law of Global Custody. Legal Risk management in Securities Investment and Collateral, Londyn 2002; F. Bydliński, System und Prinzipien des Privatrechts, Wiedeń–Nowy Jork 1996; L. Cerioni, The Cross-Border Mobility of Companies within the European Community after the Cartesio Ruling of the ECJ, JBL 2010, Nr. 4; A. Chłopecki, Obowiązki informacyjne spółek publicznych, PPW 2001, Nr. 9; R. Cichórz, Jednoosobowa spółka z o.o. a regulacja prawa europejskiego, PUG 2003, Nr. 12; R. Czerniawski, M. Wierzbowski, Ustawa Prawo o publicznym obrocie papierami wartościowymi. Komentarz, Warszawa 2001; P. Czubik, Artykuł 25 nowej ustawy Prawo prywatne międzynarodowe – przełom dla notariatu RP?, NPN 2011, Nr. 1; P. Czubik, K. Oplustil, Forma zagranicznych czynności prawnych związanych z powstaniem i funkcjonowaniem polskiej spółki z o.o., Pr. Sp. 2007, Nr. 1; G. Domański, M. Goszczyk, Wybrane zagadnienia prawne organizacji walnego zgromadzenia spółki akcyjnej, PPH 2002, Nr. 1; W. F. Ebke, The European Conflict-of-Corporate-Laws Revolution: Überseering, Inspire Art and Beyond, EBLR 2005; D. Einsele, Kollisionsrechtliche Bechandlung von Wertpapieren und Rechtweite der Eigentumsvermutung des § 1006 BGB, IPrax 1995, Nr. 3; L. Enriques, EC Company Law and the Fears of a European Delaware, EBLR 2004; M. Floriańczyk, Nowa konstrukcja ustawowej „złotej akcji” Skarbu Państwa, KPPubl 2010, Nr. 1–2; J. Frąckowiak, Glosa do postanowienia SN z 28.4.1997 r., II CKN 133/97, OSP 1998, Nr. 4; tenże, O konieczności dalszych zmian prawa cywilnego szczególnie w odniesieniu do podmiotów i umów w obrocie gospodarczym, PPH 1999, Nr. 3; C. Gerner-Beuerle, M. Schillig, The Mysteries of Freedom of Establishment after Cartesio, ECLQ 2010, Nr. 2; I. Gębała, Cywilnoprawny charakter umowy, której przedmiotem jest przekazywanie zysku w świetle regulacji art. 7 § 1 kodeksu spółek handlowych, Rej. 2008, Nr. 10; J. Golonka, Fuzja spółek per incorporationem w ramach „dominacji krzyżowej”, PiP 2009, z. 5; J. Gołaczyński, Prawo prywatne międzynarodowe, Warszawa 2003; B. Grunewald, Gesellschaftsrecht, Tybinga 2008; S. Gurgul, Instrumenty zabezpieczenia wierzytelności a stosowanie przepisów art. 15 i 17 k.s.h., Pr. Sp. 2011, Nr. 10; B. Haar, Die Personengesellschaften im Konzern, Tybinga 2004; M. Hachenburg, P. Ulmer, Gesetz betreffend die Gesellschaften mit beschränkter Haftung (GmbHG). Kommentar, Berlin 2002 (publikacja wymiennokartkowa); H. C. Hirt, Freedom of Establishment, International Company Law and the Comparison of European Company Law Systems after the ECJ's Decision in Inspire Art Ltd, EBLR 2004; H. v. Houtte (red.), The Law of Cross-Order Securities Transactions, Londyn 1999; P. Jabornegg, HGB Kommentar, Wiedeń–Nowy Jork 1997; A. Karolak, Prawne mechanizmy ochrony spółki córki oraz jej wierzycieli w strukturze holdingowej, Pr. Sp. 2001, Nr. 5; A. Kidyba, Kodeks spółek handlowych. Komentarz, t. 1, Warszawa 2010; W. Klyta, Czynności notarialne w polskim międzynarodowym prawie spółek, Rej. 2001, Nr. 7–8; tenże, Wpływ orzecznictwa Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości w sprawie Inspire Art z 30 września 2003 na europejskie prawo spółek [w:] L. Ogiegło, W. Popiołek, M. Szpunar (red.), Rozprawy prawnicze. Księga pamiątkowa Maksymiliana Pazdana, Kraków 2005; K. Kruczalak, Glosa do postanowienia SN z 28.4.1997 r., II CKN 133/97, Rej. 1998, Nr. 5; tenże, Kodeks spółek handlowych. Komentarz, Warszawa 2001; J. Kruczalak-Jankowska, Umowy o zarządzanie przedsiębiorstwem – próba systematyzacji, GSP 2009, t. XXI; R. L. Kwaśnicki, D. Nilsson, Legalne działanie na szkodę spółki zależnej, PPH 2007, Nr. 12; R. L. Kwaśnicki, M. Przygodzka, Umowy holdingowe w prawie prywatnym oraz podatkowym, cz. 1, R.Pr. 2005, Nr. 4; T. Leipert, Istota koncernu a art. 4 § 1 pkt 4 lit. f k.s.h., PPH 2006, Nr. 2; O. Lipińska, Ochrona spółki akcyjnej przed nadużywaniem praw wynikających z akcji, PPH 2002, Nr. 7; M. Litwińska-Werner, Kodeks spółek handlowych. Komentarz, Warszawa 2007; M. Mataczyński, Glosa do wyroku SN z 17.10.2007 r., II CSK 248/07, OSP 2009, Nr. 7–8; tenże, Przepisy wymuszające swoje zastosowanie w prawie prywatnym międzynarodowym, Kraków 2005; M. Michalski, Kontrola kapitałowa nad spółką akcyjną, Kraków 2004; J. Napierała, Transgraniczne przeniesienie siedziby spółki w świetle wyroku Trybunału Sprawiedliwości w sprawie Cartesio, KPP 2009, Nr. 2; D. Nowak, Wadliwa spółka partnerska, Warszawa 2010; J. Okolski, J. Modrzejewski, Ł. Gasiński, Natura stosunku korporacyjnego spółki akcyjnej, PPH 2000, Nr. 8; M. Olczyk, M. Pecyna, Komentarz do niektórych przepisów kodeksu cywilnego, zmienionych ustawą z dnia 14 lutego 2003 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U.03.49.408), LEX/el. 2003; A. Opalski, Koncern w niemieckim prawie spółek, PPH 1998, Nr. 2; K. Oplustil, Łącznik siedziby spółki w nowym prawie prywatnym międzynarodowym. Uwagi na tle prawa europejskiego, KPP 2011, z. 3; K. Oplustil, M. Spyra, Transgraniczne przekształcenia spółek kapitałowych w świetle wyroku ETS oraz dyrektywy 2005/56/WE. Glosa do wyroku TS z dnia 13.12.2005 r., C-411/03, EPS 2006, Nr. 3; R. Pabis, Nowelizacja kodeksu spółek handlowych, cz. 1, Pr. Sp. 2004, Nr. 3; tenże, O potrzebie nowelizacji kodeksu spółek handlowych, Pr. Sp. 2003, Nr. 2; M. Pawełczyk, R. Tałaj, Statutowe obowiązki informacyjne nabywcy akcji a wykonywanie prawa głosu przez akcjonariusza, PUG 2008, Nr. 3; M. Pazdan, Kodeks spółek handlowych a kodeks cywilny, PiP 2001, z. 2; tenże, Prawo prywatne międzynarodowe, Warszawa 2009; A. Pęczyk-Tofel, M. Tofel, Aktualności i orzecznictwo, Pr. Sp. 2002, Nr. 2, Pr. Sp. 2010, Nr. 2; ciż, Obrót znacznymi pakietami akcji na gruncie ustawy o ofercie publicznej, cz. 1, Pr. Sp. 2010, Nr. 3, cz. 2, Pr. Sp. 2010, Nr. 4; P. Pinior, Osobiste uprawnienia wspólników i akcjonariuszy w spółkach kapitałowych, Pr. Sp. 2010, Nr. 2; A. Piotrowska, A. Mikuła, Wyłączenie i ograniczenie prawa głosu w spółce akcyjnej, PPH 2003, Nr. 6; W. Popiołek, Podmiotowy zakres zastosowania art. 6 kodeksu spółek handlowych, Pr. Sp. 2001, Nr. 7–8; tenże, Prawo właściwe dla przeniesienia akcji poza obrotem regulowanym, PPH 2002, Nr. 11; tenże, Umorzenie udziałów i akcji w kodeksie spółek handlowych, Rej. 2001, Nr. 7–8; R. Potrzeszcz, T. Siemiątkowski (red.), Komentarz do kodeks spółek handlowych. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, Warszawa 2001; ciż, Komentarz do kodeksu spółek handlowych. Spółki osobowe, Warszawa 2001; M. Poźniak-Niedzielska, Funkcjonowanie spółki dominującej w świetle przepisów k.s.h., PPH 2002, Nr. 10; W. Pyzioł (red.), Kodeks spółek handlowych. Komentarz, Warszawa 2008; Z. Radwański (red.), System Prawa Prywatnego, t. 2, Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2008; M. Rodzynkiewicz, Kodeks spółek handlowych. Komentarz, Warszawa 2009; M. Romanowski, Pojęcie spółki dominującej w kodeksie spółek handlowych, PiP 2004, z. 5; tenże, Prawo o publicznym obrocie papierami wartościowymi. Komentarz, Warszawa 2003; tenże, Zasada jednakowego traktowania udziałowców spółki kapitałowej, cz. 1, PPH 2005, Nr. 1, cz. 2, PPH 2005, Nr. 2; V. Röhricht, F. Graf von Westphalen (red.), Handelsgesetzbuch. Kommentar zu Handelsstand, Handelsgesellschaften, Handelsgeschäften, und besonderen Handelsverträgen (ohne Bilans-, Transport- und Seerecht), Kolonia 1998; A. Schall, The UK Limited Company Abroad – How Foreign Creditors are Protected after Inspire Art (Including a Comparison of UK and German Creditor Protection Rules), EBLR 2005; K. Schmidt (red.), Münchener Kommentar zum Handelsgesetzbuch, t. 3, Monachium 2007; I. Schwander, D. Dubs, Die positive Beschlussfeststellungsklage im Aktienrecht – Gegenstand, Verhältnis zur Anfechtungsklage und prozessuale Fragen, [w:] Aktienrecht 1992–1997: Versuch einer Bilanz: zum 70. Geburtstag von Rolf Bär. Bern, Stämpfli 1998; M. Skory, Czy w prawie spółek jest miejsce dla ochrony konsumenta?, [w:] Kodeks spółek handlowych po pięciu latach, Wrocław 2006; S. Sołtysiński, Prawo właściwe dla spółek prawa handlowego. Rej. 2001, Nr. 7–8; tenże, Przepisy ogólne kodeksu spółek handlowych (wybrane zagadnienia), PiP 2001, z. 7; tenże (red.), System Prawa Prywatnego, t. 17B, Prawo spółek kapitałowych, Warszawa 2010; S. Sołtysiński, A. Szajkowski, A. Szumański, J. Szwaja, Kodeks spółek handlowych. Komentarz, t. 1 i 2, Warszawa 2001; t. 3, Warszawa 2003; t. 4, Warszawa 2008; S. Sołtysiński, A. Szajkowski, A. Szumański, J. Szwaja, M. Tarska, Kodeks spółek handlowych. Komentarz, t. 1, Warszawa 2006; T. Staranowicz, Regulacja prawna holdingu w k.s.h., R.Pr. 2003, Nr. 6; J. A. Strzępka (red.), Kodeks spółek handlowych. Komentarz, Warszawa 2009; A. Szajkowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16, Prawo spółek osobowych, Warszawa 2008; K. Sznajder, Jurysdykcja szczególna w zakresie zobowiązań umownych, Katowice 2007; A. Szumański, Glosa do wyroku SN z 10.6.2005 r., II CK 715/04, OSP 2006, Nr. 5; tenże, Glosa do postanowienia SN z 28.4.1997 r., II CKN 133/97, PS 1998, Nr. 1; tenże, Ograniczona regulacja prawa holdingowego (prawa grup spółek) w kodeksie spółek handlowych, PiP 2001, z. 3; tenże (red.), System Prawa Prywatnego, t. 19, Prawo papierów wartościowych, Warszawa 2006; tenże, Wpływ uczestnictwa spółki kapitałowej w grupie spółek na związanie zapisem na sąd polubowny dokonanym przez inną spółkę z grupy, PPH 2008, Nr. 5; R. Szyszko, Regulacja dominacji (zależności) zawarta w k.s.h., cz. 2, Pr. Sp. 2010, Nr. 7–8; A. Śmigaj, Odpowiedzialność spółki dominującej w prawie polskim i włoskim, Pr. Sp. 2005, Nr. 1; T. Targosz, Art. 7 k.s.h. – czy rzeczywiście zalążek regulacji prawa holdingowego?, Rej. 2003, Nr. 1; tenże, Nadużycie osobowości prawnej, Kraków 2004; tenże, Odpowiedzialność wspólnika wobec wierzycieli spółki, PPH 2003, Nr. 4; M. Tarska, Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, Warszawa 2003; M. Tofel, Komentarz do wyroku SN z 14.5.2010 r., II CSK 505/09, MPH 2011, Nr. 2; tenże, Odpowiedzialność ex delicto wspólników spółki kapitałowej, [w:] M. Modrzejewska (red.), Prawo handlowe XXI wieku. Czas stabilizacji, ewolucji czy rewolucji. Księga jubileuszowa Profesora Józefa Okolskiego, Warszawa 2010; M. S. Tofel, Wpływ głosów nieważnych na ważność i istnienie uchwały – uwagi na tle art. 89 ustawy o ofercie publicznej, PPH 2006, Nr. 11; P. Tomala, Nieholdingowe umowy o zarządzanie spółką, Pr. Sp. 2008, Nr. 12; B. Walaszek, M. Sośniak, Zarys prawa międzynarodowego prywatnego, Warszawa 1968; P. Wąż, Kodeks spółek handlowych jako źródło polskiego prawa koncernowego, PPH 2008, Nr. 6; tenże, Koncern umowny w prawie polskim, Pr. Sp. 2007, Nr. 11; tenże, Szkoda wyrządzona spółce zależnej przez spółkę dominującą, Pr. Sp. 2008, Nr. 1; P. Wierzbicki, Inspire Art – prawo właściwe dla spółek a swobody traktatowe, PPH 2004, Nr. 8; tenże, Uchwała o przymusowym wykupie akcji – „wyciśnięcie” drobnych akcjonariuszy, Pr. Sp. 2003, Nr. 5; S. Włodyka, Prawo koncernowe, Kraków 2003; tenże (red.), System Prawa Handlowego, t. 1, Prawo handlowe – część ogólna, Warszawa 2009; tenże (red.), System Prawa Handlowego, t. 2A–2B, Prawo spółek handlowych, Warszawa 2007; M. Wojtyczek, Dopuszczalność zawierania tzw. umów holdingowych w świetle przepisów kodeksu spółek handlowych, Pr. Sp. 2002, Nr. 5; E. Vitta, Diritto internazionale private, t. 3, Turyn 1975.

Art. 1. [Zakres regulacji; rodzaje spółek]

§ 1. Ustawa reguluje tworzenie, organizację, funkcjonowanie, rozwiązywanie, łączenie, podział i przekształcanie spółek handlowych.

§ 2. Spółkami handlowymi są: spółka jawna, spółka partnerska, spółka komandytowa, spółka komandytowo-akcyjna, spółka z ograniczoną odpowiedzialnością i spółka akcyjna.

Spis treści

Nb

I.

Zakres zastosowania polskiego prawa spółek w stosunkach międzynarodowych. Zasada ogólna: kryterium siedziby

1

II.

Zakres zastosowania przepisów KSH o formie czynności prawnych

5

III.

Prawo miejsca położenia dokumentu (rachunku) – znaczenie dla obrotu akcjami emitowanymi przez polskie spółki

8

IV.

Prawo właściwe dla transgranicznego połączenia i podziału spółek

10

V.

Konsekwencje przeniesienia siedziby spółki dla zastosowania przepisów KSH

11

VI.

Zastosowanie przepisów KSH do spółek zagranicznych

12

I. Zakres zastosowania polskiego prawa spółek w stosunkach międzynarodowych. Zasada ogólna: kryterium siedziby

Nb 1

1. Komentowany przepis wskazuje przedmiotowy zakres zastosowania Kodeksu. Znajduje on zastosowanie wyłącznie do tworzenia, organizacji, funkcjonowania, rozwiązywania, łączenia, podziału i przekształcania spółek handlowych, które podlegają prawu polskiemu. Kodeks spółek handlowych nie rozstrzyga kwestii, które spółki podlegają prawu polskiemu. Jest to domena regulacji prawa prywatnego międzynarodowego. Kwestia ta została uregulowana w art. 17 ust. 1 ustawy z 4.2.2011 r. – Prawo prywatne międzynarodowe (Dz.U. Nr. 80, poz. 432). Należy także wskazać szereg zawartych przez Polskę umów bilateralnych, które odwołują bądź do kryterium siedziby spółki (umowy z Austrią, Estonią, Rumunią i Wietnamem) bądź miejsca jej założenia (umowy z Białorusią, Bułgarią, Czechosłowacją, Litwą, Łotwą, Rosją, Ukrainą i Węgrami).

Nb 2

2. Artykuł 17 ust. 1 PrPrywM wskazuje, że osoba prawna podlega prawu państwa, w którym ma siedzibę. Pojęcie osoby prawnej należy tu wykładać autonomicznie. Norma kolizyjna dotyczy nie tylko osób prawnych ale wszystkich jednostek organizacyjnych (zob. M. Pazdan, [w:] S. Włodyka (red.), System Prawa Handlowego, t. 2A, s. 420–422; tenże, Prawo, s. 104; J. Gołaczyński, Prawo, s. 104–105; W. Ludwiczak, Prawo, s. 141; B. Walaszek, M. Sośniak, Zarys, s. 77). Artykuł 21 rozstrzyga tę kwestię jednoznacznie. Zasada łącznika siedziby znajduje w związku z tym zastosowanie do wszystkich spółek bez względu na to czy prawo właściwe przyznaje im zdolność prawną.

Nb 3

3. Prawo prywatne międzynarodowe nie precyzuje, jak należy rozumieć siedzibę osoby prawnej. W polskiej literaturze przeważa stanowisko, zgodnie z którym siedziba osoby prawnej znajduje się w państwie, w którym skoncentrowany jest proces podejmowania decyzji o działalności tej osoby prawnej. Jest to tzw. rzeczywista siedziba zarządu (por. np. M. Pazdan, Prawo, s. 97; tenże, [w:] S. Włodyka (red.), System Prawa Handlowego, t. 2A, s. 414 i cyt. tam literatura). Aktualność tej interpretacji wymaga rozważenia w świetle orzecznictwa ETS dotyczącego prawa spółek. W orzeczeniach w sprawach Centros (C-212/97), Überseering (C-208/00) i Inspire Art (C-167/01) Trybunał zakwestionował prawo państw członkowskich do odmowy rejestracji i uznania zdolności prawnej spółek założonych zgodnie z prawem jednego z państw członkowskich, a rzeczywistą siedzibę zarządu mających na terenie innego państwa. Trybunał zakwestionował także możliwość narzucania takim spółkom zastosowania norm prawa spółek wynikających z prawa państwa, na którego terytorium spółka ma siedzibę rzeczywistego zarządu (por. np. H. C. Hirt, Freedom, s. 1208; L. Enriques, EC Company, s. 1261–1263; A. Schall, The UK Limited, s. 1534–1536; T. Targosz, [w:] J. Napierała, T. Sójka, M. Cejmer (red.), Europejskie, t. IV, s. 13; P. Wierzbicki, Inspire Art, s. 50). Wybór systemu prawnego, zgodnie z którym spółka będzie działać Trybunał uznał za uprawnione korzystanie ze swobody traktatowej (t. 137–139). Swoboda nie może być przedmiotem nadużycia, ale wybór prawa motywowany wyłącznie pozytywną oceną prawa spółek określonego państwa członkowskiego nie jest nadużyciem (t. 136–137). Realizacja takiej swobody nie jest możliwa przy utrzymaniu dotychczasowego rozumienia łącznika rzeczywistej siedziby, jako miejsca, w którym faktycznie koncentrują się procesy decyzyjne w spółce. Założenie spółki zgodnie z prawem określonego państwa członkowskiego oraz wskazanie statutowej siedziby na terytorium tego państwa wiążą polskie sądy i inne organy co do uznania właściwości prawa spółek wybranego przez założycieli spółki. W konsekwencji w kontekście spółek założonych w państwach członkowskich EOG pojęcie siedziby spółki użyte w 17 ust. 1 PrPrywM należy interpretować jako siedzibę statutową. W literaturze wskazuje się wprawdzie na aktualność dotychczasowej interpretacji z uwzględnieniem zasad sformułowanych przez Trybunał (zob. M. Pazdan, [w:] S. Włodyka (red.), System Prawa Handlowego, t. 2A, s. 414), trudno jednak wskazać jak można pogodzić teorię siedziby rzeczywistej z zachowaniem wolności wyboru prawa spółek niezależnie od miejsca prowadzonej działalności. Prowadzi to do konkluzji o właściwości statutowej siedziby osoby prawnej jako łącznika normy kolizyjnej wyrażonej w art. 17 ust. 1 PrPrywM (por. K. Oplustil, Łącznik siedziby spółki, s. 635 i n.). Trudno nie zauważyć także praktycznych zalet łącznika siedziby statutowej. Jest to kryterium przejrzyste dla uczestników obrotu. Tymczasem ocena miejsca, w którym rzeczywiście koncentruje się proces kierowania spółką (tzw. rzeczywista siedziba zarządu) jest niejednokrotnie nieoczywisty nie tylko dla osób trzecich, ale także dla samych wspólników i członków organów spółki. Dotyczy to przede wszystkim spółek, które prowadzą działalność transgraniczną, spółek, które pośrednio kontrolowane są przez podmioty zagraniczne de facto ściśle kontrolujące procesy gospodarcze w spółce zależnej, a także spółek o międzynarodowym składzie wspólników.

Nb 4

4. Przedstawiona w poprzednim punkcie argumentacja dotyczy wyłącznie spółek z EOG. W stosunku do spółek założonych poza tym obszarem nie ma ponadnarodowych lub międzynarodowych norm wymagających analogicznej interpretacji pojęcia siedziby w PrPrywM. Czy w związku z tym tradycyjnie akceptowany dotychczas łącznik rzeczywistej siedziby zarządu może znaleźć zastosowanie do tych spółek? Jak się zdaje, dopuszczalność takiej dwoistej interpretacji pojęcia siedziby na gruncie PrPrywM może być źródłem poglądu o kontynuacji dotychczasowych interpretacji art. 17 ust. 1 PrPrywM z koniecznymi korektami wynikającymi z prawa europejskiego (por. M. Pazdan, [w:] S. Włodyka (red.), System Prawa Handlowego, t. 2A, s. 414). Wydaje się jednak, że dla konstruowania dwóch istotnie różnych norm kolizyjnych na gruncie tego samego przepisu nie ma miejsca. Jedno pojęcie na gruncie jednego przepisu powinno być rozumiane jednolicie. Należy zatem przyjąć, że KSH znajduje zastosowanie do spółek, których statutowa siedziba znajduje się na terytorium Polski.

II. Zakres zastosowania przepisów KSH o formie czynności prawnych

Nb 5

1. Szczególne problemy dotyczą zakresu zastosowania przepisów KSH dotyczących formy czynności prawnych. Zgodnie z art. 25 ust. 1 PrPrywM forma czynności prawnej podlega prawu właściwemu dla tej czynności. Wystarczy jednak zachowanie formy przewidzianej przez prawo państwa, w którym czynność zostaje dokonana. Jeżeli umowę zawierają osoby znajdujące się w chwili złożenia oświadczeń woli w różnych państwach, wystarczy wówczas zachowanie formy przewidzianej dla tej czynności przez prawo jednego z tych państw. Zgodnie z art. 25 ust. 2 PrPrywM wykluczone jest odstępstwo od wymogu zachowania formy wynikającej z prawa właściwego dla danej czynności w przypadku czynności prawnych, których przedmiotem jest powstanie, łączenie, podział, przekształcenie lub ustanie osoby prawnej albo jednostki organizacyjnej niemającej osobowości prawnej. Potwierdza to przeważające stanowisko wyrażane na gruncie poprzedniej ustawy (W. Klyta, Czynności, s. 127; M. Mataczyński, Przepisy, s. 148–149; M. Pazdan, [w:] S. Włodyka (red.), System Prawa Handlowego, t. 2A, s. 434; S. Sołtysiński, Prawo, s. 283 por jednak P. Czubik, K. Oplustil, Forma, s. 23). Dopuszczalność posłużenia się formą wynikająca z prawa miejsca dokonania czynności może wynikać z konwencji bilateralnych (np. konwencje z Litwą, Rosją, Ukrainą itd.).

Nb 6

2. W literaturze wskazano na potrzebę ścisłego rozumienia katalogu czynności, w stosunku do których łącznik legis loci actus (P. Czubik, Artykuł 25 nowej ustawy Prawo prywatne międzynarodowe, s. 29 i n.). Artykuł 25 ust. 2 nie wymienia wśród czynności nieobjętych zakresem zasady lex loci actus zmiany umowy spółki. Ze względu na jedność rozwiązań kolizyjnych dotyczących umowy spółki należy przyjąć, że także forma zmiany umowy spółki podlega wyłącznie statutowi personalnemu tej spółki. Pozostałe czynności takie jak m.in. forma uchwał zgromadzeń wspólników i innych organów spółek, forma oświadczeń składanych spółce i przez spółkę w stosunkach wewnętrznych mogą zostać dokonane w formie wynikającej z miejsca dokonania czynności.

Nb 7

3. Wymóg zachowania formy aktu notarialnego może zostać spełniony wyłącznie przed polskim notariuszem lub konsulem upoważnionym do dokonywania czynności notarialnych (por. art. 19 ustawy z 13.2.1984 r. o funkcjach konsulów Rzeczpospolitej Polskiej, t.j. Dz.U. z 2002 r. Nr. 215, poz. 1823 ze zm.). Zagraniczne akty notarialne także sporządzone przez notariuszy działających w systemie tzw. notariatu łacińskiego nie są ekwiwalentem aktu notarialnego sporządzonego zgodnie z prawem polskim. Należy jednak zwrócić uwagę na fakt, że w istocie działania zagranicznego notariusza mogą jedynie w ograniczony sposób spełnić zadania jakie przed notariuszem stawia prawo polskie. Dzieje się tak przede wszystkim ze względu na ograniczoną kompetencją zagranicznego prawnika w zakresie prawa polskiego.

III. Prawo miejsca położenia dokumentu (rachunku) – znaczenie dla obrotu akcjami emitowanymi przez polskie spółki

Nb 8

1. Obrót udziałami w spółce w tym także obrót akcjami objęty jest zakresem statutu personalnego. Obrót udziałami i akcjami polskich spółek podlega w związku z tym zasadniczo prawu polskiemu. Jeżeli prawo to odwołuje się do przeniesienia posiadania dokumentu lub nabycia i utraty własności dokumentu stwierdzającego istnienia praw udziałowych jako do przesłanki nabycia lub utraty tych praw, to okoliczności te nie podlegają statutowi personalnemu spółki, ale prawu miejsca położenia dokumentu – lex cartae sitae. Jest to tzw. statut rzeczowy papieru wartościowego (por. np. W. Popiołek, Prawo właściwe, s. 44–45; A. Johnson, [w:] H. v. Houtte (red.), The Law, s. 24–27; D. Einsele, Kollisionsrechtliche, s. 164; E. Vitta, Diritto, t. 3, s. 455). Prawo miejsca położenia dokumentu rozstrzyga takie kwestie jak m.in. sposób przeniesienia posiadania dokumentu, domniemania wynikające z jego posiadania, sposób ochrony posiadania, przesłanki przeniesienia własności, dopuszczalność oraz przesłanki ochrony dobrej wiary nabywcy dokumentu od nieuprawnionego, sposób ustanowienia obciążeń na dokumencie itd. W tym zakresie w stosunku do akcji polskich spółek znajdujących się za granicą zastosowanie może znaleźć prawo obce.

Nb 9

2. Inny łącznik normy kolizyjnej należy zastosować w odniesieniu do akcji zdematerializowanych. Brak dokumentu wyklucza możliwość posłużenia się lege cartae sitae. W takim wypadku kwestie związane z zapisami na rachunkach papierów wartościowych, kontach depozytowych, ze skutkami dokonywanych na nich uznań i obciążeń oraz z relacjami między różnymi poziomami zapisów w systemie depozytowo-rozliczeniowym zgodnie z dominującym poglądem określa prawo państwa, w którym prowadzony jest zapis na dane konto depozytowe (por. np. L. Sobolewski, [w:] A. Szumański (red.), System Prawa Prywatnego, t. 19, s. 1107–1109; J. Benjamin, M. Yates, The Law, s. 76–77; S. Kümpel, Grenzüberschreitender, s. 1885). W polskim prawie taka norma kolizyjna została wyrażona wprost jedynie w art. 13 ustawy z 2.4.2004 r. o niektórych zabezpieczeniach finansowych (Dz.U. Nr. 91, poz. 871 ze zm.). Zakres normy kolizyjnej wyrażonej w tym przepisie nie może jednak zostać ograniczony wyłącznie do zabezpieczeń finansowych. Prawidłowe funkcjonowanie instytucji zabezpieczeń finansowych zależy od nadania łącznikowi miejsca położenia rachunku ogólnego znaczenia na gruncie zdematerializowanego obrotu papierami wartościowymi. Należy zwrócić uwagę, że pojęcie miejsca położenia rachunku jest do pewnego stopnia przenośnią. Rachunki prowadzone w systemach elektronicznych, często przez podmioty, których biura znajdują się na terytorium różnych państw nie mają tak jednoznacznie postrzegalnego miejsca położenia jak przedmioty materialne. Otwiera to do pewnego stopnia drogę dla autonomii stron w określeniu kolizyjnego statusu zdematerializowanych papierów wartościowych w tym także zdematerializowanych akcji polskich spółek.

IV. Prawo właściwe dla transgranicznego połączenia i podziału spółek

Nb 10

1. Połączenie i podział z udziałem polskich spółek może w niektórych przypadkach wymagać paralelnego lub łącznego zastosowania KSH i prawa obcego. Dotyczy to sytuacji połączeń i podziałów transgranicznych, czyli połączeń i podziałów w których obok polskiej spółki uczestniczą także podmioty podlegające prawu obcemu. W takiej sytuacji dokonanie połączenia lub podziału spółki wymaga realizacji wymogów wynikających ze statutów personalnych wszystkich uczestniczących w tym procesie podmiotów (art. 19 ust. 2 PrPrywM). W stosunku do czynności i przesłanek, które mają być zrealizowane łącznie przez wszystkie podmioty uczestniczące w połączeniu lub podziale (np. sporządzenie planu połączenia, podziału), różne porządki prawne należy stosować kumulatywnie. W stosunku do innych czynności (np. podjęcie uchwały o zatwierdzeniu planu podziału) dystrybutywnie, tj. w odniesieniu do każdej ze spółek winny być zrealizowane przesłanki wynikające z jej statutu personalnego (por. szerzej np. K. Oplustil, M. Spyra, [w:] M. Cejmer, J. Napierała, T. Sójka (red.), Europejskie, t. 4, s. 282 i n.).

V. Konsekwencje przeniesienia siedziby spółki dla zastosowania przepisów KSH

Nb 11

1. Obowiązywanie łącznika siedziby osoby prawnej w polskim Prawie prywatnym międzynarodowym powoduje, że zastosowanie KSH w stosunku do istniejących już spółek może zależeć od decyzji o przeniesieniu siedziby spółki do Polski lub poza terytorium Polski. W obecnym stanie prawnym relewantne jest przeniesienie siedziby statutowej. Zmiany rzeczywistej siedziby zarządu nie mają znaczenia z punktu widzenia właściwości prawa (por. Nb 3–4). Zmiana siedziby statutowej prowadzi do „emigracji” lub „imigracji” spółki, a w konsekwencji do objęcia jej zakresem zastosowania nowego prawa. Zgodnie z art. 19 ust. 1 PrPrywM z chwilą przeniesienia siedziby do innego państwa, osoba prawna podlega prawu tego państwa. Osobowość prawna uzyskana w państwie dotychczasowej siedziby jest zachowana, jeżeli przewiduje to prawo każdego z zainteresowanych państw. To czy taka zmiana jest dopuszczalna i czy pozwala ona na kontynuacje podmiotowości (tożsamości) spółki zależy więc od akceptacji przez porządek prawny państwa pochodzenia spółki oraz państwa, do którego przenosi swoją siedzibę. Transgraniczne przeniesienie siedziby zostało wprost uregulowane w stosunku do SE (art. 8 rozporządzenia Rady WE 2157/2001 z 8.10.2001 r. w sprawie statutu spółki europejskiej (SE), Dz.Urz. UE L 294 z 10.11.2001 r., s. 1 ze zm.), EZIG (art. 13 rozporządzenia (EWG) Nr. 2137/85 z 25.7.1985 r. w sprawie europejskiego ugrupowania interesów gospodarczych (EUIG), Dz.Urz. WE L 199 z 31.7.1985 r., s. 1) oraz SCE (art. 7 rozporządzenia Rady (WE) Nr. 1436/2003 z 22.7.2003 r. w sprawie statutu spółdzielni europejskiej (SCE), Dz.Urz. UE L 207 z 18.8.2003 r., s. 1). Przeniesienie siedziby zagranicznej spółki na terytorium Polski nie zostało wykluczone w jakimkolwiek przepisie KSH ani innym akcie prawnym. Emigracja spółek kapitałowych przy zachowaniu ich podmiotowości została co do zasady wykluczona w art. 270 pkt 2 i art. 459 pkt 2 KSH. Zgodnie z tymi przepisami przeniesienie siedziby polskiej spółki kapitałowej za granicę jest przyczyną jej rozwiązania. Zasada ta jest modyfikowana przez art. 19 ust. 1 zd. 3 PrPrywM, zgodnie z którym przeniesienie siedziby w obrębie Europejskiego Obszaru Gospodarczego nie prowadzi do utraty osobowości prawnej. Jest to w istocie przepis o charakterze materialno-prawnym, będący lex specialis w stosunku do art. 270 pkt 2 i art. 459 pkt 2 KSH. W odniesieniu do spółek osobowych KSH nie wyklucza emigracji spółek. Prawo europejskie nie wyklucza restrykcji dotyczących przeniesienia siedziby spółki, jeżeli wynikają one z prawa państwa, któremu dana spółka podlega (por. wyr. ETS w sprawie C-210/06, Cartesio; t. 123–124, por. także L. Cerioni, The Cross-Border, s. 316 i n.; C. Gerner-Beuerle, M. Schillig, The Mysteries, s. 306 i n.; J. Napierała, Transgraniczne, s. 434). Jak się wydaje nie jest natomiast dopuszczalne ograniczenie możliwości imigracji spółki wynikające z prawa państwa, na którego terytorium ma się znajdować nowa siedziba.

VI. Zastosowanie przepisów KSH do spółek zagranicznych

Nb 12

1. Przepisy o spółkach KSH odnoszą się w zdecydowanej większości do podmiotów podlegających prawu polskiemu. Ta ogólna zasada doznaje jednak niekiedy wyjątków, a użyty w Kodeksie termin „spółka” dotyczy w niektórych przypadkach także innych podmiotów. Jest to zawsze odniesienie pośrednie, które wynika z regulacji spółek polskich. Przykładem takiego przepisu jest art. 151 § 2 KSH, zgodnie z którym spółka z o.o. nie może być zawiązana wyłącznie przez inną jednoosobową spółkę z o.o. Jest to przepis, który odnosi się wyłącznie do zakładania spółek z o.o. podlegających prawu polskiemu. Dotyczy on jednak wszystkich założycieli, a nie wyłącznie polskich sp. z o.o. Wszystkie sp. z o.o. bez względu na ich statut personalny są pozbawione zdolności zakładania jednoosobowych sp. z o.o. w Polsce (por. post. SN z 28.4.1997 r., II CKN 133/97, OSNC 1997, Nr. 10, poz. 154, a także A. Szumański, Glosa, s. 69; M. Litwińska, Glosa, s. 38; K. Kruczalak, Glosa, s. 197, oraz krytycznie J. Frąckowiak, Glosa, s. 87). Zastosowanie polskich przepisów prawa spółek do podmiotów zagranicznych wymaga szeregu zabiegów pozwalających dopasować nie zawsze identyczne klasyfikacje typów spółek w prawie obcym i polskim. Decydują tutaj w pierwszym rzędzie funkcje danej instytucji prawa polskiego oraz wspólność podstawowych elementów konstrukcyjnych. W świetle zasad ustalonych przez ETS w orzeczeniu w sprawie SEVIC (C-411/03) także pojęcia spółki kapitałowej i spółki osobowej na gruncie art. 491 § 1 oraz spółki na gruncie art. 529 § 1 KSH dotyczą zarówno spółek polskich, jak i spółek z innych państw członkowskich EOG (por. K. Oplustil, M. Spyra, Transgraniczne, s. 52).

Art. 2. [Odesłanie do Kodeksu cywilnego]

W sprawach określonych w art. 1 § 1 nieuregulowanych w ustawie stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego. Jeżeli wymaga tego właściwość (natura) stosunku prawnego spółki handlowej, przepisy Kodeksu cywilnego stosuje się odpowiednio.

Spis treści

Nb

I.

Zagadnienia ogólne

1

II.

Natura stosunku spółki handlowej

5

III.

Wady oświadczeń woli składanych w aktach głosowania w spółkach handlowych

9

IV.

Ochrona konsumenta

10

I. Zagadnienia ogólne

Nb 1

1. Funkcją komentowanego przepisu jest w istocie ograniczenie na gruncie KSH zasady jedności prawa cywilnego. Wprawdzie redakcja tego przepisu wskazuje na potrzebę zastosowania KC w sprawach nieuregulowanych w KSH, to jednak ta część przepisu nie ma w istocie wartości normatywnej. Kodeks spółek handlowych oczywiście nie reguluje wszystkich aspektów funkcjonowania spółek handlowych (zob. A. Kidyba, Kodeks, t. 1, s. 26). Ich funkcjonowanie podlega regulacji szeregu innych aktów prawa prywatnego i publicznego m.in. z zakresu prawa podatkowego, prawa pracy, prawa ochrony środowiska itd. W sferze regulacji prywatnoprawnej naczelne miejsce zajmuje KC. Żadna z tych ustaw ani żaden z odpowiednio umocowanych aktów wykonawczych nie potrzebuje wzmianki w KSH jako podstawy zastosowania do działalności spółek handlowych. W stosunkach prywatnoprawnych KC znajduje zastosowanie nie na mocy art. 2 KSH. W istocie normatywne znaczenie komentowanego przepisu to dyspozycja odstąpienia od bezpośredniego zastosowania przepisów KC w sytuacjach w których wymaga tego natura stosunku spółki handlowej.

Nb 2

2. Na gruncie stosunków prawnych związanych z zakładaniem, funkcjonowaniem, rozwiązywaniem i przekształcaniem spółek handlowych bezpośrednie stosowanie przepisów KC pozostaje regułą. Nie można w związku z tym mówić o wyłączeniu zasady jedności prawa prywatnego, a raczej o ograniczonej autonomii prawa spółek handlowych (zob. S. Sołtysiński, [w:] S. Sołtysiński, A. Szajkowski, A. Szumański, J. Szwaja, M. Tarska, Kodeks spółek handlowych, t. 1, s. 18; M. Romanowski, [w:] A. Szajkowski (red.), System, t. 16, s. 87; S. Włodyka, [w:] S. Włodyka (red.), System Prawa Handlowego, t. 1, s. 22–23; J. Frąckowiak, O konieczności, s. 7). Przepisów KC nie stosuje się jeżeli dana kwestia została uregulowana inaczej wprost w KSH lub analogiczne zastosowanie przepisów KSH prowadzi do wniosku o istnieniu legis specialis w stosunku do postanowień KC (zob. M. Pazdan, Kodeks, s. 33; S. Sołtysiński, [w:] S. Sołtysiński, A. Szajkowski, A. Szumański, J. Szwaja, M. Tarska, Kodeks spółek handlowych, t. 1, s. 18). Jeżeli dana kwestia nie jest uregulowana ani wprost ani analogicznie w KSH, to przepisy KC znajdują zastosowanie z uwzględnieniem natury stosunku spółki handlowej. Należy przyjąć, że chodzi tutaj nie tylko o cechy wspólne dla wszystkich typów spółek handlowych ale także o cechy specyficzne dla danego typu lub podtypu (np. publiczna spółka akcyjna) spółki, które wymagają odpowiedniej modyfikacji norm wynikających z KC (zob. L. Gasiński, J. Modrzejewski, J. Okolski, Natura, s. 1 i n.; S. Sołtysiński, [w:] S. Sołtysiński, A. Szajkowski, A. Szumański, J. Szwaja, M. Tarska, Kodeks spółek handlowych, t. 1, s. 19). Odpowiednie zastosowanie niektórych przepisów oznacza jednak, że w niektórych przypadkach istnieją specyficzne normy prawa prywatnego. Oznacza to możliwość modyfikacji powszechnych norm prawa cywilnego lub wręcz odstąpienie od zastosowania niektórych regulacji (zob. M. Pazdan, Kodeks, s. 28; S. Sołtysiński, [w:] S. Sołtysiński, A. Szajkowski, A. Szumański, J. Szwaja, M. Tarska, Kodeks spółek handlowych, t. 1, s. 20).

Nb 3

3. Komentowany przepis odnosi się wyłącznie do ograniczonej autonomii KSH w stosunku do norm wynikających z KC. Przepis ten należy ująć jednak jako wyraz szerszej zasady autonomii prawa spółek handlowych na gruncie prawa prywatnego. Formalny podział na przepisy KSH oraz przepisy innych ustaw z zakresu prawa prywatnego nie powinien mieć tutaj istotnego znaczenia. Zakres tych regulacji jest zmienny ze względu na dekodyfikację postępującą wraz z wprowadzeniem szeregu nowych ustaw szczególnych oraz planowaną nową kodyfikację prawa cywilnego. Należy przyjąć, że komentowany przepis określa relację między przepisami z zakresu prawa spółek handlowych a wszystkimi innymi przepisami z zakresu prawa prywatnego. Zasady ograniczonej autonomii nie można zastosować natomiast do przepisów prawa publicznego.

Nb 4

4. W niektórych sytuacjach prawem właściwym dla stosunku prawnego związanego z funkcjonowaniem polskiej spółki akcyjnej może być prawo obce. Dotyczyć to możne m.in. kwestii zdolności do czynności prawnych wspólnika, który podlega obcemu statutowi personalnemu, albo potrącenia wierzytelności o wniesienie wkładu z wierzytelnością spółki wobec wspólnika dla której właściwe jest prawo obce. Zasada wyrażona w art. 2 zd. 2 odnosi się zasadniczo do przepisów polskiego prawa prywatnego. Obce prawo prywatne samo rozstrzyga o tym, w jakim stopniu jego zastosowanie do stosunku spółki modyfikuje reguły powszechnego obrotu. Jeżeli jednak rozwiązania przyjęte w polskim prawie spółek handlowych oraz obcym prawie właściwym dla danego stosunku prawnego nie tworzą spójnej całości, to polski sąd orzekający w sprawie może dokonać odpowiedniej modyfikacji polskiego lub obcego prawa w procesie dostosowania (Anpassung, por. np. M. Pazdan, Prawo, s. 86).

II. Natura stosunku spółki handlowej

Nb 5

1. Poszczególne typy spółek handlowych są istotnie zróżnicowane. Zróżnicowanie pogłębia istnienie podtypów spółek handlowych tworzonych przez ustawodawcę (np. publiczna spółka akcyjna) lub przez praktykę (np. spółka komandytowa z jednoosobowa sp. z o.o. jako komplementariuszem). Pomimo zróżnicowania można wskazać kilka cech wspólnych wszystkim spółkom handlowym, które składają się na ich naturę wpływając na proces zastosowania przepisów powszechnego prawa prywatnego. Należą do nich: wielostronność stosunku prawnego, podwójna (obligacyjno-organizacyjna) natura stosunku spółki oraz wiążący się z tym dualizm zewnętrznych i wewnętrznych stosunków spółki, brak przeciwstawnych celów wiążących się z uczestnictwem w stosunku spółki.

Nb 6

2. Wielostronny charakter stosunku prawnego nie jest specyficzny dla spółek handlowych. Jest to cecha wspólna dla większości stosunków prawnych jednostek organizacyjnych. Wielostronny charakter stosunku prawnego jest, co do zasady, cechą wszystkich spółek handlowych. Nie występuje on w spółkach jednoosobowych (por. F. Bydliński, System, s. 462). Żadna ze spółek handlowych nie jest jednak z założenia konstrukcją przeznaczoną dla uczestnictwa wyłącznie jednego podmiotu. W żadnym także wypadku ukształtowanie stosunku spółki jako stosunku z jednym tylko uczestnikiem nie zamyka definitywnie możliwości przystąpienia do spółki kolejnych uczestników. Wielostronny charakter stosunku oznacza m.in. brak z założenia przeciwstawnych interesów uczestników stosunku prawnego. Brak także cechy ekwiwalentności świadczeń uczestników stosunku spółki. Umowa spółki nie jest umowa wzajemną, także w przypadku, w którym uczestniczą w niej wyłącznie dwa podmioty. Wielostronny charakter stosunku spółki wpływa na zastosowanie takich instytucji KC jak m.in. przepisy o rękojmi za wady stosowane w odniesieniu do wkładów wspólników, przepisy o wadach oświadczeń woli stosowane w odniesieniu do oświadczeń składanych w ramach stosunku korporacyjnego itd.

Nb 7

3. Obligacyjno-organizacyjny charakter stosunku prawnego spółki handlowej oznacza istnienie dwóch sfer skuteczności czynności dokonywanych w ramach stosunku spółki (por. np. S. Włodyka, [w:] S. Włodyka (red.), System Prawa Handlowego, t. 2A, s. 63; A. Szajkowski, M. Tarska, Prawo, s. 47 i n.; F. Bydliński, System, s. 475–476). W sferze obligacyjnej powstaje stosunek wewnętrzny spółki, który wiąże wspólników a także innych uczestników spółki takich jak członkowie jej organów. W sferze organizacyjnej powstanie stosunku spółki prowadzi do ukonstytuowania nowego podmiotu. W konsekwencji dochodzi do wyodrębnienia stosunków zewnętrznych spółki, czyli jej relacji jako podmiotu z osobami trzecimi. Czynności wspólników dotyczące stosunku spółki co najmniej pośrednio mogą wpływać na sytuacje prawną osób trzecich. Jest to czynnik wyjątkowy na tle innych stosunków prawa prywatnego. Uzasadnia on także odpowiednie zastosowanie powszechnych instytucji prawa cywilnego tam, gdzie ich zastosowanie wprost naruszałoby zaufanie i uzasadnione interesy osób trzecich.

Nb 8

4. Wspólnicy nie mają z założenia przeciwstawnych celów wiążących się z uczestnictwem w spółce. Afecctio societatis wiąże się z dążeniem do osiągnięcia wspólnego celu (art. 3 KSH). W sferze podstawowej struktury spółki między wspólnikami nie ma konfliktu interesów polegającego na tym, że korzyści osiągnięte przez jednego z nich są możliwe wyłącznie kosztem sytuacji gospodarczej pozostałych. Nie oznacza to, że między wspólnikami nie ma konfliktu interesów. Ich pozycja w spółce jest wypadkową własnych uprawnień i wpływów oraz wpływów i uprawnień innych wspólników.

III. Wady oświadczeń woli składanych w aktach głosowania w spółkach handlowych

Nb 9

1. Specyfika stosunków prawnych spółek handlowych jest powoływana często jako podstawa rozstrzygnięć dotyczących podstawowych instytucji prawa cywilnego. W pewnych sytuacjach wydaje się jednak, że zastosowanie art. 2 zd. 2 KSH jest nadużywane tam, gdzie nie trzeba odwoływać się do tego przepisu. Jako przykład takiej sytuacji można wskazać rozważania dotyczące zastosowania przepisów o wadach oświadczeń woli do aktów głosowania w spółkach handlowych. Twierdzi się m.in., że KSH przewiduje specjalną regulację dotyczącą zaskarżania uchwał, będącą lex specialis w stosunku do przepisów KC o wadach oświadczeń woli oraz że uznanie dopuszczalności podważania ważności oddanych głosów stałoby, choćby pośrednio, w sprzeczności ze szczególnymi przesłankami zaskarżania uchwał, takimi jak np. zgłoszenie sprzeciwu. Przyjmuje się także, że możliwość powołania się przez wspólnika na wady oświadczenia woli (głosu) byłaby nie do pogodzenia z zasadą pewności obrotu prawnego i stabilności uchwały (zob. P. Antoszek, Cywilnoprawny, s. 237; tenże, Dopuszczalność, s. 32). Rozumowanie to budzi wątpliwości. Zasada pewności obrotu nie dotyczy wyłącznie prawa spółek. Jest ona równie istotna m.in. na gruncie obrotu nieruchomościami czy obrotu instrumentami finansowymi. Nie ma aksjologicznego uzasadnienia dla wykluczenia zastosowania przepisów o wadach oświadczeń woli w prawie spółek przy jednoczesnym zastosowaniu ich w obrocie nieruchomościami oraz w czynnościach dotyczących rynku kapitałowego. Wartość, jaką jest ochrona obrotu została uwzględniona w konstrukcji przepisów o wadach oświadczeń woli. Nie jest to jednak wartość jedyna. Kodeks cywilny, konstruując przesłanki wadliwości oświadczenia woli uwzględnia także takie elementy jak wolność i integralność jednostki oraz uczciwość działania uczestników obrotu. Na gruncie przepisów o błędzie KC nie pozwala na podważenie wadliwej czynności w stosunku do osób, które o błędzie nie wiedziały i nie mogły się o nim z łatwością dowiedzieć ani też błędu nie wywołały. Zasada ta nie znajduje zastosowania jedynie w odniesieniu do czynności nieodpłatnych, co w tym wypadku należy utożsamiać z czynnościami causa donandi, czyli czynnościami, w których druga strona uzyskuje nieodpłatnie korzyści (por. Z. Radwański, [w:] Z. Radwański (red.), System Prawa Prywatnego, t. 2, s. 402). Jest to mechanizm, który w satysfakcjonujący sposób pozwala na rozwiązanie problemów wadliwości aktu głosowania na gruncie stosunku spółki handlowej. Nie każde np. oddanie głosu pod wpływem błędu uzasadnia możliwość uchylenia się złożonego oświadczenia. Aktu głosowania nie można traktować jako czynności nieodpłatnej. Jest on elementem zbiorowego oświadczenia woli jaką jest uchwała (por. S. Sołtysiński, [w:] S. Sołtysiński (red.), System Prawa Prywatnego, t. 17B, s. 590 i cytowana tam literatura). Jest jednocześnie elementem szerszej wielostronnej relacji prawnej jaką jest stosunek spółki handlowej. Jego kwalifikacja jako czynności nieodpłatnej nie ma w tym kontekście sensu. Niektóre uchwały są oświadczeniami skierowanymi do osób trzecich. Tak jest np. w przypadku uchwały walnego zgromadzenia o powołaniu członków rady nadzorczej. Są to nie tylko oświadczenia kształtujące stosunek korporacyjny, ale także oświadczenia wpływające na sferę praw określonej osoby fizycznej (por. M. Spyra, [w:] S. Włodyka (red.), System Prawa Handlowego, t. 2B, s. 406). W takim wypadku wspólnik nie może uchylić się od aktu głosowania, jeżeli adresat uchwały nie wie lub nie mógł się z łatwością dowiedzieć o błędzie ani takiego błędu nie wywołał. W odniesieniu do uchwał podejmowanych w ramach autonomii zgromadzenia (np. uchwała o zarządzeniu przerwy w obradach) można przyjąć, że adresatem aktu głosowania są uczestnicy zgromadzenia. Ze względu na zbiorowy charakter adresata do powołania się na błąd nie wystarczy spełnienie przesłanek z art. 84 KC w stosunku do jednego z uczestników. Odpowiednie zastosowanie przepisów KC (art. 2 KSH) pozwala przyjąć, że przesłanki te powinny zostać spełnione przynajmniej w stosunku do większości adresatów. Kodeks cywilny daje instrumenty dla rozstrzygnięcia problemu równowagi interesów, a jedyne istotne modyfikacje w stosunku do art. 84 KC wynikają z wielostronnego charakteru stosunku spółki (por. co do ochrony pewności obrotu Z. Radwański, [w:] Z. Radwański (red.), System Prawa Prywatnego, t. 2, s. 398). W odniesieniu do przymusu i groźby art. 87 KC przedkłada godność i integralność osoby nad subiektywne przekonanie adresatów oświadczenia o jego niewadliwości. Jest to rozwiązane zgodne z konstytucyjną hierarchią wartości i nie ma powodów, aby czynić w tym zakresie wyłom w prawie spółek. Należy jednak zwrócić uwagę, że nieważność głosu nie podważa automatycznie podjętej w głosowaniu uchwały. Istotne jest to, czy nieważność głosu wpływa wymaganą większość i spełnienie ewentualnego wymogu kworum.

IV. Ochrona konsumenta

Nb 10

1. Zakres zastosowania prawa spółek handlowych oraz prawa ochrony konsumenta w pewnej części pokrywają się. Niekiedy wspólnik spółki handlowej jest konsumentem. Definicja z art. 22¹ KC ma walor ogólny dla całego prawa prywatnego. Każda osoba fizyczna dokonująca czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową jest konsumentem, jeżeli drugą stroną czynności prawnej jest przedsiębiorca (por. np. M. Pecyna, [w:] M. Olczyk, M. Pecyna, Komentarz, teza 4). Konsumentem może być także osoba fizyczna przystępująca do umowy spółki handlowej (zob. M. Skory, Czy w prawie, s. 195–196). Prawdopodobieństwo konsumenckiego charakteru uczestnictwa jest różne w różnych typach spółek. Stosunkowo często można przyjąć taką kwalifikację w odniesieniu do akcjonariuszy, dla których uczestnictwo w spółce jest z reguły rodzajem pasywnej inwestycji niezwiązanej z ich działalnością gospodarczą lub zawodową. Kapitał akcjonariuszy jest powierzany w takim wypadku spółce i zarządzającym nim profesjonalnie członkom zarządu. Nie ma przy tym znaczenia, czy udział akcjonariusza w spółce ma charakter mniejszościowy czy kontrolny. Dla kwalifikacji akcjonariusza jako konsumenta rozstrzygające jest, czy inwestowanie przez niego kapitału w spółki ma charakter działalności gospodarczej lub zawodowej. Podobnie kwalifikować należy uczestnictwo w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością oraz inwestycje w akcje emitowane przez spółki komandytowo-akcyjne. Aktywny charakter uczestnictwa w spółce partnerskiej, które musi wiązać się z wykonywaniem w spółce wolnego zawodu, wyklucza możliwość kwalifikacji działania w charakterze partnera jako czynności konsumenckiej. W odniesieniu do innych spółek osobowych sytuacja jest zróżnicowana. W typowej sytuacji konsumentem może być komandytariusz, którego uczestnictwo w spółce ma charakter bierny. Także wspólnicy spółki jawnej i komplementariusze mogą być konsumentami, jeżeli nie prowadzą spraw spółki i jej nie reprezentują. Osobiste zaangażowanie w prowadzenie spraw spółki i reprezentację połączone z udziałem w zysku z operacji gospodarczych spółki przesądza o zawodowym charakterze zaangażowania, a w związku z tym wyklucza możliwość powoływania się na status konsumenta w spółce.

Art. 3. [Umowa spółki handlowej]

Przez umowę spółki handlowej wspólnicy albo akcjonariusze zobowiązują się dążyć do osiągnięcia wspólnego celu przez wniesienie wkładów oraz, jeżeli umowa albo statut spółki tak stanowi, przez współdziałanie w inny określony sposób.

Spis treści

Nb

I.

Pojęcie spółki. Wkłady

1

II.

Wykładnia

2

III.

Wady oświadczeń woli

3

IV.

Przedkontraktowe obowiązki informacyjne

4

V.

Postanowienia umowy jako klauzule narzucone

5

I. Pojęcie spółki. Wkłady

Nb 1

1. Konstytutywnymi elementami dla spółki handlowej są:

1) ukonstytuowanie nowego podmiotu,

2) wskazanie jego celu,

3) wskazanie uczestników lub uczestnika spółki (wspólnika/partnera/akcjonariusza),

4) określenie wkładów oraz ewentualnie innego sposobu przyczyniania się uczestnika do realizacji celu spółki.

Komentowany przepis wskazuje na cechy spółek handlowych. Nie można ich jednak traktować jako essentialia negotii spółki handlowej. Są to cechy wspólne dla stosunków spółek handlowych oraz innych stosunków prawnych jednostek organizacyjnych takich jak m.in. europejskie zgrupowania interesów gospodarczych, spółdzielnie itd. Artykuł 3 KSH wskazuje na cechy wspólne spółek handlowych. Kwalifikacja poszczególnej jednostki organizacyjnej jako spółki handlowej jest jednak przede wszystkim zabiegiem normatywnym. Cechy wskazane w komentowanym przepisie pełnią rolę essentialium negotii dla poszczególnych typów spółek łącznie z cechami wskazanymi w przepisach KSH definiujących poszczególne spółki (art. 86 § 1, art. 102 i 125 KSH).

II. Wykładnia

Nb 2

1. Zasady wykładni umowy spółki handlowej muszą uwzględniać jej wielostronny charakter a także stopień w jakim jest ona otwarta dla nowych uczestników. Zgodny zamiar i intencje osób pierwotnie przystępujących do spółki nie mogą być nadrzędną zasadą wykładni umowy w sytuacji, w której jej postanowienia wiążą także kolejnych wspólników nabywających udziały swoich poprzedników lub obejmujących nowe udziały w spółce. W spółkach, których konstrukcja umożliwia zmiany składu podmiotowego należy dążyć do obiektywizacji wykładni umowy. Postanowieniom umowy należy przypisywać znaczenie jakie nadałby im przeciętny uczestnik obrotu (spółki). Wymagania w odniesieniu do modelu typowego uczestnika spółki należy konstruować w odniesieniu do poszczególnych typów spółek handlowych. W odniesieniu do spółek emitujących akcje, w których uczestnictwo ma charakter przede wszystkim inwestycji, z reguły o biernym charakterze, nie ma podstaw, aby wymagać od akcjonariusza szczególnej znajomości specyfiki spółki oraz kontekstu związanego z ustaleniem treści jej statutu (zob. B. Grunewald, Gesellschaftsrecht, s. 340). Można natomiast oczekiwać świadomego podjęcia decyzji o zainwestowaniu w spółkę. Uzasadnione jest stąd wymaganie pewnej znajomości branży, w której działa oraz przyjętych w tej branży zwyczajów. W tym kontekście można odczytywać sformułowany w literaturze pogląd, zgodnie z którym statut spółki akcyjnej należy interpretować zgodnie z zasadami wykładni ustaw (zob. M. Romanowski, [w:] A. Szajkowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16, s. 104). Regułę zobiektywizowanej wykładni można odnieść do spółek z ograniczoną odpowiedzialnością oraz spółek komandytowych (zob. H. von German, [w:] V. Röhricht, F. Graf von Westphalen (red.), Handelsgesetzbuch, s. 1368; B. Grunewald, [w:] K. Schmidt (red.), Münchener, t. 3, s. 15 i 40–42; M. Hachenburg, P. Ulmer, Gesetz, s. 309). Wprawdzie są to spółki w mniejszym stopniu otwarte na pozyskiwanie nowych wspólników niż spółki emitujące akcje, jednak charakter uczestnictwa wspólnika spółki z o.o. i komandytariusza odwołuje się także do modelu biernego dostarczyciela kapitału, a nie zarządcy spółki. Znacznie więcej racji dla subiektywizacji wykładni istnieje w odniesieniu do spółek jawnych i partnerskich. Co do zasady, zamknięty charakter składu personalnego tych spółek, a także aktywny charakter uczestnictwa wspólnika/partnera w działalności spółki uzasadniają odwołanie się do specyficznego kontekstu powstania spółki, treści rokowań poprzedzających redakcje umowy spółki, wspólnego zamiaru wspólników itd. (zob. P. Jabornegg, [w:] P. Jabornegg (red.), HGB, s. 672). Zakwalifikowanie spółki do określonego typu nie jest oczywiście ostatecznym kryterium zasad wykładni. Istotne znaczenie ma także ukształtowanie spółki w ramach przysługującej wspólnikom autonomii. Stopień obiektywizacji wykładni w różnych spółkach tego samego typu zależy m.in. od stopnia otwarcia spółki dla nowych wspólników (zob. B. Grunewald, Gesellschaftsrecht, s. 340; B. Haar, Die Personengesellschaften, s. 309).

III. Wady oświadczeń woli

Nb 3

1. Umowa spółki handlowej jest czynnością prawną, do której znajdują zastosowanie przepisy KC o wadach oświadczeń woli (zob. art. 82–88 KC; D. Nowak, Wadliwa, s. 171–183). Zastosowanie tych przepisów wymaga jednak modyfikacji ze względu na wielostronny charakter umowy spółki handlowej oraz szczególne przepisy o nieważności umowy spółki. Wielostronny charakter umowy musi być uwzględniony przy ocenie takich wad jak pozorność czy błąd. O pozorności oświadczenia wspólnika można mówić wtedy, gdy brak zamiaru co do kreowania skutków prawnych związanych ze złożonym oświadczeniem został uzgodniony miedzy wszystkimi stronami czynności (zob. M. Tarska, Spółka, s. 126 i n.; D. Nowak, Wadliwa, s. 173, a także z pewnymi zastrzeżeniami S. Włodyka, [w:] S. Włodyka (red.), System Prawa Handlowego, t. 2A, s. 88). Jeżeli zamiar niewywoływania skutków prawnych został uzgodniony wyłącznie między niektórymi wspólnikami, to porozumienie to ma walor jedynie reservationis mentalis i nie wpływa na wadliwość umowy spółki. W odniesieniu do przepisów o błędzie w orzecznictwie wskazuje się, że w stosunku o charakterze wielostronnym przesłanki z art. 84 KC winny być spełnione w odniesieniu do wszystkich adresatów oświadczenia (por. np. wyr. WSA w Gliwicach z 25.9.2009 r., III SA/Gl 632/09, Legalis). Skutki wad oświadczenia woli są modyfikowane regulacją nieważności spółki. Wadliwość oświadczenia o przystąpieniu do spółki kapitałowej nie powoduje nieważności zarejestrowanej spółki (art. 21 KSH). Podobnie należy potraktować kwestię wpływu wadliwości oświadczeń wspólników spółki osobowej na byt zarejestrowanej już spółki (por. komentarz do art. 8).

IV. Przedkontraktowe obowiązki informacyjne

Nb 4

1. Wspólnota celu gospodarczego, będąca jednym z podstawowych elementów stosunku spółki handlowej, uzasadnia szczególne potraktowania przedkontraktowych stosunków informacyjnych. Wspólnicy spółki powinni ujawnić wszystkie podstawowe ryzyka związane ze swoim uczestnictwem w spółce, a także znane im okoliczności wpływające na szanse podejmowanego przedsięwzięcia gospodarczego. Zasada ta nie dotyczy jednak spółek, w których element osobowy odgrywa role marginalną, wspólnicy są przede wszystkim biernymi dostarczycielami kapitału. Obowiązek ten w większym stopniu dotyczy wspólnika, który będzie wywierał decydujący wpływ na działalność spółki niż wspólników mniejszościowych.

V. Postanowienia umowy jako klauzule narzucone

Nb 5

1. Umowa spółki handlowej może powstać w procesie rokowań. Nie jest jednak wykluczone, że postanowienia umowy spółki będą miały charakter klauzul narzuconych tj. klauzul, które nie są przedmiotem indywidualnych uzgodnień dla strony przystępującej do umowy. Jest to sytuacja typowa np. dla spółek kapitałowych przyjmujących nowych wspólników w trybie podwyższenia kapitału zakładowego. W świetle możliwości kwalifikacji wspólnika jako konsumenta (por. komentarz do art. 2, Nb 10) rodzi to pytanie o możliwość zastosowania do umowy spółki/statutu art. 385–385³ KC. Pozytywna odpowiedź na to pytanie rodzi poważne konsekwencje m.in. w zakresie skuteczności klauzuli o zapisie na sąd polubowny (por. M. Skory, Czy w prawie, s. 196–197). Kodeks cywilny nie ogranicza zakresu zastosowania tych przepisów. Są one jednak implementacją dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5.4.1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.Urz. WE L 95 z 21.4.1993 r., s. 29 ze zm.), która w 10 motywie wyraźnie wyklucza zastosowanie reguł dotyczących klauzul abuzywnych do umów spółek kapitałowych i osobowych. Skłania to do zawężającej wykładni zakresu zastosowania art. 385–385³ KC.

Art. 4. [Słowniczek]

§ 1.² Użyte w ustawie określenia oznaczają:

1) spółka osobowa – spółkę jawną, spółkę partnerską, spółkę komandytową i spółkę komandytowo-akcyjną,

2) spółka kapitałowa – spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością i spółkę akcyjną,

3) spółka jednoosobowa – spółkę kapitałową, której wszystkie udziały albo akcje należą do jednego wspólnika albo akcjonariusza,

4) spółka dominująca – spółkę handlową w przypadku, gdy:

 a) dysponuje bezpośrednio lub pośrednio większością głosów na zgromadzeniu wspólników albo na walnym zgromadzeniu, także jako zastawnik albo użytkownik, bądź w zarządzie innej spółki kapitałowej (spółki zależnej), także na podstawie porozumień z innymi osobami, lub

 b) jest uprawniona do powoływania lub odwoływania większości członków zarządu innej spółki kapitałowej (spółki zależnej) albo spółdzielni (spółdzielni zależnej),także na podstawie porozumień z innymi osobami, lub

 c) jest uprawniona do powoływania lub odwoływania większości członków rady nadzorczej innej spółki kapitałowej (spółki zależnej) albo spółdzielni (spółdzielni zależnej), także na podstawie porozumień z innymi osobami, lub

 d) członkowie jej zarządu stanowią więcej niż połowę członków zarządu innej spółki kapitałowej (spółki zależnej) albo spółdzielni (spółdzielni zależnej), lub

 e) dysponuje bezpośrednio lub pośrednio większością głosów w spółce osobowej zależnej albo na walnym zgromadzeniu spółdzielni zależnej, także na podstawie porozumień z innymi osobami, lub

 f) wywiera decydujący wpływ na działalność spółki kapitałowej zależnej albo spółdzielni zależnej, w szczególności na podstawie umów określonych w art. 7,

5) spółka powiązana – spółkę kapitałową, w której inna spółka handlowa albo spółdzielnia dysponuje bezpośrednio lub pośrednio co najmniej 20% głosów na zgromadzeniu wspólników albo na walnym zgromadzeniu, także jako zastawnik lub użytkownik, albo na podstawie porozumień z innymi osobami lub która posiada bezpośrednio co najmniej 20% udziałów albo akcji w innej spółce kapitałowej,

6) spółka publiczna – spółkę w rozumieniu przepisów o ofercie publicznej i warunkach wprowadzania instrumentów finansowych do zorganizowanego systemu obrotu oraz o spółkach publicznych,

7) instytucja finansowa – bank, fundusz inwestycyjny, towarzystwo funduszy inwestycyjnych lub powierniczych, narodowy fundusz inwestycyjny, zakład ubezpieczeń, zakład reasekuracji, fundusz powierniczy, towarzystwo emerytalne, fundusz emerytalny lub dom maklerski, mające siedzibę w Rzeczypospolitej Polskiej albo w państwie należącym do Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD),

8) rejestr – rejestr przedsiębiorców,

9) głosy – głosy "za", "przeciw" lub "wstrzymujące się" oddane podczas głosowania w sposób zgodny z ustawą, umową albo statutem spółki,

10) bezwzględna większość głosów – więcej niż połowę głosów oddanych,

11) sprawozdanie finansowe – sprawozdania finansowe w rozumieniu przepisów o rachunkowości.

§ 2. Ilekroć w ustawie mowa jest o "umowie spółki", należy przez to rozumieć także akt założycielski sporządzony przez jedynego wspólnika albo akcjonariusza spółki kapitałowej.

§ 3.³ W przypadku gdy dwie spółki handlowe dysponują wzajemnie większością głosów obliczoną zgodnie z § 1 pkt 4 lit. a), za spółkę dominującą uważa się spółkę handlową, która posiada większy procent głosów na zgromadzeniu wspólników albo walnym zgromadzeniu drugiej spółki (spółki zależnej). W przypadku gdy każda ze spółek handlowych posiada równy procent głosów na zgromadzeniu wspólników albo walnym zgromadzeniu drugiej spółki, za spółkę dominującą uważa się tę spółkę, która wywiera wpływ na spółkę zależną także na podstawie powiązania przewidzianego w § 1 pkt 4 lit. b)–f).

§ 4.³ W przypadku gdy stosując kryteria przewidziane w § 3, nie można ustalić stosunku dominacji i zależności między dwiema spółkami handlowymi, za spółkę dominującą uważa się tę spółkę handlową, która może wywierać wpływ na inną spółkę na podstawie większej liczby powiązań, o których mowa w § 1 pkt 4 lit. b)–f).

§ 5.³ W przypadku niemożności ustalenia na podstawie § 3 i 4, która ze spółek jest spółką dominującą, obie spółki są spółkami wzajemnie dominującymi i zależnymi.

Nb 1

1. Artykuł 4 KSH zawiera tzw. słowniczek, na który składają się definicje poszczególnych pojęć sformułowane na potrzeby regulacji KSH. Rozwiązanie takie stanowi novum w stosunku do regulacji KH, który nie zawierał wyodrębnionych definicji pojęć, którymi się posługiwał.

Nb 2

2. Przepis art. 4 § 1 pkt 1 i 2 KSH statuuje zasadę numerus clausus spółek handlowych. Zgodnie z postanowieniem art. 4 § 1 pkt 1 KSH spółkami osobowymi są wyłącznie spółka jawna, spółka partnerska, spółka komandytowa oraz spółka komandytowo-akcyjna. Spółkami kapitałowymi są natomiast – o czym mowa w art. 4 § 1 pkt 2 KSH – spółka z ograniczoną odpowiedzialnością oraz spółka akcyjna.

Nb 3

3. Spółką jednoosobową może być tylko i wyłącznie spółka kapitałowa. Spółka może uzyskać status jednoosobowej już w chwili zawiązania lub też w trakcie funkcjonowania. W tym pierwszym przypadku ustawa wprowadza pewne ograniczenia odnośnie do tworzenia jednoosobowych spółek kapitałowych, stanowiąc w art. 151 § 2 KSH – w odniesieniu do spółki z o.o. – iż jednoosobowa spółka z o.o. nie może zostać zawiązana wyłącznie przez inną jednoosobową spółkę z o.o. W stosunku do spółki akcyjnej tożsamą regulację zawiera art. 301 § 1 KSH. Podkreślić należy, że ograniczenia te dotyczą tylko i wyłącznie etapu zawiązywania spółki. Brak jest zatem przeszkód, aby jednoosobowa spółka z o.o. została jedynym wspólnikiem innej spółki z o.o. lub spółki akcyjnej w drodze nabycia wszystkich udziałów lub akcji w ich kapitale zakładowym.

Nb 4

4. Regulacja art. 4 § 1 pkt 4 KSH zawiera określenie relacji dominacji pomiędzy spółkami handlowymi. Spółka handlowa jest dominująca w stosunku do innej spółki handlowej w następujących przypadkach:

1) dysponuje większością głosów na zgromadzeniu wspólników lub walnym zgromadzeniu, bądź w zarządzie innej spółki kapitałowej. Obliczając ilość głosów przysługujących spółce dominującej, uwzględnia się nie tylko głosy przysługujące jej bezpośrednio, ale także pośrednio, co oznacza, że należy doliczyć także głosy przysługujące podmiotowi pozostającemu w stosunku zależności ze spółką, której liczba głosów podlega ustaleniu, a także głosy, którymi spółka dysponuje na podstawie porozumień z innymi osobami. Do puli głosów przysługujących spółce dolicza się także głosy, którymi dysponuje jako zastawnik lub użytkownik. Regulacja art. 4 § 1 pkt 4 lit. a KSH nie precyzuje, czy przez pojęcie większości głosów należy rozumieć większość bezwzględną głosów obliczaną na zasadzie art. 4 § 1 pkt 9 i 10 KSH, czy też większość zwykłą rozumianą jako przewaga głosów „za” nad głosami „przeciw”, bez uwzględnienia głosów „wstrzymujących się”. Niemniej wydaje się, że przy ustalaniu istnienia stosunku dominacji w oparciu o omawiany przepis przez pojęcie większości należy rozumieć większość 50% + 1 wszystkich głosów w spółce. Oznacza to bowiem, że – niezależnie od sposobu głosowania pozostałych wspólników – głosy spółki dominującej stanowić będą większość, zarówno bezwzględną, jak i względną. W konsekwencji spółka dominująca uzyskuje w takiej sytuacji decydujący wpływ zarówno na sam fakt podjęcia uchwały przez zgromadzenie wspólników lub walne zgromadzenie spółki zależnej, jak i też jej treść. Konkluzja ta nie dotyczy jednak głosowań w sprawach, w których ustawa wymaga dla podjęcia uchwały większości kwalifikowanej, właściwej w szczególności dla zmiany umowy albo statutu spółki. Możliwość wyłącznego wpływu na treść czy to umowy, czy to statutu spółki kapitałowej nie jest zatem kryterium przyjęcia stosunku dominacji;

2) spółka handlowa jest uprawniona do powoływania i odwoływania większości członków zarządu lub rady nadzorczej innej spółki kapitałowej albo spółdzielni, także na podstawie porozumień z innymi osobami; źródłem tego uprawnienia może być fakt dysponowania przez spółkę dominującą niezbędną większością głosów w organie powołującym bądź to zarząd, bądź też radę nadzorczą lub też posiadanie szczególnych uprawnień związanych z udziałem lub akcją. W przypadku spółki z o.o. podstawę przyznania wspólnikowi uprawnienia tego rodzaju stanowi art. 159 KSH. Natomiast w przypadku spółki akcyjnej o możliwości ustanowienia na rzecz akcjonariusza osobistego uprawnienia polegającego na prawie powoływania lub odwoływania członków zarządu lub rady nadzorczej przesądza regulacja art. 354 § 1 KSH.
W przypadku kiedy organem powołującym organ jest zgromadzenie wspólników albo walne zgromadzenie, uprawnienie spółki dominującej istnieje w sytuacji, w której dysponuje ona takimi większościami głosów, które umożliwiają wybór poszczególnych członków organów. Jeśli natomiast wyboru zarządu w spółce akcyjnej lub spółce z o.o. – na zasadzie art. 201 § 4 albo art. 368 § 4 KSH – dokonuje rada nadzorcza, to możliwa jest sytuacja, w której o statusie spółki dominującej decyduje nie większość głosów na walnym zgromadzeniu, lecz fakt istnienia po stronie tejże spółki uprawnienia do powoływania takiej liczby członków rady nadzorczej, która umożliwia podjęcie uchwały o wyborze w skład zarządu osób wskazanych przez spółkę dominującą;

3) członkowie zarządu spółki dominującej stanowią więcej niż połowę członków zarządu innej spółki kapitałowej albo spółdzielni;

4) spółka handlowa dysponuje bezpośrednio lub pośrednio większością głosów w osobowej spółce handlowej albo na walnym zgromadzeniu spółdzielni zależnej, także na podstawie porozumień z innymi osobami. W przypadku spółki osobowej ten rodzaj dominacji możliwy jest w przypadku, gdy spółka dominująca uczestniczy w spółce osobowej wraz ze swoją spółką lub spółkami zależnymi, wspólnie z którymi stanowi większość wspólników. Możliwa jest także sytuacja, w której spółka uzyskuje upoważnienie od innego wspólnika (wspólników) do wykonywania w jego imieniu uprawnień wynikających z udziału w spółce osobowej. Jeśli w ten sposób zyskuje większość głosów liczoną w stosunku do wszystkich wspólników, to powstaje stosunek dominacji;

5) ustawa nie precyzuje pojęcia wywierania decydującego wpływu na działalność spółki kapitałowej zależnej albo spółdzielni zależnej, zawierając jedynie wskazanie, że w szczególności przypadkiem wywierania wpływu o takim charakterze jest sytuacja zawarcia umowy o treści wskazanej w art. 7 KSH. Oznacza to, iż katalog przypadków, które będzie można kwalifikować jako spełniające przesłanki art. 4 § 1 pkt 4 lit. f KSH, jest otwarty, co uniemożliwia ograniczanie tychże przypadków do tych wskazanych w art. 4 § 1 pkt 4 lit. a–e KSH. Niemniej jednak ocena, czy zawarcie umowy skutkuje uzyskaniem decydującego wpływu na działalność innej spółki, winna być dokonywana zwężająco. W szczególności umowa taka winna prowadzić do budowy zinstytucjonalizowanej formy zależności spółki zależnej od dominującej, wyrażającej się budową struktur pomiędzy tymi spółkami.

Nb 5

5. Przy ustalaniu istnienia po stronie spółki dominującej większości głosów, o której mowa w art. 4 § 1 pkt 4 lit. a–c oraz lit. e KSH, bierze się pod uwagę także głosy, którymi spółka dysponuje na podstawie porozumień z innymi osobami. Zwrócić jednak należy uwagę, że o możliwości przyjęcia, iż dysponowanie głosami na podstawie porozumienia z innymi osobami może być uznane za skutkujące powstaniem stosunku dominacji, można mówić tylko wtedy, kiedy powstanie stanu dominacji jest celem takiego porozumienia. Możliwe bowiem jest zawarcie umowy o sposób głosowania, której celem jest zabezpieczenie interesów jednej ze stron, zaangażowanej ekonomicznie w określone przedsięwzięcie. W takim przypadku spółka zawiera umowę regulującą sposób głosowania po to, aby chronić swój interes. Celem nie jest więc wywieranie wpływu na działalność spółki, w kapitale zakładowym której uczestniczy strona takiego porozumienia.
Porozumienie, o którym mowa w komentowanym przepisie, może także przybrać postać zobowiązania zawierających je podmiotów do wspólnego głosowania na zgromadzeniu wspólników albo walnym zgromadzeniu, którego celem jest wspólne przejęcie kontroli nad spółką.

Nb 6

6. Artykuł 4 § 1 pkt 4 KSH zawiera definicje stosunku dominacji na potrzeby KSH. Aktami prawnymi, które także regulują pojęcie stosunku dominacji i zależności na własne potrzeby, są: ustawa z 15.2.1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr. 74, poz. 397 ze zm.), ustawa z 16.2.2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz.U. Nr. 50, poz. 331 ze zm.) czy też ustawa z 29.9.1994 r. o rachunkowości (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr. 152, poz. 1223 ze zm.).

Nb 7

7. Przepis art. 4 § 1 pkt 5 KSH zawiera definicję spółki powiązanej. O istnieniu tej formy zależności decyduje spełnienie kryterium formalnego, jakim jest dysponowanie przez spółkę handlową albo spółdzielnię co najmniej 20% głosów na zgromadzeniu wspólników albo walnym zgromadzeniu innej spółki handlowej lub posiadanie przez tę spółkę lub spółdzielnię co najmniej 20% udziałów lub akcji w kapitale zakładowym innej spółki handlowej. Do głosów spółki handlowej dolicza się także głosy i udziały (akcje) spółki od niej zależnej lub te, którymi dysponuje jako zastawnik lub użytkownik albo na podstawie porozumień z innymi osobami. Do kwestii porozumień odnieść należy uwagi zawarte w Nb 5. Przy ocenie istnienia stosunku powiązania opartego na udziale w kapitale zakładowym spółki zależnej uwzględnia się tylko i wyłącznie udziały albo akcje przysługujące bezpośrednio spółce. Bez znaczenia jest zatem w tym kontekście to, czy spółka uczestniczy w kapitale zakładowym innej spółki kapitałowej poprzez swoje spółki zależne.
Stosunek powiązania jest możliwy tylko i wyłącznie pomiędzy spółkami kapitałowymi.

Nb 8

8. Zgodnie z regulacją art. 4 pkt 20 ustawy z 29.7.2005 r. o ofercie publicznej i warunkach wprowadzania instrumentów finansowych do zorganizowanego systemu obrotu oraz o spółkach publicznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr. 185, poz. 1439 ze zm.) spółką publiczną jest taka spółka, w której co najmniej jedna akcja jest zdematerializowana w rozumieniu przepisów ustawy z 29.7.2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr. 211, poz. 1384 ze zm.). Stosownie do art. 5 ust. 1 przywołanej ustawy papiery wartościowe będące przedmiotem oferty publicznej lub dopuszczone do obrotu na rynku regulowanym lub wprowadzonego do alternatywnego systemu obrotu lub emitowane przez Skarb Państwa lub Narodowy Bank Polski nie mają formy dokumentu od chwili ich zarejestrowania na podstawie umowy, której przedmiotem jest rejestracja tych papierów wartościowych w depozycie papierów wartościowych.

Nb 9

9. Przepis art. 4 § 1 pkt 7 KSH zawiera wskazanie podmiotów, które na potrzeby regulacji KSH posiadają status instytucji finansowej. Jest to katalog zamknięty.

Nb 10

10. Pojęcie rejestru oznacza rejestr przedsiębiorców utworzony i prowadzony na zasadach określonych w ustawie z 20.8.1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (t.j. Dz.U. z 2007 r. Nr. 168, poz. 1186 ze zm.).

Nb 11

11. Regulacja art. 4 § 1 pkt 9 i 10 KSH zawiera zasadę obliczania większości podczas głosowań. W pkt 10 ustawodawca przesądza, że przy obliczaniu większości bezwzględnej należy uwzględnić także głosy „wstrzymujące się”. Oznacza to, że osiągnięcie większości następuje w sytuacji, w której głosów „za” jest więcej niż głosów „przeciw” i „wstrzymujących się”. Od większości bezwzględnej – wymaganej przez przepisy KSH np. podczas głosowań zgromadzenia wspólników (art. 245 KSH) albo walnego zgromadzenia (art. 414 KSH) – odróżnić należy większość zwykłą. Oznacza ona sytuację, w której głosów „za” jest więcej niż głosów „przeciwko”.

Nb 12

12. Stosownie do treści przepisu art. 45 ust. 2 RachU sprawozdanie finansowe składa się z bilansu, rachunku zysków i strat oraz informacji dodatkowej.
Zasadniczo sprawozdanie finansowe sporządzane jest na zakończenie roku obrotowego. Jednakże przepisy KSH wymagają także sporządzenia sprawozdania finansowego na potrzeby określonych zdarzeń gospodarczych. Dotyczy to w szczególności przekształcenia spółki, czy też połączenia spółek. Stosownie do regulacji art. 558 § 2 pkt 4 KSH do planu przekształcenia należy załączyć sprawozdanie finansowe sporządzone dla celów przekształcenia na określony dzień w miesiącu poprzedzającym przedłożenie wspólnikom planu przekształcenia.
Spółka publiczna zobowiązana jest – na mocy przepisu art. 60 OfertPublU – do przekazywania sprawozdań finansowych w ramach tzw. informacji okresowych. Ich zakres wyznacza rozporządzenie Ministra Finansów z 19.2.2009 r. w sprawie informacji bieżących i okresowych przekazanych przez emitentów papierów wartościowych oraz warunków uznawania za równoważne informacji wymaganych przepisami prawa państwa niebędącego państwem członkowskim (Dz.U. Nr. 33, poz. 259 ze zm.).

Nb 13

13. Przepis art. 4 § 2 KSH jest konsekwencją dopuszczenia przez ustawę możliwości zawiązywania jednoosobowych spółek kapitałowych. W przypadku zawiązania spółki jednoosobowej jedyny wspólnik nie zawiera umowy spółki, ale składa jednostronne oświadczenie o jej zawiązaniu. Oświadczenie to przybiera postać aktu zawiązania spółki, do którego znajdą zastosowanie te wszystkie przepisy, w których jest mowa o umowie spółki. Zwrócić należy uwagę, iż omawiany przepis zawiera pewną niekonsekwencję. Nakazuje bowiem odnoszenie do aktu założycielskiego tych wszystkich przepisów, w których jest mowa o umowie spółki, nie wspominając o statucie spółki akcyjnej. Nie może być jednak wątpliwości, że w przypadkach, w których ustawa mówi o statucie spółki akcyjnej, należy przez to rozumieć także akt założycielski jednoosobowej spółki akcyjnej. Wniosek taki wynika choćby z faktu, iż – zgodnie z omawianym przepisem – jedyny akcjonariusz spółki akcyjnej sporządza akt założycielski, a nie statut.

Nb 14

14. Regulacja art. 4 § 3 KSH zawiera normy pozwalające na ustalenie stosunku dominacji i zależności w przypadkach, w których spółki dysponują nawzajem – obliczoną z uwzględnieniem zasad określonych w art. 4 § 4 pkt 1 lit. a KSH – większością głosów na swoich zgromadzeniach wspólników albo walnych zgromadzeniach. W takim przypadku za spółkę dominującą uważa się tę spośród nich, która dysponuje większym procentem głosów na zgromadzeniu wspólników albo walnym zgromadzeniu drugiej spółki. Jeśli procent głosów przysługujących spółce jest równy z procentem głosów, jaki posiada druga spółka na zgromadzeniu wspólników albo walnym zgromadzeniu tejże spółki, o istnieniu bądź nieistnieniu stosunku dominacji rozstrzyga okoliczność wywierania wpływu na spółkę zależną, który to wpływ ustala się na podstawie powiązań określonych w § 1 pkt 4 lit. b–f KSH. W szczególności oznacza to, że spółka będzie mogła być uznana za dominującą w stosunku do spółki, która jednocześnie dysponuje równym procentem głosów w jej zgromadzeniu wspólników albo walnym zgromadzeniu, jeśli spółka jest uprawniona do powoływania większości członków organów tejże spółki.

Nb 15

15. Jeśli reguły interpretacyjne określone w art. 4 § 3 KSH nie pozwalają na ustalenie, która ze spółek jest dominująca w stosunku do drugiej spółki, zastosowanie znajduje regulacja § 4. Zgodnie z jego treścią za spółkę dominującą winna zostać uznana ta spośród spółek, która ma możliwość wywierania wpływu na drugą spółkę na podstawie większej liczby powiązań określonych w § 1 pkt 4 lit. b–f KSH. W szczególności będzie to sytuacja, w której jedna ze spółek jest uprawniona do powoływania większości członków organów drugiej spółki, a jednocześnie zarząd tej drugiej spółki składa się więcej niż w połowie z członków jej zarządu, czy też wywiera decydujący wpływ na działalność tej drugiej spółki.

Nb 16

16. Brak możliwości ustalenia stosunku dominacji w oparciu o normy art. 4 § 3 i 4 KSH skutkuje przyjęciem, że obie spółki są spółkami wzajemnie dominującymi i zależnymi.

Art. 5. [Ogłoszenia; dane do rejestru]

§ 1. Dokumenty i informacje o spółce kapitałowej oraz spółce komandytowo-akcyjnej wymagają ogłoszenia lub złożenia dokumentu lub informacji do sądu rejestrowego, z uwzględnieniem przepisów o Krajowym Rejestrze Sądowym.

§ 2. Ogłoszeniu podlegają również informacje o osiągnięciu lub utracie przez spółkę handlową pozycji dominującej w spółce akcyjnej. Statut może przewidywać, że zamiast ogłoszenia wystarczy zawiadomić wszystkich akcjonariuszy listami poleconymi.

§ 3. Wymagane przez prawo ogłoszenia pochodzące od spółki są publikowane w Monitorze Sądowym i Gospodarczym, chyba że ustawa stanowi inaczej. Umowa spółki albo statut może nałożyć obowiązek ogłoszenia również w inny sposób.

§ 4. Złożenie przez spółkę wniosku o ogłoszenie w Monitorze Sądowym i Gospodarczym o zdarzeniu podlegającym obowiązkowi publikacji zgodnie z § 2 powinno być dokonane w terminie dwóch tygodni od zajścia zdarzenia, chyba że ustawa stanowi inaczej.

Nb 1

1. Ustanowiony w art. 5 KSH obowiązek dokonywania ogłoszeń dokumentów i informacji dotyczących spółki lub złożenia dokumentu lub informacji do sądu rejestrowego dotyczy tylko spółek kapitałowych oraz spółki komandytowo-akcyjnej.

Nb 2

2. Redakcja przepisu art. 5 KSH zdaje się wskazywać, że obowiązek dokonania ogłoszenia dokumentu i informacji o spółce lub złożenia dokumentu lub informacji do sądu rejestrowego dotyczy wszelkich dokumentów i informacji związanych z działalnością spółki. Pogląd taki uznać jednak należy za zbyt daleko idący. Oznaczałby bowiem, iż spółka jest obowiązana do ujawniania także informacji z zakresu np. strategii prowadzania działalności gospodarczej, a trudno znaleźć uzasadnienie dla takiego obowiązku. Ponadto tak szerokie rozumienie nakazu ogłaszania dokumentów i informacji lub złożenia dokumentów lub informacji stałoby w sprzeczności z tymi regulacjami KSH, które reglamentują dostęp wspólników do informacji dotyczących spółki. I tak, w spółce z o.o. kwestia ta uregulowana została w art. 212 § 2 KSH, zgodnie z którym zarząd może odmówić wspólnikowi wyjaśnień oraz udostępnienia do wglądu ksiąg i dokumentów spółki, jeżeli istnieje uzasadniona obawa, że wspólnik wykorzysta je w celach sprzecznych z interesem spółki i przez to wyrządzi spółce znaczną szkodę. Natomiast regulację odnoszącą się do spółki akcyjnej zawarto w art. 428 KSH, który określa zakres i procedurę dostępu akcjonariusza do informacji dotyczących spółki. Także w tym przypadku zarząd – zgodnie z art. 428 § 2 KSH – odmawia udzielenia informacji akcjonariuszowi, jeżeli mogłoby to wyrządzić szkodę spółce, spółce z nią powiązanej albo spółce lub spółdzielni zależnej, w szczególności przez ujawnienie tajemnic technicznych, handlowych lub organizacyjnych przedsiębiorstwa.
W świetle powyższego uznać należy, że obowiązek ogłoszenia dokumentu i informacji lub złożenia dokumentu lub informacji do sądu rejestrowego powstaje w przypadkach ściśle określonych przez ustawodawcę.

Nb 3

3. Przypadki, w których powstaje obowiązek ogłoszenia informacji, zawarte są zarówno w ustawie o KRS, jak i KSH. Na gruncie KrRejSU zasadnicze znaczenie w tym przedmiocie ma art. 13 ust. 1 KrRejSU, zgodnie z którym wpisy do rejestru podlegają ogłoszeniu w Monitorze Sądowym i Gospodarczym, chyba że ustawa stanowi inaczej. Przykładem sytuacji, w której ustawa nie wymaga ogłoszenia w Monitorze Sądowym i Gospodarczym, jest regulacja art. 19a § 3 KrRejSU stanowiąca, że nie podlega ogłoszeniu wpis dokonany w wyniku rozpoznania wniosku w przedmiocie wpisu numeru identyfikacyjnego REGON lub NIP. Oznacza to, iż – co do zasady – każdy dokonany wpis podlega ogłoszeniu w Monitorze Sądowym i Gospodarczym. Zatem każda informacja o spółce zawarta we wpisie podlega ogłoszeniu.
Zaznaczyć należy, że przepisy KSH przewidują wiele przypadków, w których powinno nastąpić ogłoszenie informacji o spółce. Tytułem przykładu można wskazać regulację art. 179 § 2 KSH, zgodnie z którą spółka jest zobowiązana do ogłoszenia o zamierzonym zwrocie dopłat, czy też ciążący na spółce z o.o. – stosownie do regulacji art. 264 KSH – jak i spółce akcyjnej – na podstawie art. 456 KSH – obowiązek ogłoszenia o uchwalonym obniżeniu kapitału zakładowego.

Nb 4

4. Obowiązek złożenia dokumentu do sądu rejestrowego powstaje wówczas, gdy dokument taki może stanowić podstawę wpisu. Wniosek o wpis do rejestru powinien być złożony – stosownie do regulacji art. 22 KrRejSU – nie później niż w terminie siedmiu dni od dnia zdarzenia uzasadniającego dokonanie wpisu, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Zgodnie z art. 9 pkt 1 KrRejSU sąd rejestrowy prowadzi dla podmiotu wpisanego do rejestru odrębne akta rejestrowe obejmujące w szczególności dokumenty stanowiące podstawę wpisu.
Obowiązek złożenia dokumentu do sądu rejestrowego może mieć swe źródło zarówno w regulacji KSH, jak i przepisach KrRejSU. Tytułem przykładu wskazać należy regulację przepisu art. 167 KSH, określającego dokumenty stanowiące obligatoryjny załącznik do wniosku o wpis do rejestru spółki z o.o., czy też przepisu art. 40 KrRejSU, z którego wynika obowiązek złożenia rocznego sprawozdania finansowego i rocznego skonsolidowanego sprawozdania finansowego grupy kapitałowej, uchwały bądź postanowienia o zatwierdzeniu sprawozdania finansowego i skonsolidowanego sprawozdania grupy kapitałowej, o złożeniu których sąd rejestrowy czyni wzmiankę w dziale 3 rejestru przedsiębiorców.

Nb 5

5. Obowiązek złożenia informacji powstaje w sytuacjach ściśle określonych przepisami. Dotyczy to w szczególności zgłoszenia do rejestru likwidacji spółki z o.o. lub spółki akcyjnej. Kolejny przykład stanowić może obowiązek złożenia oświadczenia zarządu spółki z o.o. w trybie art. 237 KSH odmawiającego zwołania nadzwyczajnego zgromadzenia wspólników.

Nb 6

6. Regulacja art. 5 § 2 KSH statuuje obowiązek ogłoszenia w przedmiocie osiągnięcia lub utracie przez spółkę handlową pozycji dominującej w spółce akcyjnej (odnośnie do przypadków dominacji zob. szerzej komentarz do art. 4). W tym miejscu wskazać jedynie należy, że treść komentowanego przepisu – odmiennie od postanowień art. 4 KSH – wprost dopuszcza możliwość istnienia stosunku dominacji na linii spółka osobowa – spółka kapitałowa.
Przepis art. 5 § 4 KSH ustanawia czternastodniowy termin dla złożenia wniosku o ogłoszenie informacji o osiągnięciu lub utracie przez spółkę handlową pozycji dominującej w spółce akcyjnej liczony od dnia zajścia zdarzenia, chyba że ustawa stanowi inaczej.

Nb 7

7. Jeżeli obowiązek ogłoszenia dotyczy wpisu w KRS, to – na zasadzie art. 19 KrRejSU – jednocześnie z wnioskiem wnioskodawca winien uiścić bez wezwania, obok opłaty sądowej, także opłatę za ogłoszenie w Monitorze Sądowym i Gospodarczym. Zgodnie bowiem z treścią art. 19 § 3 KrRejSU wniosek złożony bez opłaty podlega zwrotowi. W przypadku zwrotu wniosek może zostać ponownie złożony w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia zarządzenia o jego zwrocie. W omawianym przypadku wniosek, który nie jest dotknięty brakami, wywołuje – zgodnie z art. 19 § 4 KrRejSU – skutek od daty jego pierwotnego wniesienia. Oznacza to, iż nie jest możliwa sytuacja, w której wpis podlegający ogłoszeniu nie zostanie ogłoszony w Monitorze Sądowym i Gospodarczym. Z chwilą ogłoszenia wpisu ustawodawca wiąże bowiem skutki określone w art. 15 KrRejSU. I tak, od dnia ogłoszenia treści wpisu nikt nie może zasłaniać się nieznajomością jego treści. Jednakże w odniesieniu do czynności dokonanych przed upływem szesnastego dnia od dnia ogłoszenia wpisu podmiot wpisany do rejestru nie może powoływać się na jego treść wobec osoby trzeciej, jeżeli ta udowodni, że nie mogła mieć wiedzy w tym zakresie. Zatem konsekwencją braku ogłoszenia treści wpisu w Monitorze Sądowym i Gospodarczym jest dopuszczalność powoływania się przez osoby trzecie na nieznajomość jego treści wobec zobowiązanego do ogłoszenia.
Konsekwencje braku dokonania ogłoszeń w przypadkach, w których są one nakazane przepisami KSH, winny być ustalane odrębnie dla każdego z nich. Tytułem przykładu wskazać należy, że skutkiem braku ogłoszenia o wezwaniu wierzycieli do zgłoszenia roszczeń wobec spółki w przypadku obniżenia kapitału zakładowego winna być odmowa dokonania wpisu obniżenia kapitału zakładowego przez sąd rejestrowy. Do wniosku o zmianę umowy lub statutu spółki wnioskodawca winien bowiem – na zasadzie art. 265 § 2 pkt 2 KSH oraz 458 § 2 pkt 3 KSH – załączyć dowody należytego wezwania wierzycieli. Brak załączenia dowodu ogłoszenia skutkować będzie więc odmową wpisu do rejestru zmiany umowy lub statutu spółki polegającej na obniżeniu kapitału zakładowego.
W przypadku ogłoszenia planu połączenia spółek kapitałowych, o którym mowa w art. 500 § 2 KSH, wypowiedziano pogląd, iż naruszenie już tylko samego terminu do jego dokonania – co powinno nastąpić nie później niż na miesiąc przed datą zgromadzenia wspólników lub walnego zgromadzenia, na którym ma być podjęta uchwała o połączeniu – może stanowić podstawę zarówno unieważnienia uchwały w przedmiocie połączenia spółek, jak i odmowy zarejestrowania połączenia. W doktrynie spotkać można również stanowisko odrębne, zgodnie z którym uchybienie terminowi dokonania ogłoszenia nie może stanowić samodzielnej przesłanki ani stwierdzenia nieważności uchwały łączeniowej, ani odmowy zarejestrowania połączenia spółek kapitałowych przez sąd rejestrowy.

Nb 8

8. Regulacja art. 5 § 3 KSH nakłada obowiązek dokonywania wymaganych prawem ogłoszeń dotyczących spółek w Monitorze Sądowym i Gospodarczym, chyba że ustawa stanowi inaczej. Jak to wskazano powyżej, w przypadku dokonywania ogłoszeń wpisów w rejestrze, wniosek dotyczący wpisu jest ściśle powiązany z ogłoszeniem, albowiem KrRejSU uzależnia jego merytoryczne rozpoznanie od jednoczesnego uiszczenia opłaty sądowej i opłaty za ogłoszenie w Monitorze Sądowym i Gospodarczym.
Umowa lub statut spółki mogą przewidywać obowiązek dokonywania ogłoszenia również w inny sposób, przy czym dopuszcza się wszelkie formy komunikowania się zapewniające możliwość dotarcia ogłaszanej informacji do adresatów. W szczególności zatem umowa/statut mogą przewidywać, że dokonywanie ogłoszeń pewnych informacji – poza oczywiście ogłoszeniem w Monitorze Sądowym i Gospodarczym – będzie się odbywało np. w drodze listów poleconych czy też pocztą elektroniczną. Najczęściej jednak innym sposobem ogłoszenia będzie publikacja informacji we wskazanych w umowie/statucie gazetach. Zawierając tego typu postanowienie w umowie/statucie spółki, wspólnicy winni mieć na uwadze aspekt ekonomiczny takiego rozwiązania. Koszt ogłoszeń dokonywanych w ogólnopolskiej prasie może bowiem stanowić istotną pozycję wśród kosztów działalności spółki.
Przykładem sytuacji, w której ustawa zezwala na dokonanie ogłoszenia pochodzącego od spółki w formie innej niż publikacja w Monitorze Sądowym i Gospodarczym, jest przypadek określony w art. 402³ § 1 pkt 1 KSH. Mocą wskazanej regulacji spółka publiczna dokonuje ogłoszenia o zwołaniu walnego zgromadzenia poprzez zamieszczenie ogłoszenia na swojej stronie internetowej.

Art. 6. [Spółka dominująca i zależna]

§ 1. Spółka dominująca ma obowiązek zawiadomić spółkę kapitałową zależną o powstaniu stosunku dominacji w terminie dwóch tygodni od dnia powstania tego stosunku, pod rygorem zawieszenia wykonywania prawa głosu z akcji albo udziałów spółki dominującej reprezentujących więcej niż 33% kapitału zakładowego spółki zależnej.

§ 2. Nabycie lub wykonywanie praw z akcji albo udziałów przez spółkę albo spółdzielnię zależną uważa się za nabycie albo wykonywanie praw przez spółkę dominującą.

§ 3. Uchwała zgromadzenia wspólników albo walnego zgromadzenia, powzięta z naruszeniem § 1, jest nieważna, chyba że spełnia wymogi kworum oraz większości głosów bez uwzględnienia głosów nieważnych.

§ 4. Akcjonariusz, wspólnik, członek zarządu albo rady nadzorczej spółki kapitałowej może żądać, aby spółka handlowa, która jest wspólnikiem albo akcjonariuszem w tej spółce, udzieliła informacji, czy pozostaje ona w stosunku dominacji lub zależności wobec określonej spółki handlowej albo spółdzielni będącej wspólnikiem albo akcjonariuszem w tej samej spółce kapitałowej. Uprawniony może żądać również ujawnienia liczby akcji lub głosów albo liczby udziałów lub głosów, jakie spółka handlowa posiada w spółce kapitałowej, o której mowa w zdaniu pierwszym, w tym także jako zastawnik, użytkownik lub na podstawie porozumień z innymi osobami. Żądanie udzielenia informacji oraz odpowiedzi powinny być złożone na piśmie.

§ 5.⁴ Odpowiedzi na pytania określone w § 4 należy udzielić uprawnionemu oraz właściwej spółce kapitałowej w terminie dziesięciu dni od dnia otrzymania żądania. Jeżeli żądanie udzielenia odpowiedzi doszło do adresata później niż na dwa tygodnie przed dniem, na który zwołano zgromadzenie wspólników albo walne zgromadzenie, bieg terminu do jej udzielenia rozpoczyna się w dniu następującym po dniu, w którym zakończyło się zgromadzenie wspólników albo walne zgromadzenie. Od dnia rozpoczęcia biegu terminu udzielenia odpowiedzi do dnia jej udzielenia zobowiązana spółka handlowa nie może wykonywać praw z akcji albo udziałów w spółce kapitałowej, o której mowa w § 4 zdanie pierwsze.

§ 6. Przepisy § 1, 2, 4 i 5 stosuje się odpowiednio w razie ustania stosunku zależności. Obowiązki określone w tych przepisach spoczywają na spółce, która przestała być spółką dominującą.

§ 7. Przepisy § 1–6 nie naruszają przepisów odrębnych ustaw dotyczących obowiązku zawiadomienia o nabyciu akcji, udziałów lub o uzyskaniu pozycji dominującej w spółce handlowej albo spółdzielni. W razie zbiegu przepisów, które nie mogą być stosowane łącznie, stosuje się przepisy tej ustawy, która przewiduje surowsze obowiązki lub sankcje.

Nb 1

1. Przepis art. 6 KSH nakłada na akcjonariusza obowiązek informacyjny, którego niespełnienie wiąże się z sankcją powstającą ex lege w postaci zawieszenia wykonywania prawa głosu z akcji. Powyższy obowiązek nie stanowi dobrowolnie zaciągniętego zobowiązania, lecz zbliżony jest do norm o charakterze publicznoprawnym, mających na celu ochronę interesów spółki (post. SN z 26.01.2011 r., IV CSK 284/10, Biul. SN 2011, Nr. 12, s. 9)
Artykuł 6 KSH zawiera dwie normy prawne. Pierwsza zawarta jest w art. 6 § 1–3 KSH, druga – w art. 6 § 4–6 KSH. Stosunek dominacji, o którym mowa w tych przepisach, należy ustalać z uwzględnieniem definicji określonej w art. 4 § 1 pkt 4 KSH. Chodzi tutaj zatem zarówno o powiązania kapitałowe, ustrojowe, personalne, jak i o powiązania o charakterze umownym.

Nb 2

2. Spółką zależną, o której mowa w art. 6 § 1 KSH, jest wyłącznie spółka kapitałowa. Przepis ten nie dotyczy zatem zależnych spółek osobowych, co oznacza, że zawiadomienia o powstaniu stosunku dominacji nie muszą być kierowane do tych spółek.
Problemy może budzić stosowanie art. 6 § 1–3 KSH w odniesieniu do spółki komandytowo-akcyjnej. Artykuł 126 § 1 pkt 2 KSH nakazuje bowiem odpowiednie stosowanie do spółki komandytowo-akcyjnej przepisów dotyczących spółki akcyjnej. Wydaje się jednak, że przepis ten nie powinien być stosowany do zależnej spółki komandytowo-akcyjnej. Za takim stanowiskiem przemawia lokalizacja przedmiotowej regulacji w przepisach wspólnych KSH, w których ustawodawca konsekwentnie dokonuje rozróżnienia między spółkami kapitałowymi a spółkami osobowymi, w tym spółką komandytowo-akcyjną. Ponadto warunkiem zastosowania danej regulacji ogólnej w zakresie spółek kapitałowych do spółki komandytowo-akcyjnej jest, aby odnosiła się ona do elementów kapitałowych funkcjonowania spółki akcyjnej, nie zaś do spółki kapitałowej ogólnie. Takiego charakteru nie ma natomiast art. 6 KSH.

Nb 3

3. Spółką dominującą może być każda spółka handlowa w rozumieniu art. 1 § 2 KSH oraz spółka zagraniczna odpowiadająca typologii polskich spółek handlowych, a więc stanowiąca „ekwiwalent” w obcym systemie prawnym polskiej spółki jawnej, komandytowej, partnerskiej, komandytowo-akcyjnej, z o.o. albo akcyjnej (zob. W. Popiołek, Podmiotowy, s. 10–12; zob. także post. SN z 28.4.1997 r., II CKN 133/97, OSN 1997, Nr. 10, poz. 154, z glosami aprobującymi: K. Kruczalaka, Rej. 1998, Nr. 5, s. 197 i n., M. Litwińskiej, PPH 1998, Nr. 2, s. 38 i n., A. Szumańskiego, Pr. Sp. 1998, Nr. 1, s. 69). Artykuł 6 § 1 KSH znajduje bowiem zastosowanie do spółek kapitałowych poddanych prawu polskiemu, które według kryterium tego prawa są spółkami zależnymi (zob. W. Popiołek, Podmiotowy, s. 8).

Nb 4

4. Hipoteza art. 6 § 1–3 KSH obejmuje swoim zakresem wszystkie przypadki stosunku dominacji w rozumieniu art. 4 § 1 pkt 4 KSH i nie może być odnoszona – na co mogłaby wskazywać sankcja zawieszenia wykonywania prawa głosu z części udziałów albo akcji w spółce zależnej – jedynie do dominacji opartej na dysponowaniu bezpośrednio lub pośrednio większością głosów na zgromadzeniu wspólników albo na walnym zgromadzeniu, także jako zastawnik albo użytkownik, bądź w zarządzie innej spółki kapitałowej (spółki zależnej), również na podstawie porozumień z innymi osobami (art. 4 § 1 pkt 4 lit. a KSH).

Nb 5

5. Artykuł 6 § 1 KSH nie wprowadza jakichkolwiek wymogów co do formy zawiadomienia. Może być ono zatem dokonane w każdej formie, choćby nawet w formie ustnej (zob. M. Rodzynkiewicz, Kodeks, s. 32). Zawiadomienie nie stanowi oświadczenia woli, mogą być jednak do niego w drodze analogii stosowane przepisy o oświadczeniach woli (np. art. 61 § 1 zd. 1 KC; zob. S. Sołtysiński, [w:] S. Sołtysiński, A. Szajkowski, A. Szumański, J. Szwaja, M. Tarska, Kodeks spółek handlowych, t. 1, s. 135).

Nb 6

6. Z punktu widzenia art. 6 § 1 KSH istotną treścią zawiadomienia jest jedynie informacja o powstaniu albo ustaniu (art. 6 § 6 KSH) stosunku zależności. Zawiadomienie nie musi zatem precyzować rodzaju powiązania, które wykreowało stosunek dominacji (odmiennie M. Michalski, Kontrola kapitałowa, s. 455), wskazanie tych okoliczności uznać jednak należy za pożądane i służące pełniejszej realizacji obowiązków informacyjnych dotyczących powstania lub ustania stosunku dominacji i powiązań pomiędzy udziałowcami.

Nb 7

7. Zawiadomienie o powstaniu stosunku dominacji powinno być skierowane do zarządu, prokurenta spółki zależnej albo innego uprawnionego pełnomocnika spółki. W przypadku gdy spółka zależna nie ma organu uprawnionego do jej reprezentacji, uznać należy, że zawiadomienie jest skutecznie dokonane, gdy dojdzie do spółki w taki sposób, że gdyby w spółce funkcjonował zarząd, spółka mogłaby się zapoznać z jego treścią. Jeżeli zarząd spółki zależnej jest wieloosobowy, zawiadomienie może być skierowane do któregokolwiek z członków zarządu albo prokurentów (art. 205 § 2 i art. 373 § 2 KSH).

Nb 8

8. Uregulowany w art. 6 § 1 KSH obowiązek notyfikacji nie istnieje wówczas, gdy stosunek dominacji kapitałowej wynika z umowy spółki, aktu założycielskiego albo oświadczenia o objęciu akcji (odmiennie S. Sołtysiński, [w:] S. Sołtysiński, A. Szajkowski, A. Szumański, J. Szwaja, M. Tarska, Kodeks spółek handlowych, t. 1, s. 126). Zależna spółka kapitałowa posiada bowiem informację o istniejącym stosunku dominacji kapitałowej i niecelowe jest nakładanie na podmiot dominujący obowiązku dokonania dodatkowego zawiadomienia, potwierdzającego jedynie okoliczności, o których spółka posiada już wiedzę z innych dokumentów. Analogicznie, jeżeli w późniejszym czasie spółka zależna uzyskała informację o powstaniu stosunku dominacji, np. w związku z otrzymaniem zawiadomienia na podstawie art. 187 § 1 KSH albo żądaniem dokonania wpisu w księdze akcyjnej (art. 341 § 2 KSH), w takiej sytuacji uchybienie dominującej spółki handlowej w dokonaniu odrębnej notyfikacji nie powinno rodzić negatywnych konsekwencji przewidzianych w art. 6 § 1 KSH. Cel tego przepisu został bowiem osiągnięty i nieuzasadnione byłoby nakładanie obowiązku dokonania zawiadomienia dla samej li tylko zasady (podobnie W. Popiołek, Podmiotowy, s. 4).

Nb 9

9. Jeżeli zawiadomienie z art. 6 § 1 KSH wynika ze zwiększenia zaangażowania kapitałowego w spółce z o.o., jest ono zasadniczo dokonywane z zawiadomieniem o przejściu udziału, jego części lub ułamkowej części udziału na inną osobę albo o ustanowieniu zastawu lub użytkowania udziału dokonywanym zgodnie z art. 187 § 1 KSH. Jeżeli natomiast obowiązek dokonania zawiadomienia wynika z nabycia akcji imiennych spółki akcyjnej, zawiadomienie o powstaniu stosunku dominacji jest najczęściej dokonywane łącznie z żądaniem dokonania wpisu w księdze akcyjnej o przeniesieniu akcji (art. 341 § 2 KSH).

Nb 10

10. Zawiadomienie jest złożone z chwilą, gdy doszło do spółki w taki sposób, że spółka mogła się zapoznać z jego treścią, a w przypadku przesłania zawiadomienia w postaci elektronicznej – z chwilą, gdy wprowadzono je do środka komunikacji elektronicznej w taki sposób, żeby spółka mogła zapoznać się z jego treścią (per analogiam art. 61 KC w zw. z art. 2 KSH).

Nb 11

11. Pomimo podnoszonych w doktrynie zastrzeżeń co do brzmienia art. 6 § 1 KSH w zakresie rygoru zawieszenia prawa głosu (zob. M. Rodzynkiewicz, Kodeks, s. 32) nie budzi wątpliwości, że zawieszenie wykonywania prawa głosu dotyczy akcji albo udziałów w spółce zależnej, posiadanych przez spółkę dominującą, które reprezentują więcej niż 33% kapitału zakładowego spółki zależnej.

Nb 12

12. Sankcja w postaci zawieszenia wykonywania prawa głosu z akcji spółki dominującej reprezentujących więcej niż 33% kapitału zakładowego spółki zależnej (art. 6 § 1 KSH) jest niezależna od dopełnienia lub niedopełnienia przez samą spółkę obowiązku z art. 5 § 2 i 4 KSH. Przepisy KSH w żaden bowiem sposób nie wiążą sankcji z art. 6 § 1 KSH z dokonaniem ogłoszenia w MSiG przez spółkę zależną. Powyższe stanowisko zostało potwierdzone w postanowieniu SA w Lublinie z 16.12.2009 r., w którym Sąd wprost stwierdził, że „wskazana w art. 6 § 1 KSH sankcja w postaci zawieszenia wykonywania prawa głosu z akcji spółki dominującej reprezentujących więcej niż 33% kapitału zakładowego spółki zależnej nie ma związku z dopełnieniem lub niedopełnieniem obowiązku z art. 5 § 2 i 4 KSH” (post. SA w Lublinie z 16.12.2009 r., I ACz 1046/09, niepubl.; przegl. orzecznictwa A. Pęczyk-Tofel, M. Tofel, Aktualności, 2010, Nr. 2, s. 6–7).

Nb 13

13. Przewidziany w art. 6 § 1 KSH próg 33% został odniesiony do kapitału zakładowego nie zaś do ogólnej liczby głosów w spółce zależnej. W przypadku posiadania akcji albo udziałów uprzywilejowanych spółka dominująca, w stosunku do której zastosowanie znalazła sankcja z art. 6 § 1 KSH, może zatem wykonywać więcej niż 33% głosów w spółce zależnej. Rygor zawieszenia wykonywania prawa głosu dotyczy bowiem jedynie głosów z akcji albo udziałów w spółce zależnej, które reprezentują więcej niż 33% kapitału zakładowego spółki zależnej.

Nb 14

14. Jeżeli spółka dominująca nie posiada więcej niż 33% udziałów albo akcji w kapitale zakładowym spółki zależnej (co może mieć miejsce w sytuacji, gdy stosunek dominacji wynika z innych powiązań niż o charakterze kapitałowym), to efektywnie przewidziana w art. 6 § 1 KSH sankcja w ogóle nie znajduje zastosowania. Jeżeli natomiast spółka dominująca posiada więcej niż 33% udziałów albo akcji w kapitale zakładowym spółki zależnej, przy czym część akcji albo udziałów jest uprzywilejowana w zakresie prawa głosu, akcje albo udziały uprzywilejowane powinny być w pierwszej kolejności uwzględniane w jednostkach uczestnictwa poniżej progu 33% kapitału zakładowego. Przykładowo, w przypadku gdy w spółce z o.o. jest 100 udziałów, z czego 70 udziałów jest nieuprzywilejowanych, natomiast 30 udziałów jest uprzywilejowanych w zakresie prawa głosu i uprawnia do oddania 3 głosów każdy, nabycie 60 udziałów, w tym wszystkich uprzywilejowanych, bez dokonania przewidzianego w art. 6 § 1 KSH zawiadomienia, skutkować powinno zawieszeniem wykonywania prawa głosu z 27 udziałów nieuprzywilejowanych. Nabywca powinien być zatem uprawniony do oddania 60 głosów z 30 udziałów uprzywilejowanych oraz 3 głosów z 3 udziałów nieuprzywilejowanych.

Nb 15

15. Sankcja z art. 6 § 1 KSH dotyczy jedynie zawieszenia wykonywania prawa głosu. Po dokonaniu spóźnionego zawiadomienia, następuje zatem odwieszenie wykonywania prawa głosu ze skutkiem od momentu dokonania zawiadomienia, nie zaś od dnia następującego po tym dniu (odmiennie S. Sołtysiński, [w:] S. Sołtysiński, A. Szajkowski, A. Szumański, J. Szwaja, M. Tarska, Kodeks, t. 1, 2006, s. 64). Artykuł 6 § 1 KSH mówi bowiem o „zawieszeniu” prawa głosu, nie zaś o jego utracie. W trakcie obowiązywania sankcji udziałowiec może jednak: wykonywać wszystkie inne prawa korporacyjne, w tym w szczególności może uczestniczyć w zgromadzeniu wspólników albo walnym zgromadzeniu, składać wnioski, zadawać pytania, skarżyć uchwały zgromadzenia udziałowców (odmiennie, dyskusyjnie W. Popiołek, Podmiotowy, s. 4), wykonywać prawo indywidualnej kontroli, jak również wykonywać prawo głosu z akcji albo udziałów reprezentujących nie więcej niż 33% kapitału zakładowego spółki zależnej.

Nb 16

16. Głosy oddane wbrew zakazowi z art. 6 § 1 KSH są nieważne (art. 6 § 3 in fine). Z akcji albo udziałów dotkniętych sankcją z art. 6 § 1 KSH nie może być wykonywane prawo głosu także w przypadku głosowania określonego w art. 385 § 3 i 6 KSH (art. 385 § 9 KSH), w przedmiocie istotnej zmiany przedmiotu działalności spółki akcyjnej (art. 416 § 2 KSH; odmiennie w odniesieniu do sankcji z art. 6 § 5 KSH P. Wierzbicki, Uchwała, s. 6, który wskazuje, że zawieszenie praw z akcji następuje w wyniku naruszenia obowiązków z art. 6 § 4 KSH, niebędących obowiązkami z mocy prawa, lecz na wniosek innego udziałowca, a ponadto pozbawienie akcjonariuszy możliwości wypowiedzenia się i w razie potrzeby ochrony swoich praw przy tak doniosłej kwestii naraziłoby ich na ewidentną szkodę), przymusowego wykupu (art. 418 § 1 KSH) albo odkupu (art. 418 KSH). Czym innym jest bowiem prawo głosu, w tym ilość głosów przypadająca na dany udział albo akcję, czym innym natomiast możliwość jego wykonywania z konkretnych akcji albo udziałów. Tym samym, okoliczność, że każdej akcji przysługuje jeden głos, bez jakichkolwiek ograniczeń i uprzywilejowań, nie oznacza, że prawo głosu z tych akcji może być wykonywane. Ustawa przewiduje bowiem wyłączenia (np. art. 6 § 5, art. 364 § 2 KSH) albo ograniczenia możliwości wykonywania prawa głosu (art. 6 § 1 KSH), bez względu na ilość przypadających na akcję głosów.

Nb 17

17. Określony w art. 6 § 1 KSH termin dwutygodniowy jest obliczany zgodnie z art. 112 KC w zw. z art. 2 KSH. Dzień powstania stosunku dominacji wyznacza początek biegu terminu, natomiast jego koniec następuje z upływem dnia, który nazwą odpowiada początkowemu dniowi terminu. Jeżeli koniec terminu do dokonania zawiadomienia przypada na dzień uznany ustawowo za wolny od pracy, termin upływa dnia następnego (art. 115 KC w zw. z art. 2 KSH).
Jeżeli powstanie stosunku dominacji nie jest rezultatem działania spółki dominującej, lecz wynikiem np. połączenia lub podziału spółki lub następuje w wyniku zmiany umowy albo statutu spółki, wygaśnięcia uprzywilejowania udziałów albo akcji lub zajścia innego niż czynność prawna zdarzenia prawnego (np. umorzenia części jednostek uczestnictwa), w takiej sytuacji podmiot dominujący może nie wiedzieć o powstaniu stosunku dominacji. W takiej sytuacji początek biegu dwutygodniowego terminu określonego w art. 6 § 1 KSH wyznacza moment, w którym spółka handlowa dowiedziała się o powstaniu stosunku dominacji lub też w którym przy zachowaniu należytej staranności mogłaby się dowiedzieć. Literalne stosowanie art. 6 § 1 KSH w takich przypadkach, w tym w szczególności przewidzianej w tym przepisie sankcji, byłoby bowiem nieuzasadnione i nie służyłoby realizacji celu tej regulacji.

Nb 18

18. Obowiązek dokonania zawiadomienia zgodnie z art. 6 § 1 KSH dotyczy zasadniczo wyłącznie podmiotu bezpośrednio dominującego. Podmiot pośrednio dominujący nad zależną spółką kapitałową nie musi zatem dokonywać odrębnego zawiadomienia o powstaniu stosunku pośredniej dominacji. Wyjątek w tym zakresie przewiduje art. 6 § 2 KSH, który dotyczy sytuacji, gdy w zależnej spółce kapitałowej udziałowcem jest zarówno dana spółka handlowa, jak i inna zależna od niej spółka albo spółdzielnia. W takiej sytuacji nabycie lub wykonywanie praw z akcji albo udziałów przez spółkę lub spółdzielnię zależną uważa się za nabycie albo wykonywanie praw przez spółkę dominującą. Zgodnie z art. 6 § 2 KSH akcje albo udziały posiadane w spółce zależnej przez inną spółkę albo spółdzielnię zależną od spółki dominującej mogą również być dotknięte sankcją z art. 6 § 1 KSH. Spółka dominująca wraz ze spółką zależną albo spółdzielnią zależną będą mogły zadecydować, z których jednostek uczestnictwa nie będą wykonywać prawa głosu.
Nie można zgodzić się z M. Litwińską-Werner, że jeżeli spółka zależna od spółki X nabywa akcje w spółce akcyjnej i nabycie prowadzi do powstania stosunku zależności, to spółka X ma obowiązek zawiadomienia spółki akcyjnej, pod rygorem zawieszenia wykonywania prawa głosu z akcji nabytych przez spółkę od niej zależną (zob. M. Litwińska-Werner, Kodeks, s. 160). Przyjęcie takiej wykładni art. 6 § 2 KSH oznaczałoby, że zarówno spółka zależna od spółki X, jak również sama spółka X musiałyby dokonywać zawiadomienia spółki akcyjnej o powstaniu, odpowiednio, stosunku bezpośredniej dominacji oraz pośredniej dominacji. Wywodzenie obowiązku dwukrotnego zawiadomienia nie ma uzasadnienia normatywnego, a ponadto jest niecelowe. Ratio legis art. 6 § 2 KSH nie sprowadza się bowiem do tego, aby spółka zależna uzyskała informację o podmiotach dominujących nad jej udziałowcami, a więc o podmiotach pośrednio dominujących w stosunku do niej, ale aby zobowiązać ujawnianie powiązań kapitałowych między wspólnikami albo akcjonariuszami tej samej spółki, które dopiero łącznie prowadzą do powstania stosunku dominacji. Innymi słowy, jeżeli określona spółka posiada status spółki bezpośrednio dominującej w spółce kapitałowej, to tylko ona jest zobowiązana do dokonania notyfikacji zgodnie z art. 6 § 1 KSH, obowiązek taki nie dotyczy natomiast spółki dominującej nad wspólnikiem albo akcjonariuszem dominującym w spółce kapitałowej. Jeżeli natomiast w spółce kapitałowej nie występuje podmiot bezpośrednio dominujący, zastosowanie powinien znaleźć art. 6 § 2 KSH w celu ustalenia, czy któryś z udziałowców będący spółką jest podmiotem pośrednio dominującym nad tą spółką.

Nb 19

19. W przypadku gdy w głosowaniu nad uchwałą zostały oddane także głosy z akcji albo udziałów, z których wykonywanie prawa głosu zostało zawieszone zgodnie z art. 6 § 1 KSH, uchwała zgromadzenia wspólników albo walnego zgromadzenia jest nieważna, chyba że spełnia wymogi kworum oraz większości głosów bez uwzględnienia głosów nieważnych. Pojawia się w tym kontekście pytanie, w jaki sposób powinna zostać stwierdzona nieważność uchwały – czy zastosowanie znajdzie tryb sądowego stwierdzenia nieważności uchwały określony w art. 252 i 425 KSH, czy też należy uznać, że jest to nieważność ex lege (zob. M. Poźniak-Niedzielska, Funkcjonowanie, s. 8; G. Domański, M. Goszczyk, Wybrane zagadnienia, s. 10). Wykładnia literalna art. 6 § 3 KSH prowadzi do wniosku, że jeżeli głosy oddane wbrew sankcji z art. 6 § 1 KSH przesądziły o wyniku głosowania, podjęta uchwała jest bezwzględnie (ex lege) nieważna. Ustalenie nieważności uchwały powinno nastąpić w drodze deklaratoryjnego orzeczenia sądowego wydanego na podstawie art. 189 KPC, zastosowania w tym przypadku nie powinny natomiast znajdować art. 252 albo 425 KSH (odmiennie W. Popiołek, Podmiotowy, s. 4, który wskazuje, że w przepisach KSH brak jest podstaw do odróżniania innej nieważności uchwał od tej, o której mowa jest w art. 252 i 425 KSH). Przepisy te regulują bowiem wyłącznie zaskarżanie uchwał sprzecznych z ustawą, które pozostają ważne dopóty, dopóki konstytutywnym orzeczeniem sądu nie zostanie stwierdzona ich nieważność (uchw. SN (7) z 1.3.2007 r., III CZP 94/06, OSNC 2007, Nr. 7–8, poz. 95). Artykuły 252 albo 425 KSH dotyczą zatem jedynie stwierdzenia nieważności (unieważnialności) uchwał, podczas gdy w art. 6 § 3 KSH ustawodawca wprost wskazał, że uchwała powzięta z naruszenie art. 6 § 1 KSH jest nieważna. Odmienność w brzmieniu art. 6 § 3 KSH oraz art. 252 § 1 i odpowiednio art. 425 § 1 KSH nie pozwala na uznanie, że w obu przypadkach mamy do czynienia z tożsamą sankcją, a w konsekwencji – z identyczną wadliwością uchwał. Tym samym, w przypadku naruszenia art. 6 § 1 KSH przy podejmowaniu uchwały bezcelowe jest stwierdzanie jej nieważności w drodze orzeczenia sądowego, wydanego na podstawie art. 252 albo 425 KSH.
Problemy praktyczne mogą wiązać się z określeniem wpływu nieważności uchwały na sytuację prawną osób trzecich działających w dobrej wierze. Regulujące tę problematykę art. 254 § 4 i art. 427 § 4 KSH dotyczą jedynie przypadku, gdy nieważność uchwały została stwierdzona konstytutywnym wyrokiem sądu wydanym na podstawie, odpowiednio, art. 252 § 1 i art. 425 § 1 KSH. Względy funkcjonalne przemawiają jednak za tym, aby art. 254 § 4 i art. 427 § 4 KSH per analogiam znalazły zastosowanie także w odniesieniu do uchwał nieważnych na podstawie 6 § 3 KSH. Nie ma bowiem jakichkolwiek przyczyn uzasadniających różnicowanie pozycji prawnej działających w dobrej wierze osób trzecich od tego, czy nieważność uchwały jest rezultatem oddania głosów wbrew zakazowi z art. 6 § 1 KSH, czy też wynika z naruszenia innych przepisów ustawy (zob. M. Tofel, Komentarz do postanowienia SA w Warszawie z 31.1.2011 r., I ACz 2054/10, MPH 2011, Nr. 1, s. 73–74).

Nb 20

20. Choć literalnie odczytywany art. 6 § 3 KSH odnosi się jedynie do uchwał zgromadzenia wspólników, uznać należy, że sankcja nieważności znajduje zastosowanie także w przypadku uchwał wspólników podejmowanych poza zgromadzeniem (zob. art. 227 § 2 KSH).

Nb 21

21. Sankcja określona w art. 6 § 1 KSH dotyczy wyłącznie zawieszenia wykonywania prawa głosu, nie sposób więc przyjąć, że ta część udziałów albo akcji, których to zawieszenie dotyczy, powinna być traktowana jako „nieobecna” na zgromadzeniu (odmiennie W. Popiołek, Podmiotowy, s. 4). Taka wykładnia oznaczałaby bowiem, że wbrew brzmieniu art. 6 § 1 KSH zawieszenie obejmowałoby, obok prawa głosu, także udział w kapitale zakładowym reprezentowanym na zgromadzeniu. Przepisy sankcyjne nie mogą być jednak wykładane rozszerzająco. Niezrozumiałe jest zatem wskazanie w art. 6 § 3 KSH, że głosy nieważne mogą mieć wpływ na kworum podczas podejmowania uchwały. Zgodnie bowiem z art. 241 i 408 § 1 KSH kworum ustalane jest w oparciu o liczbę, odpowiednio, udziałów albo akcji, nie zaś w oparciu o liczbę głosów. Sankcja z art. 6 § 1 KSH dotyczy natomiast wykonywania prawa głosu z akcji albo udziałów reprezentujących więcej niż 33% kapitału zakładowego spółki zależnej. Mimo zatem że udziałowiec nie może wykonywać prawa głosu z określonych akcji albo udziałów, może uczestniczyć w zgromadzeniu wspólników albo w walnym zgromadzeniu ze wszystkich posiadanych jednostek uczestnictwa. Sankcja z art. 6 § 1 KSH nie ma więc wpływu na kworum przy podejmowaniu uchwał (tak również A. Piotrowska, A. Mikuła, Wyłączenie i ograniczenie, s. 30).

Nb 22

22. Jak trafnie wskazał W. Popiołek, uregulowana w art. 6 § 3 KSH sankcja dotyczy wyłącznie uchwał powziętych, czyli takich uchwał, które uzyskały przy zachowaniu wymaganego kworum wymaganą większość głosów (zob. W. Popiołek, Podmiotowy, s. 4). Przepis ten nie wypowiada się natomiast o sytuacji, w której oddanie głosów nieważnych spowodowało, że uchwała nie została powzięta, gdyż większość, w tym także głosy nieważne, opowiedziała się przeciw uchwale. W takiej sytuacji należy od głosów oddanych przeciwko uchwale odliczyć głosy nieważne i dopiero wówczas będzie można ustalić, czy uchwała uzyskała wymaganą większość, i w konsekwencji – czy została powzięta (zob. więcej Nb 31 poniżej).

Nb 23

23. Artykuł 6 § 4 KSH wprowadza możliwość uzyskania przez akcjonariusza spółki akcyjnej, wspólnika spółki z o.o., członka zarządu albo rady nadzorczej spółki kapitałowej informacji, czy inna spółka handlowa, która jest wspólnikiem albo akcjonariuszem w tej samej spółce kapitałowej, pozostaje w stosunku dominacji lub zależności wobec określonej spółki handlowej albo spółdzielni będącej wspólnikiem albo akcjonariuszem w tej samej spółce kapitałowej. Uprawnionym do wystąpienia z żądaniem jest zatem jedynie: akcjonariusz, wspólnik, członek zarządu albo rady nadzorczej. Co ważne, art. 6 § 4 KSH pomija likwidatora oraz członka komisji rewizyjnej. Choć art. 280 i 466 KSH nakazują stosowanie do likwidatorów przepisów dotyczących członków zarządu, to ze względu na pominięcie likwidatorów w art. 6 § 4 KSH, podczas gdy ustawodawca wymienia ich obok członków zarządu w innych przepisach ogólnych (np. w art. 15 KSH), uznać należy, że osoby te nie są legitymowane do występowania z żądaniem udzielenia informacji.

Nb 24

24. Przedmiotem informacji udzielanej na podstawie art. 6 § 4 KSH są relacje między akcjonariuszami albo wspólnikami spółki kapitałowej. Adresatem żądania może być zatem każda spółka handlowa, która jest udziałowcem w tej samej spółce kapitałowej, z którą związany – jako akcjonariusz, wspólnik, członek zarządu albo rady nadzorczej – jest podmiot występujący z żądaniem. Chodzi tutaj o każdą spółkę handlową w rozumieniu art. 1 § 2 KSH, jak również o spółkę zagraniczną odpowiadającą typologii polskich spółek handlowych (tj. będącą „ekwiwalentem” którejkolwiek z polskich spółek handlowych). Artykuł 6 § 4 KSH znajduje bowiem zastosowanie do spółek kapitałowych poddanych prawu polskiemu, niezależnie do tego, czy prawo polskie jest statusem personalnym ich wspólników albo akcjonariuszy, będących adresatami żądania udzielenia odpowiedzi o powiązania kapitałowe z innymi udziałowcami w tej samej polskiej spółce kapitałowej (zob. W. Popiołek, Podmiotowy, s. 8).
Niezrozumiałe jest ograniczenie podmiotu zobowiązanego do udzielenia odpowiedzi jedynie do spółki handlowej. Możliwość uzyskania informacji o powiązaniach kapitałowych powinna bowiem dotyczyć wszelkich podmiotów, które mogą wystąpić w roli wspólnika albo akcjonariusza, w tym także osób fizycznych, stowarzyszeń czy spółdzielni (zob. M. Poźniak-Niedzielska, Funkcjonowanie, s. 7). De lege ferenda postulować zatem należy interwencję ustawodawcy w treść art. 6 § 4 KSH celem rozszerzenia zakresu adresatów żądania uregulowanego w tym przepisie.

Nb 25

25. W art. 6 § 4 KSH mowa jest o „stosunku dominacji lub zależności wobec określonej spółki handlowej albo spółdzielni”. Należy jednak mieć na uwadze, że art. 4 § 1 pkt 4 KSH definiuje jedynie spółkę dominującą, spółkę zależną oraz spółdzielnię zależną, nie zawiera natomiast definicji spółdzielni dominującej. Przyjąć należy, że przy określaniu spółdzielni dominującej należy w drodze analogii stosować art. 4 § 1 pkt 4 KSH. Spółdzielnia powinna być zatem uznawana za spółdzielnię dominującą na takich samych zasadach, jakie dotyczą spółki handlowej.

Nb 26

26. Odmiennie niż art. 6 § 1, art. 6 § 4 KSH wprowadza ograniczenie co do formy, zastrzegając, że zarówno żądanie udzielenia informacji, jak również odpowiedź spółki handlowej były dokonane w formie pisemnej. Forma pisemna zastrzeżona jest jednak jedynie ad probationem.

Nb 27

27. Ustawa z 12.12.2003 r. o zmianie ustawy – Kodeks spółek handlowych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr. 229, poz. 2276) usunęła wadę poprzedniej regulacji (zob. M. Poźniak-Niedzielska, Funkcjonowanie, s. 7; zob. także sytuację opisywaną przez A. Chłopeckiego, Obowiązki informacyjne, s. 7; R. Pabis, O potrzebie nowelizacji, s. 5), precyzując, że jeżeli żądanie udzielenia odpowiedzi doszło do adresata później niż na dwa tygodnie przed dniem, na który zwołano zgromadzenie wspólników albo walne zgromadzenie, bieg terminu do jej udzielenia rozpoczyna się w dniu następującym po dniu, w którym zakończyło się zgromadzenie wspólników albo walne zgromadzenie. W poprzednim stanie prawnym zdarzały się bowiem przypadki, gdy krótko przed zgromadzeniem albo w jego trakcie doręczano innemu udziałowcowi żądanie tylko po to, aby uzasadnić jego niedopuszczenie do udziału w zgromadzeniu.

Nb 28

28. Sankcja z art. 6 § 4 KSH nie ma charakteru definitywnego. Po udzieleniu odpowiedzi adresat zapytania odzyskuje możliwość wykonywania praw z udziałów albo akcji. Odwieszenie wszystkich praw korporacyjnych powinno następować w dniu udzielenia odpowiedzi, a nie dopiero dnia następującego po dniu udzielenia odpowiedzi (co do stosowania sankcji w okresie dziesięciu dni od dnia otrzymania zapytania zob. Nb 32 poniżej).

Nb 29

29. W przypadku uchybienia obowiązkowi udzielenia odpowiedzi na zadane w trybie art. 6 § 4 KSH pytanie, udziałowiec nie może wykonywać wszelkich praw ze wszystkich udziałów albo akcji w spółce kapitałowej. Porównując treść przedmiotowego przepisu z art. 6 § 1 KSH, należy zauważyć, że w przypadku niezawiadomienia spółki kapitałowej o powstaniu stosunku dominacji zawieszeniu ulega jedynie wykonywanie prawa głosu z akcji (udziałów) posiadanych przez spółkę dominującą, które reprezentują więcej niż 33% kapitału zakładowego spółki zależnej. Pomimo uchybienia obowiązkowi notyfikacji przewidzianemu w art. 6 § 1 KSH spółka dominująca jest natomiast nadal uprawniona do udziału w zgromadzeniu wspólników albo walnym zgromadzeniu, wykonywania prawa głosu z udziałów albo akcji reprezentujących nie więcej niż 33% kapitału zakładowego, jak również wykonywania wszelkich innych uprawnień udziałowych z jednostek uczestnictwa w spółce kapitałowej (np. prawa poboru, prawa zaskarżania uchwał). Ustawodawca nie przewidział tego rodzaju sankcji w art. 6 § 5 zd. 3 KSH, przepis ten nie wymienia bowiem konkretnego prawa lub konkretnych praw z udziałów albo akcji, które ulegają zawieszeniu w przypadku uchybienia obowiązkowi udzielenia odpowiedzi na zadane w trybie art. 6 § 4 KSH pytanie. W przypadku naruszenia obowiązku przewidzianego w art. 6 § 4 KSH sankcja jest zatem surowsza niż w razie zaniechania zawiadomienia, o którym mowa w art. 6 § 1 KSH (zob. S. Sołtysiński, [w:] S. Sołtysiński, A. Szajkowski, A. Szumański, J. Szwaja, M. Tarska, Kodeks spółek handlowych, t. 1, s. 133; R. Potrzeszcz, T. Siemiątkowski (red.), Komentarz [Spółki osobowe], s. 64; M. Poźniak-Niedzielska, Funkcjonowanie, s. 8). Ustawowy zakaz dotyczy bowiem wykonywania wszystkich praw udziałowych ze wszystkich posiadanych jednostek uczestnictwa w spółce kapitałowej (zob. S. Sołtysiński, Przepisy ogólne, s. 12; S. Sołtysiński, [w:] S. Sołtysiński, A. Szajkowski, A. Szumański, J. Szwaja, M. Tarska, Kodeks spółek handlowych, t. 1, s. 135; A. Piotrowska, A. Mikuła, Wyłączenie i ograniczenie, s. 30). Zakaz ten obejmuje więc wszystkie prawa przysługujące udziałowcowi, w tym zarówno prawa postrzegane jako uprawnienia korporacyjne (np. prawo uczestnictwa w zgromadzeniu udziałowców, prawo głosu, prawo żądania informacji od zarządu spółki, prawo zaskarżenia uchwały), jak również prawa traktowane jako uprawnienia majątkowe (np. prawo poboru, prawo do dywidendy; zob. W. Pyzioł (red.), Kodeks, s. 27). Sankcja dotyczy zatem nie tylko prawa głosu, jak ma to miejsce w sytuacji uregulowanej w art. 6 § 1 KSH, ale wszystkich praw udziałowych (zob. M. Rodzynkiewicz, Kodeks, s. 34; A. Kidyba, Kodeks, t. 1, s. 68; P. Pinior, [w:] J. A. Strzępka (red.), Kodeks, 2009, s. 37).
Ponadto, odmiennie niż art. 6 § 1 KSH, art. 6 § 5 zd. 3 KSH nie odnosi zakazu wykonywania praw z udziałów albo akcji jedynie do części jednostek uczestnictwa (np. akcji reprezentujących więcej niż 33% kapitału zakładowego spółki akcyjnej). Przewidziana w art. 6 § 5 zd. 3 KSH sankcja obejmuje zatem wszystkie udziały albo akcje posiadane przez udziałowca, do którego w trybie art. 6 § 4 KSH skierowano żądanie udzielenia odpowiedzi na pytania dotyczące powiązań kapitałowych pomiędzy wspólnikami albo akcjonariuszami spółki. Podkreślić zarazem należy, że zawieszenie wykonywania praw na podstawie art. 6 § 5 zd. 3 KSH ma charakter obiektywny i następuje ex lege, do aktualizacji przedmiotowej sankcji nie jest zatem konieczne podjęcie jakichkolwiek dalszych czynności przez uprawnionego czy też organy spółki.

Nb 30

30. Przepisy KSH nie wprowadzają obowiązku ujawnienia faktu skierowania pytania w trybie art. 6 § 4 KSH (np. przez powiadomienie o tym zainteresowanej spółki kapitałowej, do której także powinna być skierowana odpowiedź na zadane pytanie). Pozostali udziałowcy, jak również organy spółki, mogą zatem nie posiadać informacji o złożonym żądaniu udzielenia odpowiedzi na pytania dotyczące powiązań pomiędzy wspólnikami albo akcjonariuszami. W takim przypadku udziałowiec, który wypełnił obowiązki formalne warunkujące uczestnictwo w zgromadzeniu udziałowców, może zostać faktycznie dopuszczony do udziału w zgromadzeniu, mimo zakazu wykonywania wszystkich praw z posiadanych przez niego udziałów albo akcji. Pojawia się w związku z tym pytanie, czy w przypadku zarzucenia takiemu udziałowcowi w trakcie obrad zgromadzenia uchybienia obowiązkowi udzielenia odpowiedzi na zadane w trybie art. 6 § 4 KSH pytanie, z jednoczesnym przedstawieniem dokumentów uprawdopodabniających stawiany zarzut, taki wspólnik albo akcjonariusz powinien być dopuszczony do dalszego udziału w zgromadzeniu oraz do wykonywania prawa głosu.
Na tak postawione pytanie należy udzielić odpowiedzi negatywnej, za czym przemawiają następujące względy. Po pierwsze, jak wskazano powyżej, zawieszenie wykonywania praw z udziałów albo akcji na podstawie art. 6 § 5 zd. 3 KSH ma charakter obiektywny i następuje ex lege, do aktualizacji sankcji nie jest zatem konieczne podjęcie jakichkolwiek dalszych czynności przez podmiot, który wystąpił z żądaniem udzielenia informacji, czy też organy spółki. Jeżeli zatem przedstawione w trakcie obrad zgromadzenia dokumenty wskazują, że danemu udziałowcowi zostało zadane pytanie, i adresat żądania nie przedstawił dowodu udzielenia odpowiedzi zarówno spółce, jak i podmiotowi, który wystąpił z pytaniem, oznacza to, że wobec wspólnika albo akcjonariusza zastosowanie znajduje sankcja określona w art. 6 § 5 zd. 3 KSH. Taki akcjonariusz nie ma zatem prawa uczestnictwa w zgromadzeniu, a jego dotychczasowa obecność była sprzeczna z przepisami KSH, jak również nie jest on uprawniony do wykonywania prawa głosu ani jakichkolwiek innych praw z udziałów albo akcji.
Po drugie, art. 250 pkt 3 i art. 422 § 2 pkt 3 KSH ograniczają krąg podmiotów uprawnionych do zaskarżenia uchwały jedynie do wspólników albo akcjonariuszy bezzasadnie niedopuszczonych do udziału w zgromadzeniu. A contrario, legitymacji procesowej do inicjowania sądowej kontroli uchwał nie mają zatem udziałowcy, którzy zasadnie, a więc w sposób zgodny z przepisami prawa, zostali niedopuszczeni do udziału w zgromadzeniu wspólników albo walnym zgromadzeniu. Treść art. 250 pkt 3 i art. 422 § 2 pkt 3 KSH jednoznacznie wskazuje, że ustawodawca dopuszcza wystąpienie sytuacji, w której udziałowiec zasadnie zostanie niedopuszczony do udziału w zgromadzeniu. Z taką sytuacją mamy właśnie do czynienia w przypadku zastosowania sankcji uregulowanej w art. 6 § 5 zd. 3 KSH. Wspólnik albo akcjonariusz, który uchybił obowiązkowi, udzielenia odpowiedzi na zadane w trybie art. 6 § 4 KSH pytanie, pozbawiony zostaje możliwości wykonywania praw z udziałów albo akcji, w tym także prawa uczestnictwa w zgromadzeniu oraz prawa głosu. Nie powinien być on zatem dopuszczony do udziału w zgromadzeniu, a w przypadku gdy okoliczność uchybienia obowiązkowi z art. 6 § 4 i 5 KSH zostanie ujawniona już po rozpoczęciu obrad zgromadzenia, udziałowiec powinien opuścić zgromadzenie, zaś oddane mu karty do głosowania powinny być zwrócone i zablokowane (np. przez ich unieważnienie lub wyłączenie możliwości głosowania z ich pomocą przy głosowaniu odbywającym się z wykorzystaniem urządzeń elektronicznych itd.).
Po trzecie, za stanowiskiem, że udziałowiec, któremu zarzuca się uchybienie obowiązkowi udzielenia odpowiedzi na zadane w trybie art. 6 § 4 KSH pytanie, przedstawiając dokumenty uprawdopodabniające stawiany zarzut, nie powinien być dopuszczony do dalszego udziału w zgromadzeniu wspólników albo walnym zgromadzeniu oraz do wykonywania prawa głosu, przemawiają także względy funkcjonalne. Gdyby bowiem udziałowiec, który nie może wykonywać praw z udziałów albo akcji, został dopuszczony do udziału w zgromadzeniu oraz do wykonywania prawa głosu, mógłby on skutecznie zdezorganizować obrady zgromadzenia. Chodzi tutaj nie tylko o sytuację, w której wszystkie podjęte z udziałem udziałowca bezzasadnie dopuszczonego do udziału w zgromadzeniu uchwały mogą zostać unieważnione w drodze powództwa o stwierdzenie ich nieważności (art. 252 i 425 § 1 KSH; zob. S. Sołtysiński, [w:] S. Sołtysiński, A. Szajkowski, A. Szumański, J. Szwaja, M. Tarska, Kodeks spółek handlowych, t. 1, s. 135), ale także i przede wszystkim o blokowanie podejmowania ważnych i skutecznych uchwał przez zgromadzenie w sytuacji, gdy głosy „przeciw” albo „wstrzymujące się” (w przypadku gdy wymagana jest bezwzględna większość głosów lub większość kwalifikowana), oddane przez akcjonariusza wbrew zakazowi z art. 6 § 5 zd. 3 KSH, powodują, że nie dochodzi do osiągnięcia wymaganej przepisami KSH lub postanowieniami umowy albo statutu spółki większości, co w konsekwencji oznacza, że uchwała traktowana byłaby jako niepowzięta i tak też zostałaby zaprotokołowana.

Nb 31

31. Uwzględniając okoliczność, że zawieszenie możliwości wykonywania prawa głosu następuje z mocy ustawy i nie jest konieczne podejmowanie jakichkolwiek czynności w celu zastosowania sankcji przewidzianej w art. 6 § 5 zd. 3 KSH, udziałowiec, któremu zarzucono podczas obrad zgromadzenia wspólników albo walnego zgromadzenia, że uchybił obowiązkowi z art. 6 § 4 i 5 KSH (uprawdopodabniając stawiane zarzuty), a który nie wykazał niezwłocznie, że odpowiedzi zostały otrzymane przez adresatów, powinien opuścić obrady zgromadzenia, zaś wszelkie wynikłe stąd spory powinny być następnie rozstrzygane wyłącznie na drodze sądowej przez ewentualne kwestionowanie przez takiego udziałowca powziętych przez zgromadzenie uchwał na podstawie powództwa o uchylenie uchwały albo powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały. W sytuacji natomiast gdy udziałowiec, któremu przedstawiono uprawdopodobniony zarzut uchybienia obowiązkowi przewidzianemu w art. 6 § 4 i 5 KSH, będzie kwestionował zasadność zastosowania w stosunku do niego sankcji z art. 6 § 5 zd. 3 KSH i nie zgodzi się opuścić obrad zgromadzenia, co – jak można przypuszczać – będzie miało miejsce w przeważającej większości przypadków, przewodniczący zgromadzenia, zarząd spółki ani samo zgromadzenie nie mają kompetencji do samodzielnego stwierdzenia, że dany udziałowiec nie ma prawa uczestnictwa w zgromadzeniu oraz że nie może on wykonywać prawa głosu, i w konsekwencji – do zarządzenia opuszczenia zgromadzenia przez tego udziałowca. Wszelkie spory w przedmiocie zastosowania w odniesieniu do danego wspólnika albo akcjonariusza sankcji z art. 6 § 5 zd. 3 KSH powinny być bowiem rozstrzygane wyłącznie przez sąd (zob. szerzej Nb 38 poniżej).
Należy zarazem mieć na względzie, że – jak wskazano powyżej – udział w głosowaniu nad projektem uchwały udziałowca, który nie może wykonywać praw z udziałów albo akcji, może prowadzić do tego, że głosy „przeciw” albo „wstrzymujące się” (w przypadku gdy wymagana jest bezwzględna większość głosów lub większość kwalifikowana), oddane przez udziałowca wbrew zakazowi z art. 6 § 5 zd. 3 KSH, mogą powodować, że nie dojdzie do osiągnięcia wymaganej przez KSH, umowę albo statut spółki większości głosów, co w konsekwencji oznaczać będzie, że uchwała zaprotokołowana zostanie jako niepodjęta. Tym samym w przypadku sporu co do możliwości wykonywania praw z udziałów albo akcji przez danego udziałowca, pozostawiając ocenę w przedmiocie zasadności zastosowania sankcji z art. 6 § 5 zd. 3 KSH wyłącznie sądowi, niezbędne jest podjęcie środków przeciwdziałających dezorganizacji obrad zgromadzenia i uniemożliwianiu podejmowania przez zgromadzenia ważnych i skutecznych uchwał, co mogłoby mieć miejsce, gdyby głosy oddane wbrew zakazowi (co może być przedmiotem dopiero późniejszych ustaleń i oceny sądu) przesądziły o wyniku głosowania w taki sposób, że uchwała postrzegana byłaby jako niepodjęta.
Tak określony cel może być osiągnięty w przypadku głosowania tajnego przez poddanie projektu uchwały pod głosowanie więcej niż jeden raz. Jeżeli bowiem projekt uchwały nie uzyskał wymaganej przepisami prawa lub statutu większości, a w głosowaniu brały udział również udziały albo akcje, co do których istnieje uzasadniona wątpliwość co do tego, czy można z nich wykonywać prawo głosu, zasadne jest poddanie przez przewodniczącego projektu uchwały ponownie pod głosowanie, aby ustalić, czy nieosiągnięcie wymaganej przepisami prawa lub statutu większości wynikało z uwzględnienia przy obliczaniu wyniku głosowania głosów „przeciw” lub „wstrzymujących się” oddanych przez udziałowca, którego może dotyczyć sankcja z art. 6 § 5 zd. 3 KSH. W ponownie zarządzonym głosowaniu nie powinien jednak uczestniczyć wspólnik albo akcjonariusz, któremu zarzuca się naruszenia art. 6 § 4 i 5 KSH. Przed przystąpieniem do kolejnego głosowania nad projektem uchwały przewodniczący zgromadzenia powinien zatem poprosić o zablokowanie kart do głosowania udziałowcowi, któremu zarzucono uchybienie obowiązkowi z art. 6 § 4 i 5 KSH. Tym samym, wynik ponownego głosowania nad projektem uchwały zostanie ustalony wyłącznie w oparciu o głosy z udziałów albo akcji, co do których nie ma wątpliwości, że można z nich wykonywać prawo głosu.
Podkreślić zarazem należy, że prawidłowość głosowań nad projektem uchwały podlegać będzie sądowej kontroli. Jeżeli chodzi o wspólnika albo akcjonariusza, któremu zarzucono naruszenie art. 6 § 4 i 5 KSH i który nie wziął udziału w drugim głosowaniu nad projektem uchwały, może on podnosić, że bezzasadnie nie został dopuszczony do udziału w głosowaniu, i zaskarżyć powziętą w takim głosowaniu uchwałę w drodze powództwa o uchylenie uchwały (art. 249 § 1 i art. 422 § 1 KSH) albo powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały (art. 252 i art. 425 § 1 KSH). Skuteczne zaskarżenie uchwały uzależnione będzie jednak od rozstrzygnięcia przez sąd rozpoznający powództwo w sprawie:

1) czy spełnione zostały przesłanki uzasadniające uchylenie uchwały albo stwierdzenie jej nieważności (a więc np. czy udziałowiec niedopuszczony do głosowania mógł wykonywać prawa z udziałów albo akcji, czy też w stosunku do posiadanych przez niego jednostek uczestnictwa zastosowanie znajdowała sankcja z art. 6 § 5 zd. 3 KSH), oraz

2) czy udziałowiec, który wystąpił z żądaniem uchylenia albo stwierdzenia nieważności uchwały, został niedopuszczony do udziału w głosowaniu w sposób bezzasadny.

W odniesieniu do uregulowanych w KSH powództw służących kontroli prawidłowości uchwał zgromadzeń udziałowców ustawodawca przewidział bowiem zamknięty katalog podmiotów, którym przysługuje legitymacja procesowa czynna. Zgodnie z art. 250 pkt 3 i art. 422 § 2 pkt 3 KSH prawo do wytoczenia powództwa o uchylenie uchwały albo o stwierdzenie jej nieważności przysługuje jedynie udziałowcowi bezzasadnie niedopuszczonemu do udziału w zgromadzeniu wspólników albo walnym zgromadzeniu. Jeżeli zatem niedopuszczenie do udziału w głosowaniu nad danym projektem uchwały było uzasadnione, gdyż było skutkiem zawieszenia wykonywania wszystkich praw z posiadanych udziałów albo akcji na podstawie art. 6 § 5 zd. 3 KSH, udziałowiec nie ma legitymacji do zaskarżenia podjętych na takim zgromadzeniu uchwał, a wniesione przez niego powództwo będzie podlegać oddaleniu.
Z kolei każdy ze wspólników albo akcjonariuszy, który brał udział w pierwszym głosowaniu nad projektem uchwały, a która ze względu na uwzględnienie przy obliczaniu wyniku głosowania głosów oddanych wbrew zakazowi z art. 6 § 5 zd. 3 KSH została zaprotokołowana jako niepowzięta, może wystąpić z powództwem o ustalenie istnienia uchwały, której treść powinna być ustalona jedynie w oparciu o ważnie oddane głosy, a więc w szczególności z pominięciem głosów z udziałów albo akcji, w stosunku do których zastosowanie znajduje sankcja z art. 6 § 5 zd. 3 KSH. W doktrynie prawa handlowego zgodnie dopuszcza się bowiem wystąpienie z powództwem o ustalenie istnienia uchwały (zob. G. Domański, M. Goszczyk, Wybrane zagadnienia, s. 10, 17; A. Pęczyk-Tofel, M. Tofel, Obrót, cz. 2, s. 19 i n.), również w prawie niemieckim funkcjonuje analogiczna instytucja prawna określana jako positive Beschlussfeststellungsklage (tzw. powództwo o pozytywne ustalenie uchwały; zob. I. Schwander, D. Dubs, Die positive Beschlussfeststellungsklage, s. 343–361; BGH NJW 1984, 489. Baumbach/Hueck/Zöllner, GmbHG, Anh. § 47 Rn. 187). Udziałowiec albo inny podmiot posiadający interes prawny może zatem na podstawie art. 189 KPC wytoczyć przeciwko spółce akcyjnej powództwo o ustalenie istnienia określonej uchwały, której treść określona byłaby z pominięciem głosów oddanych w sposób sprzeczny z ustawą. Takie powództwo powinno znaleźć zastosowanie w tych wszystkich sytuacjach, w których głosy oddane niezgodnie z ustawą zaważyły na wyniku głosowania w taki sposób, że przy uwzględnieniu głosów nieważnych uchwała traktowana była jako powzięta, gdyby natomiast odjąć głosy nieważne, to poddany pod głosowanie projekt uchwały uzyskałby wymaganą przepisami prawa większość i uchwała zostałaby powzięta.

Nb 32

32. Literalnie odczytywany art. 6 § 5 zd. 3 KSH oznaczałby, że od początku biegu terminu do dnia udzielenia odpowiedzi adresat żądania nie może wykonywać wszystkich praw z posiadanych akcji lub udziałów w spółce kapitałowej. Taka wykładnia nie uwzględnia jednak sytuacji, gdy żądanie udzielenia informacji jest składane np. na dwa dni przed dniem dywidendy albo tuż przed upływem terminu do wykonania prawa poboru lub zaskarżenia uchwały. Nie sposób zatem przyjąć, że samo otrzymanie pytania powinno powodować zawieszenie praw udziałowych, lecz sankcja z art. 6 § 5 zd. 3 KSH powinna znajdować zastosowanie jedynie wówczas, gdy w terminie 10 dni adresat pytania nie udzieli na nie odpowiedzi (tak również R. Pabis, Nowelizacja, cz. 1, s. 3; podobnie O. Lipińska, Ochrona, s. 42–44). Spółka handlowa, do której zostało skierowane pytanie, nie może być bowiem w jakikolwiek sposób „karana”, gdy udzieli odpowiedzi zgodnie z dyspozycją art. 6 § 5 KSH, a więc w przewidzianym w tym przepisie dziesięciodniowym terminie. Przyjąć zatem należy, że adresat żądania z art. 6 § 4 KSH nie może wykonywać praw z udziałów albo akcji jedynie wówczas, gdy nie udzielił odpowiedzi w terminie wyznaczonym w art. 6 § 5 zd. 1 KSH.

Nb 33

33. Żądanie udzielenia odpowiedzi na pytanie jest złożone z chwilą, gdy doszło do spółki w taki sposób, że adresat mógł się zapoznać z jego treścią, a w przypadku przesłania żądania w postaci elektronicznej – z chwilą, gdy wprowadzono je do środka komunikacji elektronicznej w taki sposób, żeby adresat mógł zapoznać się z jego treścią (per analogiam art. 61 KC w zw. z art. 2 KSH).

Nb 34

34. Określony w art. 6 § 5 KSH termin dziesięciodniowy jest obliczany zgodnie z art. 111 KC w zw. z art. 2 KSH. Dzień następujący po dniu otrzymania żądania wyznacza początek biegu terminu (art. 111 § 2 KC w zw. z art. 2 KSH), natomiast jego koniec następuje z upływem ostatniego dnia. Jeżeli koniec terminu do dokonania zawiadomienia przypada na dzień uznany ustawowo za wolny od pracy, termin upływa dnia następnego (art. 115 KC w zw. z art. 2 KSH).

Nb 35

35. Wystosowane na podstawie art. 6 § 4 KSH żądanie może być sporządzone w języku polskim, choćby nawet jego adresatem był podmiot niewładający tym językiem. Za zgodne z prawem, dobrymi obyczajami oraz zasadami ładu korporacyjnego uznać zarazem należy sporządzanie żądania w języku obcym, którym włada adresat, albo co najmniej w języku, który umożliwi adresatowi łatwe zapoznanie się z treścią pisma (np. w języku angielskim w przypadku gdy podmiot żądający udzielenia odpowiedz nie włada językiem adresata). Zastosowania w tym zakresie nie znajdują bowiem przepisy ustawy z 7.10.1999 r. o języku polskim (t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr. 43, poz. 224 ze zm.).

Nb 36

36. Zgodnie z art. 6 § 5 zd. 2 KSH przesunięcie rozpoczęcia biegu terminu do udzielenia odpowiedzi następuje, jeżeli żądanie udzielenia odpowiedzi doszło do adresata później niż na dwa tygodnie przed dniem, na który zwołano zgromadzenie wspólników albo walne zgromadzenie. Zawieszenie prawa do uzyskania informacji nie ma zatem zastosowania w przypadku gdy uchwały wspólników podejmowane są w sposób pisemny lub w drodze pisemnego głosowania (art. 227 § 2 KSH; tak również R. Pabis, Nowelizacja, cz. 1, s. 3). Powyższa konkluzja nie tylko wynika z literalnej wykładni art. 6 § 5 KSH, ale także uwzględnia rezultaty wykładni funkcjonalnej instytucji uregulowanej w art. 6 § 4–5 KSH.

Nb 37

37. Zarówno sankcja z art. 6 § 1 KSH, jak i sankcja uregulowana w art. 6 § 4 KSH nie są przenoszone na nabywcę udziałów albo akcji. Przepisy KSH nie przewidują bowiem sukcesji sankcji i nie ma jakichkolwiek innych podstaw normatywnych oraz względów funkcjonalnych, aby twierdzić, że nabywca akcji nie może wykonywać praw z udziałów albo akcji z tej tylko przyczyny, iż poprzedni właściciel jednostek uczestnictwa albo jego podmiot dominujący nie wypełnił obowiązków notyfikacyjnych albo nie udzielił odpowiedzi na zadane w trybie art. 6 § 4 KSH pytanie. Jeżeli zatem nabywca jednostek uczestnictwa uczyni zadość obowiązkom związanym z nabyciem udziałów albo akcji, w szczególności jeżeli powiadomi zależną spółkę kapitałową o powstaniu stosunku dominacji, będzie mógł wykonywać prawo głosu oraz inne uprawnienia korporacyjne ze wszystkich posiadanych jednostek (tak również M. Pawełczyk, R. Tałaj, Statutowe obowiązki, którzy wskazują, że „każda zmiana właściciela akcji powoduje, że wygasa sankcja bezskuteczności wykonywania prawa głosu z akcji zastosowana wobec dotychczasowego akcjonariusza i obowiązująca go w chwili przejścia własności akcji”).

Nb 38

38. Sąd Najwyższy w wyr. z 10.6.2005 r. (II CK 715/04, OSP 2006, Nr. 5, poz. 55) rozstrzygnął, że ani zarząd spółki, ani przewodniczący zgromadzenia nie są uprawnieni do pozbawienia akcjonariusza spełniającego przesłanki z dawnego art. 406 KSH prawa do udziału w walnym zgromadzeniu i wykonywania prawa głosu, powołując się na uchybienie obowiązkowi udzielania odpowiedzi na zadane w trybie art. 6 § 4 KSH pytanie. Sąd Najwyższy wskazał w uzasadnieniu, że „nietrafny okazał się zarzut błędnej wykładni art. 6 § 4 KSH. Zarówno wykładnia językowa, jak i celowościowa wskazuje bowiem wyraźnie, że wbrew odmiennej opinii skarżącej, orzekające w sprawie Sądy dokonały prawidłowej wykładni wspomnianego przepisu. Przewiduje on między innymi dla akcjonariusza specjalne uprawnienie gwarantujące mu uzyskanie informacji od spółki handlowej, która również jest akcjonariuszem w tej samej spółce, o jej powiązaniach z innymi akcjonariuszami owej spółki, będącymi spółkami handlowymi lub spółdzielniami. Uprawnionemu zagwarantowano przy tym prawo do dwu rodzajów informacji. Może żądać od takiego akcjonariusza udzielenia informacji o tym, czy pozostaje on w stosunku dominacji lub zależności wobec spółki lub spółdzielni, lub informacji o liczbie akcji lub głosów, jakie spółka handlowa, do której skierowana jest ta informacja, posiada w spółce kapitałowej będącej także akcjonariuszem spółki, w której uczestniczy żądający udzielenia informacji.
Wnioski wynikające z wykładni językowej potwierdza także w pełni wykładnia celowościowa. Przepis art. 6 § 4 KSH ma umożliwić każdemu akcjonariuszowi, a także członkowi organów spółki orientację o wzajemnych powiązaniach pomiędzy akcjonariuszami tej spółki. Może to mieć bowiem istotne znaczenie przy ocenie, jak będzie wyglądał wynik głosowania na zgromadzeniu wspólników. Wbrew temu co twierdzi w kasacji skarżąca, informacja o stosunku dominacji lub zależności wcale nie musi zawierać informacji o ilości akcji lub głosów, jakie jedna spółka handlowa posiada w spółce kapitałowej, będącej także akcjonariuszem w tej samej spółce, co zgłaszający zapytanie w tej sprawie. Jak wynika z art. 4 § 1 pkt 4 KSH, stosunek dominacji może wiązać się nie tylko z posiadaniem odpowiedniej ilości akcji. Określona spółka może wprawdzie nie pozostawać w stosunku dominacji lub zależności od innej spółki, będącej akcjonariuszem w tej samej spółce, ale nie wyklucza to powiązań innego rodzaju, przykładowo takich, o których mowa w art. 4 § 1 pkt 5 KSH. Takie powiązania kapitałowe mogą również wpływać na zachowanie akcjonariuszy na walnym zgromadzeniu i informacja o nich może mieć istotne znaczenie dla określonego akcjonariusza lub członka organów spółki akcyjnej. Przyznanie zaś określonemu akcjonariuszowi uprawnienia do żądania informacji o tym, ile spółka handlowa, która jest także akcjonariuszem w tej samej spółce, posiada w niej akcji lub głosów – a taką wykładnię art. 6 § 4 KSH sugeruje skarżąca – byłoby pozbawione jakiejkolwiek racji. Taką informację akcjonariusz ten uzyska przecież z listy uprawnionych do udziału w walnym zgromadzeniu, o której mowa w art. 407 KSH, nie widać więc żadnych racjonalnych powodów, dla których należałoby mu gwarantować uzyskiwanie takiej informacji w inny sposób. Zgodzić należy się wobec tego z Sądem Apelacyjnym, że brak było podstaw, aby wobec powoda DIG Diatonik Investment Group Ltd stosować sankcję przewidzianą w art. 6 § 5 KSH, a tym samym wykluczać go od udziału w walnym zgromadzeniu, na którym zostały podjęte zaskarżone uchwały.
Dodatkowo w sytuacji gdy istniał spór co do tego, czy rzeczywiście powód otrzymał z odpowiednim wyprzedzeniem skierowane do niego zapytanie oraz czy akcjonariusz, który z takim zapytaniem wystąpił, był do tego uprawniony w świetle art. 6 § 4 KSH, brak było podstaw do tego, aby zarząd pozwanej spółki, a następnie przewodniczący walnego zgromadzenia sami mogli decydować o niedopuszczeniu akcjonariusza do udziału w walnym zgromadzeniu. Jeżeli członkowie zarządu lub uczestnicy walnego zgromadzenia uważali, że powód nie mógł skutecznie uczestniczyć w walnym zgromadzeniu, chociaż spełniał warunki formalne takiego uczestnictwa, jedyną drogą kwestionowania prawa do udziału w walnym zgromadzeniu było zaskarżanie uchwał podjętych z jego udziałem. Żaden przepis prawa ani postanowienie statutu nie dawały bowiem ani zarządowi, ani przewodniczącemu walnego zgromadzenia prawa do decydowania o tym, czy powodowi przysługuje rzeczywiście prawo do udziału w walnym zgromadzeniu.
Przyjmując, że powód został bezprawnie pozbawiony udziału w walnym zgromadzeniu, tym samym uznać należy za trafne stanowisko Sądu Apelacyjnego, iż uchwały podjęte na takim zgromadzeniu są nieważne. Nie sposób bowiem podzielić stanowiska skarżącej spółki, że nawet gdyby powód brał udział w głosowaniu na walnym zgromadzeniu, to i tak jego udział w głosowaniu nie wpłynąłby w sposób decydujący na wynik tego głosowania. Prawo akcjonariusza do udziału w walnym zgromadzeniu, niezależnie od ilości posiadanych akcji, oraz do udziału w głosowaniu wynika z art. 406 i 411 KSH. Żaden przepis kodeksu spółek handlowych nie wiąże tego prawa z ilością posiadanych akcji, a jedynie ilość ta wpływa na siłę głosów przysługujących danemu akcjonariuszowi. Pozbawienie więc akcjonariusza przysługującego mu prawa, bez żadnej podstawy prawnej, uzasadnia stwierdzenie, że uchwały podjęte bez jego udziału w walnym zgromadzeniu są nieważne jako sprzeczne z przepisami prawa. Chodzi tu o sprzeczność nie tylko ze wspomnianymi przepisami kodeksu spółek handlowych, ale także o sprzeczność z art. 64 Konstytucji, który gwarantuje ochronę własności i innych praw majątkowych”.
Stanowisko SN zasługuje na aprobatę (tak również w odniesieniu do naruszenia obowiązków notyfikacyjnych w przypadku nabycia akcji spółki publicznej M. Wierzbowski, [w:] R. Czerniawski, M. Wierzbowski, Ustawa, s. 411; M. Romanowski, Prawo, s. 836; odmiennie G. Domański, M. Goszczyk, Wybrane zagadnienia, s. 13 i n.). Ani zarząd spółki, przewodniczący zgromadzenia, ani samo zgromadzenie udziałowców nie mają kompetencji do kontroli i dokonania oceny w zakresie wypełniania obowiązków przewidzianych w art. 6 § 1, 2, 4–6 KSH (zob. A. Pęczyk-Tofel, M. Tofel, Obrót, cz. 2, s. 16–19; post. SA w Białymstoku: z 23.9.2009 r., I ACz 770/09, niepubl., oraz z 6.8.2009 r., I ACz 591/09, OSAB 2009, Nr. 2–3, poz. 37). Po pierwsze, choć sankcje z art. 6 § 1 i 5 KSH następują ex lege, to przepisy KSH nie przyznają tym podmiotom uprawnienia do weryfikacji realizacji obowiązków i oceny zasadności zastosowania tych sankcji. Do kompetencji zarządu spółki, zgromadzenia udziałowców albo jego przewodniczącego nie należy bowiem dokonywanie arbitralnych rozstrzygnięć w przedmiocie przyznawania udziałowcowi prawa wzięcia udziału w zgromadzeniu albo wykonywania prawa głosu. W szczególności, zarząd spółki nie ma prawa dokonywać oceny wypełniania obowiązków przez wspólnika albo akcjonariusza, gdyż tego rodzaju działania wykraczają poza ramy czynności zarządczych i dotyczą sfery właścicielskiej, gdzie uprawnienia zarządu nie mogą być jakkolwiek domniemywane.
Po drugie, o ile zarząd spółki akcyjnej powinien dołożyć najwyższej staranności przy sporządzaniu listy akcjonariuszy (czy odpowiednio księgi udziałów i listy wspólników), to tego rodzaju czynność techniczna nie powinna w ogóle rozstrzygać o posiadaniu albo nieposiadaniu prawa głosu lub innych uprawnień korporacyjnych przez danego akcjonariusza.
Wreszcie po trzecie, istnieją środki prawne służące kontroli wypełniania obowiązków notyfikacyjnych oraz udzielania odpowiedzi na zadane w trybie art. 6 § 4 KSH pytania. Ewentualny spór o dopuszczalność wykonywania praw z udziałów albo akcji powinien bowiem zostać rozstrzygnięty przez sąd w drodze powództwa o ustalenie na podstawie art. 189 KPC, wytoczonego przez zarząd spółki przeciwko udziałowcowi, który w ocenie zarządu dopuścił się naruszenia obowiązków uregulowanych w art. 6 § 1, 2, 4–6 KSH (sądowa kontrola ex ante; tak również A. Szumański, Glosa). Interes prawny w wytoczeniu stosownego powództwa mają także inni wspólnicy albo akcjonariusze spółki, wszyscy oni są bowiem zainteresowani, aby przy podejmowaniu uchwał oddawane były jedynie głosy ważne (post. SA w Lublinie z 2.3.2010 r., I ACz 153/10, niepubl.). Skoro zatem spór może zostać rozstrzygnięty przez niezawisły sąd, nie ma jakichkolwiek powodów, aby przyznać tego rodzaju kompetencję również innym podmiotom, w tym w szczególności organom spółki. Bez względu zatem, kiedy dostrzeżono uchybienie tym obowiązkom, jedynie sąd uprawniony jest do oceny, czy doszło do naruszenia art. 6 § 1, 2, 4–6 KSH (wyr. SN z 17.10.2007 r., II CSK 248/07, OSNC 2008, Nr. 12, poz. 144).
Tym samym, ocena wypełnienia obowiązków notyfikacyjnych albo udzielenia odpowiedzi na zadane przez uprawnione podmioty pytania, a co za tym idzie – zastosowanie sankcji przewidzianej w art. 6 § 1 albo art. 6 § 5 zd. 3 KSH, może nastąpić jedynie w wyniku prawomocnego wyroku albo postanowienia w przedmiocie udzielenia zabezpieczenia stwierdzającego, iż dany udziałowiec nie może wykonywać, odpowiednio, prawa głosu z udziałów albo akcji reprezentujących więcej niż 33% kapitału zakładowego spółki zależnej, albo wszystkich praw z posiadanych jednostek uczestnictwa w spółce.
Dopuszczalność wytoczenia przez spółkę na podstawie art. 189 KPC powództwa o ustalenie, że zakazane jest wykonywanie przez akcjonariusza prawa głosu ze wszystkich lub części posiadanych przez niego akcji, została zakwestionowana przez SA w Białymstoku w post. z 23.9.2009 r. (I ACz 770/09, niepubl.; przegl. orzecznictwa A. Pęczyk-Tofel, M. Tofel, Aktualności, 2010, Nr. 2, s. 6–7). Choć orzeczenie dotyczyło sytuacji, w której zakaz wykonywania prawa głosu wynikał z naruszenia obowiązków w zakresie obrotu znacznymi pakietami akcji, należy wskazać, że wyrażone przez SA stanowisko miało charakter ogólny i poczynione tam spostrzeżenia mogą znaleźć zastosowanie również w odniesieniu do sankcji z art. 6 § 1 i 5 zd. 3 KSH. Zdaniem SA, „konsekwencje wykonywania prawa głosu wbrew zakazowi, o którym mowa w art. 89 ust. 1 lub 2 ustawy o ofercie publicznej i warunkach wprowadzania instrumentów finansowych do zorganizowanego systemu obrotu oraz o spółkach zostały wskazane przez ustawodawcę w ust. 3 tego artykułu, a w razie sporu – muszą być odniesione do konkretnej uchwały walnego zgromadzenia. Wskazać też trzeba, że uchwała podjęta wbrew omawianemu zakazowi podlega zaskarżeniu w drodze powództwa przewidzianego w art. 425 § 1 KSH. Żaden przepis prawa nie daje organom spółki uprawnienia do dokonywania kontroli, czy akcjonariusze mogą korzystać z prawa głosu. W tym zakresie kompetencje przysługują jedynie sądowi w toku rozpoznawania powództwa przewidzianego w art. 425 § 1 KSH”.
Stanowisko SA uznać należy za nieprawidłowe, nie sposób bowiem zgodzić się, że jedynym właściwym trybem dla oceny istnienia możliwości wykonywania prawa głosu jest powództwo o stwierdzenie nieważności uchwały wytoczone w oparciu o art. 425 § 1 KSH. Po pierwsze, spółka akcyjna posiada niewątpliwy interes prawny w ustaleniu, czy określone podmioty mogą lub też nie mogą wykonywać prawa głosu z części lub całości posiadanych akcji, skoro tego rodzaju okoliczność ma bezpośrednie i istotne znaczenie dla funkcjonowania organu spółki oraz zgodności z prawem podejmowanych przez niego uchwał. Po drugie, wytoczenie powództwa na podstawie art. 189 KPC nie prowadzi do obejścia zakazu z art. 425 § 1 KSH, gdyż przedmiotem tego powództwa nie jest stwierdzenie nieważności określonej uchwały, ale ustalenie, czy akcjonariusz może z określonych akcji wykonywać prawo głosu, czy też nie. Prawidłowe ustalenie możliwości wykonywania prawa głosu przez akcjonariusza otwiera natomiast drogę do podejmowania ważnych i skutecznych uchwał przez walne zgromadzenie.
Po trzecie, niewątpliwie dyspozycja art. 89 ust. 3 OfertPublU (podobnie jak art. 6 § 3 KSH) powinna być odnoszona do konkretnej uchwały, czemu służyć może powództwo z art. 425 KSH. Należy jednak mieć na uwadze, że żądanie ustalenia, iż zakazane jest wykonywanie prawa głosu ze wszystkich lub części posiadanych przez akcjonariusza akcji, nie ma na celu w tym przypadku realizacji art. 89 ust. 3 OfertPublU, ale wykazanie, że ze względu na uchybienia w zakresie obrotu znacznymi pakietami akcji określony akcjonariusz pozbawiony został możliwości wykonywania konkretnego uprawnienia korporacyjnego w postaci prawa głosu.
Po czwarte, dopuszczenie możliwości wytoczenia powództwa o ustalenie nie stanowi środka prawnego, który skutkuje całkowitym i nieodwracalnym pozbawieniem prawa głosu. Wreszcie po piąte, należy podkreślić, że wbrew stanowisku SA, w wyr. z 17.10.2007 r. SN w ogóle nie odniósł się do kwestii możliwości sądowego ustalenia na podstawie art. 189 KPC, iż dany akcjonariusz nie może wykonywać prawa głosu z określonych akcji. W uzasadnieniu orzeczenia SN wskazał bowiem jedynie, że art. 189 KPC nie może służyć ustaleniu nieważności uchwały, gdyż prowadziłoby to do obejścia zakazu z art. 425 § 1 KSH. Odwołanie się przez SA do wyroku SN w zakresie sądowego potwierdzenia możliwości wykonywania prawa głosu wydaje się zatem nieuprawnione.
Mając na względzie powyższe argumenty, podzielić należy stanowisko SA w Lublinie, wyrażone w postanowieniu z 16.12.2009 r., w którym stwierdzono, że „nie można kategorycznie wyłączyć interesu prawnego w wytoczeniu powództwa o ustalenie zaistnienia sankcji z art. 6 § 1 KSH, powołując się przy tym na możliwość wytoczenia – w oparciu o art. 425 § 1 KSH – powództwa o stwierdzenie nieważności uchwał podjętych w warunkach niedopełnienia obowiązku informacyjnego. Konkluzja taka wymagałaby bowiem od uprawnionego oczekiwania na wydanie takowych uchwał i wyłączałaby możliwość realizacji roszczeń w innym postępowaniu, prowadząc do utrzymania się stanu niepewności prawnej” (post. SA w Lublinie z 16.12.2009 r., I ACz 1046/09, niepubl.; przegl. orzecznictwa A. Pęczyk-Tofel, M. Tofel, Aktualności, 2010, Nr. 2, s. 6–7). Identyczne stanowisko zostało także zaprezentowane w orz. SO w Warszawie z 20.12.2005 r. (XVI GCo 300/05, niepubl.), w którym stwierdzono, że „akcjonariuszowi służy roszczenie o ustalenie, że prawo głosu z akcji wykonywane przez uczestników postępowania jest obarczone sankcją bezskuteczności. Ma to bezpośredni wpływ na stosunki właścicielskie, zakres praw poszczególnych akcjonariuszy, a także na ważność uchwał podejmowanych przez walne zgromadzenie”. Podobnie rozstrzygnął SA w Białymstoku w wyr. z 14.7.2011 r. (I ACa 246/11, niepubl.), uznając, że „spółka akcyjna ma zawsze interes prawny w ustaleniu, czy akcjonariusz, zwłaszcza dysponujący znacznym pakietem akcji, może wykonywać prawo głosu. Ma to bowiem wpływ na wewnętrzne relacje w spółce i zapobiega możliwości wypaczenia wyników głosowań na walnym zgromadzeniu prowadzonych z udziałem akcjonariusza, który oddał głos wbrew zakazowi z art. 89 OfertPublU […]. Interes prawny powoda jest szerszy i nie eliminuje tej przesłanki sama tylko możliwość zaskarżenia uchwały, przy której podjęciu taki akcjonariusz uczestniczył. Wyraża się on w potrzebie uzyskania rozstrzygnięcia o charakterze prejudycjalnym, które jako wiążące sąd i strony z mocy art. 365 § 1 KPC ureguluje stosunki w spółce na przyszłość poprzez wyeliminowanie niepewności co do tego, czy akcjonariusz może wykonywać prawo głosu i jak należy obliczać głosy w przypadku, gdy oddał je wbrew zakazowi (art. 89 ust. 1 i 3 OfertPublU). Dokonanie przeciwnej oceny doprowadziłoby do destabilizacji stosunków w spółce wskutek konieczności rozstrzygania każdorazowo w postępowaniu sądowym niepewności co do tego, czy dana uchwała została podjęta”.

Nb 39

39. W przypadku gdy udziałowcem, którego dotyczy sankcja z art. 6 § 1 albo § 5 KSH, jest spółka z siedzibą poza terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, w tym również na terytorium innego państwa członkowskiego UE, trudności może rodzić ustalenie jurysdykcji sądu właściwego do ustalenia zakazu, wykonywania, odpowiednio, prawa głosu z udziałów albo akcji w spółce zależnej reprezentujących więcej niż 33% jej kapitału zakładowego oraz wszelkich praw udziałowych ze wszystkich posiadanych udziałów albo akcji w danej spółce kapitałowej.
Sąd Apelacyjny w Lublinie w post. z 2.3.2010 r. (I ACz 153/10, niepubl.; przegl. orzecznictwa A. Pęczyk-Tofel, M. Tofel, Aktualności, 2010, Nr. 5, s. 3–4) wskazał, że w odniesieniu do takiego postępowania „nie można zaakceptować stanowiska, iż przedmiotem postępowania jest umowa lub roszczenie wynikające z umowy spółki. W sprawie o ustalenie zawieszenia wykonywania prawa głosu mamy do czynienia z prawem wynikającym z posiadania akcji, tj. prawem głosu, które przysługuje każdemu akcjonariuszowi. Zaniechanie zawiadomienia, o którym mowa w art. 6 KSH powoduje zawieszenie wykonywania prawa głosu z akcji albo udziałów spółki dominującej reprezentujących więcej niż 33% kapitału zakładowego spółki zależnej. W tej sytuacji zakresem postępowania sądu rozpoznającego sprawę będzie spełnienie przez spółkę dominującą warunku, o którym mowa w art. 6 KSH, a nie umowa spółki zależnej”.
Stronami postępowania przed SA były osoby mające swe siedziby na terytorium państw obcych będących członkami UE, w związku z czym podstawę do ustalenia sądu właściwego do rozpoznania sporu stanowiło rozporządzenie Rady (WE) Nr. 44/2001 z 22.12.2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.Urz. WE L 12 z 16.1.2001 r., s. 1, ze zm. – tzw. Bruksela I). Ogólną zasadą uregulowaną w rozp. Nr. 44/2001 jest to, że osoby mające miejsce zamieszkania na terytorium państwa członkowskiego mogą być pozywane, niezależnie od ich obywatelstwa, przed sądy tego państwa (art. 2 ust. 1 rozp. Nr. 44/2001). Sąd Apelacyjny uznał, że nie ma podstaw do zastosowania art. 5 pkt 1 lit. a rozp. Nr. 44/2001, gdyż przepis ten dotyczy jurysdykcji szczególnej określanej mianem „przemienna”, w sytuacji gdy przedmiotem postępowania jest umowa lub roszczenie wynikające z umowy i wówczas możliwe jest pozwanie osoby prawnej, która ma siedzibę w jednym państwie członkowskim przed sąd w innym państwie członkowskim. W rozpoznawanej przez SA sprawie powód dochodził roszczenia o stwierdzenie zawieszenia wykonywania przysługującego pozwanemu prawa głosu z akcji reprezentujących więcej niż 33% kapitału zakładowego spółki zależnej. Sąd Apelacyjny uznał, że przedmiotem postępowania w tej sytuacji nie jest umowa lub roszczenie wynikające z umowy spółki zależnej. W sprawie mamy bowiem do czynienia z prawem wynikającym z posiadania akcji, tj. prawem głosu, które przysługuje każdemu akcjonariuszowi, zakresem postępowania sądu rozpoznającego sprawę będzie więc spełnienie przez spółkę dominującą warunku, o którym mowa w art. 6 KSH, a nie umowa (statut) spółki zależnej.
Sąd Apelacyjny podkreślił, że choć przepis art. 5 pkt 1 rozp. Nr. 44/2001 nie daje podstaw do rozróżnienia między powództwami o świadczenie a powództwami o ustalenie stosunku prawnego lub prawa, to w celu zastosowania tego przepisu powództwa muszą dotyczyć umów lub roszczeń wynikających z umów, co w sprawie dotyczącej ustalenia zawieszenia wykonywania prawa głosu nie ma miejsca, skoro dotyczy ona roszczenia wynikającego z faktu posiadania akcji rozumianych jako „ogół praw” przysługujących akcjonariuszowi, których ilość sprawia, że akcjonariusz staje się spółką dominującą i jest zobowiązany zawiadomić o tym spółkę zależną. W ocenie SA nie może znaleźć zastosowania także art. 22 pkt 2 rozp. Nr. 44/2001, zgodnie z którym w sprawach, których przedmiotem jest ważność, nieważność lub rozwiązanie spółki lub osoby prawnej albo ważność decyzji ich organów – właściwy jest sąd państwa członkowskiego, na którego terytorium spółka lub osoba prawna ma swoją siedzibę. Sprawa oparta o art. 189 KPC w zw. z art. 6 § 1 KSH dotyczy bowiem ważności czynności prawnych (aktów głosowania) składających się na uchwały walnego zgromadzenia spółki akcyjnej. Przedmiotem postępowania było ustalenie, czy zachodzi podstawa do zawieszenia wykonywania przysługującego pozwanemu prawa głosu z akcji w spółce zależnej reprezentujących więcej niż 33% kapitału zakładowego tej spółki. Dopiero uwzględnienie żądania powoda pozwoli na wystąpienie ze stosownym roszczeniem wobec spółki akcyjnej zmierzającym do wyeliminowania z porządku prawnego uchwał podjętych z udziałem pozwanego, jeżeli głosy nieważne miały wpływu na treść podjętej uchwały.
W konsekwencji SA przyjął, że w sprawie z powództwa o ustalenie zawieszenia wykonywania prawa głosu w związku z naruszeniem obowiązku z art. 6 § 1 KSH, znajduje zastosowanie ogólna reguła z art. 2 ust. 1 rozp. Nr. 44/2001. Powództwo powinno być zatem wytoczone przed sądem tego państwa członkowskiego, w którym siedzibę ma pozwany udziałowiec, jurysdykcji nie posiadają natomiast sądy państwa członkowskiego, w którym siedzibę ma spółka zależna.
Warto zwrócić uwagę, że nieco odmienna wykładnia została zaprezentowana w post. SA w Białymstoku z 8.6.2010 r. (I ACz 487/10, niepubl.; przegl. orzecznictwa A. Pęczyk-Tofel, M. Tofel, Aktualności, 2010, Nr. 10, s. 3–4). W uzasadnieniu orzeczenia SA wskazał, że przepisy rozp. Nr. 44/2001 przewidują dwa przypadki, w których sąd ma obowiązek z urzędu stwierdzić brak swojej jurysdykcji. Zgodnie z art. 22 rozp. Nr. 44/2001 sąd państwa członkowskiego stwierdza z urzędu brak swej jurysdykcji, jeżeli wystąpiono do niego o rozpoznanie sprawy należącej do wyłącznej jurysdykcji sądu innego państwa członkowskiego. Ponadto, w myśl art. 26 rozp. Nr. 44/2001, jeżeli pozwany, który ma miejsce zamieszkania w jednym państwie członkowskim, jest pozwany przed sąd innego państwa członkowskiego i nie wdaje się w spór, sąd z urzędu stwierdza brak swej jurysdykcji, jeżeli jego jurysdykcja nie wynika z przepisów rozp. Nr. 44/2001. W ocenie SA żadna z opisanych sytuacji nie miała miejsca w sprawie, gdyż nie zachodzi przypadek jurysdykcji wyłącznej, a pozwany wdał się w spór (pozwany nie zaskarżył bowiem postanowienia sądu oddalającego jego zarzut braku jurysdykcji sądów polskich). Z kolei art. 24 rozp. Nr. 44/2001 stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 26 rozp. Nr. 44/2001, stanowiąc, że jeżeli sąd państwa członkowskiego nie ma jurysdykcji na podstawie innych przepisów rozp. Nr. 44/2001, uzyskuje on jurysdykcję, jeżeli pozwany przed tym sądem wda się w spór. Zasada ta nie ma zastosowania, jeżeli pozwany wdaje się w spór w tym celu, aby podnieść zarzut braku jurysdykcji lub jeżeli inny sąd ma na podstawie art. 22 rozp. Nr. 44/2001 jurysdykcję wyłączną.
Sąd Apelacyjny przyjął, że pojęcie wdania się w spór podlega wykładni autonomicznej, obejmując również podniesienie zarzutów formalnych, poza oczywiście zarzutem braku jurysdykcji. Artykuł 1099 § 1 KPC w brzmieniu obowiązującym od 1.7.2009 r. wprowadza dwa wyjątki od reguły, że sąd bierze pod rozwagę brak jurysdykcji krajowej jako przyczynę odrzucenia pozwu (wniosku) z urzędu w każdym stanie sprawy. Jeden z nich dotyczy sytuacji uregulowanej w art. 1104 § 2 KPC, zgodnie z którym poddanie sprawy jurysdykcji sądów polskich może nastąpić przez wdanie się w spór co do istoty sprawy, jeżeli pozwany nie podniesie zarzutu braku jurysdykcji krajowej. Dotyczy to spraw, w których umowa prorogacyjna jest dopuszczalna, tj. spraw majątkowych, za wyjątkiem spraw, które według przepisów prawa polskiego należą do wyłącznej jurysdykcji sądów państwa obcego. Z art. 1099 § 1 w zw. z art. 1104 § 2 KPC wynika, że w tych sprawach, od wytoczenia powództwa do wdania się w spór co do istoty przez pozwanego, sąd nie bierze z urzędu pod uwagę braku jurysdykcji krajowej, gdyż pozwany ma możliwość poddania sprawy jurysdykcji sądów polskich w dorozumiany sposób. Oznacza to, że przesłanka braku jurysdykcji krajowej jako przyczyny nieważności postępowania w przypadku określonym w art. 1104 § 2 KPC, nie jest brana pod uwagę w każdym stanie sprawy, gdyż zakres czasowy przewidziany do jej uwzględnienia ogranicza się do chwili wdania się w spór co do istoty sprawy. Podobnie reguluje tę kwestię art. 24 rozp. Nr. 44/2001, warunkując wdaniem się w spór przez pozwanego, nabycie przez sąd państwa członkowskiego jurysdykcji w sytuacji, gdy jej nie posiada na podstawie innych przepisów rozporządzenia. W konsekwencji – zdaniem SA – ponowny zarzut pozwanego co do braku jurysdykcji krajowej, zgłoszony w toku procesu po prawomocnym oddaleniu jego wcześniejszego zarzutu w tym przedmiocie, nie może być podstawą uznania braku jurysdykcji. Pozwany nie zaskarżył orzeczenia sądu pierwszej instancji oddalającego jego zarzut braku jurysdykcji sądów polskich i wdał się w spór, co pozwala przyjąć, że poddał się jurysdykcji sądów polskich. Sąd Apelacyjny nie rozstrzygnął zatem, czy przedmiotem postępowania w sprawie o ustalenia zastosowania sankcji z art. 6 § 1 albo § 5 KSH jest umowa lub roszczenie wynikające z umowy spółki w rozumieniu art. 5 pkt 1 lit. a rozp. Nr. 44/2001.
Powyższa problematyka była również przedmiotem rozważań SN, który w post. z 26.1.2011 r. (IV CSK 284/10, niepubl.) stwierdził, że każdy z przepisów sekcji 2–7 Rozdziału II rozp. Nr. 44/2001, przewidujący wyjątki od zasady jurysdykcji sądów miejsca zamieszkania pozwanego, wymaga takiej interpretacji, aby nie podważała tej zasady. Z uwagi na ich specyfikę, mających charakter wyjątkowy, powinna zostać przeprowadzona w sposób ścisły, zgodnie z zasadą exceptiones non sunt extendendae.
Sąd Najwyższy uznał, że pkt 12 preambuły rozp. Nr. 44/2001 nie daje podstawy do kreowania nowych wyjątków od zasady wyrażonej w art. 2 ust. 1 rozp. Nr. 44/2001. Preambuła stanowi bowiem wyjaśnienie względów, jakie były brane pod uwagę przy tworzeniu przepisów rozp. Nr. 44/2001. Zawarte w pkt 12 preambuły sformułowanie, zgodnie z którym jurysdykcja oparta na łączniku miejsca zamieszkania powinna zostać uzupełniona jurysdykcją opartą na innych łącznikach, które powinny zostać dopuszczone ze względu na ścisły związek pomiędzy sądem a sporem prawnym lub w interesie prawidłowego wymiaru sprawiedliwości, wyjaśnia jedynie przyczyny, dla których w rozp. Nr. 44/2001 znalazły się przepisy sekcji 2–7 Rozdziału II.
W ocenie SN, w sprawie o ustalenie zawieszenia wykonywania prawa głosu nie znajduje zastosowania art. 22 ust. 2 rozp. Nr. 44/2001, przewidujący, że niezależnie od miejsca zamieszkania jurysdykcję wyłączną mają – w sprawach, których przedmiotem jest ważność, nieważność lub rozwiązanie spółki lub osoby prawnej albo ważność decyzji ich organów – sądy państwa członkowskiego, na którego terytorium spółka lub osoba prawna ma swoją siedzibę. W żadnej z tych kategorii nie mieści się powództwo o ustalenie zawieszenia wykonywania prawa głosu z akcji w spółce. Co więcej, pozwanym co do zasady jest podmiot, któremu przysługują akcje spółki (akcjonariusz), nie zaś sama spółka, jak to ma miejsce w sporze dotyczącym ważności uchwał organów spółki.
Poza tym – argumentował SN – ustalenie zawieszenia prawa głosu nie jest równoznaczne ze stwierdzeniem ważności aktów głosowania danego akcjonariusza, a tym bardziej nie można przyjąć, że jest ustaleniem ważności uchwały walnego zgromadzenia akcjonariuszy spółki, czyli prawidłowości wyrażenia woli przez cały organ spółki. W sprawie, w której przedmiotem jest ważność decyzji organu spółki – co jest hipotezą art. 22 ust. 2 rozp. Nr. 44/2011 – wynikiem postępowania jest przesądzenie w sentencji wyroku właśnie ważności bądź nieważności uchwały (decyzji) organu spółki. Natomiast nawet potencjalne uwzględnienie żądania i ustalenie zawieszenia prawa głosu z akcji nie skutkuje jeszcze stwierdzeniem nieważności uchwały walnego zgromadzenia podjętej z udziałem akcjonariusza, którego prawa głosu uległy zawieszeniu. W tym celu konieczne byłoby spełnienie dodatkowych warunków określonych w art. 6 § 3 KSH oraz wytoczenie odrębnego powództwa przeciwko samej spółce.
Sąd Najwyższy wskazał także, że zastosowania nie powinien w takiej sytuacji znaleźć art. 5 ust. 1 lit. a rozp. Nr. 44/2001, zgodnie z którym osoba, która ma miejsce zamieszkania na terytorium państwa członkowskiego, może być pozwana w innym państwie członkowskim, jeżeli przedmiotem postępowania jest umowa lub roszczenia wynikające z umowy – przed sąd miejsca, gdzie zobowiązanie zostało wykonane albo miało być wykonane. „Z przepisu tego wynika, że dotyczy on wyłącznie umów o charakterze obligacyjnym. Wyraźnie wskazuje na to odesłanie do pojęcia «roszczenia» oraz «miejsca, gdzie zobowiązanie zostało wykonane albo miało być wykonane». Umowa obligacyjna jest umową kreującą zobowiązanie, z dającym się zidentyfikować dłużnikiem i wierzycielem, terminem, sposobem i miejscem wykonania zobowiązania. Cech takich nie posiada umowa spółki handlowej oraz stosunek prawny z niej wynikający. Nie można bowiem stwierdzić, jakoby spółka była dłużnikiem akcjonariusza, a akcjonariusz wierzycielem spółki, lub odwrotnie. Nie można także określić, jakie wierzytelności i jakie długi mają oni względem siebie.
Stosunek członkostwa, z którego wynikają prawa akcjonariusza, stanowi następstwo objęcia bądź nabycia akcji spółki. W wyniku uzyskania członkostwa w spółce i posiadania akcji, akcjonariusz uzyskuje konkretne uprawnienia, takie jak prawo uczestnictwa w walnym zgromadzeniu i prawo głosu, a także inne prawa, jak np. prawo do dywidendy czy do informacji. Spółka jest zatem organizacją, podmiotem, w relacji do której akcjonariuszom przysługują prawa «podobne do praw rzeczowych» – prawa o charakterze właścicielskim. Ze stosunku spółki i członkostwa w spółce nie wynika natomiast zobowiązanie podlegające wykonaniu, lecz zespół uprawnień majątkowych, których charakter zbliżony jest do prawa własności. Umowa (statut) spółki akcyjnej nie ma więc charakteru obligacyjnego, lecz zbliża się do umów prawnorzeczowych”.
Jednocześnie – zdaniem SN – należy mieć na uwadze, że art. 6 KSH nakłada na akcjonariusza obowiązek informacyjny, którego niespełnienie wiąże się z sankcją powstającą ex lege w postaci zawieszenia wykonywania prawa głosu z akcji. Powyższy obowiązek nie stanowi dobrowolnie zaciągniętego zobowiązania, lecz zbliżony jest do norm o charakterze publicznoprawnym, mających na celu ochronę interesów spółki. Przedmiotem żądania pozwu o ustalenie zawieszenia wykonywania prawa głosu nie jest zatem świadczenie, gdyż ani pomiędzy wspólnikami, ani tym bardziej pomiędzy wspólnikiem a spółką, nie istnieje więź zobowiązaniowa w klasycznej postaci. Stąd przedmiotowego roszczenia nie można utożsamiać z żądaniem ustalenia istnienia lub nieistnienia zobowiązania, nie tylko bowiem nie mieści się ono w kategorii żądania wynikającego z umowy obligacyjnej, ale także – w konsekwencji – nie daje podstaw do ustalenia „miejsca wykonania zobowiązania”, które jest niezbędne dla wyznaczenia jurysdykcji zgodnie z art. 5 ust. 1 lit. a rozp. Nr. 44/2001. Tylko bowiem w odniesieniu do umów obligacyjnych można mówić o miejscu wykonania zobowiązania. Jeżeli zatem umowa nie prowadzi do powstania zobowiązania, nie można także ustalić miejsca jej wykonania. Tymczasem, to właśnie miejsce wykonania zobowiązania jest łącznikiem uzasadniającym jurysdykcję sądu danego państwa. Jeśli nie jest możliwe jego ustalenie, wówczas nie może być mowy także o istnieniu jurysdykcji na podstawie art. 5 rozp. 44/2001. Artykuł 2 ust. 1 w zw. z art. 3 ust. 1 rozp. Nr. 44/2001, z którego wynika konieczność ścisłego interpretowania wyjątków od zasady actor sequitur forum rei, uniemożliwia zatem – zdaniem SN – „rozciągnięcie” jurysdykcji szczególnej właściwej dla zobowiązań umownych na przedmiot żądania ustalenia, że dany wspólnik nie może wykonywać prawa głosu z posiadanych jednostek uczestnictwa w spółce kapitałowej.
Odnosząc się do problemu jurysdykcji sądów polskich w sprawie o ustalenie, że udziałowiec polskiej spółki kapitałowej nie może wykonywać prawa głosu ze względu na uchybienie obowiązkom wyrażonym w art. 6 § 1, 2, 4–6 KSH, należy zauważyć, że przy wykładni pojęć umowy lub roszczenia wynikających z umowy z art. 5 ust. 1 lit. a rozp. Nr. 44/2001 niezbędne jest uwzględnianie wypracowanej przez ETS wykładni autonomicznej (zob. np. orz. z 22.3.1983 r. w sprawie C-34/82, Martin Peters Bauternehmung GmbH v. Zuid Nederlandse Aannemers Vereniging; orz. z 8.3.1988 r. w sprawie C-9/87, Arcado v. Haviland). Trybunał Sprawiedliwości przyjmuje bowiem w swoich orzeczeniach, że stosunek zobowiązaniowy pomiędzy wspólnikami oraz spółką i udziałowcami porównywalny jest do stosunku umownego, a zatem w stosowaniu Konwencji o jurysdykcji, uznawaniu i wykonywaniu orzeczeń sądów w sprawach cywilnych i handlowych podpisanej w Brukseli w dniu 27.9.1968 r., a obecnie rozp. Nr. 44/2001, powinien być traktowany na równi ze stosunkiem umownym. Przykładowo w wyr. ETS z 10.3.1992 r. w sprawie C-214/89, Powell Duffryn v. Wolfgang Petereit, ETS uznał, że postanowienia statutu spółki w rozumieniu konwencji, mają umowny charakter (zob. K. Sznajder, Jurysdykcja, s. 79–81). W uzasadnieniu orzeczenia ETS zwrócił uwagę, że pomiędzy zaangażowanymi podmiotami zachodzą stosunki tego samego rodzaju, jak ma to miejsce w przypadku umowy. Trybunał zauważył także, że będąc, lub stając się wspólnikiem albo akcjonariuszem spółki, określony podmiot poddaje się postanowieniom zawartym w umowie albo statucie oraz decyzjom władz spółki, nawet jeżeli się z tymi aktami lub decyzjami nie zgadza, ponieważ zdecydował się uczestniczyć w spółce. Trybunał przypisał umowny charakter nie tylko wzajemnym zobowiązaniom wspólnika i spółki, jako wynikającym z utworzenia spółki lub przystąpienia do niej, lecz także relacjom pomiędzy wspólnikami. Zarówno bowiem założenie oraz wstąpienie do spółki jest wyrazem istnienia wspólnoty interesów osób dążących do realizacji wspólnych celów, których osiągnięcie jest możliwe m.in. przez wyznaczenie udziałowcom oraz członkom organów odpowiednich obowiązków i uprawnień. Prawa i obowiązki mające chronić określone interesy są z reguły ustalone w aktach założycielskich oraz w późniejszych decyzjach organów spółki. Przyjmując te założenia, ETS uznał umowny charakter uprawnień i obowiązków ze stosunku spółki w rozumieniu art. 5 ust. 1 konwencji (obecnie art. 5 ust. 1 lit. a rozp. Nr. 44/2001). Stosunek zobowiązaniowy pomiędzy wspólnikami oraz spółką i udziałowcami klasyfikowany powinien zatem być jako porównywalny do umownego, a zatem w stosowaniu konwencji, a obecnie rozp. Nr. 44/2001, powinien być według ETS traktowany na równi z umownym.
Z kolei w wyr. z 22.3.1983 r. w sprawie C-34/82, Martin Peters Bauternehmung GmbH v. Zuid Nederlandse Aannemers Vereniging, ETS uznał, że w zakresie pojęcia roszczeń wynikających z umowy z art. 5 ust. 1 lit. a rozp. Nr. 44/2001 mieszczą się zobowiązania w zakresie zapłaty sumy pieniężnej, mające swoją podstawę w stosunkach pomiędzy stowarzyszeniem a jego członkami. Europejski Trybunał Sprawiedliwości uzasadnił swoje rozstrzygnięcie ścisłymi związkami wynikającymi z umowy pomiędzy stronami, które uzasadniają we wszelkich sporach, które mogą wyniknąć z wykonywania umownych obowiązków, jurysdykcję sądów miejsca wykonania danego obowiązku. Członkostwo w stowarzyszeniu tworzy pomiędzy członkami bliskie więzi takiego samego rodzaju jak te powstające pomiędzy stronami umowy i konsekwentnie obowiązki te powinny zostać uznane za umowne w rozumieniu art. 5 ust. 1 lit. a rozp. Nr. 44/2001. Trybunał zwrócił także uwagę, że w większości państw członkowskich przyjmuje się, że miejscem wykonania zobowiązania, wynikającego ze stosunku członkostwa, jest miejsce siedziby stowarzyszenia. Ponadto zastosowanie art. 5 ust. 1 lit. a rozp. Nr. 44/2001 powoduje korzystne z perspektywy wymiaru sprawiedliwości skutki, sąd miejsca siedziby stowarzyszenia jest bowiem najlepiej predestynowany, aby zrozumieć treść aktu założycielskiego stowarzyszenia, zasady oraz decyzje stowarzyszenia, jak również okoliczności, z których wyniknął rozstrzygany spór. Trybunał przyjął zatem, że dla wszelkich sporów wynikających ze stosunku członkostwa stowarzyszenia właściwy jest sąd siedziby stowarzyszenia, z którym to miejscem spór ma najściślejszy związek. Choć przywołane orzeczenie ETS dotyczyło relacji pomiędzy stowarzyszeniem i jego członkami, to jednak ze względu na istotne podobieństwo pomiędzy stowarzyszeniem a spółką powyższy wyrok można odnieść również do sporu spółki z udziałowcami, wynikającego ze stosunku członkostwa w spółce.
Należy także zwrócić uwagę, że zgodnie z pkt 8 preambuły do rozp. Nr. 44/2001, spory prawne muszą posiadać łącznik z terytorium jednego spośród państw członkowskich związanych tym rozporządzeniem. W myśl natomiast pkt 12 preambuły jurysdykcja oparta na łączniku miejsca zamieszkania (odpowiednio miejsca siedziby) powinna zostać uzupełniona jurysdykcją opartą na innych łącznikach, które powinny zostać dopuszczone ze względu na ścisły związek pomiędzy sądem a sporem prawnym lub w interesie prawidłowego wymiaru sprawiedliwości. Nie ulega wątpliwości, że sądem najbardziej predestynowanym do wydania orzeczenia w sprawie o ustalenie zawieszenia wykonywania prawa głosu z części udziałów albo akcji (art. 6 § 1 KSH), albo praw ze wszystkich jednostek uczestnictwa (art. 6 § 5 KSH), jest sąd siedziby spółki. Nie wynika to jednak wyłącznie z bliskości przedmiotu sporu i łatwości w przeprowadzeniu postępowania dowodowego, ale także ze znajomości prawa rządzącego stosunkiem spółki, a więc również prawami i obowiązkami udziałowców. Względy funkcjonalne wzmacniają zatem potrzebę uwzględniania wykładni autonomicznej pojęcia umowy lub roszczenia wynikających z umowy, o którym mowa w art. 5 ust. 1 lit. a rozp. Nr. 44/2001.
Uznać należy, że stosunek członkostwa w spółce kapitałowej jest stosunkiem wynikającym z umowy w rozumieniu art. 5 ust. 1 lit. a rozp. Nr. 44/2001. Stosunek zobowiązaniowy pomiędzy wspólnikami albo akcjonariuszami oraz spółką kapitałową traktowany powinien być zatem na równi ze stosunkiem umownym. Sądem właściwym do ustalenia zastosowania sankcji z art. 6 § 1 albo § 5 KSH powinien być zatem sąd miejsca, gdzie zobowiązanie wykonano albo miało być wykonane, a więc sąd siedziby spółki kapitałowej (tak również wyr. SA w Białymstoku z 14.7.2011 r., I ACa 246/11, niepubl.).

Nb 40

40. Artykuł 6 § 5 KSH nie precyzuje, jaki wpływ na ważność uchwały mają głosy oddane pomimo zawieszenia możliwości wykonywania praw z udziałów albo akcji. Za uzasadnione uznać należy odpowiednie stosowanie w drodze analogii art. 6 § 3 KSH (post. SN z 26.1.2011 r., IV CSK 284/10, niepubl.; zob. także S. Sołtysiński, Przepisy ogólne, s. 13). Uchwała, podczas głosowania nad którą oddane zostały także głosy z udziałów albo akcji objętych sankcją z art. 6 § 5 zd. 3 KSH, jest zatem nieważna, chyba że spełnia wymogi kworum oraz większości głosów bez uwzględnienia tych udziałów albo akcji (odmiennie R. Potrzeszcz, T. Siemiątkowski, [w:] R. Potrzeszcz, T. Siemiątkowski (red.), Komentarz [Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością], s. 63–64, który wskazuje, że uchwała powzięta z naruszeniem art. 6 § 5 KSH jest nieważna, argumentując, że ustawodawca nie zdecydował się w § 5 na odwołanie do art. 6 § 3 KSH). Sztywne przyjęcie nieważności uchwały w każdym przypadku, gdy podczas głosowania uczestniczyły udziały albo akcje, z których udziałowcy nie mogli wykonywać praw, naruszałoby interesy pozostałych wspólników albo akcjonariuszy, którzy zachowując wymaganą większość głosów oraz dochowując przewidzianego kworum, głosowali za uchwałą, mieli jednak „pecha”, że wśród głosów na „tak” znalazły się także głosy nieważne, mimo że nie mały one wpływu na wynik głosowania (zob. A. Szumański, Glosa). Odmiennie jednak niż w przypadku art. 6 § 3 KSH, ze względu na brak przesądzenia w KSH, że uchwała powzięta z naruszeniem art. 6 § 5 KSH jest nieważna, podstawą zaskarżenia takiej uchwały może być jedynie art. 252 i 425 KSH. Do wyeliminowania skutków prawnych takiej uchwały niezbędny jest zatem konstytutywny wyrok sądu stwierdzający nieważność uchwały. Innymi słowy, fakt wykonania prawa głosu mimo jego zawieszenia nie powoduje nieważności uchwały walnego zgromadzenia z mocy samego prawa (post. SN z 26.1.2011 r., IV CSK 284/10, niepubl.).

Nb 41

41. W przypadku ustania stosunku zależności spółka, która przestała być spółką dominującą, jest zobowiązana zawiadomić o tym spółkę zależną w terminie dwóch tygodni od dnia ustania tego stosunku (art. 6 § 1 w zw. z art. 6 § 6 KSH). W przypadku uchybienia temu obowiązkowi zastosowanie znajduje sankcja przewidziana w art. 6 § 1 KSH, tj. spółka, która przestała być spółką dominującą, nie może wykonywać prawa głosu z akcji albo udziałów w byłej spółce zależnej reprezentujących więcej niż 33% kapitału zakładowego byłej spółki zależnej. Jeżeli w związku z ustaniem stosunku dominacji poprzednia spółka dominująca ma mniej niż 33% udziałów albo akcji w kapitale zakładowym byłej spółki zależnej, sankcja z art. 6 § 1 KSH w ogóle nie znajdzie efektywnie zastosowania.

Nb 42

42. Odpowiednie stosowanie art. 6 § 4 w zw. z art. 6 § 6 KSH w razie ustania stosunku zależności oznacza, że żądanie udzielenia odpowiedzi może także dotyczyć tego, aby spółka handlowa, która jest akcjonariuszem lub wspólnikiem w danej spółce kapitałowej, udzieliła informacji, czy przestała być w stosunku zależności wobec określonej spółki handlowej albo spółdzielni będącej wspólnikiem albo akcjonariuszem w tej samej spółce. Tym samym, podmiot uprawniony może skierować zapytanie o stosunek dominacji i zależności w odniesieniu do czasu przeszłego, choćby nawet stosunek ten już ustał i bez względu na to, kiedy powstanie, albo ustanie tego stosunku miało miejsce.

Nb 43

43. W art. 6 § 7 KSH ustawodawca wskazał, że przepisy § 1–6 nie naruszają przepisów odrębnych ustaw dotyczących obowiązku zawiadomienia o nabyciu akcji, udziałów lub o uzyskaniu pozycji dominującej w spółce handlowej albo spółdzielni. W razie zbiegu przepisów, które nie mogą być stosowane łącznie, stosuje się przepisy tej ustawy, która przewiduje surowsze obowiązki lub sankcje. Artykuł 6 § 1–6 KSH nie może być zatem postrzegany jako lex generalis w stosunku do ustaw szczególnych, co uzasadniałoby stosowanie reguły kolizyjnej lex specialis derogat legi generali (odmiennie K. Kruczalak (red.), Kodeks, s. 34). Artykuł 6 § 7 zd. 2 KSH zawiera w tym zakresie odmienną normę kolizyjną, nakazującą po pierwsze, aby przepisy były stosowane łącznie, w przypadku natomiast gdy jest to niemożliwe, należy stosować przepisy tej ustawy, która przewiduje surowsze obowiązki lub sankcje.

Nb 44

44. Dalej idące obowiązki w zakresie zawiadomienia o nabyciu akcji albo uzyskaniu pozycji dominującej w spółce kapitałowej zawierają przepisy Rozdziału 4 OfertPublU, art. 13 OchrKonkurU, art. 35, 36 i 239 DzUbezpU, art. 38 ustawy z 28.8.1997 r. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr. 34, poz. 189 ze zm.), art. 25–25s PrBank, art. 24 ust. 3 ustawy z 22.5.2003 r. o pośrednictwie ubezpieczeniowym (Dz.U. Nr. 124, poz. 1154 ze zm.), art. 24, 47, 106 i 107 ObrInFinU czy art. 46 i 48 GiełTowarU. Artykuł 6 § 7 zd. 2 KSH przesądza zarazem, że w razie zbiegu przepisów, które nie mogą być stosowane łącznie, stosuje się przepisy tej ustawy, która przewiduje surowsze obowiązki lub sankcje. Pojawia się w związku z tym pytanie, którą ustawę należałoby stosować w przypadku, gdy jedna ustawa przewidywałaby surowsze obowiązki, inna natomiast surowszą sankcję. Jako przykład takiej sytuacji można wskazać przepisy Rozdziału 4 OfertPublU, które nakładają surowsze obowiązki, natomiast w zależności od przyjętej interpretacji przepisów sankcja przewidziana w art. 89 OfertPublU może nie być uznana za tak surową, jak ta wynikająca z art. 6 § 3 KSH. Artykuł 89 OfertPublU wprowadza bowiem jedynie zakaz wykonywania prawa głosu z części albo całości posiadanych akcji, przewidując, że głosy oddane wbrew zakazowi nie są uwzględniane przy ustalaniu wyniku głosowania. Sąd Apelacyjny w Białymstoku w post. z 19.7.2011 r. (I ACz 749/11, M. Tofel, Aktualności, 2011, Nr. 12. s. 4–6) wskazał, że w art. 6 § 5 KSH przewidziano, iż w przypadku nieudzielenia informacji określonych w art. 6 § 4 KSH, akcjonariusz nie może wykonywać praw z akcji. Wolą ustawodawcy było zatem zróżnicowanie sankcji w postaci uszczuplenia – art. 89 OfertPublU, albo odjęcia wszelkich uprawnień korporacyjnych – art. 6 § 5 KSH, w zależności od rodzaju uchybienia. Artykuł 89 OfertPublU nie wskazuje natomiast, jak czyni to art. 6 § 3 KSH, że uchwała, przy podejmowaniu której zostały także oddane głosy nieważne, jest nieważna (szerzej zob. A. Pęczyk-Tofel, M. Tofel, Obrót, cz. 1 i 2). W przywołanym orzeczeniu SA w Białymstoku wskazał zarazem, że akcjonariusz, który nie może wykonywać prawa głosu ze względu na sankcję ustawową, powinien być traktowany w identyczny sposób jak akcjonariusz z akcji niemej, oba te podmioty znajdują się bowiem w tożsamej sytuacji prawnej. W drodze analogii należy więc przyjąć, że akcjonariusz, który nie może wykonywać prawa głosu wskutek sankcji nałożonej z powodu naruszenia obowiązków przewidzianych w przepisach OfertPublU, jest na równi z posiadaczem akcji niemej uprawniony do zaskarżenia uchwały zgromadzenia (art. 422 § 2 pkt 2 KSH).

Art. 7. [Umowa o zarządzanie spółką zależną]

§ 1. W przypadku zawarcia między spółką dominującą a spółką zależną umowy przewidującej zarządzanie spółką zależną lub przekazywanie zysku przez taką spółkę, złożeniu do akt rejestrowych spółki zależnej podlega wyciąg z umowy zawierający postanowienia, które określają zakres odpowiedzialności spółki dominującej za szkodę wyrządzoną spółce zależnej z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania umowy oraz zakres odpowiedzialności spółki dominującej za zobowiązania spółki zależnej wobec jej wierzycieli.

§ 2. Ujawnieniu podlega także okoliczność, że umowa nie reguluje lub wyłącza odpowiedzialność spółki dominującej, o której mowa w § 1.

§ 3. Zgłoszenia do sądu rejestrowego okoliczności wymagających ujawnienia zgodnie z § 1 i § 2 dokonuje zarząd spółki dominującej lub spółki zależnej albo wspólnik prowadzący sprawy spółki dominującej lub spółki zależnej. Niezgłoszenie okoliczności wymagających ujawnienia w terminie trzech tygodni od dnia zawarcia umowy powoduje nieważność postanowień ograniczających lub wyłączających odpowiedzialność spółki dominującej wobec spółki zależnej lub jej wierzycieli.

Nb 1

1. Artykuł 7 KSH dotyczy dwóch rodzajów umów zawieranych pomiędzy spółką dominującą a spółką zależną, tj. umowy przewidującej zarządzanie spółką zależną oraz umowy przewidującej przekazywanie zysku przez spółkę zależną. Brzmienie art. 7 § 1 KSH mogłoby wskazywać, że reguluje on jedynie sytuację, gdy powyższe umowy są zawarte pomiędzy spółkami, które już pozostają w stosunku dominacji – zależności. Tymczasem należy mieć na uwadze, że zgodnie z art. 4 § 1 pkt 4 lit. f KSH stosunek dominacji i zależności może także być wynikiem zawarcia umowy przewidującej zarządzanie spółką albo przewidującej przekazywanie zysku. Właściwsze byłoby zatem wskazanie w art. 7 § 1 KSH stron umów bez dodatków „dominująca” czy „zależna”. Umowa przewidująca zarządzanie spółką oraz umowa przewidująca przekazywanie zysku mogą bowiem zarówno dopiero kreować stosunek zależności i dominacji, jak również być zawarte pomiędzy podmiotami pozostającymi już w tych stosunkach w chwili zawarcia umowy.
Warto zarazem zwrócić uwagę, że w art. 4 § 1 pkt 4 KSH mowa jest jedynie o zależnej spółce kapitałowej, na którą dominująca spółka handlowa wywiera decydujący wpływ, w szczególności na podstawie umów określonych w art. 7 KSH. Tymczasem umowa przewidująca zarządzanie spółką oraz umowa przewidująca przekazywanie zysku mogą być zawarte także przez zależną spółkę osobową, na co jednoznacznie wskazuje art. 7 § 3 KSH, w którym jest mowa o wspólniku prowadzącym sprawy spółki zależnej.

Nb 2

2. Umowa przewidująca zarządzanie spółką zależną oraz umowa przewidująca przekazywanie zysku przez spółkę zależną są umowami nienazwanymi, a dopuszczalność ich zawarcia wynika nie tyle z art. 7 KSH, co z art. 353 KC wyrażającego zasadę swobody umów.

Nb 3

3. Umowy przewidujące zarządzanie innym podmiotem, w tym spółką zależną, funkcjonują w praktyce obrotu gospodarczego. Umowy te wynikają nie tylko z art. 7 § 1 KSH, wykorzystano je także w przepisach regulujących procesy prywatyzacyjne, w tym m.in. w art. 45 ustawy z 25.9.1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (t.j. Dz.U. z 2002 r. Nr. 112, poz. 981 ze zm.), w art. 23 ustawy z 30.4.1993 r. o narodowych funduszach inwestycyjnych i ich prywatyzacji (Dz.U. Nr. 44, poz. 202 ze zm.) czy w art. 17 ustawy z 30.8.1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji (t.j. Dz.U. z 2002 r. Nr. 171, poz. 1397 ze zm.; zob. szerzej J. Kruczalak-Jankowska, Umowy o zarządzanie, s. 353 i n.). Odmiennie jednak niż w niektórych innych umowach, w tym przykładowo w umowie o sprawowanie zarządu w jednoosobowej spółce Skarbu Państwa uregulowanej w art. 17 ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji, w której zarządca przejmował ustawowe i statutowe kompetencje zarządu spółki, w przypadku art. 7 § 1 KSH chodzi wyłącznie o zarządzanie w znaczeniu prowadzenia spraw spółki, czyli przejęcie określonych w umowie uprawnień i obowiązków związanych z prowadzeniem cudzego przedsiębiorstwa w znaczeniu funkcjonalnym, nie zaś reprezentacji spółki zależnej. Ograniczenie kompetencji zarządu spółki zależnej jest bowiem dopuszczalne jedynie w sferze spraw wewnętrznych (tj. prowadzenia spraw spółki).

Nb 4

4. Problemy budzi określenie, czego dotyczy umowa przewidująca przekazywanie zysku przez spółkę zależną. Zysk spółki kapitałowej przekazywany jest wszystkim udziałowcom na podstawie uchwały walnego zgromadzenia albo zgromadzenia wspólników. Zdaniem M. Rodzynkiewicza, chodzi tutaj o tzw. umowy transferowe, których istota polega na alokacji zysku w ramach grupy kapitałowej w ten sposób, że spółka zależna staje się centrum kosztów, spółka dominująca zaś centrum zysków (zob. M. Rodzynkiewicz, Kodeks, s. 32). Transfer zysków może się odbywać na podstawie różnych tytułów, w tym m.in. na podstawie wynagrodzenia za usługi doradcze (konsultingowe), pomoc w zarządzaniu spółką zależną, udzielenie licencji czy umożliwienie korzystania z know-how posiadanego przez spółkę dominującą albo inny podmiot z grupy kapitałowej. Niejasny jest zatem zakres przedmiotowy kategorii – „umowy przewidujące transfer zysków” – o której mowa w rozumieniu art. 7 § 1 KSH.
Nie sposób przyjąć, że chodzi tutaj o wszelkie umowy odpłatne zawierane między spółką dominującą i spółką zależną, choćby nawet wynagrodzenie otrzymywane przez spółkę dominującą było nieekwiwalentne w stosunku do wartości dostarczonych spółce zależnej towarów lub świadczonych na jej rzecz usług. Właściwa wydaje się wykładnia zawężająca i przyjęcie, że dotyczy to jedynie sytuacji, gdy przekazywanie zysków stanowi element umowy koncernowej w rozumieniu projektu IX dyrektywy Rady Unii Europejskiej z 1985 r. o holdingach, który – co warto podkreślić – nigdy nie wszedł w życie.

Nb 5

5. Hipotezą art. 7 § 1 KSH, co do zasady, nie są objęte porozumienia między udziałowcami (tzw. shareholders agreements). Jedynie wówczas, gdy stroną takiej umowy jest również spółka zależna, zastosowanie może znaleźć art. 7 KSH.

Nb 6

6. Zawarcie umowy przewidującej zarządzanie spółką zależną oraz umowy przewidującej przekazywanie zysku przez spółkę zależną wymaga uzyskania zgody zgromadzenia wspólników (art. 228 pkt 6 KSH) albo walnego zgromadzenia spółki akcyjnej (art. 393 pkt 7 KSH), i to zarówno po stronie spółki zależnej, jak i spółki dominującej. Uchwała w przedmiocie wyrażenia zgody na zawarcie umowy zapada bezwzględną większością głosów, chyba że umowa spółki albo statut przewidują surowsze warunki. Jeżeli natomiast spółką dominującą albo spółką zależną jest spółka komandytowo-akcyjna, zawarcie tego rodzaju umowy nie będzie wymagało uchwały walnego zgromadzenia (art. 146 KSH), o ile statut nie reguluje tej kwestii odmiennie (np. przewidując obowiązek wyrażenia zgody przez walne zgromadzenie i wszystkich albo większość komplementariuszy).
W przypadku zawarcia umowy przewidującej zarządzanie spółką zależną albo przewidującej przekazywanie zysku przez taką spółkę bez wymaganej zgody zgromadzenia wspólników albo walnego zgromadzenia spółki akcyjnej zastosowanie znajduje art. 17 § 1 i 2 KSH. Umowa zawarta bez wymaganej zgody będzie zatem nieważna, chyba że w terminie dwóch miesięcy po zawarciu umowy zostanie podjęta stosowna uchwała.
Literalnie odczytywane art. 228 pkt 6 oraz art. 393 pkt 7 KSH może sugerować, że jedynie zawarcie umów, o których mowa w art. 7 § 1 KSH, wymaga uzyskania zgody zgromadzenia wspólników albo walnego zgromadzenia, podczas gdy już ich zmiana nie. Powyższa konkluzja jest jednak trudna do zaakceptowania, gdyż czyniłaby ona przewidzianą w art. 228 pkt 6 oraz art. 393 pkt 7 KSH ochronę interesów spółki oraz jej udziałowców iluzoryczną. Z tej przyczyny należy uznać, że także zmiana umowy przewidującej zarządzanie spółką zależną albo umowy przewidującej przekazywanie zysku przez spółkę zależną wymaga zgody zgromadzenia wspólników lub walnego zgromadzenia zarówno spółki dominującej, jak i spółki zależnej.

Nb 7

7. Do umowy przewidującej przekazywanie zysków spółki zależnej na rzecz spółki dominującej, jak również do umowy przewidującej zarządzanie spółką zależną, mogą znaleźć zastosowanie przepisy PDOPrU dotyczące cen transferowych. Chodzi tutaj przede wszystkim o art. 11 PDOPrU. W przypadku gdy w wyniku powiązań pomiędzy spółkami przyjęto warunki nierynkowe, w wyniku czego spółka zależna nie wykazała dochodu albo wykazała dochód niższy od tego, jaki zostałby wykazany, gdyby nie zachodziły powiązania między spółkami, dochody spółki zależnej i należny podatek jest ustalany bez uwzględnienia warunków wynikających z tych powiązań. Dochód spółki zależnej ustalany będzie wówczas w drodze oszacowania zgodnie z metodami określonymi w art. 11 ust. 2 PDOPrU. W przypadku podmiotów powiązanych, które utworzyły podatkową grupę kapitałową w rozumieniu art. 1a PDOPrU, przepisy dotyczące cen transferowych nie znajdują zastosowania.

Nb 8

8. W świetle regulacji art. 7 § 1 KSH istotne są jedynie te postanowienia umowy przewidującej zarządzanie spółką albo przekazywanie zysku spółki zależnej, które określają:

1) zakres odpowiedzialności spółki dominującej za szkodę wyrządzoną spółce zależnej z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania umowy, lub

2) zakres odpowiedzialności spółki dominującej za zobowiązania spółki zależnej wobec jej wierzycieli.

Artykuł 7 § 1 i 2 KSH wskazuje, że umowa przewidująca zarządzanie spółką zależną lub przekazywanie zysku przez taką spółkę może:

1) zawierać postanowienia, które określają odpowiedzialności spółki dominującej za zobowiązania spółki zależnej wobec jej wierzycieli,

2) nie regulować tej kwestii albo

3) wyłączać odpowiedzialność spółki dominującej.

Tymczasem, zgodnie z rudymentarną zasadą prawa handlowego, wpisaną w naturę spółki kapitałowej, udziałowiec takiej spółki nie odpowiada za zobowiązania spółki (art. 151 § 4 oraz art. 301 § 5 KSH). Jakiekolwiek uregulowanie odpowiedzialności spółki dominującej za zobowiązania spółki zależnej w umowie przewidującej zarządzanie spółką zależną lub przekazywanie zysku przez taką spółkę, nie może zatem czynić spółki dominującej dłużnikiem wobec wierzycieli spółki zależnej (odmiennie K. Kruczalak (red.), Kodeks, s. 36, który wskazuje, że art. 7 KSH wprowadza wyjątek od art. 473 KC, dopuszczając odpowiedzialność spółki dominującej za spółkę zależną). Niezrozumiałe jest więc użycie przez ustawodawcę słowa „wyłącza”, gdyż wyłączyć można tylko coś co istnieje, co oznacza, że odpowiedzialność spółki dominującej wobec wierzycieli spółki zależnej musiałaby wynikać z przepisów ustawy. Wyłączenie odpowiedzialności, o którym mowa w art. 7 § 2 KSH, mogłoby zatem teoretycznie dotyczyć jedynie odpowiedzialności spółki dominującej za szkodę wyrządzoną spółce zależnej z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania umowy.
Wskazać zarazem należy, że wspólnicy spółek kapitałowych mogą ponosić odpowiedzialność za wyrządzoną spółce oraz osobom trzecim szkodę będącą wynikiem ich zawinionego bezprawnego zachowania (zob. M. Tofel, Odpowiedzialność ex delicto wspólników spółki kapitałowej, [w:] M. Modrzejewska (red.), Prawo handlowe XXI wieku. Czas stabilizacji, ewolucji czy rewolucji. Księga jubileuszowa Profesora Józefa Okolskiego, Warszawa 2010, s. 1113 i n.). Tego rodzaju odpowiedzialność deliktowa nie jest jednak objęta art. 7 KSH, wspólnicy nie mogą bowiem regulować lub wyłączać tej odpowiedzialności w drodze stosownej umowy zawartej ze spółką, o której mowa w tym przepisie. Ponadto w żadnej mierze w takiej sytuacji nie chodzi o odpowiedzialność wspólników za zobowiązania spółki, ale o odpowiedzialność wspólników za ich własne zawinione zachowanie wyrządzające szkodę osobom trzecim (zob. wyr. SN z 24.11.2009 r., V CSK 169/09, Legalis; M. Tofel, Odpowiedzialność ex delicto wspólników spółki kapitałowej, s. 1113 i n.).
Brak uregulowania umownego, o którym mowa w art. 7 § 2 KSH, odnosi się zarówno do odpowiedzialności spółki dominującej za szkodę wyrządzoną spółce zależnej z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania umowy, jak również odpowiedzialności spółki dominującej za zobowiązania spółki zależnej wobec jej wierzycieli (odmiennie M. Litwińska-Werner, Kodeks, s. 166, która wskazuje, że brak uregulowania umownego dotyczy tylko odpowiedzialności wobec wierzycieli spółki, gdyż jej podstawą może być tylko odpowiednie postanowienie umowne). Mimo bowiem że odpowiedzialność spółki dominującej z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania umowy ma charakter ustawowy (art. 471 i n. KC), może nie być regulowana umową. Treść łączącego strony stosunku prawnego jest bowiem szersza aniżeli treść wyrażona w umowie i obejmuje także skutki, które wynikają z ustawy, zasad współżycia społecznego i z ustalonych zwyczajów (art. 56 KC). Strony umowy określonej w art. 7 § 1 KSH mogą zatem w ogóle nie uregulować zasad odpowiedzialności kontraktowej spółki dominującej za szkodę wyrządzoną spółce zależnej, w wyniku czego zastosowanie znajdą ogólne reguły określone w art. 471 i n. KC. Strony mogą także zdecydować o wyłączeniu ustawowej odpowiedzialności, z tym jednak ograniczeniem, że nieważne będzie zastrzeżenie, że dłużnik nie będzie odpowiedzialny za szkodę, którą może wyrządzić wierzycielowi umyślnie (art. 473 § 2 KC). Bardziej prawidłowe byłoby zatem mówienie w tym przypadku o ograniczeniu odpowiedzialności niż o jej wyłączeniu.

Nb 9

9. W przypadku gdy umowa przewidująca zarządzanie spółką zależną albo odprowadzanie przez taką spółkę zysku nie reguluje lub wyłącza odpowiedzialność spółki dominującej za szkodę wyrządzoną spółce zależnej z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania umowy (albo odpowiedzialności spółki dominującej za zobowiązania spółki zależnej wobec jej wierzycieli, co – jak wskazano powyżej – jest prawnie irrelewantne, skoro nie można wyłączyć odpowiedzialności, której nie ma), złożeniu do akt rejestrowych nie podlega wyciąg umowy, o której mowa w art. 7 § 1 KSH, ale informacja, że zawarta umowa nie reguluje odpowiedzialności, o której mowa w art. 7 § 1 KSH, albo ją wyłącza. Mając na względzie, że udziałowcy spółki kapitałowej nie ponoszą odpowiedzialności za zobowiązania spółki zależnej, niezrozumiałe jest nakładanie obowiązku złożenia do akt rejestrowych spółki zależnej informacji, że zawarta ze spółką dominującą umowa nie reguluje tej problematyki albo wyłącza odpowiedzialność spółki dominującej wobec wierzycieli spółki zależnej za zobowiązania tej spółki. Jeżeli spółka dominująca nie przejmie na siebie odpowiedzialności za zobowiązania spółki zależnej w drodze czynności prawnych dokonanych z wierzycielami spółki (np. poprzez gwarancję korporacyjną czy kumulatywne przystąpienie do długu), nie odpowiada ona wobec wierzycieli spółki zależnej.

Nb 10

10. Niezgłoszenie okoliczności wymagających ujawnienia w terminie trzech tygodni od dnia zawarcia umowy powoduje nieważność postanowień ograniczających lub wyłączających odpowiedzialność spółki dominującej wobec spółki zależnej. Uchybienie obowiązkowi z art. 7 § 1 i 2 KSH nie powoduje natomiast – co mogłoby sugerować literalne odczytanie art. 7 § 3 KSH – powstania odpowiedzialności spółki dominującej wobec wierzycieli spółki zależnej. Nie można bowiem mówić o nieważności postanowień umownych ograniczających albo wyłączających odpowiedzialność, która i tak nie istnieje.

Nb 11

11. Nieważność, o której mowa w art. 7 § 3 KSH, jest nieważnością względną, nie następuje ona bowiem ex tunc, a dopiero z upływem terminu trzech tygodni od dnia zawarcia umowy.

Nb 12

12. Nieważnością dotknięte są tylko te postanowienia, które ograniczają lub wyłączają odpowiedzialność spółki dominującej wobec spółki zależnej. W pozostałym zakresie umowa pomiędzy spółką zależną i spółką dominującą jest ważna i nie ma podstaw do stosowania w tym zakresie art. 58 § 3 KC.

Nb 13

13. Jeżeli umowa przewidująca zarządzanie albo przekazywanie zysku w ogóle nie reguluje kwestii odpowiedzialności spółki dominującej, sankcja nieważności nie znajdzie zastosowania. Postanowienie, którego nie ma, nie może być bowiem dotknięte sankcją nieważności. Podobnie, w sytuacji gdy umowa przewiduje odpowiedzialność spółki dominującej za szkodę wyrządzoną spółce zależnej, niezgłoszenie umowy do rejestru nie będzie rodzić sankcji nieważności z art. 7 § 3 KSH, gdyż mogą nią być objęte postanowienia, które ograniczają albo – pomimo nieprecyzyjności tego sformułowania (zob. Nb 8 powyżej) – wyłączają odpowiedzialność spółki dominującej.

Nb 14

14. Sankcja nieważności ma charakter definitywny, co oznacza, że wykonanie obowiązków z art. 7 § 1 i 2 KSH po upływie trzech tygodni nie konwaliduje nieważnych postanowień. Strony umowy mogą natomiast dokonać zmiany umowy i na nowo wprowadzić do niej postanowienia, które dotknięte były sankcją nieważności. Choć nie wynika to wprost z treści art. 7 KSH, uwzględniając cel regulacji, uznać należy, że dokonana zmiana umowy w przedmiocie zakresu odpowiedzialności spółki dominującej za szkodę wyrządzoną spółce zależnej z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania umowy podlega obowiązkom z art. 7 KSH.

Nb 15

15. W przypadku uchybienia obowiązkom wynikającym z art. 7 KSH, niezależnie od sankcji przewidzianej w tym przepisie, zastosowanie może dodatkowo znaleźć procedura przymuszająca uregulowana w art. 24 KrRejSU. Tym samym, w razie stwierdzenia, że dokumenty, których złożenie jest obowiązkowe, nie zostały złożone pomimo upływu terminu, sąd rejestrowy wzywa obowiązanych do ich złożenia, wyznaczając dodatkowy siedmiodniowy termin, pod rygorem zastosowania grzywny przewidzianej w przepisach KPC o egzekucji świadczeń niepieniężnych. W razie niewykonania obowiązków w tym terminie, sąd rejestrowy nakłada grzywnę na obowiązanych. Przepisów art. 1052 zd. 2 i art. 1053 KPC nie stosuje się. Suma nakładanych grzywien może zatem przekroczyć 100 000 zł, niedopuszczalne natomiast jest dokonanie zamiany grzywny na areszt.

² Art. 4 § 1 pkt 4 lit. d w brzmieniu ustawy z dnia 12.12.2003 r. (Dz.U. Nr 229, poz. 2276), która wchodzi w życie 15.01.2004 r.; pkt 6 w brzmieniu ustawy z dnia 29.07.2005 r. (Dz.U. Nr 184, poz. 1539), która wchodzi w życie 24.10.2005 r.; pkt 4 lit. d w brzmieniu ustawy z dnia 23.10.2008 r. (Dz.U. Nr 217, poz. 1381), która wchodzi w życie 8.01.2009 r.; pkt 7 w brzmieniu ustawy z dnia 13.02.2009 r. (Dz.U. Nr 42, poz. 341), która wchodzi w życie 18.06.2009 r.

³ Art. 4 § 3–5 dodane ustawą z dnia 3.06.2005 r. (Dz.U. Nr 132, poz. 1108), która wchodzi w życie 19.08.2005 r.

⁴ Art. 6 § 5 w brzmieniu ustawy z dnia 12.12.2003 r. (Dz.U. Nr 229, poz. 2276), która wchodzi w życie 15.01.2004 r.

Dział II. Spółki osobowe

Art. 8. [Zdolność; firma]

§ 1. Spółka osobowa może we własnym imieniu nabywać prawa, w tym własność nieruchomości i inne prawa rzeczowe, zaciągać zobowiązania, pozywać i być pozywana.

§ 2. Spółka osobowa prowadzi przedsiębiorstwo pod własną firmą.

Spis treści

Nb

I.

Podmiotowość spółek osobowych

1

II.

Status handlowych spółek osobowych przed rejestracją

6

III.

Podmiotowość nieważnej handlowej spółki osobowej

9

IV.

Działanie pod własną firmą

21

I. Podmiotowość spółek osobowych

Nb 1

1. Wszystkie handlowe spółki osobowe mają zdolność prawną. Spółki osobowe należą do kategorii podmiotów wskazanych w art. 33¹ § 1 KC. Ich zdolność występowania jako strona stosunków prawa prywatnego nie budzi wątpliwości. Dotyczy to lege non distinguente wszystkich stosunków, chyba że co innego wynika z odpowiednich przepisów. Wskazanie w komentowanym przepisie stosunków prawnorzeczowych i obligacyjnych ma charakter przykładowy. Podmiotowość spółki handlowej nie różni się niczym istotnym od podmiotowości osób prawnych (zob. A. Szajkowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16, s. 76 i cyt. tam literatura). Różnice między osobami prawnymi a innymi podmiotami prawa prywatnego dotyczą raczej ich struktury organizacyjnej. Zgodnie z przeważającym poglądem, handlowa spółka osobowa ma w związku z tym majątek odrębny od majątku jej wspólników. Odrębne są także zobowiązania spółki (zob. S. Sołtysiński, [w:] S. Sołtysiński, A. Szajkowski, A. Szumański, J. Szwaja, M. Tarska, Kodeks spółek handlowych, t. 1, 2006, s. 159; tenże, Przepisy, s. 3 i n.; J. Szwaja, Nowy kodeks, s. 11 i n.; A. Szumański, Nowe polskie prawo, s. 5; W. Pyzioł, [w:] W. Pyzioł, A. Szumański, I. Weiss, Prawo, s. 101; K. Kruczalak (red.), Kodeks, s. 38; A. Kidyba, Kodeks, t. 1, komentarz do art. 8, teza 2, LEX/el. 2010; tenże, Przepisy, s. 16; M. Litwińska-Werner, Kodeks, s. 130 i n.; J. Naworski, [w:] R. Potrzeszcz, T. Siemiątkowski (red.), Komentarz, s. 70; D. Bucior, Konstrukcja, s. 9; A. Herbet, Odpowiedzialność, s. 44; J. A. Strzępka, E. Zielińska, [w:] J. A. Strzępka (red.), Kodeks, 2011, s. 49; por. jednak stanowisko mniejszościowe, zgodnie z którym podmiotowość spółki osobowej jest przejawem tzw. podmiotowej wspólności łącznej, a majątek i zobowiązania spółki są jednocześnie łącznymi prawami i zobowiązaniami wspólników (P. Tereszkiewicz, Odpowiedzialność, s. 57 i n.). Pogląd o ścisłej odrębności majątku i zobowiązań handlowej spółki osobowej akceptuje także orzecznictwo zarówno sądów powszechnych, jak i administracyjnych (por. np. wyr. WSA w Gliwicach z 25.2.2009 r., I SA/Gl 1045/08, Legalis; wyr. SN z 8.7.2003 r., IV CK 18/03, Gl. 2005, Nr. 1, s. 17). Handlowym spółkom osobowym przysługuje także zdolność procesowa. Odrębność handlowej spółki osobowej ma także konsekwencje na płaszczyźnie procesowej, np. powaga rzeczy osądzonej w stosunku do spółki nie ma skutków w postępowaniach przeciwko wspólnikom (zob. wyr. SN z 21.7.2006 r., III CSK 164/06, Gl. 2007, Nr. 3, s. 5; por. także Ł. Błaszczak, Handlowa spółka, s. 41 i n.).

Nb 2

2. Ogólne przyznanie handlowym spółkom osobowym zdolności do występowania jako strona stosunków cywilnoprawnych nie oznacza, że mogą one występować jako strona wszystkich stosunków prywatnoprawnych. Niektóre z nich są zastrzeżone wyłącznie dla osób fizycznych (m.in. stosunki prawnorodzinne, a na gruncie prawa spółek – zdolność uczestnictwa w spółce partnerskiej). Większość handlowych spółek osobowych została w polskim prawie wyłączona z kręgu podmiotów uprawnionych do emitowania obligacji. Artykuł 2 pkt 1 ustawy z 29.6.1995 r. o obligacjach (t.j. Dz.U. z 2001 r. Nr. 120, poz. 1300 ze zm.) czyni wyjątek jedynie dla spółek komandytowo-akcyjnych uprawnionych, które w zakresie zdolności emisyjnej stawia na jednej płaszczyźnie z osobami prawnymi. W literaturze wskazuje się także niekiedy, że szczególny jest także status handlowych spółek osobowych (podobnie jak innych podmiotów niebędących osobami prawnymi) na gruncie prawa własności przemysłowej. Zgodnie z art. 325 ust. 1 ustawy z 30.6.2000 r. – Prawo własności przemysłowej (t.j. Dz.U. z 2003 r. Nr. 119, poz. 1117 ze zm.) w przypadku jednostek organizacyjnych niemających osobowości prawnej, patent, prawo ochronne albo prawo z rejestracji może być udzielone tylko na rzecz osoby prawnej, w skład której wchodzi ta jednostka lub na rzecz osoby fizycznej, bądź osób fizycznych prowadzących tę jednostkę na własny rachunek. Twierdzi się w związku z tym, że spółki osobowe nie mogą uzyskiwać praw wyłącznych na dobrach własności przemysłowej udzielanych na podstawie Prawa własności przemysłowej, a prawa te mogą być udzielane tylko na rzecz wspólników (zob. R. Radziejewski, Udzielanie, s. 36 i n.). Można mieć wątpliwości co do trafności takiego poglądu. Artykuł 325 ust. 1 PrWłPrzem w ogóle nie dotyczy handlowych spółek osobowych, nie są one częścią jakiejś osoby prawnej. Ten fragment hipotezy dotyczy takich jednostek bez podmiotowości jak oddziały czy zakłady osób prawnych. Nie są także prowadzone na własny rachunek przez wspólników (którymi nie muszą być wyłącznie osoby fizyczne).

Nb 3

3. Przedmiotem sporu jest możliwa zdolność uzyskania przez spółkę osobową statusu wspólnika spółki jawnej lub komplementariusza w innej spółce komandytowej lub w spółce komandytowo-akcyjnej. Zgodnie z dominującym poglądem spółka osobowa podobnie jak inne spółki osobowe może przystępować do innych spółek osobowych (zob. A. Kidyba, Kodeks, t. 1, s. 501–502, 509–510 i 525; M. Litwińska-Werner, Kodeks, s. 380, 381; J. Jacyszyn, Spółka partnerska, s. 234; P. Pinior, [w:] J. A. Strzępka (red.), Kodeks, 2011, s. 173; M. Rodzynkiewicz, Kodeks, s. 164; M. Spyra, [w:] S. Włodyka (red.), System Prawa Handlowego, t. 2A, s. 788–789). Zgodnie z innym poglądem kwestionuje się taką możliwość (zob. R. Potrzeszcz, T. Siemiątkowski, [w:] R. Potrzeszcz, T. Siemiątkowski (red.), Komentarz, t. 1, s. 334; A. Witosz, [w:] J. A. Strzępka (red.), Kodeks, 2001, s. 205; A. Szumański, [w:] A. Szajkowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16, s. 902 i 997). Argumentem przeciwko zdolności spółek osobowych w tym zakresie ma być przede wszystkim niechęć do tworzenia nadmiernie złożonych struktur organizacyjnych oraz sprzeczność między celem spółki osobowej, jakim jest prowadzenie jej przedsiębiorstwa, a zaangażowaniem w innej spółce osobowej. Można formułować zastrzeżenia wobec poprawności tych argumentów. Zaangażowanie w spółce osobowej jest decyzją o charakterze gospodarczym. Jeżeli wspólnik spółki jest przedsiębiorcą, to zaangażowanie w spółce można zakwalifikować jako element operacji gospodarczych wspólnika pozostających w związku z prowadzeniem przez niego przedsiębiorstwa. Uczestnictwo w spółce osobowej nie musi wyczerpywać całości działalności spółki osobowej będącej wspólnikiem. Główna działalność spółki osobowej wspólnika może więc nadal polegać na prowadzaniu własnego przedsiębiorstwa. Wątpliwości może rzeczywiście budzić przypadek, w którym spółka osobowa nie prowadzi innej działalności poza uczestnictwem w innej spółce osobowej. Nawet w takim wypadku nie należy jednak kwestionować ważności umowy spółki osobowej (w której uczestniczy inna spółka osobowa) ani ważności przystąpienia spółki osobowej do innej spółki osobowej. Zaprzestanie prowadzenia własnego przedsiębiorstwa i ograniczenie działalności do uczestnictwa w innej spółce może być natomiast ważnym powodem dla spółki będącej wspólnikiem (art. 63 § 1 KSH).

Nb 4

4. Handlowe spółki osobowe mają także podmiotowość w prawie publicznym. Nie jest to kategoria jednolita. Spółka osobowa może mieć podmiotowość na gruncie określonego rodzaju stosunków prawa publicznego (np. prawa ochrony środowiska, podatku od towarów i usług itd.). Może być jej jednocześnie pozbawiona na gruncie innych stosunków (np. podatku dochodowego). Mimo pewnych wątpliwości dotyczących redakcji art. 29 KPA handlowe spółki osobowe mają także podmiotowość na gruncie postępowania administracyjnego (por. K. Małysa-Sulińska, Zdolność, passim; zob. także wyr. WSA w Warszawie I SA 1563/03, niepubl.).

Nb 5

5. Handlowe spółki osobowe powstają z chwilą ich rejestracji w KRS (art. 25¹ § 1, art. 94, 109 § 1, art. 134 § 1 KSH). Dokonanie rejestracji jest momentem powstania spółki bez względu na poprawność i kompletność wpisanych danych. Niewpisanie niektórych danych, których wpis w odniesieniu do spółki jest obowiązkowy, nie ma znaczenia dla oceny chwili powstania spółki osobowej (por. wyr. WSA we Wrocławiu z 16.5.2008 r., I SA/Wr 1740/07, niepubl.).

II. Status handlowych spółek osobowych przed rejestracją

Nb 6

1. Kodeks spółek handlowych nie odnosi się wprost do statusu spółek osobowych przed rejestracją. W literaturze ścierają się dwie grupy poglądów. Zgodnie z jednym stanowiskiem handlowe spółki osobowe przed rejestracją nie mają podmiotowości. Nie mogą nabywać praw. Nie powstają także w tym okresie ich zobowiązania (zob. S. Włodyka, Problem, s. 262 i n.; P. Pinior, Charakter, s. 34 i n.; A. Kidyba, Handlowe, s. 296–299; W. Górecki, [w:] S. Włodyka (red.), System Prawa Handlowego, t. 2A, s. 649; M. Spyra, tamże, s. 814 i n.). W drugiej grupie poglądów dopuszcza się podmiotowość spółki osobowej przed rejestracją. Różne są kwalifikacje i uzasadnienia tej podmiotowości. Wskazuje się na potrzebę analogicznego zastosowania przepisów o spółkach kapitałowych przed rejestracją (zob. S. Sołtysiński, [w:] S. Sołtysiński, A. Szajkowski, A. Szumański, J. Szwaja, Kodeks spółek handlowych, t. 1, s. 369–370; J. Szwaja, tamże, s. 725; A. Witosz, [w:] J. A. Strzępka (red.), Kodeks, 2001, s. 171; A. Szajkowski, [w:] A. Szajkowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16, s. 79–80). Twierdzi się także, że osobowe spółki handlowe przed rejestracją są kategorią podmiotów sui generis (zob. A. Szumański, [w:] S. Sołtysiński, A. Szajkowski, A. Szumański, J. Szwaja, Kodeks spółek handlowych, t. 1, s. 886–887; M. R. Podświadek, Spółka, s. 19 i n.; A. Herbet, Spółka, s. 88). Należy przychylić się do poglądu o braku podmiotowości spółki osobowej przed rejestracją. Wobec jednoznacznej dyspozycji art. 25¹ § 1, art. 94, 109 § 1, art. 134 § 1 KSH brak podstaw do analogii z konstrukcją spółki w organizacji na gruncie spółek kapitałowych. Spółka kapitałowa w organizacji jest podmiotem należącym do kategorii wskazanej w art. 331 KC. Z chwilą rejestracji uzyskuje status osoby prawnej. Przyznanie podmiotowości niezarejestrowanym handlowym spółkom osobowym w istocie pozbawiałoby całkowicie znaczenia przepisy KSH wskazujące na rejestrację jako moment powstania spółki. W takiej sytuacji status spółki przed rejestracją jak i po rejestracji byłby identyczny. Różnice dotyczyłyby jedynie zasad odpowiedzialności za zobowiązania spółki. Dyspozycji KSH o powstaniu spółki osobowej z chwilą rejestracji nie dałoby się jednak przypisać jakiejkolwiek treści. Spółka osobowa przed rejestracją nie ma w związku z tym ani zdolności prawnej, ani zdolności sądowej i upadłościowej.

Nb 7

2. Procedura rejestracji spółki osobowej z punktu widzenia celów gospodarczych wspólników może być długotrwała. Z tego powodu może być potrzebne dokonanie określonych operacji gospodarczych jeszcze przed rejestracją. Sytuacje takie mają uwarunkowania prawne. Zgodnie z art. 19b ust. 2 KrRejSU spółka ma do dokumentów rejestracyjnych dołączyć dokument potwierdzający jej prawo do korzystania z lokalu, w którym znajduje się adres spółki. Może to uzasadniać konieczność zawarcia umowy dotyczącej korzystania z lokalu przez spółkę. W takiej sytuacji wspólnik lub wspólnicy winni dokonać czynności we własnym imieniu na rzecz spółki jako przyszłej osoby trzeciej. Jeżeli czynność zostanie dokonana w imieniu spółki, a nie wspólnika – to zastosowanie znajdą reguły dotyczące odpowiedzialności z art. 25¹ § 2, art. 109 § 2 oraz art. 134 § 2 KSH.

Nb 8

3. Spółka osobowa przed rejestracją nie istnieje jako podmiot. Zawarcie umowy spółki powoduje jednak powstanie stosunku spółki jako relacji zobowiązaniowej między wspólnikami. Spółki osobowej w okresie między zawarciem umowy a rejestracją nie należy traktować jako spółki cywilnej (zob. A. Szumański, [w:] A. Szajkowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16, s. 919; A. Herbet, Spółka, s. 88; M. R. Podświadek, Spółka, s. 21, którzy dopuszczają jednak subsydiarne stosowanie przepisów o spółce cywilnej). W literaturze sformułowano także pogląd przeciwny (zob. P. Pinior, [w:] J. A. Strzępka (red.), Kodeks, 2011, s. 191; A. Szumański, [w:] A. Szajkowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16, s. 918–919). Przeciwko kwalifikacji stosunku między wspólnikami handlowej spółki osobowej jako relacji spółki cywilnej świadczą następujące argumenty. Wspólnicy, zawierając umowę spółki handlowej, nie dążyli do zawarcia umowy spółki cywilnej. Ich zgodnym zamiarem było przystąpienie do określonego typu spółki handlowej. Brak podmiotowości tej spółki przed rejestracją nie jest przeszkodą dla zastosowania większości odpowiednich przepisów KSH. Należy zastosować przepisy dotyczące stosunków wewnętrznych właściwego typu spółki wynikające z KSH. To one, a nie przepisy o spółce cywilnej, wyznaczają miarodajne konsekwencje zawarcia umowy spółki handlowej. Skoro spółka nie istnieje jako podmiot, to nie ma podstaw dla zastosowania przepisów o jej stosunkach z osobami trzecimi. Nie ma także podstaw dla stosowania przepisów o stosunkach zewnętrznych w spółce cywilnej. Byłoby to rozwiązanie powodujące szereg komplikacji w szczególności na gruncie spółki komandytowej i komandytowo-akcyjnej. Nie można a limine przyjąć, że komplementariusze są upoważnieni do reprezentowania pozostałych wspólników tak jak wspólnicy spółki cywilnej. Byłoby to rozwiązanie, które ze względu na skutki w zakresie odpowiedzialności poważnie naruszałoby interes komandytariuszy i akcjonariuszy, wyraźnie wbrew ich intencjom oraz istocie spółki komandytowej i komandytowo-akcyjnej. W braku odmiennych postanowień umowy należy przyjąć, że przed rejestracją wspólnicy nie są upoważnieni ani do składania oświadczeń woli za spółkę ze skutkiem z art. 109 § 2 i odpowiednio art. 134 § 2 KSH, ani do reprezentowania pozostałych wspólników.

III. Podmiotowość nieważnej handlowej spółki osobowej

Nb 9

1. Kodeks spółek handlowych nie zawiera przepisów dotyczących nieważności handlowych spółek osobowych. Artykuł 21 KSH dotyczy expressis verbis wyłącznie spółek kapitałowych, brak analogicznego przepisu dla spółek osobowych. Szczególna sytuacja dotyczy jedynie spółki komandytowo-akcyjnej. Artykuł 21 KSH implementuje art. 12 i 13 dyrektywy 2009/101/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 16.9.2009 r. w sprawie koordynacji gwarancji, jakie są wymagane w państwach członkowskich od spółek w rozumieniu art. 48 akapit drugi Traktatu, w celu uzyskania ich równoważności, dla zapewnienia ochrony interesów zarówno wspólników, jak i osób trzecich (Dz.Urz. UE L 258 z 1.10.2009 r., s. 11) – dawnej pierwszej dyrektywy (68/151/EWG). Dyrektywa dotyczy zarówno spółek kapitałowych, jak i spółki komandytowo-akcyjnej. Wykładnia KSH zgodna z prawem europejskim nakazuje objąć dyspozycją art. 21 także spółki komandytowo-akcyjne (por. D. Nowak, Wadliwa, s. 321).

Nb 10

2. Brak regulacji konsekwencji wadliwości umowy handlowej spółki osobowej w świetle dyspozycji art. 2 KSH skłania do zastosowania ogólnych reguł prawa cywilnego. Ich zastosowanie nie jest jednak w każdej sytuacji wystarczające. Dotyczy to w szczególności ewentualności wpisania nieważnej spółki do rejestru. Zarejestrowanie nieważnej spółki lub danych wynikających z postanowień umowy objętych częściową nieważnością powoduje powstanie konfliktu między dyspozycją wskazującą na brak konsekwencji prawnych wadliwej czynności a interesem osób trzecich działających w zaufaniu do opublikowanych wpisów w rejestrze.

Nb 11

3. Nieważność umowy handlowej spółki osobowej nie jest przedmiotem szczególnych wątpliwości w sytuacji, w której nie doszło do rejestracji spółki. Zastosowanie winny znaleźć przepisy KC o nieważności (zob. S. Włodyka, [w:] S. Włodyka (red.), System Prawa Handlowego, t. 2A, s. 82; D. Nowak, Wadliwa, s. 345 i n.; por. także K. Schmidt, [w:] K. Schmidt (red.), Münchener, t. 2, s. 90). W konsekwencji wiosek o rejestrację spółki nie powinien zostać złożony, a w razie jego złożenia powinien zostać oddalony przez sąd rejestrowy. Nieważna umowa osobowej spółki handlowej nie prowadzi do powstania zobowiązań umownych w stosunkach między wspólnikami, chyba że zachodzą podstawy dla przyjęcia jej konwersji na inną ważną czynność prawną. Zawarcie takiej nieważnej umowy może prowadzić natomiast do powstania roszczeń odszkodowawczych w stosunku do osób, które ponoszą odpowiedzialność za zaistnienie okoliczności prowadzących do nieważności umowy. Jeżeli przed rejestracją wspólnicy wydali, to mają roszczenie o ich zwrot.

Nb 12

4. Jeżeli wadliwa spółka osobowa została zarejestrowana, to dochodzi do jej powstania jako podmiotu (zob. S. Sołtysiński, [w:] S. Sołtysiński, A. Szajkowski, A. Szumański, J. Szwaja, Kodeks spółek handlowych, t. 1, s. 235; D. Nowak, Wadliwa, s. 343–344; K. Schmidt, [w:] K. Schmidt (red.), Münchener, t. 2, s. 91; P. Ulmer, [w:] H. Staub, P. Ulmer (red.), HGB, t. 2, s. 184; P. Bülow, Handelsrecht, s. 80; C. Sachäfer, Die Lehre, s. 77; F. Kübler, H. D. Assmann, Gesellschaftsrecht, s. 391). Jest to konsekwencja rozróżnienia nieważności spółki jako umowy między wspólnikami od nieważności podmiotu, który powstaje w związku z rejestracją spółki (zob. M. Litwińska-Werner, [w:] A. Szajkowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16, s. 414; D. Nowak, Wadliwa, s. 320; G. Gorczyński, Umowa, s. 368; K. Schmidt, [w:] K. Schmidt (red.), Münchener, t. 2, s. 91). Proponuje się także interpretację art. 25¹ § 1, art. 94 oraz art. 109 § 1 KSH, zgodnie z którą to sam wpis jest wystarczającą przesłanką powstania spółki bez względu na „jakość” procesu rejestracyjnego (zob. D. Nowak, Wadliwa, s. 343). W literaturze można także spotkać pogląd, zgodnie z którym do handlowych spółek osobowych należy stosować wprost przepisy o nieważności czynności prawnej z KC, a nieistnienie zarejestrowanej spółki można stwierdzić w trybie powództwa skierowanego w trybie art. 189 KPC przeciwko jej rzekomym wspólnikom (zob. J. Jacyszyn, Spółka partnerska, s. 240). Takie rozwiązanie podważałoby jednak bezpieczeństwo obrotu i w wielu sytuacjach uprzywilejowywałoby rzekomych wspólników kosztem osób, które działały w zaufaniu do opublikowanych wpisów.

Nb 13

5. Chociaż podstawowym uzasadnieniem dopuszczenia powstania zarejestrowanej spółki powstałej na podstawie nieważnej umowy jest ochrona zaufania uczestników obrotu do wpisów w KRS, to nie sposób jednak przyjąć, że spółka istnieje jedynie w relacji do osób, które działają w dobrej wierze, tj. w usprawiedliwionym przekonaniu o ważności umowy spółki oraz prawidłowości postępowania rejestrowego. Nie należy subiektywizować podmiotowości spółki. Przyjęcie konkluzji o powstaniu podmiotu w wyniku zarejestrowania wadliwie założonej spółki prowadzi do wniosku, że może on działać w stosunkach prawnych z wszystkimi innymi uczestnikami obrotu. Zła wiara kontrahenta spółki może mieć znaczenie dla rozliczeń ze wspólnikami spółki. Nie wpływa jednak na podmiotowość zarejestrowanej spółki (por. w prawie niemieckim K. Schmidt, [w:] K. Schmidt (red.), Münchener, t. 2, s. 91; P. Ulmer, [w:] H. Staub, P. Ulmer (red.), HGB, t. 2, s. 184; F. Kübler, H. D. Assmann, Gesellschaftsrecht, s. 390–391).

Nb 14

6. Przyjęcie tezy o skutecznym uzyskaniu podmiotowości przez wadliwie założoną, ale zarejestrowaną spółkę prowadzi do wniosku o możliwości nabywania przez nią majątku. Dotyczy to w szczególności wkładów wniesionych przez wspólników. Spółce przysługuje roszczenie o wniesienie wkładów. Nie dotyczy ono jednak osób, które mimo wpisania do rejestru nie uzyskały statusu wspólnika (por. Nb 15). Możliwość nabycia przez wadliwie założoną spółkę majątku jest doniosła praktycznie. Sama podmiotowość spółki nie może chronić interesów jej wierzycieli, jeżeli brak majątku mogącego służyć ich zaspokojeniu.

Nb 15

7. Istotne znaczenie ma także możliwość dochodzenia roszczeń od osób ujawnionych w rejestrze jako wspólnicy spółki. Decydującym kryterium jest tutaj wyważenie interesów między ochroną osób wpisanych do rejestru a ochroną wierzycieli spółki (zob. K. Schmidt, [w:] K. Schmidt (red.), Münchener, t. 2, s. 94 i n.; P. Bülow, Handelsrecht, s. 80; C. Sachäfer, Die Lehre, s. 77; F. Kübler, H. D. Assmann, Gesellschaftsrecht, s. 396–397). Za zobowiązania wadliwie założonej spółki odpowiadają te osoby, którym można przypisać udział w powstaniu wadliwie założonej spółki jako podmiotu obrotu prawnego. Udziału tego nie należy utożsamiać z zawinieniem. Chodzi tutaj o obiektywne przyczynienie się do sytuacji, w której zawarto nieważną umowę spółki oraz doprowadzono do rejestracji. Przypisanie udziału w tym procesie nie wymaga uczestnictwa w całym toku czynności, które prowadzą do powstania spółki. Odpowiedzialność ponoszą w związku z tym przede wszystkim osoby, które działając jako strona umowy w złej wierze doprowadziły do jej nieważności lub do zarejestrowania nieważnej spółki. Odpowiadają także te osoby, które w dobrej wierze przystępowały do spółki, nie wiedząc o przesłankach jej wadliwości. Osoby takie dążyły do założenia spółki i uzyskania statusu jej wspólnika nie ma zatem powodu, aby w sytuacji, w której mimo wadliwości do powstania spółki rzeczywiście doszło, zwalniać je z odpowiedzialności. Za zobowiązania spółki nie odpowiadają natomiast wadliwie reprezentowani wspólnicy niemający pełnej zdolności do czynności prawnych. Należy zaakceptować wyrażany w literaturze niemieckiej pogląd o pierwszeństwie ochrony tej kategorii podmiotów przed ochroną osób działających w zaufaniu do wpisu w rejestrze (zob. K. Schmidt, [w:] K. Schmidt (red.), Münchener, t. 2, s. 95–96; P. Ulmer, [w:] H. Staub, P. Ulmer (red.), HGB, t. 2, s. 184; P. Bülow, Handelsrecht, s. 80; F. Kübler, H. D. Assmann, Gesellschaftsrecht, s. 396). Odpowiedzialności nie ponoszą także inne osoby, które w ogóle nie uczestniczyły w procesie powstania wadliwie założonej spółki oraz pozostawały w dobrej wierze, tj. o wpisaniu ich danych jako wspólników spółki nie wiedziały. Nałożenie na wszystkich obowiązku badania każdego wpisu w rejestrze pod kątem ewentualnego niezamierzonego wpisania zainteresowanego jako wspólnika byłoby wymaganiem nieracjonalnym. Za zobowiązania spółki odpowiadają natomiast osoby, które przystąpiły do niej pod wpływem błędu, podstępu lub groźby (por. K. Schmidt, [w:] K. Schmidt (red.), Münchener, t. 2, s. 96–97; P. Ulmer, [w:] H. Staub, P. Ulmer (red.), HGB, t. 2, s. 184; F. Kübler, H. D. Assmann, Gesellschaftsrecht, s. 397). Ich wola przystąpienia do spółki jest wprawdzie wadliwa, ale jednak niewątpliwa. Ochrona ich interesów nie może odbywać się kosztem wierzycieli spółki (por. jednak Nb 16). Osoby takie mogą dochodzić roszczeń zwrotnych od spółki oraz pozostałych jej wspólników, a także deliktowych roszczeń odszkodowawczych od osób, które użyły podstępu lub groźby.

Nb 16

8. Osoby, które odpowiadają za zobowiązania nieważnej spółki wpisanej do rejestru odpowiadają za nie zasadniczo zarówno w stosunku do osób, które nie wiedzą o wadliwości procesu założenia spółki, jak i w stosunku do osób, które działają w złej wierze. Odpowiedzialność nie wynika w takim wypadku z przesłanki ochrony zaufania do wpisu. Skoro jednak osoba odpowiedzialna uzyskuje status wspólnika i może czerpać korzyści z uczestnictwa w powstałej spółce, to brak przesłanek, aby uwolnić ją od ryzyka odpowiedzialności nawet w stosunku do osób, którym nie można przypisać dobrej wiary w odniesieniu do prawidłowości procesu powstania spółki.

Nb 17

9. Osoby, które odpowiadają za zobowiązania zarejestrowanej nieważnej spółki, uzyskują status jej wspólników. Wpisane do rejestru osoby, które nie odpowiadają za zobowiązania spółki, nie uzyskują takiego statusu. Niekiedy proponuje się, aby przyznać im status wspólnika, a wyłączyć je jedynie od odpowiedzialności w stosunkach zewnętrznych oraz ciężarów i zobowiązań w stosunkach wewnętrznych przy zachowaniu możliwości czerpania korzyści z uczestnictwa w spółce (zob. K. Schmidt, [w:] K. Schmidt (red.), Münchener, t. 2, s. 97). Jest to jednak rozwiązanie, które budzi wątpliwości. Doprowadzenie do sytuacji, w której w spółce osobowej istnieje wspólnik zachowujący prawa do wpływania na spółkę i czerpania z niej korzyści przy jednoczesnym uwolnieniu od ciężarów i ryzyka odpowiedzialności nie jest sytuacją, która w braku wyraźnej regulacji można domniemywać. Jednocześnie wzgląd na ochronę osób nieponoszących odpowiedzialności przemawia za wykluczeniem ewentualności ponoszenia przez nie ciężarów publicznoprawnych (podatkowych), które w sposób konieczny wiązałyby się z ich uczestnictwem w korzyściach płynących ze spółki. W niektórych wypadkach takie osoby mogą jednak uzyskać status wspólnika. Dotyczy to m.in. potwierdzenia czynności osoby pozbawionej pełnej zdolności do czynności prawnych przez jej uprawnionego przedstawiciela (zob. K. Schmidt, [w:] K. Schmidt (red.), Münchener, t. 2, s. 97).

Nb 18

10. Zarejestrowana spółka powstaje nie tylko w stosunku zewnętrznym, ale także w stosunku wewnętrznym (zob. K. Schmidt, [w:] K. Schmidt (red.), Münchener, t. 2, s. 98–99; P. Bülow, Handelsrecht, s. 80; C. Sachäfer, Die Lehre, s. 84 i n.; P. Ulmer, [w:] H. Staub, P. Ulmer (red.), HGB, t. 2, s. 184). Dla oceny stosunków między wspólnikami miarodajna jest treść umowy spółki z pominięciem tych postanowień, które są sprzeczne z prawem lub dobrymi obyczajami albo służą obejściu prawa.

Nb 19

11. Zgodnie z przeważającym poglądem nieważność umowy spółki jest ważnym powodem dla rozwiązania spółki zarejestrowanej mimo tej wadliwości (zob. S. Sołtysiński, [w:] S. Sołtysiński, A. Szajkowski, A. Szumański, J. Szwaja, Kodeks spółek handlowych, t. 1, s. 235; G. Gorczyński, Umowa, s. 370; K. Schmidt, [w:] K. Schmidt (red.), Münchener, t. 2, s. 99–100; P. Bülow, Handelsrecht, s. 80; P. Ulmer, [w:] H. Staub, P. Ulmer (red.), HGB, t. 2, s. 185; F. Kübler, H. D. Assmann, Gesellschaftsrecht, s. 394). Zgodnie z innym poglądem zastosowanie winien tu znaleźć art. 21 KSH ograniczający możliwość rozwiązania spółki wyłącznie do niektórych wskazanych w tym przepisie sytuacji (por. D. Nowak, Wadliwa, s. 323). Na poparcie tej tezy podnosi się potrzebę znalezienia jednolitego rozwiązania dla wszystkich spółek, a także względy dotyczące bezpieczeństwa obrotu, takie jak wyraźne wskazanie w art. 21 KSH terminu, w którym można domagać się rozwiązania spółki, przesądzenie o ważności czynności dokonanych przez nieważną spółkę, jak również rozszerzenia katalogu podmiotów uprawnionych do żądania rozwiązania spółki. Argumenty za zastosowaniem art. 21 KSH w odniesieniu do wszystkich spółek osobowych nie zasługują na uznanie. Na gruncie art. 63 KSH ważność czynności dokonanych przez rozwiązaną spółkę także nie budzi wątpliwości, zaś upływ czasu może być oceniony przez sąd jako okoliczność przemawiającą za brakiem ważnych powodów dla rozwiązania zarejestrowanej spółki. W braku wyraźnej regulacji brak natomiast powodów, aby ograniczyć sytuacje, w których spółka osobowa ma być rozwiązana do przypadków wskazanych w art. 21 KSH. Między spółkami kapitałowymi a osobowymi istnieją różnice konstrukcyjne, które przemawiają przeciwko zastosowaniu analogii. Artykuł 21 KSH znajduje natomiast zastosowanie w odniesieniu do spółki komandytowo-akcyjnej (por. Nb 9).

Nb 20

12. Zasady dotyczące nieważnych spółek wpisanych do rejestru znajdują analogiczne zastosowanie do przypadku zarejestrowania nieważnej zmiany umowy osobowej spółki handlowej, w tym do przypadków podmiotowych zmian umowy spółki (por. np. K. Schmidt, [w:] K. Schmidt (red.), Münchener, t. 2, s. 100–101).

IV. Działanie pod własną firmą

Nb 21

1. Konsekwencją odrębnej podmiotowości osobowej spółki handlowej oraz jej statusu jako przedsiębiorcy jest prawo i obowiązek działania pod własną firmą. Paragraf 2 komentowanego przepisu jest w związku z tym superfluum.

Art. 9. [Zmiana umowy spółki]

Zmiana postanowień umowy spółki wymaga zgody wszystkich wspólników, chyba że umowa stanowi inaczej.

Nb 1

1. Co do zasady, zmiana umowy spółki osobowej podobnie jak zmiana innych umów w prawie prywatnym wymaga zgody wszystkich jej stron. Wprowadzona przez komentowany przepis możliwość zmiany umowy handlowej spółki osobowej bez zgody wszystkich jej stron ma charakter wyjątku od ogólnej reguły (zob. M. Romanowski, [w:] A. Szajkowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16, s. 182). Podstawą odejścia od zasady jednomyślności jako przesłanki skuteczności zmiany muszą być postanowienia umowy spółki. Inne porozumienia między wspólnikami nie mogą być skuteczne w tym zakresie. Umowa spółki może postanowić, że jej zmiana na mocy rozstrzygnięcia większości jest regułą ogólną oraz ewentualnie wprowadzić od niej wyjątki. Możliwe jest także wskazanie wybranych postanowień, które będą mogły być zmienione bez zgody wszystkich wspólników.

Nb 2

2. Umowa spółki może wprowadzić możliwość zmiany jej postanowień większością kwalifikowaną lub większością bezwzględną. Dopuszczalne jest wskazanie także większości zwykłej jako wystarczającej do zmiany umowy (zob. S. Sołtysiński, [w:] S. Sołtysiński, A. Szajkowski, A. Szumański, J. Szwaja, M. Tarska, Kodeks spółek handlowych, t. 1, 2006, s. 174; J. A. Strzępka, E. Zielińska, [w:] J. A. Strzępka (red.), Kodeks, 2011, s. 53). Niedopuszczalne są postanowienia umowy spółki, zgodnie z którymi do zmiany wystarczy decyzja jednego lub kilku wspólników niestanowiących większości (zob. J. P. Naworski, [w:] R. Potrzeszcz, T. Siemiątkowski (red.), Komentarz, t. 1, s. 76–80; M. Rodzynkiewicz, Kodeks, s. 30; J. A. Strzępka, E. Zielińska, [w:] J. A. Strzępka (red.), Kodeks, 2011, s. 531). Nie jest wykluczone przyznanie poszczególnym wspólnikom nierównej wagi głosów, np. zależnej od wielkości udziału kapitałowego (zob. J. Szwaja, Nowy kodeks, s. 5; S. Sołtysiński, [w:] S. Sołtysiński, A. Szajkowski, A. Szumański, J. Szwaja, Kodeks spółek handlowych, t. 1, s. 120; J. A. Strzępka, E. Zielińska, [w:] J. A. Strzępka (red.), Kodeks, 2009, s. 51). Takie rozwiązanie nie może prowadzić do zmiany umowy spółki bez zgody większości wspólników. Zwiększona waga głosu wspólnika może mieć skutek blokujący. Dopuszczalne jest w związku z tym wprowadzenie zasady podwójnej, np. kapitałowej i osobowej, większości jako przesłanki zmiany umowy spółki (zob. M. Spyra, [w:] A. Rachwał, M. Spyra, Umowa, s. 187).

Nb 3

3. Komentowany przepis nie wskazuje jakichkolwiek granic dla wprowadzenia zasady podejmowania większością głosów decyzji o zmianie umowy spółki osobowej. Brak odpowiednika art. 246 § 3 i art. 415 § 3 KSH, które w przypadku spółek kapitałowych wprost wymagają zgody wspólnika na zmianę umowy zwiększającej jego obowiązki w spółce lub zmniejszającej prawa przyznane mu osobiście. Artykuł 415 § 3 KSH znajdzie zastosowanie jedynie w odniesieniu do spółki komandytowo-akcyjnej (art. 126 pkt 2 KSH). Wyodrębnianie kategorii praw przyznanych osobiście w spółce osobowej jest nieuzasadnione. Zgodnie z przeważającym poglądem ogólny zapis umowy spółki o możliwości zmiany umowy spółki decyzją większości nie upoważnia do nałożenia na wspólnika dodatkowych obowiązków bez jego zgody (zob. J. A. Strzępka, E. Zielińska, [w:] J. A. Strzępka (red.), Kodeks, 2009, s. 51; J. P. Naworski, [w:] R. Potrzeszcz, T. Siemiątkowski (red.), Komentarz, t. 1, s. 77; K. Schmidt, Mehrheitsbeschlüsse, s. 19–21; odmiennie A. Kidyba, Kodeks, t. 1, komentarz do art. 9 teza 2, LEX/el. 2010). Nie oznacza to, że umowa spółki nie może zawierać postanowień w tym przedmiocie. Więź osobowa między wspólnikami spółki osobowej będąca podstawowym substratem tej spółki skłania do rozwiązań bardziej liberalnych niż w przypadku spółek kapitałowych. Dotyczy to przede wszystkim spółki jawnej i komandytowej. Zgoda wspólnika na zwiększenie jego obowiązków może być wyrażona w umowie spółki. W takim wypadku umowa winna jednak wskazywać treść i przynajmniej maksymalny zakres zwiększenia obowiązków. W przeciwnym razie klauzule należy uznać za nieważną (zob. M. Spyra, [w:] A. Rachwał, M. Spyra, Umowa, s. 186–187).

Nb 4

4. Orzecznictwo niemieckie stworzyło doktrynę kluczowych obszarów umowy spółki (Kernbereiche). Należą do nich m.in. prawa głosu, uprawnienia informacyjne, regulacja udziałów kapitałowych, udział w zysku i masie likwidacyjnej, przywileje w zakresie decydowania o sprawach spółki. Sfery te nie mogą być zmieniane bez zgody wszystkich wspólników (zob. K. Schmidt, Mehrheitsbeschlüsse, s. 18–19). W prawie polskim niektóre z tych obszarów zostały poddane regulacji imperatywnej (art. 38 KSH). W pozostałym zakresie brak podstaw dla wykluczenia możliwości stwarzanych przez art. 9 KSH (zob. M. Spyra, [w:] A. Rachwał, M. Spyra, Umowa, s. 187).

Nb 5

5. Co do kontrowersji dotyczących możliwości pozbawienia prawa reprezentacji większością głosów – por. komentarz do art. 30 KSH (por. także J. A. Strzępka, E. Zielińska, [w:] J. A. Strzępka (red.), Kodeks, 2011, s. 53; J. P. Naworski, [w:] R. Potrzeszcz, T. Siemiątkowski (red.), Komentarz, t. 1, s. 116; A. Kidyba, Kodeks, t. 1, komentarz do art. 30. teza 1, LEX/el. 2010).

Nb 6

6. Wprowadzenie możliwości rozstrzygania większością pociąga za sobą konieczność przestrzegania zasady równości wspólników (zob. M. Spyra, [w:] A. Rachwał, M. Spyra, Umowa, s. 187). Wyrażono także pogląd przeciwny o braku podstaw dla zastosowania zasady równości wspólników na gruncie prawa spółek osobowych (zob. A. Kidyba, Kodeks, t. 1, komentarz do art. 9. teza 2, LEX/el. 2010). Zasada równości wspólników na gruncie spółek osobowych nie znajduje zastosowania w takim samym zakresie i kształcie jak na gruncie art. 20 KSH. Od zasady takiej nie można jednak zupełnie abstrahować. W polskim prawie zasada równości jest związana dopuszczalnością niejednomyślnych rozstrzygnięć. Jest ona wprost wyrażona w odniesieniu do spółek kapitałowych, gdzie dyssens jest zasadą (zob. M. Romanowski, [w:] A. Szajkowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16, s. 181), a także na gruncie regulacji układu w postępowaniu upadłościowym (art. 279 ust. 1 PrUpadNapr). Na gruncie prawa spółek osobowych zasadę równości w spółkach, gdzie decyzje podejmowane są niejednomyślnie, należy traktować jako element zasad współżycia społecznego i dobrych obyczajów kształtujących kryteria ważności czynności prawej. Uchwała wspólników, która narusza tę zasadę, jest nieważna (art. 58 § 2 KC), co może być ustalone przed sądem w trybie art. 189 KPC. Za sprzeczne z zasadami współżycia należy uznać przede wszystkim te zmiany, w których rozstrzygnięcie większości przenosi ciężar lub ryzyko wynikające z podjętej decyzji na przegłosowanego wspólnika (zob. M. Spyra, [w:] A. Rachwał, M. Spyra, Umowa, s. 105; por. także S. Sołtysiński, [w:] A. Szajkowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16, s. 798). Zastosowanie klauzuli generalnej w spółkach osobowych musi uwzględniać zróżnicowanie gospodarczych konfiguracji w poszczególnych spółkach, a także specyfikę spółek osobowych w odniesieniu do spółek kapitałowych.

Nb 7

7. Mimo wprowadzenia zasady większości nie jest wykluczone uzależnienie zmiany umowy spółki większością głosów od zgody wskazanego wspólnika (zob. M. Rodzynkiewicz, Kodeks, s. 31; S. Sołtysiński, [w:] S. Sołtysiński, A. Szajkowski, A. Szumański, J. Szwaja, Kodeks spółek handlowych, t. 1, s. 120; M. Spyra, [w:] A. Rachwał, M. Spyra, Umowa, s. 187–188). Byłby to rodzaj przywileju. Sformułowano także stanowisko przeciwne (zob. J. P. Naworski, [w:] R. Potrzeszcz, T. Siemiątkowski (red.), Komentarz, t. 1, s. 79). Należy opowiedzieć się za skutecznością takiego postanowienia umowy. Jeżeli wspólnicy, redagując umowę spółki, nie skorzystają z możliwości przewidzianej w art. 9 KSH, to każdy ze wspólników może zablokować zmianę postanowień umowy. Wynika to z zasady jednomyślności. Jeżeli zwiększone ryzyko ponoszone przez jednego ze wspólników uzasadnia jego szczególną pozycję w spółce, to nie należy mieć wątpliwości, że przyznanie mu omawianego przywileju nie narusza zasad współżycia społecznego.

Nb 8

8. Przedmiotem kontrowersji jest dopuszczalność postanowień o zmianie umowy polegającej na wykluczeniu jednego ze wspólników spółki osobowe uchwała pozostałych wspólników. Z jednej strony zwraca się uwagę na brak podstawy prawnej dla takiego rozwiązania (S. Sołtysiński [w:] S. Sołtysiński, A. Szajkowski, A. Szumański, J. Szwaja, M. Tarska, Kodeks spółek handlowych, t. 1, 2006, s. 175). Z drugiej wskazuje na autonomie wspólników oraz brak dostatecznych argumentów aksjologicznych dla wykluczenia takiego rozwiązania w sytuacji, w której przyczyny wyłączenia zostaną wskazane w umowie spółki (J. P. Naworski, [w:] R. Potrzeszcz, T. Siemiątkowski (red.), Komentarz, t. 1, s. 80; A. Szumański, Wyłączenie wspólnika ze spółki komandytowej zawiązanej w celu wykonywania wolnego zawodu, PPH 2012, Nr. 1, s. 7–10). Należy opowiedzieć się za poglądem o dopuszczalności umownej podstawy pozasądowego wyłączenia wspólnika. Poważnym argumentem przeciw dopuszczalności jest jedynie wzgląd na ochronę wspólnika mniejszościowego przed nadużyciem większości. Wskazanie w umowie przyczyn wyłączenia w sposób pozwalający na ich jednoznaczna weryfikację jest wystarczającym instrumentem ochrony wspólników.

Nb 9

9. Zmiana umowy spółki osobowej wymaga zachowania formy przewidzianej dla jej zawarcia (art. 77 § 1 KC). Umowa spółki może wprowadzać tutaj surowsze wymogi formalne (art. 76 KC).

Nb 10

10. Jeżeli skutki zmiany umowy podlegają ujawnieniu w KRS, to wpis należy traktować jako deklaratoryjny, chyba że z ustawy lub postanowień umowy spółki wynika odmienna konkluzja.

Nb 11

11. Reguły zmiany statutu spółki komandytowo-akcyjnej zostały uregulowane w sposób szczególny w art. 146 KSH.

Art. 10. [Przeniesienie praw i obowiązków wspólnika]

§ 1. Ogół praw i obowiązków wspólnika spółki osobowej może być przeniesiony na inną osobę tylko wówczas, gdy umowa spółki tak stanowi.

§ 2. Ogół praw i obowiązków wspólnika spółki osobowej może być przeniesiony na inną osobę tylko po uzyskaniu pisemnej zgody wszystkich pozostałych wspólników, chyba że umowa spółki stanowi inaczej.

§ 3. W przypadku przeniesienia ogółu praw i obowiązków wspólnika na inną osobę, za zobowiązania występującego wspólnika związane z uczestnictwem w spółce osobowej i zobowiązania tej spółki osobowej odpowiadają solidarnie występujący wspólnik oraz wspólnik przystępujący do spółki.

Nb 1

1. Więź personalna między wspólnikami będąca jednym z kluczowych elementów konstrukcji spółek osobowych powoduje, że zmiany składu personalnego spółki nie są regułą. Wyjątkiem jest tutaj spółka komandytowo-akcyjna w zakresie zmian akcjonariatu. Ogół praw i obowiązków wspólnika w handlowej spółce osobowej nie jest, co do zasady, zbywalny. Nie może być także obciążony. Ma to szereg konsekwencji m.in. na płaszczyźnie egzekucji i upadłości. Ogół praw i obowiązków wspólnika, jeżeli jest niezbywalny, nie może być w takiej sytuacji przedmiotem zajęcia w postępowaniu egzekucyjnym (zob. S. Cieślak, Egzekucja, s. 25; G. Kozieł, Dopuszczalność, s. 31). Nie może być także zbyty w postępowaniu upadłościowym. Wchodzi jednak do masy upadłości. Z reguły upadłość wspólnika jest przesłanką rozwiązania spółki osobowej. W takim wypadku do likwidacji udziału dochodzi w wyniku wykonania roszczeń o wypłatę wartości udziału kapitałowego.

Nb 2

2. W spółkach, w których udziały wspólnika są niezbywalne może także dochodzić do zmian podmiotowych. Polegają one jednak na przystępowaniu nowych wspólników do spółki oraz ustępowaniu wspólników dotychczasowych, co wiąże się z powstaniem nowych udziałów i odpowiednio „umorzeniem” udziałów już istniejących. Zmiany podmiotowe mogą wynikać także niekiedy z dziedziczenia udziału (por. komentarz do art. 60, 101, 124 i 148 KSH). Zmiany podmiotowe w takich spółkach mogą także wynikać z połączenia, podziału lub przekształcenia, których przedmiotem jest osoba prawna lub inna jednostka organizacyjna będąca wspólnikiem spółki.

Nb 3

3. Podstawową przesłanką dopuszczalności zbycia lub obciążenia ogółu praw i obowiązków wspólnika handlowej spółki osobowej jest postanowienie umowy spółki dotyczące możliwości dokonania tych rozporządzeń. Jeżeli umowa poprzestaje na tym postanowieniu to drugą przesłanką skuteczności rozporządzenia jest wyrażenie na piśmie zgody przez wszystkich pozostałych wspólników, tj. wspólników nieuczestniczących w rozporządzeniu (zob. S. Ciarkowski, Spółka, s. 246; G. Gorczyński, Kilka uwag, s. 13; G. Janas, Ogół praw, s. 48; G. Kozieł, Przesłanki, s. 35; A. Lewandowski, [w:] Z. Koźma, M. Ożóg (red.), Kodeks, s. 28; W. Pyzioł, [w:] K. Kruczalak (red.), Kodeks, s. 34; M. Rodzynkiewicz, Kodeks, s. 37; S. Sołtysiński, [w:] A. Szajkowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16, s. 800). W takiej sytuacji udział w spółce jest zbywalny, ale pozostali wspólnicy zachowują pełną kontrolę nad składem osobowym spółki.

Nb 4

4. Umowa może odstąpić od wymogu zgody wszystkich pozostałych wspólników na przeniesienie ogółu praw i obowiązków wspólnika spółki osobowej. Nadaje to spółce osobowej pewne cechy spółki kapitałowej (zob. S. Sołtysiński, [w:] A. Szajkowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16, s. 800). Możliwe jest dopuszczenie podjęcia decyzji w sprawie rozporządzenia udziałem przez większość pozostałych wspólników. Możliwe jest także dopuszczenie obrotu udziałem bez zgody wspólników nieuczestniczących w rozporządzeniu lub wprowadzenie wymogu uzyskania zgody osoby trzeciej, np. spółki dominującej wobec jednego ze wspólników (zob. S. Sołtysiński, tamże, s. 801). Zmniejszenie kontroli wspólników nad składem osobowym spółki naraża ich na współpracę z osobą, której kwalifikacje zawodowe lub moralne nie odpowiadają ich oczekiwaniom w kontekście ewentualności odpowiedzialności za zobowiązania zaciągnięte w imieniu spółki przez takiego wspólnika (zob. S. Ciarkowski, Spółka, s. 247).

Nb 5

5. Umowa spółki może wprowadzić dodatkowe przesłanki dopuszczalności rozporządzenia ogółem praw i obowiązków wspólnika. Dopuszczalne jest m.in. wskazanie wymogów podmiotowych w odniesieniu do nabywcy udziału (zob. W. Pyzioł, [w:] K. Kruczalak (red.), Kodeks, s. 34). Jest to postanowienie, które ma praktyczne znaczenie jedynie w sytuacji, gdy umowa rezygnuje z wymogu zgody wszystkich pozostałych wspólników (por. szerzej M. Spyra, [w:] A. Rachwał, M. Spyra, Umowa, s. 161).

Nb 6

6. W literaturze wskazuje się, że do zbycia udziału bez wymaganej zgody pozostałych wspólników lub osoby trzeciej należy stosować odpowiednio art. 63 KC (zob. S. Sołtysiński, [w:] A. Szajkowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16, s. 801; J. P. Naworski, [w:] R. Potrzeszcz, T. Siemiątkowski (red.), Komentarz, t. 1, s. 86; P. Bielecki, Przeniesienie, s. 247). Zgoda jest konieczną przesłanką skuteczności rozporządzenia. W tym kontekście należy rozumieć sformułowanie art. 10 § 2 KSH o przeniesieniu udziału „po uzyskaniu zgody”. Zgoda nie warunkuje jednak w jakikolwiek sposób zobowiązania do przeniesienia ogółu praw i obowiązków wspólnika. Pozostaje ono ważne także bez zgody, a jeżeli zbywca takiej zgody nie uzyska, to odpowiada on odszkodowawczo wobec nabywcy, chyba że nie udzielił mu gwarancji w tym zakresie lub uzależnił swoje zobowiązanie od warunku w postaci uzyskania zgody. W literaturze sformułowano pogląd, że w razie gdy zgody udzielono po przeniesieniu udziału, wywiera ona skutek ex tunc (zob. S. Sołtysiński, [w:] A. Szajkowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16, s. 801). Można mieć do tego stanowiska zastrzeżenia. Dopiero realizacja wszystkich przesłanek przeniesienia udziału w spółce uruchamia skutki rozporządzające. Nie ma powodu przypisywania wstecznego skutku czynności rozporządzającej. Rodziłoby to istotne komplikacje w stosunkach między wspólnikiem a spółką, a także między wspólnikami.

Nb 7

7. Ogół praw i obowiązków wspólnika spółki osobowej nie jest ani podzielny, ani rozszczepialny. W literaturze wyrażono pogląd odmienny dopuszczający umowną podzielność udziału (zob. G. Gorczyński, Kilka uwag, s. 15). Jest to teza wątpliwa. Szereg uprawnień wspólników ma charakter niepodzielny. W spółce, w której umowa rozstrzyga, że zysk dzielony jest równo między wspólników, trudno to uprawnienie podzielić. To samo dotyczy uprawnień do kontroli dokumentacji spółki, wyrażania zgody na czynności przekraczające zakres zwykłego zarządu itd. Możliwe jest natomiast dopuszczenie nowej osoby do wspólności uprawnień (por. jednak odmienne rozstrzygnięcie SO w Bydgoszczy z 13.5.2009 r., VIII Ga 23/09, POSAG 2009, Nr. 1, poz. 8, s. 65). Artykuł 10 KSH nie wspomina wprawdzie o takiej możliwości. Można jednak a fortiori przyjąć, że umowa spółki może zezwolić na tego typu dyspozycje uprawnieniami wspólnika, do której przez analogie winny znaleźć reguły dotyczące zbycia i obciążenia udziału. Dopuszczenie do wspólności praw nie jest możliwe bez wyraźnego zapisu w umowie spółki. Postanowienia umowy o możliwości zbycia lub obciążenia udziału podlegają zwykłemu procesowi wykładni. Nie należy jednak raczej domniemywać, że wynika z nich także możliwość „kumulatywnego przystąpienia do spółki”. Powinna być ona wyraźnie przewidziana w umowie. W razie powstania wspólności problemem pozostaje wykonywanie praw, które mają charakter niepodzielny (np. prowadzenie spraw spółki, kontrola itd.). Należy przyjąć, że analogiczne zastosowanie znajduje w takim wypadku art. 60 § 1 KSH. Umowa spółki może uregulować tę kwestię. Do istoty wspólności praw w spółce należy jednak to, że nie może ona prowadzić do powstania niezależnych od siebie uprawnień wykonywanych odrębnie przez każdego ze „współwspólników” (zob. M. Spyra, [w:] A. Rachwał, M. Spyra, Umowa, s. 161–162).

Nb 8

8. Umowa spółki może jednak kształtować zakres praw i obowiązków przysługujących nabywcy udziału. Może np. wiązać z nabyciem udziału wygaśnięcie prawa do reprezentacji lub wygaśnięcie określonych przywilejów przyznanych zbywcy. Wygaśnięcia tych praw w razie zbycia ogółu praw i obowiązków wspólnika nie można traktować ani jako rozszczepienia praw wspólnika, ani też traktować na równi z przypadkiem pozbawienia wspólnika praw przyznanych mu w trakcie jego uczestnictwa w spółce. Rozszczepienie praw to sytuacja, w której prawa wspólnika przysługują różnym osobom (np. prawo do zysku osobie A, natomiast prawo reprezentacji osobie B). Wygaśnięcie prawa prowadzi do takiej sytuacji (por. szerzej M. Spyra, [w:] A. Rachwał, M. Spyra, Umowa, s. 159–160).

Nb 9

9. Zbywalny udział w spółce osobowej może być przedmiotem zastawu (co do dopuszczalności obciążenia udziału zastawem por. S. Ciarkowski, Spółka, s. 248; G. Janas, Ogół praw, s. 15). Nie ma również przeszkód, aby taki udział był przedmiotem zajęcia i sprzedaży w ramach egzekucji. Głosy opowiadające się przeciwko dopuszczalności zajęcia udziału w spółce jawnej w ramach egzekucji wywodzą taki zakaz przede wszystkim z jego niezbywalności (zob. S. Cieślak, Egzekucja, s. 21; G. Kozieł, Dopuszczalność, s. 31). Wobec udziałów, których zbywalność wynika z umowy spółki takie zastrzeżenie jest nieaktualne. Nietrafne jest także odwołanie się do art. 62 KSH jako do przepisu sprzeciwiającego się zajęciu ogółu praw i obowiązków wspólnika. Artykuł 62 KSH przesądza negatywnie o możliwości zajęcia praw wspólnika, którymi nie można rozporządzić. W sytuacji gdy umowa spółki zezwala na rozporządzenie ogółem praw wspólnika, to ten konglomerat uprawnień może być także zajęty w postępowaniu egzekucyjnym (zob. M. Spyra, [w:] A. Rachwał, M. Spyra, Umowa, s. 161).

Nb 10

10. Forma pisemna przewidziana dla zgody wspólników na przeniesienie ogółu praw i obowiązków w spółce ma walor ad probationem.

Nb 11

11. Nabywca i zbywca odpowiadają solidarnie za wszystkie zobowiązania związane z uczestnictwem w spółce oraz zobowiązania spółki, które istniały w chwili przeniesienia udziału. Brak podstaw dla ochrony dobrej wiary nabywcy oraz ograniczenia jego odpowiedzialności np. do wartości nabywanego udziału. W stosunku do wierzycieli spółki, wspólników i samej spółki nabywca przejmuje w pełni ryzyko związane z uczestnictwem w spółce.

Art. 10¹.⁵ [Sprawozdania finansowe]

Jeżeli spółka osobowa nie jest obowiązana do prowadzenia ksiąg rachunkowych na podstawie ustawy z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości (Dz.U. Nr 121, poz. 591, z 1997 r. Nr 32, poz. 183, Nr 43, poz. 272, Nr 88, poz. 554, Nr 118, poz. 754, Nr 139, poz. 933 i 934, Nr 140, poz. 939 i Nr 141, poz. 945, z 1998 r. Nr 60, poz. 382, Nr 106, poz. 668, Nr 107, poz. 669 i Nr 155, poz. 1014, z 1999 r. Nr 9, poz. 75 i Nr 83, poz. 931, z 2000 r. Nr 60, poz. 703, Nr 94, poz. 1037 i Nr 113, poz. 1186 oraz z 2001 r. Nr 102, poz. 1117) przepisy kodeksu, które przewidują konieczność sporządzania sprawozdania finansowego, wykonuje się w oparciu o podsumowanie zapisów w podatkowej księdze przychodów i rozchodów oraz innych ewidencji prowadzonych przez spółkę dla celów podatkowych, spis z natury, a także inne dokumenty pozwalające na sporządzanie tego sprawozdania.

Nb 1

1. Komentowany przepis dotyczy w obecnym stanie prawnym wyłącznie niektórych spółek jawnych osób fizycznych oraz spółek partnerskich. Zgodnie z art. 2 ust. 2 RachU osoby fizyczne, spółki cywilne osób fizycznych, spółki jawne osób fizycznych oraz spółki partnerskie mogą stosować zasady rachunkowości określone ustawą również od początku następnego roku obrotowego, jeżeli ich przychody netto ze sprzedaży towarów, produktów i operacji finansowych za poprzedni rok obrotowy są niższe niż równowartość w walucie polskiej 1 200 000 euro.

Nb 2

2. W spółce jawnej oraz spółce partnerskiej KSH przewiduje konieczność sporządzenia sprawozdania finansowego jedynie w kontekście bilansu likwidacji (art. 81 § 2 KSH).

⁵ Art. 10¹ dodany ustawą z dnia 23.08.2001 r. (Dz.U. Nr 102, poz. 1117), która wchodzi w życie z dniem 6.10.2001 r.

Dział III. Spółki kapitałowe

Art. 11. [Spółka w organizacji]

§ 1. Spółki kapitałowe w organizacji, o których mowa w art. 161 i art. 323, mogą we własnym imieniu nabywać prawa, w tym własność nieruchomości i inne prawa rzeczowe, zaciągać zobowiązania, pozywać i być pozywane.

§ 2. Do spółki kapitałowej w organizacji w sprawach nieuregulowanych w ustawie stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące danego typu spółki po jej wpisie do rejestru.

§ 3. Firma spółki kapitałowej w organizacji powinna zawierać dodatkowe oznaczenie "w organizacji".

Spis treści

Nb

I.

Spółka kapitałowa w organizacji – uwagi ogólne

1

II.

Chwila powstania spółki kapitałowej w organizacji

2

III.

Funkcjonowanie spółki kapitałowej w organizacji

5

IV.

Firma spółki kapitałowej w organizacji

9

I. Spółka kapitałowa w organizacji – uwagi ogólne

Nb 1

1. Spółka kapitałowa w organizacji jest jednostką organizacyjną, która – na zasadzie art. 33¹ KC w zw. z art. 11 KSH – posiada zdolność prawną. Oznacza to, że zarówno spółka z o.o. w organizacji, jak i spółka akcyjna w organizacji mogą we własnym imieniu nabywać prawa, w tym własność nieruchomości i inne prawa rzeczowe, zaciągać zobowiązania, pozywać i być pozywane.

II. Chwila powstania spółki kapitałowej w organizacji

Nb 2

1. Zgodnie z art. 161 KSH spółka z o.o. w organizacji powstaje z chwilą zawarcia umowy spółki. Powyższe oznacza, że z chwilą zawarcia umowy spółki spółka z o.o. w organizacji może uczestniczyć w obrocie prawnym, z tym jednak zastrzeżeniem, że – co zawarto w art. 161 § 2 KSH – wspólnicy ustanowili zarząd lub jednomyślną uchwałą powołali pełnomocnika celem reprezentacji spółki w organizacji.

Nb 3

2. Proces zawiązania spółki akcyjnej w organizacji jest nieco bardziej złożony. W pierwszej kolejności musi zostać sporządzony i podpisany statut, a następnie sporządzane są akty zawiązania spółki. Zgodnie z art. 313 KSH w treści takiego aktu – względnie aktów, jeżeli jest ich kilka – musi znaleźć się zgoda akcjonariusza na: zawiązanie spółki, brzmienie statutu oraz objęcie akcji i stwierdzenie wyboru władz spółki. Spółka akcyjna w organizacji powstaje z chwilą objęcia wszystkich akcji. Jeśli statut określa minimalną lub maksymalną wysokość kapitału zakładowego, zawiązanie spółki następuje – o czym jest mowa w art. 310 § 2 KSH – z chwilą objęcia przez akcjonariuszy takiej liczby akcji, których łączna wartość nominalna jest równa co najmniej minimalnej wysokości kapitału zakładowego oraz złożenia przez zarząd, przed zgłoszeniem spółki do rejestru, oświadczenia w formie aktu notarialnego o wysokości objętego kapitału zakładowego.

Nb 4

3. Zaznaczenia wymaga, że w doktrynie zarysowała się różnica poglądów dotycząca możliwości zawiązania spółki akcyjnej bez uprzedniego dokonania wyboru pierwszych organów spółki. I tak, M. Rodzynkiewicz wskazuje, że skoro spółka akcyjna w organizacji powstaje z chwilą objęcia wszystkich akcji, a warunkiem koniecznym objęcia akcji jest podpisanie aktu (względnie aktów) zawiązania spółki, to bez powołania członków organów spółki spółka akcyjna w organizacji nie może powstać. Autor ten przywołuje bowiem treść art. 313 KSH, który wśród elementów koniecznych aktu zawiązania spółki akcyjnej lokuje stwierdzenie wyboru władz. Odmienny pogląd wyraża S. Sołtysiński, który dopuszcza możliwość powstania spółki akcyjnej bez uprzedniego powołania jej władz, uznając spółkę akcyjną w organizacji, w której z różnych przyczyn nie doszło do ustanowienia zarządu, za spółkę akcyjną wadliwie zorganizowaną.

III. Funkcjonowanie spółki kapitałowej w organizacji

Nb 5

1. Działalność spółki z o.o. w organizacji reguluje art. 161 KSH, a spółki akcyjnej w organizacji – art. 323 KSH. W tym miejscu wskazać jedynie należy, że odpowiednie stosowanie do spółek kapitałowych w organizacji przepisów dotyczących danego typu spółki po jej wpisie do rejestru winno uwzględniać okoliczność, iż powstanie spółki w przyszłości nie jest zdarzeniem pewnym. Zatem nie powinny znajdować zastosowania te instytucje właściwe dla spółek kapitałowych, których ewentualne zastosowanie do spółek kapitałowych w organizacji prowadziłoby do skutków trudnych do odwrócenia w przypadku braku powstania spółki kapitałowej. Tytułem przykładu wskazać należy kwestię możliwości wystąpienia z żądaniem rozwiązania spółki z o.o. w organizacji lub wystąpienia z powództwem o wyłączenie wspólnika spółki z o.o. w organizacji. Wydaje się bowiem, że czasowy charakter spółki z o.o. w organizacji wyklucza możliwość wystąpienia z takimi powództwami. Podobnie należy traktować próbę podwyższenia lub obniżenia kapitału zakładowego w spółce w organizacji.

Nb 6

2. Rozważając problem zmian umowy lub statutu spółki w organizacji, część doktryny podnosi, że może ona nastąpić jedynie w drodze jednomyślnej decyzji wszystkich wspólników. W literaturze wypowiedziano jednakże pogląd przeciwny zakładający dopuszczalność zmiany umowy/statutu spółki w formie uchwały zgromadzenia wspólników zaprotokołowanej przez notariusza. Stanowisko takie zaprezentował również SN w post. z 25.2.2009 r. (II CSK 489/08, OSNC 2010, Nr. 2, poz. 29), wskazując, iż zmiana umowy spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w organizacji następuje w drodze umowy zawartej przez wspólników.

Nb 7

3. Odnosząc się do powyższego, wskazać należy, że skoro spółka kapitałowa w organizacji – poprzez nabycie zdolności prawnej – staje się z chwilą swego powstania podmiotem odrębnym w stosunku do swoich wspólników, co skutkuje koniecznością odpowiedniego stosowania w sprawach nieuregulowanych ustawą przepisów dotyczących danego typu spółki po jej wpisie do rejestru, brak jest podstaw, aby zmianę umowy/statutu traktować jako wyłączną kompetencję wspólników działających jednomyślnie. Spółka w organizacji posiada już bowiem organ w postaci zgromadzenia wspólników/walnego zgromadzenia, a ewentualne zmiany umowy/statutu winny stanowić kompetencję tego organu. Przyjęcie odmiennego poglądu skutkuje w konsekwencji uznaniem, że działający jednomyślnie wspólnicy stanowią swoistą władzę naczelną w spółce w organizacji. Konstatacja taka pozostaje w sprzeczności z naturą spółki kapitałowej, której zasady organizacyjne odnoszą się odpowiednio do spółki kapitałowej w organizacji.

Nb 8

4. Zaznaczyć należy, że – stosownie do regulacji art. 14 ust. 4 ustawy z 2.7.2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr. 220, poz. 1447 ze zm.) – spółka kapitałowa w organizacji może podjąć działalność gospodarczą przed uzyskaniem wpisu do rejestru przedsiębiorców.

IV. Firma spółki kapitałowej w organizacji

Nb 9

1. Stosownie do treści art. 11 § 3 KSH firma spółki kapitałowej w organizacji winna zawierać dodatkowe oznaczenie „w organizacji”, przy czym w przepisach KSH nie przewidziano sankcji za naruszenie tego obowiązku. Wydaje się zatem, że w przypadku uczestnictwa w obrocie spółki kapitałowej w organizacji bez ujawnienia w jej firmie stanu organizacji, na którym się znajduje zastosowanie znajdzie przepis art. 43³ § 2 KC, który nakazuje, aby firma nie wprowadzała w błąd, w szczególności co do osoby przedsiębiorcy. Brak ujawnienia w firmie spółki kapitałowej faktu, iż pozostaje ona w stadium organizacji, może zatem rodzić po stronie spółki kapitałowej w organizacji odpowiedzialność odszkodowawczą na zasadach ogólnych.

Art. 12. [Skutki wpisu do rejestru]

Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w organizacji albo spółka akcyjna w organizacji z chwilą wpisu do rejestru staje się spółką z ograniczoną odpowiedzialnością albo spółką akcyjną i uzyskuje osobowość prawną. Z tą chwilą staje się ona podmiotem praw i obowiązków spółki w organizacji.

Spis treści

Nb

I.

Skutki wpisu spółki kapitałowej w organizacji do rejestru

1

II.

Chwila wpisu spółki kapitałowej do rejestru

2

III.

Chwila rejestracji spółki kapitałowej, a likwidacja spółki kapitałowej w organizacji

4

I. Skutki wpisu spółki kapitałowej w organizacji do rejestru

Nb 1

1. Powstanie spółki z o.o. lub spółki akcyjnej i uzyskanie przez nie osobowości prawnej następuje z chwilą wpisu spółki do rejestru. Z tą chwilą spółka z o.o. w organizacji lub spółka akcyjna w organizacji przekształcają się w spółkę z o.o. lub spółkę akcyjną. Spółka taka staje się podmiotem wszystkich praw i obowiązków poprzedzającej ją spółki w organizacji na zasadzie kontynuacji bytu prawnego. Oznacza to, że zachodzi tożsamość pomiędzy spółką a spółką w organizacji. W szczególności zatem nie jest to przypadek sukcesji generalnej ex lege czy też przekształcenia.

II. Chwila wpisu spółki kapitałowej do rejestru

Nb 2

1. Chwilę wpisu do rejestru określa ustawa o Krajowym Rejestrze Sądowym. Stosownie do treści art. 20 KrRejSU wpis do rejestru polega na wprowadzeniu do systemu informatycznego danych zawartych w stosownym postanowieniu sądu rejestrowego, co następuje niezwłocznie po wydaniu tego postanowienia. Podkreślenia wymaga, iż chwilą dokonania wpisu spółki do rejestru jest chwila zamieszczenia danych w rejestrze.

Nb 3

2. Postanowienie sądu rejestrowego o wpisie spółki do rejestru – na zasadzie art. 694⁵ § 2 KPC – jest skuteczne i wykonalne z chwilą jego wydania. Oznacza to, że dane w nim zawarte podlegają wprowadzeniu do rejestru bez oczekiwania na jego uprawomocnienie. Wniosek taki wynika także z wykładni przepisu art. 20 ust. 1 w zw. z art. 20 ust. 2a KrRejSU, który wśród wpisów, które następują po uprawomocnieniu się postanowienia sądu w przedmiocie wpisu, nie wymienia postanowień o wpisie spółki do rejestru przedsiębiorców. Dlatego też zamieszczenie w rejestrze danych zawartych w postanowieniu o rejestracji spółki następuje niezwłocznie po wydaniu postanowienia.

III. Chwila rejestracji spółki kapitałowej, a likwidacja spółki kapitałowej w organizacji

Nb 4

1. Regulacja art. 12 KSH pozostaje w rozdźwięku zarówno z treścią art. 169, jak i art. 326 § 1 KSH. Zgodnie bowiem z treścią art. 169 KSH, jeżeli zawiązanie spółki z o.o. nie zostało zgłoszone do sądu rejestrowego w terminie sześciu miesięcy od dnia zawarcia umowy tej spółki albo jeżeli postanowienie sądu odmawiające rejestracji stało się prawomocne, umowa spółki ulega rozwiązaniu. W konsekwencji – na zasadzie art. 170 KSH – spółka z o.o. w organizacji winna niezwłocznie zwrócić wszystkie wniesione wkłady oraz pokryć w pełni wierzytelności osób trzecich. Jeśli spółka z o.o. w organizacji nie posiada majątku pozwalającego na wykonanie obowiązku spłaty wierzycieli i zwrotu wkładów, zarząd jest obowiązany przeprowadzić likwidację. Podobnie – na zasadzie art. 326 KSH – spółka akcyjna w organizacji podlega likwidacji, jeżeli nie zgłoszono jej do sądu rejestrowego w terminie sześciu miesięcy od daty sporządzenia statutu albo postanowienie sądu odmawiające rejestracji stało się prawomocne, a spółka akcyjna w organizacji nie jest w stanie dokonać niezwłocznie zwrotu wniesionych wkładów lub pokryć w pełni wierzytelności osób trzecich.

Nb 5

2. Wskazać należy, że postanowienie sądu I instancji w przedmiocie rejestracji spółki podlega zaskarżeniu na zasadach ogólnych. Możliwą jest zatem sytuacja, w której sąd odwoławczy – uwzględniając na zasadzie art. 694⁷ KPC apelację od postanowienia o wpisie spółki do rejestru – uchyli zaskarżone postanowienie o wpisie i przekaże sprawę do ponownego rozpoznania, w wyniku którego sąd rejestrowy odmówi rejestracji. W rezultacie powstanie sytuacja, w której – stosownie do regulacji art. 12 KSH – powstała spółka kapitałowa, lecz jej byt prawny kończy się z chwilą wydania postanowienia odmawiającego rejestracji. Wydaje się, że ten przypadek nie mieści się w dyspozycji przepisów art. 170 i 326 KSH, albowiem dotyczą one likwidacji spółek kapitałowych w organizacji. Tymczasem – z chwilą dokonania wpisu, czyli wprowadzenia danych do rejestru zawartych w postanowieniu sądu I instancji – spółka w organizacji składająca wniosek o wpis do rejestru stała się już spółką kapitałową. Powstaje zatem pytanie o reguły, według których miałaby następować likwidacja spółek, które nie są już spółkami kapitałowymi w organizacji.

Nb 6

3. Wydaje się, że w zakreślonej powyżej sytuacji zastosowanie znajdą przepisy ogólne dotyczące likwidacji spółki kapitałowej, przy czym nie może schodzić z pola widzenia okoliczność, że – stosownie do regulacji art. 270 KSH (w odniesieniu do spółki z o.o.) oraz art. 459 KSH (w odniesieniu do spółki akcyjnej) – odmowa rejestracji spółki kapitałowej przez sąd nie stanowi przesłanki przeprowadzenia postępowania likwidacyjnego.

Art. 13.⁶ [Odpowiedzialność za zobowiązania]

§ 1. Za zobowiązania spółki kapitałowej w organizacji odpowiadają solidarnie spółka i osoby, które działały w jej imieniu.

§ 2. Wspólnik albo akcjonariusz spółki kapitałowej w organizacji odpowiada solidarnie z podmiotami, o których mowa w § 1, za jej zobowiązania do wartości niewniesionego wkładu na pokrycie objętych udziałów lub akcji.

Spis treści

Nb

I.

Konsekwencje kontynuacji bytu prawnego spółki kapitałowej w organizacji przez spółkę kapitałową na gruncie odpowiedzialności za zobowiązania spółki kapitałowej w organizacji

1

II.

Zasady odpowiedzialności za zobowiązania spółki kapitałowej w organizacji

2

III.

Odpowiedzialność osób nieuprawnionych do działania w imieniu spółki kapitałowej w organizacji

6

IV.

Zwolnienie od odpowiedzialności wobec spółki osób odpowiedzialnych za zobowiązania spółki kapitałowej w organizacji

8

V.

Odpowiedzialność wspólnika za zobowiązania spółki kapitałowej w organizacji

9

I. Konsekwencje kontynuacji bytu prawnego spółki kapitałowej w organizacji przez spółkę kapitałową na gruncie odpowiedzialności za zobowiązania spółki kapitałowej w organizacji

Nb 1

1. Odpowiedzialność spółki kapitałowej za zobowiązania spółki kapitałowej w organizacji jest konsekwencją kontynuacji bytu prawnego spółki kapitałowej w organizacji przez spółkę kapitałową. Prawa i obowiązki spółki kapitałowej w organizacji stają się prawami i obowiązkami spółki kapitałowej z chwilą rejestracji spółki.

II. Zasady odpowiedzialności za zobowiązania spółki kapitałowej w organizacji

Nb 2

1. Spółka kapitałowa odpowiada za zobowiązania poprzedzającej jej spółki w organizacji solidarnie z osobami, które działały w imieniu spółki przed jej rejestracją. Krąg osób uprawnionych do działania w imieniu spółki z o.o. w organizacji wyznacza przepis art. 161 § 2 KSH, zgodnie z którym spółka ta jest reprezentowana przez zarząd albo pełnomocnika powołanego jednomyślną uchwałą wspólników. W odniesieniu do spółki akcyjnej w organizacji kwestię jej reprezentacji reguluje przepis art. 323 § 2 KSH, stanowiąc, że do chwili ustanowienia zarządu spółka w organizacji jest reprezentowana przez wszystkich założycieli działających łącznie albo przez pełnomocnika ustanowionego jednomyślną uchwałą założycieli.

Nb 3

2. Odpowiedzialność pełnomocnika powołanego uchwałą wspólników czy też założycieli spółki akcyjnej za zobowiązania spółki kapitałowej w organizacji wydaje się – w świetle art. 13 § 1 KSH – nie budzić wątpliwości. Pogłębionej analizy wymaga natomiast regulacja dotycząca odpowiedzialności członków zarządu za zobowiązania podjęte w imieniu spółki kapitałowej w organizacji. Nie ulega bowiem wątpliwości, że zarząd nie jest osobą, lecz organem spółki kapitałowej w organizacji. Powstaje zatem pytanie, czy z regulacji zawartej w art. 13 § 1 KSH można wywodzić, że do kręgu osób działających w imieniu spółki w organizacji należy zaliczyć także poszczególnych członków zarządu. Wydaje się, że brak jest podstaw do rozciągania regulacji art. 13 § 1 KSH także na poszczególnych członków zarządu. Nie działają oni bowiem w imieniu spółki kapitałowej w organizacji, nie są ani jej pełnomocnikami, ani przedstawicielami. Tworzą natomiast organ spółki kapitałowej w organizacji, przez który – stosownie do treści art. 38 KC – spółka ta działa w sposób przewidziany w ustawie i w opartej na niej umowie bądź statucie.

Nb 4

3. Jednakże wskazać należy, że brak jest argumentów natury funkcjonalnej, które uzasadniałyby zróżnicowanie kwestii odpowiedzialności osób de facto działających w imieniu spółki kapitałowej w organizacji. Wydaje się, że intencją ustawodawcy było – służące zwiększeniu bezpieczeństwa obrotu gospodarczego – objęcie odpowiedzialnością wszystkich osób działających w imieniu spółki w organizacji w szerokim znaczeniu tego pojęcia, a więc zarówno pełnomocników, jak i członków zarządu. Osoby działające w imieniu spółki w organizacji musiałyby liczyć się z osobistą odpowiedzialnością za zobowiązania zaciągnięte w imieniu spółki kapitałowej w organizacji, a to wywoływałoby większą staranność w ocenie skutków podejmowanych czynności prawnych.

Nb 5

4. W miejscu tym należy odnieść się również do kwestii odpowiedzialności za zobowiązania spółki akcyjnej w organizacji założycieli spółki działających łącznie oraz pełnomocnika ustanowionego jednomyślną uchwałą założycieli. Przyjęcie poglądu, że spółka akcyjna w organizacji nie może powstać bez uprzedniego ustanowienia zarządu (zob. komentarz do art. 12) bezprzedmiotową czyni problematykę odpowiedzialności tych osób za zobowiązania spółki akcyjnej w organizacji. Przyjąć bowiem należy, że spółka akcyjna w organizacji może być reprezentowana tylko i wyłącznie przez zarząd.

III. Odpowiedzialność osób nieuprawnionych do działania w imieniu spółki kapitałowej w organizacji

Nb 6

1. Osoba działająca w imieniu spółki kapitałowej w organizacji może nie posiadać należytego umocowania, np. wówczas, gdy spółka jest reprezentowana przez zarząd, przy czym nie doszło do skutecznego powołania jednego z jego członków. W rezultacie osoba fizyczna w istocie rzeczy nie stanowi zarządu. Odpowiedzialność takiej osoby winna być więc oceniana w świetle art. 39 § 1 KC, a z tego wynika, że osoba, która podejmowała czynności w imieniu i na rzecz spółki kapitałowej w organizacji, nie będąc jej organem, obowiązana jest do zwrotu tego, co otrzymała od drugiej strony w wykonaniu umowy oraz do naprawienia szkody, którą druga strona poniosła przez to, że zawarła umowę, nie wiedząc o braku stosownego umocowania.

Nb 7

2. Natomiast jeżeli czynność prawna została dokonana przez osobę występującą jako pełnomocnik spółki kapitałowej w organizacji pomimo braku stosownego umocowania lub z przekroczeniem jego zakresu, przy jednoczesnym braku potwierdzenia umowy przez spółkę kapitałową w organizacji, osoba ta obowiązana jest – na zasadzie art. 103 § 3 KC – do zwrotu tego, co otrzymała od drugiej strony w wykonaniu umowy oraz do naprawienia szkody, którą druga strona poniosła przez to, że zawarła umowę, nie wiedząc o braku umocowania lub o przekroczeniu jego zakresu.

IV. Zwolnienie od odpowiedzialności wobec spółki osób odpowiedzialnych za zobowiązania spółki kapitałowej w organizacji

Nb 8

1. Przepis art. 13 § 1 KSH statuuje odpowiedzialność osób działających w imieniu spółki kapitałowej w organizacji w stosunku do osób trzecich. W stosunkach wewnętrznych spółki z o.o. – stosownie do treści art. 161 § 3 KSH – odpowiedzialność osób działających w imieniu spółki ustaje w stosunku do spółki z chwilą zatwierdzenia ich czynności przez zgromadzenie wspólników. Na gruncie spółki akcyjnej wygaśnięcie odpowiedzialności osób działających w imieniu spółki akcyjnej w organizacji wobec spółki akcyjnej z chwilą zatwierdzenia ich czynności przez walne zgromadzenie wynika z przepisu art. 323 § 3 KSH.

V. Odpowiedzialność wspólnika za zobowiązania spółki kapitałowej w organizacji

Nb 9

1. Regulacja art. 13 § 2 KSH rozszerza krąg osób odpowiedzialnych za zobowiązania spółki kapitałowej w organizacji o wspólników lub akcjonariuszy. Ponoszą oni odpowiedzialność solidarną z osobami wskazanymi w art. 13 § 1 KSH, przy czym jej zakres jest ograniczony do wartości niewniesionego wkładu na pokrycie objętych udziałów lub akcji, przy czym przez pojęcie wartości niewniesionego wkładu rozumieć należy różnicę pomiędzy wartością zadeklarowaną wkładu a wartością rzeczywiście wniesioną.

Nb 10

2. W przypadku spółki z o.o. wkłady winny być wniesione w całości najpóźniej z chwilą złożenia oświadczenia zarządu, o którym mowa w art. 167 § 1 pkt 2 KSH, a chwila pokrycia akcji w spółce akcyjnej może być – na zasadzie art. 309 KSH – przesunięta w czasie w stosunku do chwili rejestracji spółki.

Art. 14. [Wkład]

§ 1. Przedmiotem wkładu do spółki kapitałowej nie może być prawo niezbywalne lub świadczenie pracy bądź usług.

§ 2. W przypadku gdy wspólnik albo akcjonariusz wniósł wkład niepieniężny mający wady, jest on zobowiązany do wyrównania spółce kapitałowej różnicy między wartością przyjętą w umowie albo statucie spółki a zbywczą wartością wkładu. Umowa albo statut spółki może przewidywać, że spółce przysługują wówczas także inne uprawnienia.

§ 3. Wierzytelność wspólnika albo akcjonariusza z tytułu pożyczki udzielonej spółce kapitałowej uważa się za jego wkład do spółki w przypadku ogłoszenia jej upadłości w terminie dwóch lat od dnia zawarcia umowy pożyczki.

§ 4. Wspólnik i akcjonariusz nie może potrącać swoich wierzytelności wobec spółki kapitałowej z wierzytelnością spółki względem wspólnika z tytułu należnej wpłaty na poczet udziałów albo akcji. Nie wyłącza to potrącenia umownego.

Nb 1

1. Brzmienie oraz lokalizacja art. 14 KSH wskazuje, że przepis ten dotyczy wyłącznie spółek kapitałowych. Na podstawie art. 126 § 1 pkt 2 KSH przepis ten powinien jednak znaleźć zastosowanie również w odniesieniu do wkładów wnoszonych przez akcjonariuszy na pokrycie kapitału zakładowego spółki komandytowo-akcyjnej (zob. M. Litwińska-Werner, Kodeks, s. 195–202; odmiennie P. Błaszczyk, Funkcjonowanie spółki celowej, s. 7 i n.).

Nb 2

2. Wkłady do spółki kapitałowej mogą mieć charakter pieniężny albo niepieniężny (aportowy). Jest to podział dychotomiczny, ustawodawca przeciwstawił bowiem wkład niepieniężny wkładowi pieniężnemu (odmiennie wyr. NSA z 28.2.2005 r., FSK 1434/04, Legalis). Wkładem pieniężnym jest waluta polska, czyli znaki pieniężne (banknoty i monety) będące w kraju prawnym środkiem płatniczym, a także waluty obce, czyli znaki pieniężne (banknoty i monety) będące poza krajem prawnym środkiem płatniczym. Jeżeli środki płatnicze stanowią element większej całości stanowiącej przedmiot wkładu do spółki, np. przedsiębiorstwa albo zorganizowanej części przedsiębiorstwa, tracą one swój pieniężny charakter, i taki aport, mimo że obejmuje również środki pieniężne, ma charakter niepieniężny. Charakteru pieniężnego nie ma weksel (uzasadnienie uchw. SN z 20.5.1992 r., III CZP 52/92, OSP 1993, Nr. 6, poz. 120). Nie jest on bowiem „surogatem pieniądza i wręczenie go nie może być uważane za równoznaczne z zapłatą” (uzasadnienie uchw. SN z 2.3.1993 r., III CZP 123/92, OSNC 1993, Nr. 10, poz. 167).
Podkreślić należy, że czym innym jest charakter wkładu (pieniężny albo niepieniężny), czym innym natomiast sposób jego spełnienia. Rozliczenia pieniężne mogą być dokonywane także za pomocą czeku gotówkowego, polecenia przelewu, polecenia zapłaty czy czeku rozrachunkowego (art. 63 ust. 1 i 3 PrBank), czyli w formie bezgotówkowej. Wkład pieniężny może być także uregulowany w drodze potrącenia wierzytelności wspólnika albo akcjonariusza wobec spółki z wierzytelnością spółki wobec udziałowca (odmiennie wyr. NSA z 28.2.2005 r., FSK 1434/04, Legalis.).

Nb 3

3. Artykuł 14 § 1 KSH nie zawiera normatywnej definicji wkładu niepieniężnego (aportu), nie określa też, co może być przedmiotem aportu. Przepis ten reguluje jedynie, co może być przedmiotem wkładu do spółki kapitałowej od strony negatywnej, wskazując, które składniki nie posiadają tzw. zdolności aportowej, a więc nie mogą być wkładem niepieniężnym do spółki kapitałowej. W konsekwencji nie „wszystko co – nie będąc pieniądzem – przedstawia jakąkolwiek wartość majątkową, mogącą stać się składnikiem kapitału zakładowego, może być przedmiotem wkładu niepieniężnego” (odmiennie w wyr. SN z 20.5.1992 r., III CZP 52/92, OSP 1993, Nr. 6, poz. 120). Katalog praw, które mogą stanowić przedmiot wkładu do spółki kapitałowej, nie ma jednak charakteru zamkniętego.

Nb 4

4. Artykuł 14 § 1 KSH nawiązuje do regulacji art. 7 drugiej dyrektywy Rady 77/91/EWG z 13.12.1976 r. w sprawie koordynacji gwarancji, jakie są wymagane w Państwach Członkowskich od spółek w rozumieniu art. 58 akapit drugi Traktatu, w celu uzyskania ich równoważności, dla ochrony interesów zarówno wspólników, jak i osób trzecich w zakresie tworzenia spółki akcyjnej, jak również utrzymania i zmian jej kapitału (Dz.Urz. WE L 26 z 31.1.1977 r., s. 1, ze zm.). Zgodnie z tym przepisem, w skład subskrybowanego kapitału mogą wchodzić jedynie aktywa dające się wycenić (assets capable of an economic evaluation). Jednakże zobowiązanie do wykonania pracy lub świadczenia usług nie może stanowić aktywa.

Nb 5

5. Artykuł 14 § 1 KSH wymienia świadczenie pracy bądź usług oraz prawo niezbywalne. Oczywiście chodzi tutaj o ustanowienie prawa niezbywalnego na rzecz spółki kapitałowej, nie zaś o przeniesienie tego prawa na spółkę, skoro takie prawo nie jest zbywalne. Za niedopuszczalny zatem uznać należy przykładowo wkład polegający na ustanowieniu na rzecz spółki kapitałowej ograniczonego prawa rzeczowego w postaci użytkowania. Odmienne stanowisko SN, wyrażone w tej kwestii w wyr. z 26.4.1991 r. (III CZP 32/91, OSNC 1992, Nr. 1, poz. 7), utraciło aktualność z chwilą wejścia w życie przepisów KSH (zob. A. Kidyba, Komentarz bieżący do art. 14 kodeksu spółek handlowych [Dz.U.00.94.1037], LEX/el. 2011).

Nb 6

6. Zakaz wnoszenia świadczenia pracy albo usług jako wkładu niepieniężnego do spółki kapitałowej dotyczy zarówno świadczeń dokonywanych na etapie tworzenia spółki (tzw. prowizja grynderska), co wynika także z art. 158 § 2 KSH, jak również po jej rejestracji w rejestrze przedsiębiorców KRS. Ponadto należy mieć na uwadze, że zgodnie z art. 158 § 2 KSH wynagrodzenia za usługi świadczone przy powstaniu spółki nie można wypłacać ze środków wpłaconych na pokrycie kapitału zakładowego, jak również zaliczać na poczet wkładu wspólnika. Lege non distiguende, zabronione jest więc zarówno rozliczanie wynagrodzenia za usługi świadczone przy powstaniu spółki wkładem pieniężnym, jak również wkładem niepieniężnym.

Nb 7

7. Do praw niezbywalnych należą zarówno prawa niemajątkowe, jak również prawa majątkowe. Prawa niemajątkowe są niezbywalne, zatem wszystkie one nie mogą być przedmiotem wkładu niepieniężnego do spółki kapitałowej. Charakter praw majątkowych jako praw zbywalnych albo niezbywalnych zależy natomiast od regulacji ustawowej. I tak, niezbywalnymi prawami majątkowymi są m.in. służebność osobista, prawo pierwokupu czy prawo dożywocia. Wszystkie niezbywalne prawa majątkowe nie mogą stanowić przedmiotu wkładu niepieniężnego do spółki kapitałowej. Sąd Najwyższy w uchw. z 27.3.2001 r. (III CZP 3/01, OSNC 2001, Nr. 11, poz. 159) przyjął ponadto, że uprawnienie do otrzymania rekompensaty za mienie nieruchome pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej nie może stanowić wkładu niepieniężnego do spółki akcyjnej. Uprawnienie takie, choć ma charakter majątkowy, do czasu zaoferowania uprawnionemu przez Skarb Państwa nieruchomości w celu jej sprzedaży lub obciążenia użytkowaniem wieczystym nie powiększa stanu aktywów spółki kapitałowej i nie może służyć zabezpieczeniu lub zaspokojeniu długów spółki, a ponadto nieobowiązujący już art. 212 ust. 4 GospNierU wprowadzał istotne ograniczenia w możliwości dokonania cesji tej wierzytelności. Właściciel uprawnienia do rekompensaty za tzw. mienie zabużańskie miał możliwość dokonania jego zbycia wyłącznie na rzecz osoby, która znajdowała się wśród podmiotów wymienionych w art. 931 i n. KC. Spółka kapitałowa nie mogła zatem skutecznie nabyć, w tym również w formie wkładu niepieniężnego, wniesionego do niej przez udziałowca, roszczenia o otrzymanie rekompensaty za mienie nieruchome pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Podobnie zdolności aportowej nie posiadało prawo do zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego uregulowane w nieobowiązującej już ustawie z 12.12.2003 r. o zaliczaniu na poczet ceny sprzedaży albo opłat z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego (Dz.U. z 2004 r. Nr. 6, poz. 39 ze zm.).
Zdolności aportowej nie ma także zaświadczenie na wykonywanie przewozów na potrzeby własne wydawane na podstawie ustawy z 6.9.2001 r. o transporcie drogowym (zob. wyr. WSA w Warszawie z 21.6.2005 r., VI SA/Wa 1981/04, niepubl.). Zaświadczenie takie nie może być przedmiotem jakiejkolwiek czynności prawnej, albowiem jest konsekwencją dokonanego zgłoszenia przez konkretnego przedsiębiorcę. Skoro natomiast zaświadczenie jest związane z osobą konkretnego przedsiębiorcy, stanowi ono prawo niezbywalne i jako takie nie może być przedmiotem wkładu do spółki kapitałowej.

Nb 8

8. Zakaz wnoszenia do spółki kapitałowej tytułem wkładu niepieniężnego praw niezbywalnych wynika z przyjętej w KSH zasady realnego wnoszenia wkładów, która pełniej realizuje funkcje kapitału zakładowego, w tym nie tylko coraz powszechniej poddawaną krytyce funkcję gwarancyjną, ale przede wszystkim funkcję gospodarczą, a tym samym służy interesom spółki oraz jej otoczenia prawnego, w tym w szczególności jej wierzycielom. Należy bowiem mieć na uwadze, że zgodnie z art. 831 § 1 pkt 3 KPC prawa niezbywalne nie podlegają egzekucji, chyba że możność ich zbycia wyłączono umową, a przedmiot świadczenia nadaje się do egzekucji albo wykonanie prawa może być powierzone komu innemu. W przypadku gdy wkładem do spółki byłoby prawo niezbywalne, z tej części pierwotnego majątku spółki, co do zasady, nie można byłoby więc przeprowadzić egzekucji celem zaspokojenia roszczeń wierzycieli. „Zdolność egzekucyjna” powinna zatem być postrzegana jako element „zdolności aportowej”.

Nb 9

9. Na gruncie przepisów KH w literaturze przedmiotu prezentowane były liczne, często rozbieżne poglądy odnośnie do kryteriów zdolności aportowej. Zagadnienie to stanowiło przedmiot sporów doktrynalnych, co wynikało również z kazuistycznych orzeczeń sądowych, rozstrzygających co do zasady wyłącznie zdolność aportową w odniesieniu do konkretnego prawa lub rzeczy. Przykładowo A. Szumański wśród pozytywnych kryteriów zdolności aportowej wymieniał:

1) kryterium możliwości oznaczenia, wycenienia wkładu i umieszczenia go w bilansie spółki jako aktywa (zdolność bilansowa);

2) kryterium możliwości prawnego zadysponowania przedmiotem wkładu przez wspólnika na rzecz spółki (zbywalność prawa);

3) kryterium przydatności i faktycznej dostępności wkładu dla spółki;

4) kryterium możliwości wejścia wkładu do masy upadłościowej lub likwidacyjnej (zob. A. Szumański, Wkłady niepieniężne, s. 96–103).

Sąd Najwyższy w post. z 7.6.1990 r. (III CRN 97/90, Legalis) uznał, że „przedmiotami aportu mogą być przedmioty majątkowe (rzeczy i prawa), o ile są zbywalne i mogą wejść jako aktywa do bilansu spółki”. Identyczne stanowisko zostało zaprezentowane w post. SN z 19.9.1990 r. (III CRN 268/90, PUG 1991, Nr. 5, s. 25). Sąd ponownie wskazał, że „aportem w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością mogą być wszelkie przedmioty majątkowe (rzeczy i prawa), o ile są zbywalne i mogą jako aktywa wejść do bilansu spółki”.
Nieco odmienne pojęcie zdolności aportowej zostało przyjęte w uzasadnieniu uchw. SN z 20.5.1992 r. (III CZP 52/92, OSP 1993, Nr. 6, poz. 120). Sąd wskazał tam bowiem, że „przedmiotem wkładu niepieniężnego może być wszystko, co […] przedstawia jakąkolwiek wartość majątkową, mogącą się stać składnikiem kapitału zakładowego”. Powyższe zapatrywanie zostało następnie podtrzymane w uchw. SN (7) z 2.3.1993 r. (III CZP 123/92, OSP 1994, Nr. 1, poz. 1). Sąd wskazał jednak zarazem, że kryterium bilansowe nie jest wystarczające do ustalenia zdolności aportowej danej rzeczy lub prawa. W uzasadnieniu przedmiotowej uchwały SN stwierdził m.in., że: „Przedwojenni komentatorzy kodeksu handlowego nie podejmowali prób zdefiniowania «przedmiotu wkładu niepieniężnego». Przeciwnie, wskazywali przykładowo, co może być «przedmiotem wkładu niepieniężnego», wyliczając np. nieruchomości (jak: «fabryka lub lokal»), ruchomości (jak: «maszyny, urządzenie lokalu, środki produkcji, surowce»), wierzytelności lub prawa majątkowe (jak: «patenty»), a także «rzecz zbiorowa, np. przedsiębiorstwo». Jeżeli zaś podejmowano próby sprecyzowania ogólniejszych kryteriów, które powinien spełniać «przedmiot wkładu niepieniężnego», to na ogół wskazywano, że chodzi o przedmioty majątkowe, zbywalne i mogące jako aktyw wejść do bilansu spółki. Inaczej rzecz ujmując, przedmiotem wkładu niepieniężnego mogą być jedynie dobra majątkowe dopuszczone do obrotu prawnego i o dającej się ustalić wartości ekonomicznej.
Inny nurt poszukiwań pewnych cech «przedmiotu wkładu niepieniężnego» można zauważyć w orzecznictwie Sądu Najwyższego z ostatnich lat, kiedy spółki ponownie stały się powszechnym i trwałym elementem życia gospodarczego w Polsce. W orzeczeniach tych zwraca się uwagę na to, że:

1) ustawodawca posługuje się pojęciem „wkład niepieniężny”, a nie „wkład rzeczowy”, co nie może pozostawać bez wpływu na jego wykładnię;

2) „wkład niepieniężny” ustawodawca przeciwstawia „wkładowi pieniężnemu”.

Z powyższych spostrzeżeń wyprowadza się następujące wnioski: po pierwsze, przedmiotem aportu, oprócz rzeczy (jako aportu sensu stricto), mogą być inne prawa majątkowe; po drugie, przedmiotem wkładu niepieniężnego może być wszystko, co – nie będąc pieniądzem – przedstawia jakąkolwiek wartość ekonomiczną; po trzecie, wkładem niepieniężnym mogą być prawa bezwzględne lub względne, jeśli są zbywalne i mogą zajmować w bilansie spółki pozycję aktywu”.

Nb 10

10. Obecnie wśród kryteriów zdolności aportowej wymienia się następujące wymagania:

1) przedmiotem wkładu mogą być składniki majątkowe;

2) możliwe musi być ustalenie ich wartości ekonomicznej, z czym wiąże się oczywiście warunek, że wartość ta powinna istnieć;

3) składniki majątkowe powinny być zbywalne;

4) przedmiot aportu powinien mieć tzw. zdolność bilansową;

5) przedmiot aportu powinien mieć tzw. zdolność egzekucyjną;

6) przysporzenie dokonane na rzecz spółki powinno być realne, efektywne i definitywne (zob. też J. Modrzejewski, C. Wiśniewski, [w:] J. Okolski (red.), Prawo handlowe, s. 220).

Przedmiotem wkładu niepieniężnego do spółki kapitałowej mogą być zatem wszelkie składniki majątkowe, tak prawa, jak i rzeczy, o ile są zbywalne, podlegają egzekucji i jako aktywa mogą wejść do bilansu spółki, czy to zwiększając aktywa, czy to zmniejszając pasywa spółki, np. przy konwersji długu na kapitał – wszystkie one posiadają tzw. zdolność bilansowa (podobnie w post. SN z 19.9.1990 r., III CRN 268/90, PUG 1991, Nr. 5, s. 25). Dodatkowo jako kryterium zdolności aportowej wskazać można istnienie wkładu niepieniężnego w chwili rejestracji (kryterium aktualności), a ryzyko jego wycofania, podobnie jak ryzyko utraty jego wartości (np. w związku z grożącą upadłością dłużnika z wierzytelności stanowiącej przedmiot aportu), powinno być minimalne (kryterium definitywności) (uchw. SN z 27.3.2001 r., III CZP 3/01, OSNC 2001, Nr. 11, poz. 159).
Jako przykład przedmiotów majątkowych posiadających zdolność aportową można wskazać: własność (np. nieruchomości, rzeczy ruchomych, przedsiębiorstwa, zorganizowanej części przedsiębiorstwa, udziałów, akcji, certyfikatów inwestycyjnych; zob. wyr. WSA w Łodzi z 29.10.2007 r., I SA/Łd 1087/07, Legalis), ogół praw i obowiązków w spółce osobowej, użytkowanie wieczyste (uchw. SN z 5.12.1991 r., III CZP 128/91, OSNC 1992, Nr. 6, poz. 106), majątkowe prawa autorskie, wynalazki, wzory użytkowe i wzory przemysłowe, znaki towarowe i oznaczenia graficzne, topografie układów scalonych, prawa najmu (w tym lokalu użytkowego; por. uchw. SN z 26.3.1993 r., III CZP 20/93, OSN 1993, Nr. 9, poz. 157) lub dzierżawy (zob. W. Popiołek, [w:] W. Pyzioł (red.), Kodeks, s. 46), czy wierzytelność, w tym także wobec spółki (uchw. SN z 26.3.1993 r., III CZP 20/93, OSN 1993, Nr. 9, poz. 157). Konwersja długu na kapitał może wprawdzie nie wiązać się z wniesieniem do spółki aktywów, ale może mieć wartość ekonomiczną dla spółki, polegającą na restrukturyzacji jej bilansu, co jest wynikiem zamiany długu na kapitał, czyli przeksięgowania dokonywanego wyłącznie o stronie pasywów spółki (wyr. WSA w Łodzi z 29.10.2007 r., I SA/Łd 1087/07, Legalis). Jednocześnie należy mieć na uwadze, że o tym, czy konwersja wierzytelności przysługującej wspólnikowi wobec spółki na udziały przybierze postać wkładu pieniężnego lub niepieniężnego decyduje treść uchwały nadzwyczajnego zgromadzenia wspólników spółki.
Wkładem niepieniężnym do spółki kapitałowej może być także know-how pojmowany jako „wiadomości i doświadczenia o charakterze technicznym nadające się bezpośrednio do zastosowania w procesie produkcji” (post. SW w Warszawie z 2.7.1990 r., XIV GR 1/90, OG 1991, Nr. 2, poz. 24). Dodać jednak wypada, że koniecznym warunkiem posiadania przez know-how zdolności aportowej jest to, aby know-how miał wymiar materialny, a więc aby istniał jego określony substrat w postaci np. określonej receptury, zapisów technicznych itp. Brak powyżej cechy czyni aport takiego know-how do spółki kapitałowej niedopuszczalnym, przedmiot wkładu niepieniężnego musi bowiem pozostawać do wyłącznej dyspozycji zarządu spółki i nie może znajdować się jedynie w „głowie” udziałowca. W przypadku śmierci takiego wspólnika albo akcjonariusza, spółka utraciłaby przedmiot wkładu, co czyniłoby pokrycie udziałów albo akcji jedynie iluzorycznym. Zdolności aportowej nie ma zatem także sama np. klientela, lista kontrahentów czy dodatnia wartość firmy (goodwill), która jako aktyw dla celów księgowych i podatkowych powstaje dopiero w wyniku wniesienia do spółki przedsiębiorstwa albo jego zorganizowanej części, nie istnieje natomiast wcześniej u wspólnika albo akcjonariusza jako majątkowe prawo zbywalne.

Nb 11

11. O ile przedmiotem wkładu nie może być świadczenie pracy lub usług, zdolność aportową posiada wierzytelność wspólnika wobec spółki z tytułu świadczenia przez niego na rzecz spółki pracy lub usług. Konwersja takiej wierzytelności na kapitał zakładowy nie może być traktowana jako obejście zakazu z art. 14 § 1 KSH. Odmiennie natomiast wygląda sytuacja w przypadku spółki z o.o. w odniesienie do wierzytelności wspólnika wobec spółki z tytułu świadczenia przez niego na rzecz spółki pracy lub usług przy powstaniu spółki. Zgodnie bowiem z art. 158 § 2 KSH, wynagrodzenia za usługi świadczone przy powstaniu spółki nie można wypłacać ze środków wpłaconych na pokrycie kapitału zakładowego, jak również zaliczać na poczet wkładu wspólnika. Tym samym, wierzytelność wspólnika wobec spółki z o.o. z tytułu świadczenia przez niego na rzecz spółki pracy lub usług nie może zostać skonwertowana na kapitał zakładowy spółki z o.o., i to zarówno jako wkład niepieniężny, jak i wkład pieniężny. Powyższe ograniczenie dotyczy jedynie wierzytelności z tytułu wynagrodzenia za usługi przy powstaniu spółki. A contratio, przedmiotem konwersji mogą być wszelkie inne wierzytelności wspólnika wobec spółki z tytułu świadczenia przez niego na rzecz spółki pracy lub usług (np. opłaty licencyjne).

Nb 12

12. Wniesienie wkładu niepieniężnego ma zasadniczo charakter translatywny. Dopuścić jednak należy także możliwość wniesienia aportu w sposób konstytutywny, np. przez ustanowienie przez gminę prawa użytkowania wieczystego na rzecz spółki kapitałowej.

Nb 13

13. W przypadku wniesienia do spółki kapitałowej wkładu niepieniężnego (np. poszczególnego składnika majątkowego – asset, przedsiębiorstwa albo jego zorganizowanej części), obciążonego prawem hipoteką albo zastawem problemy praktyczne mogą wiązać się z ustaleniem wartości aportu, a co za tym idzie – wartości nominalnej obejmowanych przez udziałowca udziałów albo akcji. W takiej sytuacji, zasadniczo jednocześnie z wniesieniem do spółki wkładu niepieniężnego, spółka przejmuje na podstawie art. 519 i n. KC dług wspólnika albo akcjonariusza (wynikający np. z kredytu zaciągniętego przez udziałowca na sfinansowanie nabycia lub wytworzenia przedmiotu wkładu). Nie budzi wątpliwości, że w takiej sytuacji przejęcie długu nie stanowi elementu wkładu niepieniężnego do spółki, lecz powinno być postrzegane jako czynność prawna odrębna od czynności wniesienia wkładu niepieniężnego na pokrycie obejmowanych udziałów albo akcji. Mamy zatem do czynienia z jednoczesnym zawarciem umowy przeniesienia/ustanowienia prawa na pokrycie udziałów albo akcji w spółce kapitałowej oraz umowy przejęcia długu. Obie czynności prawne pozostają ze sobą w funkcjonalnym związku, uwzględniając zatem naturę tego rodzaju transakcji, zasadę realnego pokrycia kapitału zakładowego, jak również potrzebę ochrony interesów spółki, uznać należy, że wartość wydawanych udziałowcowi udziałów albo akcji nie może być wyższa niż wartość netto wkładu niepieniężnego, tj. wartość zbywcza pomniejszona o przejmowane zobowiązania. Jeżeli zatem przykładowo wspólnik wnosi do spółki nieruchomość obciążoną hipoteką, spółka natomiast przejmuje dług wspólnika wobec banku, wynikający z kredytu zaciągniętego na sfinansowanie nabycia tej nieruchomości, przy czym wartość rynkowa nieruchomości wynosi 100 j.p., zaś wartość przejmowanego długu 40 j.p., wartość nominalna obejmowanych przez wspólnika udziałów nie powinna być wyższa niż 60 j.p.

Nb 14

14. W celu zapewnienia realnego wniesienia wkładu do spółki ustawodawca przewidział dodatkowo procedurę badania wartości przedmiotu aportu do spółki akcyjnej przez biegłego rewidenta (art. 312 KSH) czy zatrzymanie akcji aportowych w spółce (art. 336 KSH). W przypadku natomiast spółki z o.o. art. 175 KSH przewiduje odpowiedzialność wspólnika za znaczne zawyżenie wartości wkładu niepieniężnego do spółki, ustawodawca nie zdecydował się jednak na wprowadzenie regulacji analogicznej do art. 312 KSH w odniesieniu do spółki z o.o. i poddanie wkładów niepieniężnych wnoszonych do spółki z o.o. badaniu biegłego rewidenta. Powyższa zasada nie znajduje zastosowania w przypadku przekształcenia spółki jawnej, w której wszyscy wspólnicy prowadzili sprawy spółki, w spółkę z o.o. W takim bowiem przypadku, mimo że art. 555 KSH nakazuje stosowanie do przekształcenia spółki odpowiednio przepisów dotyczących powstania spółki przekształconej, wycena aktywów i pasywów spółki przekształcanej powinna być poddana badaniu biegłego rewidenta (zob. art. 572 KSH).
Realizacji zasady realnego wniesienia wkładu do spółki służy również regulacja art. 14 § 2 KSH, wprowadzająca odpowiedzialność z tytułu przeszacowania wartości wkładu niepieniężnego do spółki będącego wynikiem wady aportu, znaną w literaturze jako „odpowiedzialność wyrównawcza” (Differenzhaftung; zob. M. G. Goss, Odpowiedzialność wyrównawcza, s. 13 i n.). Przepisy KSH nie przewidują definicji wady wkładu niepieniężnego, nie regulują także, o jaki typ wady chodzi w art. 14 § 2 KSH. Zasadne zatem jest w tym zakresie odpowiednie sięganie na podstawie art. 2 KSH do regulacji KC (odmiennie SN w uchw. z 29.10.2009 r., III CZP 61/09, OSNC 2010, Nr. 7–8, poz. 99, w której przyjął, że pojęcie wady używane w art. 14 § 2 KSH nie jest tożsame z takim pojęciem i środkami ochrony przewidzianymi w przepisach o sprzedaży. W ocenie SN, wadą w razie wniesienia aportu może być jego zaniżona wartość przyjęta w umowie spółki w stosunku do wartości zbywczej wkładu. Wydaje się jednak, że w uzasadnieniu doszło do przejęzyczenia i SN chodziło nie o zaniżenie wartości, lecz o zawyżenie wartości aportu w umowie spółki w stosunku do wartości zbywczej wkładu). Wada wkładu niepieniężnego może przybrać w szczególności postać:

1) wady fizycznej, co będzie miało miejsce, jeżeli aport nie będzie miał właściwości, o których istnieniu udziałowiec zapewnił spółkę, albo jeżeli przedmiot wkładu został spółce wydany w stanie niezupełnym (art. 556 § 1 KC);

2) wady prawnej, gdy wkład niepieniężny będzie stanowić własność osoby trzeciej albo jeżeli będzie obciążony prawem osoby trzeciej, a w przypadku gdy aportem będzie prawo, również gdy nie będzie ono istniało (art. 556 § 2 KC).

Pamiętać jednak należy, że nie każda wadliwość w rozumieniu art. 556 § 1 i 2 KC będzie doniosła prawnie na gruncie art. 14 § 2 KSH. Po pierwsze, odpowiedzialność wyrównawcza nie będzie powstawała w sytuacji, gdy wprawdzie wkład niepieniężny ma wadę fizyczną zmniejszającą użyteczność, jednak wada ta nie prowadzi do zmniejszenia jego wartości zbywczej. Po drugie, o wadzie w rozumieniu art. 14 § 2 KSH możemy mówić jedynie wówczas, gdy wspólnicy albo akcjonariusze nie uwzględnili w umowie albo statucie spółki wpływu wady na wartość zbywczą wkładu niepieniężnego.
Ponadto, ze względu na cel art. 14 § 2 KSH, o wadzie wkładu niepieniężnego możemy również mówić w sytuacji, gdy wprawdzie aport (np. przedsiębiorstwo, zorganizowana część przedsiębiorstwa – zob. wyr. SN z 25.11.2005 r., CK 381/05, niepubl; A. Pęczyk-Tofel, M. Tofel, Obrót udziałami, s. 48–50, gospodarstwo rolne) nie jest obciążony prawem osoby trzeciej, ale funkcjonalnie związane są z nim zobowiązania, które na mocy przepisów szczególnych – np. art. 55 zd. 1 KC, art. 112 OrdPod – solidarnie obciążają spółkę oraz wspólnika wnoszącego wkład, i nie zostały uwzględnione przy wycenie wkładu niepieniężnego przyjętej w umowie albo w statucie spółki (zob. także Nb 21 poniżej).

Nb 15

15. Istotne dla powstania odpowiedzialności wspólnika albo akcjonariusza za wady wkładu niepieniężnego jest, aby ich wystąpienie prowadziło do powstania różnicy między wartością przyjętą w umowie albo statucie spółki a zbywczą wartością wkładu. Różnica, o której mowa w art. 14 § 2 KSH, jest różnicą między wartością przyjętą w umowie albo statucie spółki a wartością zbywczą wkładu obarczonego wadami, nie zaś wartością wkładu pozbawionego wad (tak A. Szumański, [w:] S. Sołtysiński, A. Szajkowski, A. Szumański, J. Szwaja, Kodeks spółek handlowych, t. 1, 2002, s. 167, który wskazuje, że: „Przez pojęcie wartości zbywczej, o której mowa w art. 14 § 2 zd. 1 KSH, należy rozumieć wartość, jaką uzyskałby na rynku tenże wkład wspólnika, w sytuacji, gdyby był on wniesiony jako wolny od wad”). Zakres obowiązków udziałowca wyznaczony jest wyłącznie przez umowę albo statut spółki, co oznacza, że wspólnik albo akcjonariusz nie dopełnia swoich obowiązków jedynie wówczas, gdy wartość wkładu jest niższa niż wartość zadeklarowana w umowie. Jeżeli zatem wartość wkładu udziałowca, choćby wadliwego, wystarczała na pokrycie przyjętej w umowie albo statucie wartości przypisanej do kapitału zakładowego lub zapasowego, odpowiedzialność wyrównawcza nie powinna w ogóle wchodzić w rachubę. Celem art. 14 § 2 KSH jest bowiem jedynie zapewnienie, że wspólnicy albo akcjonariusze wniosą wkłady niepieniężne, których wartość zbywcza (rynkowa) odpowiadać będzie co najmniej wartości zadeklarowanej w umowie albo statucie spółki. Nie chodzi tutaj zatem o nakładanie na udziałowców obowiązku wniesienia do spółki wkładów niepieniężnych ponad wartość przyjętą w umowie albo statucie spółki. Przepis ten nie ma też za zadanie zapewnić ekwiwalentności świadczeń wspólnika i spółki, a jedynie zmierza do ochrony spółki i uczestników obrotu przed skutkami ukrytego niedokapitalizowania („sztucznego” przeszacowania; zob. M. G. Goss, Odpowiedzialność wyrównawcza, s. 16). Wspólnicy albo akcjonariusze nie muszą wyceniać wnoszonych wkładów niepieniężnych według ich wartości rynkowej (co jednak może być istotne z punktu widzenia postanowień prawa podatkowego; zob. A. Pęczyk-Tofel, M. Tofel, Przychód podatkowy), nie mogą jednak przeszacowywać wartości zbywczej wnoszonego aportu, według stanu z chwili wniesienia, w stosunku do wartości przyjętych w umowie albo statucie spółki (tak również A. W. Wiśniewski, Uwagi do projektu zmian w kodeksie spółek handlowych, opracowanie dla Polskiej Konfederacji Pracodawców Lewiatan, za: M. G. Goss, Odpowiedzialność wyrównawcza, s. 16). Innymi słowy, przeszacowanie wadliwego aportu jest niedopuszczalne, natomiast dozwolone jest niedoszacowanie aportu, choćby nawet posiadał on wady.

Nb 16

16. Choć art. 14 § 2 KSH tego nie precyzuje, nie powinno jednak budzić jakichkolwiek wątpliwości, że odpowiedzialność może wchodzić w grę jedynie wówczas, gdy wskazana w tym przepisie różnica jest ujemna. Wartość zbywcza jest wartością rynkową (godziwą) przedmiotu aportu, nie zaś jego wartością księgową. Wartość zbywcza powinna zostać ustalona na podstawie oszacowania i wyceny, natomiast wartość przyjęta w umowie albo statucie spółki określana jest w oparciu o wartość nominalną objętych udziałów albo akcji oraz powstałe agio. Ustalenie, że nie nastąpiło pełne pokrycie jednostek uczestnictwa w spółce kapitałowej, może zatem uruchamiać odpowiedzialność wyrównawczą, nawet wówczas, gdy wartość wkładu niepieniężnego pokrywa wartość nominalną jednostek uczestnictwa, nie wystarcza jednak na pokrycie kapitału zakładowego i zadeklarowanej wysokości kapitału zapasowego (por. M. G. Goss, Odpowiedzialność wyrównawcza).

Nb 17

17. Spółka żądająca od wspólnika albo akcjonariusza wyrównania różnicy powinna udowodnić zarówno istnienie wady w przedmiocie wkładu w chwili jego wnoszenia do spółki, jak również to, jaki wpływ ma ona na wartość zbywczą aportu. Sam fakt istnienia wady w przedmiocie aportu nie jest wystarczający do aktualizacji odpowiedzialności wyrównawczej, gdyż wkład niepieniężny może być przyjęty w umowie spółki albo akcie notarialnym, o którym mowa w art. 313 § 4 KSH, w wartości obniżonej, uwzględniającej wadę wkładu niepieniężnego (zob. J. Naworski, [w:] R. Potrzeszcz, T. Siemiątkowski (red.), Komentarz, s. 80).

Nb 18

18. Odpowiedzialność z art. 14 § 2 KSH może wynikać zarówno z wad fizycznych, jak również z wad prawnych przedmiotu wkładu niepieniężnego. Wady fizyczne mogą polegać w szczególności na nieposiadaniu przez przedmiot wkładu określonych właściwości, jego niekompletności albo ograniczonej użyteczności. Z kolei wady prawne oznaczają, że przedmiot aportu obciążony jest prawem osoby trzeciej. Chodzi tutaj zatem w szczególności o sytuacje, gdy przedmiot wkładu stanowi własność innej osoby, osobie trzeciej przysługuje inny tytuł prawny do przedmiotu wkładu albo aport jest obciążony prawem na rzecz takiej osoby. Oczywiście odpowiedzialność z art. 14 § 2 KSH nie będzie wchodziła w rachubę wówczas, gdy pomimo wady prawnej przedmiotu wkładu niepieniężnego spółka skorzystała z ochrony nabywcy w dobrej wierze (np. na podstawie art. 169–170 KC, art. 5 HipotU).

Nb 19

19. Artykuł 14 § 2 KSH pełni funkcję gwarancyjną, co oznacza, że obowiązek wyrównania różnicy w wartości wkładu niepieniężnego przez wspólnika albo akcjonariusza ma charakter obiektywny. Obowiązek ten jest zatem niezależny od wiedzy udziałowca o wadzie przedmiotu aportu, jak również od tego, czy zawyżenie wartości w umowie albo statucie było przez niego w jakimkolwiek stopniu zawinione, czy też nie (tak również A. Koch, Zasady i przesłanki odpowiedzialności, s. 552 i n.).

Nb 20

20. Artykuł 14 § 2 KSH przewiduje dla spółki roszczenie wyrównawcze, odpowiedzialność wspólnika albo akcjonariusza nie ma jednak charakteru odszkodowawczego. Udziałowiec zobowiązany jest bowiem do wyrównania spółce różnicy, nie zaś do naprawienia szkody powstałej w majątku spółki kapitałowej. W przypadku przeszacowania wartości wkładu z powodu wady aportu zastosowania nie znajdzie zatem art. 336 § 2 KSH, dotyczący zabezpieczenia roszczeń o odszkodowanie z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązań do wniesienia wkładów niepieniężnych (odmiennie R. Czerniawski, Kodeks, s. 46). Artykuł 14 § 2 KSH nie przyznaje bowiem roszczenia o odszkodowanie, ale roszczenie wyrównawcze (zob. też T. Siemiątkowski, Odpowiedzialność cywilnoprawna, s. 143 i n.).

Nb 21

21. W przypadku gdy wkład niepieniężny ma postać przedsiębiorstwa, zorganizowanej części przedsiębiorstwa lub gospodarstwa rolnego, spółka może ponosić, solidarnie z udziałowcem wnoszącym aport, odpowiedzialność za zobowiązania związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa lub gospodarstwa, chyba że w chwili nabycia nie wiedziała o tych zobowiązaniach, mimo zachowania należytej staranności (art. 55⁴ zd. 1 KC). W takiej sytuacji, o ile wartość zobowiązań, za które zgodnie z umową wniesienia wkładu niepieniężnego odpowiadać będzie spółka, nie została uwzględniona przy określaniu wartości przedmiotu aportu w umowie spółki albo akcie notarialnym, o którym mowa w art. 313 § 4 KSH, wartość ta będzie wchodziła w zakres roszczenia wyrównawczego z art. 14 § 1 KSH. Analogicznie będzie w odniesieniu do zobowiązań określonych w art. 112 OrdPod. W takich sytuacjach może zatem dojść do zbiegu podstaw odpowiedzialności – ex contractu z umowy wniesienia wkładu niepieniężnego na pokrycie udziałów albo akcji oraz odpowiedzialności wyrównawczej uregulowanej w art. 14 § 2 KSH.

Nb 22

22. Udziałowiec będzie ponosić odpowiedzialność z art. 14 § 2 KSH także w przypadku, gdy spółka wiedziała o wadzie wkładu niepieniężnego. Ze względu na charakter i funkcję przedmiotowego przepisu wyłączone jest w drodze analogii stosowanie art. 557 § 1 i 2 KC. Za dopuszczalne uznać natomiast należy stosowanie per analogiam art. 559 KC (zob. J. Naworski, [w:] R. Potrzeszcz, T. Siemiątkowski (red.), Komentarz, s. 80). Udziałowiec nie będzie zatem odpowiedzialny z tytułu rękojmi za wady fizyczne, które powstały po przejściu niebezpieczeństwa na spółkę, chyba że wady wynikły z przyczyny tkwiącej już poprzednio w przedmiocie aportu.

Nb 23

23. Ze względu na charakter odpowiedzialności z art. 14 § 2 KSH, do wytoczenia powództwa o wyrównanie różnicy między wartością przyjętą w umowie albo statucie spółki a wartością zbywczą wkładu niepieniężnego nie jest konieczne podjęcie uchwały przez zgromadzenie wspólników albo walne zgromadzenie. Artykuł 228 pkt 2 KSH lub art. 393 pkt 2 KSH nie mają tutaj zastosowania, gdyż dotyczą jedynie roszczeń odszkodowawczych przy zawiązaniu spółki (zob. K. Oplustil, Spółka, s. 9 i n.). Ponadto podkreślić należy, że powództwo z art. 14 § 2 KSH jako niemające charakteru odszkodowawczego nie może być wytoczone przez wspólnika albo przez akcjonariusza w drodze actio pro socio z art. 295 lub 486 KSH.

Nb 24

24. Warto zarazem wskazać, że redakcja art. 14 § 2 KSH jest nieprecyzyjna. W statucie spółki akcyjnej nie są bowiem określane wartości wkładów niepieniężnych, lecz następuje to dopiero w aktach notarialnych podpisywanych przez akcjonariusza zgodnie z art. 313 § 1 i 4 KSH. Tak też należy zatem interpretować użyty w art. 14 § 2 zd. 1 KSH zwrot „w statucie”.

Nb 25

25. Odmiennie niż art. 175 KSH, który w odniesieniu do spółki z o.o. jako prawnie relewantną datę z punktu widzenia odpowiedzialności udziałowca przyjmuje dzień zawarcia umowy spółki, art. 14 § 2 KSH nie precyzuje momentu, na który powinna być dokonana ocena wartości zbywczej wkładu niepieniężnego. Ze względu na cel art. 14 § 2 KSH, zasadę realnego pokrycia kapitału zakładowego oraz potrzebę jak najszerszego uwzględnia interesów spółki, przyjąć należy, że z punktu widzenia odpowiedzialności wspólnika albo akcjonariusza za wadę przedmiotu wkładu niepieniężnego istotne znaczenie ma moment wnoszenia wkładu do spółki, nie zaś chwila zobowiązania się udziałowca do wniesienia wkładu (tj. moment zawarcia umowy spółki albo podpisania aktu notarialnego, o którym mowa w art. 313 § 4 KSH; odmiennie M. Litwińska-Werner, Kodeks, s. 196; M. G. Goss, Odpowiedzialność wyrównawcza, s. 16; A. Szumański, [w:] S. Sołtysiński, A. Szajkowski, A. Szumański, J. Szwaja, Kodeks spółek handlowych, t. 1, 2002, s. 167 i n.), co może następować równocześnie z jego wniesieniem, lecz nie musi. Istnienie zatem wady aportu w chwili zaciągania zobowiązania do jego wniesienia – co w przypadku spółki z o.o. ma miejsce już przy zawieraniu umowy spółki (art. 158 § 1 KSH), zaś w spółce akcyjnej następuje w akcie notarialnym zawierającym zgodę na zawiązanie spółki i objęcie akcji (art. 313 § 4 KSH) – która następnie jest usunięta, nie prowadzi do powstania odpowiedzialności udziałowca z art. 14 § 2 KSH. De lege ferenda postulować należy doprecyzowanie treści art. 14 § 2 KSH przez wskazanie, że istotna z punktu widzenia istnienia oraz wysokości roszczenia wyrównawczego jest chwila wniesienia wkładu niepieniężnego do spółki.

Nb 26

26. Roszczenie spółki o wyrównanie różnicy, o której mowa w art. 14 § 2 KSH, jest roszczeniem majątkowym, niezwiązanym z prowadzoną działalnością gospodarczą i ulega przedawnieniu w terminie 10 lat (art. 118 KC w zw. z art. 2 KSH). Uczestnictwo w spółkach kapitałowych nie stanowi bowiem prowadzenia działalności gospodarczej (zob. A. Pęczyk-Tofel, M. Tofel, Obrót udziałami; uchw. SN z 23.2.2005 r., III CZP 88/04, OSNC 2006, Nr. 1, poz. 5).

Nb 27

27. Bieg dziesięcioletniego terminu przedawnienia rozpoczyna się w dniu wniesienia wkładu niepieniężnego do spółki, bez znaczenia w tym zakresie jest natomiast, czy wada aportu ujawni się wcześniej lub później (zob. M. G. Goss, Odpowiedzialność wyrównawcza, s. 19; A. Szumański, [w:] S. Sołtysiński, A. Szajkowski, A. Szumański, J. Szwaja, Kodeks spółek handlowych, t. 1, 2002, s. 168; uchw. SN z 29.10.2009 r., III CZP 61/09, OSNC 2010, Nr. 7–8, poz. 99). Odmiennie jednak należy traktować sytuację w przypadku, gdy przedmiot wkładu niepieniężnego ma wadę prawną, np. przy wniesieniu do spółki udziałów albo akcji niestanowiących własności udziałowca albo którymi nie mógł on skutecznie rozporządzać ze względu na postanowienia umowy albo statutu spółki. W takiej sytuacji, w celu realizacji zasady realnego pokrycia kapitału zakładowego oraz zapewnienia ochrony interesom nie tyle pozostałych udziałowców co samej spółki, przyjąć należy, że bieg terminu przedawnienia powinien rozpoczynać się od ujawnienia się wady prawnej (por. M. G. Goss, Odpowiedzialność wyrównawcza, s. 19; odmiennie SN w uchw. z 29.10.2009 r., III CZP 61/09, OSNC 2010, Nr. 7–8, poz. 99). Uprawnione zatem jest stosowanie w drodze analogii art. 576 KC, określającego początek biegu terminu przedawnienia dla roszczeń z tytułu wady prawnej jako dzień, w którym spółka dowiedziała się o istnieniu wady, a jeżeli wiedzę taką uzyskała dopiero w wyniku wytoczenia przeciwko niej powództwa przez osobę trzecią – dzień uprawomocnienia się orzeczenia zapadłego w przedmiotowej sprawie. Nieuzasadnione byłoby natomiast lokowanie początku biegu terminu przedawnienia roszczenia z tytułu wady prawnej w momencie wniesienia wkładu. Istniałoby bowiem wówczas niebezpieczeństwo przedawnienia się przysługującego spółce roszczenia wyrównawczego, zanim powzięłaby ona o tym wiadomość, a więc zanim mogłaby ona zgłosić stosowne roszczenie w stosunku do wspólnika albo akcjonariusza wnoszącego wadliwy wkład niepieniężny.

Nb 28

28. Problemy może budzić stosowanie art. 14 § 2 KSH w odniesieniu do wkładów niepieniężnych, które wspólnik albo akcjonariusz wniósł do spółki przed dniem wejścia w życie przepisów KSH. Zgodnie z art. 612 KSH, do stosunków prawnych w zakresie spółek handlowych istniejących w dniu wejścia w życie ustawy stosuje się jej przepisy, chyba że przepisy dalsze stanowią inaczej. Wśród dalszych przepisów znajdują się art. 620 i 628 KSH. W myśl pierwszego z nich do oceny skutków zdarzeń prawnych stosuje się przepisy obowiązujące w dniu, w którym zdarzenia te nastąpiły. Z kolei art. 628 KSH stanowi, że w razie wątpliwości, czy mają być stosowane przepisy dotychczasowe, czy przepisy ustawy, należy stosować przepisy ustawy. W doktrynie spotkać można zwolenników jak najszerszego stosowania KSH i odwoływania się w argumentacji do nowych rozwiązań (art. 612 KSH) oraz zwolenników tradycyjnego i konsekwentnego odwoływania się do zasady tempus regit actum, strzegącej związków między zdarzeniem prawnym a stanem prawnym obowiązującym w chwili tego zdarzenia (art. 620 § 1 KSH). Pierwsi postulują szerokie stosowanie art. 612 KSH jako zasady, drudzy opowiadają się przede wszystkim za uwzględnieniem art. 620 KSH, uważając przy tym, że wątpliwy do rozwiązania problemu jest art. 628 KSH, będący swoistą klauzulą asekuracyjną (ultima ratio), którego zastosowanie może grozić naruszeniem fundamentalnego zakazu retroakcji (art. 3 KC).
Rozstrzygając powyższe zagadnienie, w uchw. z 29.10.2009 r. (III CZP 61/09, OSNC 2010, Nr. 7–8, poz. 99) SN przyjął, że spółka kapitałowa, do której przed dniem wejścia w życie KSH udziałowiec wniósł wkład niepieniężny mający wady prawne, korzysta z ochrony przewidzianej w art. 14 § 2 z zw. z art. 612 KSH. Sąd Najwyższy za trafne uznał zastosowanie art. 14 § 2 KSH ze względu na przedstawiony charakter stosunku spółki i wkładów na pokrycie kapitału. Samo wniesienie wkładu jest wprawdzie jednorazowym aktem prawnym wspólnika, jednak jego skutki łączą się z udziałami albo akcjami, które wspólnik objął i dzięki którym występuje w spółce – może on wpływać na jej losy, czerpać z zysków dywidendę itd., to zaś nie zamyka się wykonaniem jednorazowej czynności wniesienia wkładu do majątku spółki, która funkcjonuje również po dniu wejścia w życie KSH. Jeżeli zatem wada wniesionych aportów ujawniła się pod rządami nowej regulacji, zasady wykładni funkcjonalnej nakazują stosować prawo nowe, gdyż chodzi o stosunki prawne istniejące już pod rządami tego prawa. W ocenie SN, nie jest trafnym argumentem twierdzenie, że wprowadzenie do KSH art. 14 § 2 stanowi wypełnienie luki prawnej, a skoro taka luka była, to do okresu sprzed jej zapełnienia nie można stosować przepisu, który tę lukę wypełnia. Po pierwsze, art. 14 § 2 KSH nie stosuje się do stosunków prawnych sprzed jego wejścia w życie, ponieważ chodzi o spółkę-korporację wspólników, która funkcjonuje przed i po wejściu w życie KSH. Po drugie, art. 612 KSH wyraża zasadę, a więc odwoływanie się do reguły tempus regit actum („czas rządzi czynnością”) musiałoby wskazywać na naruszenie zasady nieretroakcji (art. 3 KC w zw. z art. 2 KSH), czyli konieczności dania pierwszeństwa przepisowi art. 620 § 1 KSH. Wymagałoby to jednak uznania czynności wniesienia aportu w zamian za udziały w spółce za zdarzenie zaszłe i zakończone przed dniem wejścia w życie Kodeksu. Tak jednak nie jest, co oznacza, że art. 620 § 1 KSH nie powinien być zastosowany, a art. 14 § 2 KSH powinien znaleźć zastosowanie również w odniesieniu do wkładów niepieniężnych, które wspólnik albo akcjonariusz wniósł do spółki przed dniem wejścia w życie przepisów KSH.

Nb 29

29. Artykuł 14 § 2 KSH jest przepisem semiimperatywnym. Nie jest możliwe wyłączenie ani ograniczenie przewidzianej w tym przepisie odpowiedzialności wspólnika albo akcjonariusza, co wynika z charakteru zawartej w tym przepisie regulacji. Za semiimperatywnym charakterem art. 14 § 2 KSH przemawia dodatkowo zd. 2, w którym ustawodawca użył słowa „także”, wskazując, że umowa albo statut spółki może przewidywać, że spółce przysługują wówczas dodatkowo inne uprawnienia. Umowa albo statut spółki nie może zatem wyłączać ani ograniczać obowiązku udziałowca do wyrównania różnicy między wartością przyjętą w umowie albo statucie spółki a zbywczą wartością wkładu. Również wyłączenie albo ograniczenie odpowiedzialności dokonane w drodze czynności prawnej między spółką a wspólnikiem albo akcjonariuszem uznane musi być za nieważne na podstawie art. 58 § 1 KC w zw. z art. 2 KSH.

Nb 30

30. W przypadku wniesienia do spółki wkładu niepieniężnego mającego wady spółka może żądać wyrównania różnicy między wartością przyjętą w umowie albo statucie spółki a zbywczą wartością wkładu. Spółce przysługuje zatem wyłącznie roszczenie pieniężne, nie może ona natomiast żądać od wspólnika albo akcjonariusza naprawienia przedmiotu wkładu albo wymienienia go na przedmiot wolny od wad. Jedynie wyjątkowo, w sytuacji gdy interesy spółki nie są zagrożone i zapewniona zostanie realizacja zasady pełnego pokrycia kapitału zakładowego, dopuścić można w ramach datio in solutum przyjęcie przez spółkę w miejsce świadczenia pieniężnego innego świadczenia polegającego w szczególności na usunięciu wady, dostarczeniu przedmiotu wolnego od wad czy uzupełnienie istniejących braków, jeżeli przedmiot wkładu niepieniężnego został wydany w stanie niepełnym.

Nb 31

31. Umowa albo statut spółki kapitałowej mogą przyznawać spółce także dodatkowe uprawnienia, np. możliwość dochodzenia od wspólnika albo akcjonariusza naprawienia szkody w majątku spółki, która została wyrządzona w związku z wadą aportu. Za dopuszczalne należy także uznać wprowadzenie do umowy albo statutu spółki kary umownej na wypadek wniesienia wkładu niepieniężnego mającego wadę. Co jednak istotne, art. 14 § 2 zd. 2 KSH mówi jedynie o dodatkowych uprawnieniach spółki. Przyznawanie w takiej sytuacji jakichkolwiek uprawnień na rzecz wspólników albo akcjonariuszy spółki kapitałowej jest zatem niedopuszczalne.

Nb 32

32. Roszczenie z art. 14 § 2 KSH przysługuje wyłącznie spółce i nawet w przypadku bezczynności zarządu spółki w dochodzeniu należnego jej roszczenia, udziałowcy nie są uprawnieni do domagania się wyrównania powstałej różnicy na rzecz spółki. Członkowie organów spółki mogą jednak w takiej sytuacji ponosić odpowiedzialność za zaniechanie, którego skutkiem jest szkoda w majątku spółki w wysokości niewyrównanej różnicy między wartością przyjętą w umowie albo w statucie a wartością zbywczą przedmiotu wkładu.

Nb 33

33. Problematyczne może być określenie relacji między art. 14 § 2 i art. 175 KSH. Wada przedmiotu aportu, co do zasady, powoduje bowiem zmniejszenie wartości zbywczej wkładu niepieniężnego. W odniesieniu do odpowiedzialności wspólnika, zarówno na gruncie art. 14 § 2, jak i art. 175 KSH ma ona charakter obiektywny, brak wiedzy o – odpowiednio – wniesieniu wkładu z wadą albo znacznym zawyżeniu wartości aportu w stosunku do jego wartości zbywczej w dniu zawarcia umowy spółki, lub winy po stronie wspólnika, nie wyłącza zatem jego odpowiedzialności.
Odmiennie niż art. 14 § 2 KSH, w świetle art. 175 KSH istotnym momentem do powstania odpowiedzialności jest wystąpienie ujemnej różnicy między zadeklarowaną wartością wkładu a jego wartością zbywczą na dzień zawarcia umowy spółki, nie zaś dzień wniesienia wkładu (odmiennie M. G. Goss, Odpowiedzialność wyrównawcza, s. 16; A. Szumański, [w:] S. Sołtysiński, A. Szajkowski, A. Szumański, J. Szwaja, Kodeks spółek handlowych, t. 1, 2002, s. 167 i n.). Ponadto art. 175 § 1 KSH czyni solidarnie zobowiązanymi do wyrównania spółce brakującej wartości członków zarządu, którzy – wiedząc o przeszacowaniu – zgłosili spółkę do rejestru. Mając na względzie, że zgodnie z art. 164 § 1 KSH wniosek o wpis spółki z o.o. do rejestru podpisują wszyscy członkowie zarządu, każdy członek zarządu może ponosić odpowiedzialność z art. 175 § 1 KSH. Istotna do zaktualizowania odpowiedzialności członka zarządu jest jedynie jego wiedza o znacznym zawyżeniu wartości wkładu w stosunku do jego wartości zbywczej w dniu zawarcia umowy spółki. Co istotne, o ile na podstawie art. 14 § 2 KSH każda różnica między wartością przyjętą w umowie a wartością zbywczą wkładu spowodowana jego wadą rodzi obowiązek jej wyrównania spółce, to w świetle art. 175 § 1 KSH jedynie znaczne zawyżenie wartości wkładu niepieniężnego powoduje powstanie obowiązku wyrównania spółce brakującej wartości.
Mając na uwadze powyższe odmienności w regulacji art. 14 § 2 i art. 175 KSH, przepisy te nie mogą być postrzegane w relacji lex speciali – lex generali. Artykuł 175 KSH obejmuje swym zakresem wszystkie przypadki znacznego przeszacowania wartości aportu w umowie spółki, natomiast art. 14 § 2 KSH – jedynie te sytuacje, w których przeszacowanie jest wynikiem istnienia w przedmiocie wkładu w chwili jego wnoszenia do spółki wady. Zdarzyć się jednak może, że w pewnych sytuacjach dojdzie do zbiegu odpowiedzialności z art. 14 § 2 i art. 175 KSH (zob. M. G. Goss, Odpowiedzialność wyrównawcza, s. 14; odmiennie T. Barański, Wada wkładu, s. 45 i n., który wskazuje, że „art. 14 § 2 w zestawieniu z art. 175 KSH należy interpretować w ten sposób, że jeśli w spółce z o.o. przeszacowanie aportu jest skutkiem jego wady, to wówczas podstawą odpowiedzialności wspólnika jest pierwszy z tych przepisów, w przypadku zaś innych przyczyn zawyżenia wartości wkładu niepieniężnego w stosunku do jego wartości zbywczej, zastosowanie znajdzie drugi z nich”). Wybór właściwej podstawy odpowiedzialności udziałowca może mieć istotne znaczenie praktyczne, gdyż o ile na podstawie obu przepisów odpowiedzialność ma charakter zobiektyzowany, to zakres odpowiedzialności uregulowany w obu przepisach może nie być identyczny – w art. 14 § 2 KSH chodzi o różnicę między wartością przyjętą w umowie spółki a wartością zbywczą w dniu wniesienia wkładu, natomiast w art. 175 KSH – o różnicę między wartością umowną a wartością zbywczą w dniu zawarcia umowy spółki z o.o. (odmiennie M. G. Goss, Odpowiedzialność wyrównawcza, s. 16; A. Szumański, [w:] S. Sołtysiński, A. Szajkowski, A. Szumański, J. Szwaja, Kodeks spółek handlowych, t. 1, 2002, s. 167 i n.). Ponadto, w celu zaktualizowania odpowiedzialności z art. 175 KSH konieczne jest znaczne zawyżenie wartości, natomiast w przypadku art. 14 § 2 KSH każda ujemna różnica, choćby minimalna, powoduje przyznanie spółce kapitałowej roszczenia wyrównawczego. Dodatkowo, o ile w przypadku znacznego zawyżenia wartości wkładu niepieniężnego solidarną odpowiedzialność ze wspólnikiem wnoszącym taki aport mogą ponosić członkowie zarządu, to przy odpowiedzialności wyrównawczej z art. 14 § 2 KSH jedynym podmiotem zobowiązanym do wyrównania powstałej różnicy jest wspólnik.

Nb 34

34. Ukształtowana w art. 14 § 2 KSH odpowiedzialność wspólnika albo akcjonariusza nie ustaje po zbyciu jednostek uczestnictwa w spółce czy ich przymusowym umorzeniu. Przedmiotowa odpowiedzialność ma bowiem charakter „podmiotowy”, nie zaś „przedmiotowy”, a więc nie wobec każdoczesnego właściciela akcji lub udziałów. Oznacza to zarazem, że odmiennie niż np. obowiązek dokonania wpłat na akcje, nie przechodzi ona na nabywcę udziałów albo akcji, lecz dotyczy wyłącznie udziałowca, który przeszacował zbywczą wartość wkładu niepieniężnego. Nie dochodzi zatem do „sukcesji” odpowiedzialności i uczynienia nabywcy jednostek uczestnictwa w spółce kapitałowej solidarnie odpowiedzialnym wobec spółki za wniesienie przez wspólnika dokonującego zbycia jednostek uczestnictwa wadliwego wkładu niepieniężnego.

Nb 35

35. Artykuł 14 § 3 KSH nakazuje traktować wierzytelność wspólnika albo akcjonariusza z tytułu pożyczki udzielonej spółce kapitałowej jako jego wkład do spółki w przypadku ogłoszenia jej upadłości w terminie dwóch lat od dnia zawarcia umowy pożyczki. Chodzi tutaj zatem o pewną fikcję prawną z punktu widzenia regulacji Prawa upadłościowego. Celem tego przepisu jest uregulowanie sytuacji, w której udziałowcy spółki znajdującej się w trudnej sytuacji finansowej nie podwyższają jej kapitału zakładowego i nie wnoszą dopłat, ale – w celu polepszenia swojej pozycji prawnej – dofinansowują jej działalność za pomocą pożyczki, uzyskując prawo żądania zwrotu pożyczonej kwoty, a ponadto gwarantując sobie prawo traktowania w identyczny sposób jak pozostali wierzyciele spółki w przypadku jej upadłości (tzw. pożyczka zastępująca kapitał zakładowy (Kapitalersetzendes Darlehen). Nie przekonują podnoszone w doktrynie głosy krytyczne odnośnie do zasadności i celowości obowiązywania art. 14 § 3 KSH. Wbrew zgłaszanym argumentom, przedmiotowa regulacja nie stanowi „istotnego hamulca w udzielaniu pożyczek spółce przez jej wspólników”.

Nb 36

36. Warunkiem zastosowania art. 14 § 3 KSH jest, aby wierzytelność wspólnika istniała w chwili ogłoszenia upadłości. Niewystarczające jest zatem, aby pożyczka została udzielona przez wspólnika albo akcjonariusza w terminie dwóch lat przed ogłoszeniem upadłości, jeżeli pożyczka została przed ogłoszeniem upadłości zwrócona (zob. M. Rodzynkiewicz, Kodeks, s. 47; J. Sokołowski, Pożyczki wspólników, s. 42). Jedyny wyjątek w tym zakresie przewidują art. 127 ust. 3 oraz art. 128 ust. 2 PrUpadNapr. Pierwszy z przepisów za bezskuteczne w stosunku do masy upadłości nakazuje traktować zapłatę długu niewymagalnego dokonaną przez upadłego w terminie dwóch miesięcy przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości. Z kolei zgodnie z drugim przepisem, bezskuteczne wobec masy upadłości są czynności prawne odpłatne, dokonane przez upadłego w terminie sześciu miesięcy przed złożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości ze wspólnikiem albo akcjonariuszem upadłego.

Nb 37

37. Do zastosowania art. 14 § 3 KSH niewystarczające będzie także, jeżeli wspólnik albo akcjonariusz zawrze ze spółką umowę pożyczki, ale nie wykona wynikającego z umowy zobowiązania i nie przeniesie na własność spółki określonej ilości pieniędzy albo rzeczy oznaczonych co do gatunku. W takiej bowiem sytuacji nie powstanie wierzytelność udziałowca, która mogłaby być uważana za wkład (zob. J. Sokołowski, Pożyczki wspólników, s. 41). Artykuł 14 § 3 KSH nie może być zatem postrzegany jako lex specialis w stosunku do art. 105 PrUpadNapr, przewidującego, że w razie upadłości obejmującej likwidację majątku upadłego jednej ze stron umowy pożyczki, umowa pożyczki wygasa, gdy przedmiot pożyczki nie został jeszcze wydany (analogicznie w postępowaniu upadłościowym wobec banków art. 434 pkt 2 PrUpadNapr przewiduje, że z dniem ogłoszenia upadłości ulegają rozwiązaniu umowy kredytu i pożyczki, jeżeli do dnia ogłoszenia upadłości nie nastąpiło oddanie środków pieniężnych do dyspozycji kredytobiorcy (pożyczkobiorcy; odmiennie R. Adamus, Skutki upadłości, s. 43 i n.).

Nb 38

38. Artykuł 14 § 3 KSH znajduje zastosowanie w przypadku „ogłoszenia upadłości”, bez względu na to, co jest celem postępowania upadłościowego (likwidacja majątku upadłego albo zawarcie układu). Wniosek taki potwierdza wykładnia systemowa PrUpadNapr, gdyż przepisy Tytułu drugiego PrUpadNapr regulują postępowanie upadłościowe zarówno mające na celu likwidację majątku upadłego, jak i zawarcie układu. Ogłoszenie upadłości następuje w obu przypadkach, ale tylko w orzeczeniu o ogłoszeniu upadłości mogą znaleźć się postanowienia wskazujące na to, że chodzi o upadłość zmierzającą do zawarcia układu (art. 51 ust. 1 pkt 3 i 6 PrUpadNapr). Przepis art. 14 § 3 KSH nie jest więc przepisem odrębnym w rozumieniu art. 543 i 544 PrUpadNapr, gdyż nie użyto w nim określenia „postępowanie upadłościowe”, lecz posłużono się terminem „ogłoszenie upadłości”, co ma miejsce niezależnie od tego, czy upadłość ogłoszono w celu likwidacji majątku upadłego, czy zawarcia układu (zob. uchw. SN z 21.7.2006 r., III CZP 45/06, OSNC 2007, Nr. 5, poz. 65). Tym samym, wierzytelność wspólnika albo akcjonariusza z tytułu pożyczki udzielonej spółce kapitałowej uważa się za jego wkład do spółki zarówno w przypadku ogłoszenia jej upadłości obejmującej likwidację majątku upadłego, jak również ogłoszenia upadłości z możliwością zawarcia układu w terminie dwóch lat od dnia zawarcia umowy pożyczki.

Nb 39

39. W art. 14 § 3 KSH mowa jest jedynie o umowie pożyczki. Chodzi tutaj zatem wyłącznie o umowę nazwaną w rozumieniu art. 720 i n. KC. Spod hipotezy tego przepisu wyłączone są zatem wszelkie inne umowy, tak nazwane, jak i nienazwane, na podstawie których wspólnik albo akcjonariusz udzielił spółce kapitałowej finansowania, w tym wszelkie umowy kredytu, depozytu nieprawidłowego, cash poolingu, a w spółce z o.o. także dopłaty. Przepis art. 14 § 3 KSH ma bowiem charakter sankcyjny i powinien być wykładany ściśle (exceptiones non sunt extentendae). Za powyższym wnioskiem przemawia ponadto redakcja art. 15 § 1 KSH, w którym obok umowy pożyczki ustawodawca wskazał „umowę kredytu, poręczenia lub inną podobną”, takiego wyliczenia nie zawarł natomiast w art. 14 § 3 KSH. Artykuł 14 § 3 KSH nie dotyczy zatem także sytuacji, gdy wspólnik poręczył lub dał inne zabezpieczenie w przypadku udzielenia pożyczki przez osobę trzecią. Takie rozwiązanie może jednak budzić pewne wątpliwości co do jego trafności. Należy bowiem mieć na uwadze, że przy poręczeniu za zobowiązanie spółki z tytułu pożyczki udzielonej spółce przez inną osobę udziałowiec nie musi angażować własnych środków w momencie zaciągnięcia przez spółkę zobowiązania, a ponadto, jeżeli zaspokoi wierzyciela spółki, wstępuje w jego prawa i może wówczas uzyskać zaspokojenie swoich roszczeń wobec spółki na równi z innymi jej wierzycielami (zob. L. Siwik, Wspólnik, s. 28 i n.). Powyższa konstrukcja umożliwia zatem obejście regulacji art. 14 § 3 KSH, udziałowiec poręczający pożyczkę na rzecz spółki udzieloną przez osobę trzecią nie naraża się bowiem na zastosowanie fikcji prawnej („swoistej sankcji”) przewidzianej w tym przepisie. Względy funkcjonalne przemawiają więc za tym, aby wzorem § 32a ust. 1 i 2 Gesetz betreffend die Gesellschaften mit beschränkter Haftung (zob. L. Siwik, Wspólnik, s. 31–32; J. Sokołowski, Pożyczki wspólników, s. 38–40) hipotezą art. 14 § 3 KSH objąć także poręczenia za zobowiązania spółki wynikające z pożyczek zaciągniętych od osób trzecich, niebędących udziałowcami w tej spółce.

Nb 40

40. W art. 14 § 3 KSH chodzi o każdą pożyczkę udzieloną spółce przez wspólnika albo akcjonariusza, choćby nawet udziałowiec wywiązał się z obowiązku wniesienia wkładu do spółki, a udzielana pożyczka nie miała charakteru tzw. pożyczki zastępującej kapitał zakładowy (odmiennie M. Litwińska-Werner, Kodeks, s. 201). Fikcja prawna z art. 14 § 3 KSH znajduje zatem zastosowanie w każdym przypadku, gdy wspólnik albo udziałowiec udzielił spółce pożyczki, której spółka nie spłaciła, a w terminie dwóch lat od zawarcia umowy pożyczki została ogłoszona upadłość spółki. Dla zastosowania art. 14 § 3 KSH nie ma bowiem znaczenia cel umowy pożyczki, okoliczności towarzyszące jej zawarciu, jak również zamiar udziałowca lub jego usprawiedliwiony brak wiedzy o trudnościach finansowych spółki, której udziela on pożyczki. Hipoteza art. 14 § 3 KSH została bowiem ukształtowana przez ustawodawcę bardzo szeroko.

Nb 41

41. Z punktu widzenia ochrony interesów otoczenia prawnego spółki, w tym w szczególności jej wierzycieli, istotne znaczenie posiada także art. 189 § 2 KSH statuujący zakaz otrzymywania przez wspólników z jakiegokolwiek tytułu wypłat z majątku spółki potrzebnego do pełnego pokrycia kapitału zakładowego. W doktrynie sporne jest, czy przepis ten znajduje zastosowanie do wszelkich wypłat dokonywanych na rzecz wspólnika, a więc zarówno tych o charakterze korporacyjnym, jak i pozakorporacyjnym, czy też powinien być on interpretowany jako odnoszący się wyłącznie do wypłat wynikających ze stosunku spółki, niedotyczący natomiast świadczeń z tytułu pozakorporacyjnych stosunków pomiędzy spółką a wspólnikiem (zob. np. W. Jurcewicz, W sprawie interpretacji; A. Opalski, W sprawie interpretacji; K. Oplustil, Zakres ustawowej ochrony). W przypadku przyjęcia szerokiej wykładni zwrotu „z jakiegokolwiek tytułu wypłat”, której osobiście nie podzielam, obejmowałaby ona również pożyczki udzielane spółce z o.o. przez jej wspólnika. Dopuszczalność uzyskania zwrotu takiej pożyczki przez udziałowca podlegałaby zatem nie tylko ograniczeniom przewidzianym w art. 14 § 3 KSH, ale również tym wynikającym z art. 189 § 2 KSH. Tym samym, wspólnik nie mógłby otrzymać zwrotu pożyczki, jeżeli wynikiem wypłaty byłoby uszczuplenie majątku spółki poniżej poziomu niezbędnego do pełnego pokrycia kapitału zakładowego (tzn. wartość aktywów [majątku] spółki byłaby niższa niż wysokość kapitału zakładowego).

Nb 42

42. W art. 14 § 4 KSH ustawodawca przewidział, że wspólnik i akcjonariusz nie może potrącać swoich wierzytelności wobec spółki kapitałowej z wierzytelnością spółki względem wspólnika z tytułu należnej wpłaty na poczet udziałów albo akcji, nie wyłącza to jednak potrącenia umownego. Zakaz z art. 14 § 4 KSH dotyczy wyłącznie jednostronnego potrącenia dokonanego przez wspólnika albo akcjonariusza. Ustawodawca zdecydował się bowiem na uregulowanie zakazu od strony podmiotowej, nie zaś od strony przedmiotowej. Spółka może zatem na podstawie art. 498 i n. KC dokonać potrącenia swoich wierzytelności wobec wspólnika albo akcjonariusza z tytułu należnej wpłaty na poczet udziałów albo akcji z wierzytelnościami wspólnika albo akcjonariusza wobec spółki. Celem art. 14 § 4 KSH jest przeciwdziałanie sytuacji, w której wspólnik albo akcjonariusz obejmowałby jednostki uczestnictwa w spółce kapitałowej, zaciągając zobowiązanie do pokrycia ich wkładem pieniężnym, a następnie dokonywałby ustawowego potrącenia swojej wierzytelności wobec spółki z wierzytelnością spółki wobec niego. Powyższa praktyka była sprzeczna z gospodarczą funkcją kapitału zakładowego jako źródła majątku niezbędnego do rozpoczęcia lub dalszego prowadzenia działalności gospodarczej przez spółkę kapitałową. Z tego względu ustawodawca zdecydował się na wprowadzenie w art. 14 § 4 KSH wyłączenia możliwości potrącania wierzytelności wobec spółki w drodze jednostronnego oświadczenia wspólnika albo akcjonariusza obejmującego jednostki uczestnictwa w takiej spółce.
Dopuszczalne jest także dokonanie potrącenia wierzytelności, o których mowa w art. 14 § 4 KSH, w drodze umownej. W przypadku potrącenia wierzytelności wspólnika albo akcjonariusza wobec spółki kapitałowej z wierzytelnością spółki względem wspólnika z tytułu należnej wpłaty na poczet udziałów albo akcji wkład wspólnika albo akcjonariusza do spółki ma charakter pieniężny (zob. M. Rodzynkiewicz, Kodeks, s. 48; A. Szumański, [w:] S. Sołtysiński, A. Szajkowski, A. Szumański, J. Szwaja, Kodeks spółek handlowych, t. 1, 2004, s. 242). Artykuł 14 § 4 KSH mówi bowiem o „wpłacie na poczet udziałów albo akcji”, a sposób uregulowania wierzytelności poprzez potrącenie a nie faktyczną wpłatę wkładu pieniężnego do spółki nie może wpływać na jej pieniężny charakter. Artykuł 14 § 4 KSH nie tylko zatem służy wyeliminowaniu praktyki wnoszenia tzw. ukrytych aportów, polegającej na samowolnej zmianie sposobu pokrycia, gdzie zamiast wkładu pieniężnego, do czego się zobowiązał udziałowiec, wnosi do spółki za zgodą zarządu aport w postaci wierzytelności pieniężnej, którą sam posiada względem spółki, ale także przesądza o pieniężnym charakterze konwersji wierzytelności dokonanej w wyniku potrącenia umownego (odmiennie wyr. NSA z 28.2.2005 r., FSK 1434/04, Legalis).
Odmiennie natomiast wygląda sytuacja, gdy wierzytelność wspólnika albo akcjonariusza wobec spółki stanowi przedmiot wkładu do spółki. W wyniku przelewu wierzytelności na rzecz spółki dochodzi do konfuzji, przez co wierzytelność wygasa i zmniejszeniu ulegają zobowiązania spółki. Przedmiotem wkładu wspólnika do spółki jest w takim przypadku jego wierzytelność, co oznacza, że wkład ma charakter niepieniężny (zob. K. Oplustil, Wierzytelność, s. 9).
Innymi słowy, o tym, czy konwersja wierzytelności przysługującej wspólnikowi wobec spółki na udziały przybierze postać wkładu pieniężnego lub niepieniężnego decyduje treść uchwały nadzwyczajnego zgromadzenia wspólników spółki.
Z perspektywy wierzyciela konwersja długu na kapitał oznacza zamianę wierzytelności na udziały albo akcje – wierzytelność ulega umorzeniu, a dług spółki wygasa (zob. M. Romanowski, Zdolność aportowa, s. 33). Natomiast z punktu widzenia spółki następuje zmiana w bilansie w strukturze pasywów – dług zostaje przeniesiony z kategorii zobowiązania do pozycji kapitały własne, w tym, najczęściej w ramach kapitałów własnych, do pozycji kapitał zakładowy (o ile wierzytelność jest w całości zaliczana na pokrycie wartości nominalnej udziałów albo akcji i nie występuje agio). Przeprowadzenie konwersji długu na kapitał jest korzystne dla spółki, gdyż:

1) poprawia płynność finansową spółki,

2) zmniejsza współczynnik zadłużenia spółki,

3) zmniejsza koszty funkcjonowania spółki, a w konsekwencji,

4) wpływa pozytywnie na wycenę spółki, która uwzględnia wielkość pasywów ujętych w bilansie spółki oraz stopień pokrycia tych zobowiązań w aktywach spółki (zob. M. Romanowski, Zdolność aportowa, s. 33–35).

Wątpliwości może budzić, czy wierzytelność konwertowana na kapitał zakładowy powinna podlegać wycenie według takich samych kryteriów, jak wnoszone do spółki wierzytelności wobec osób trzecich (tak K. Oplustil, Wierzytelność, s. 22–23; G. Domański, Konwersja długu, s. 26; J. Jacyszyn, Wierzytelność, s. 19), może być ona wyceniona jako aport według wartości rynkowej (tak M. Romanowski, Zdolność aportowa, s. 36–38; C. Wiśniewski, Konwersja długu, s. 31), czy też może być wyceniona według wartości nominalnej.
Natura i funkcja konwersji długu na kapitał jest odmienna niż wniesienie do spółki w formie wkładu niepieniężnego wierzytelności wobec osób trzecich, za dopuszczalne uznać zatem należy dokonanie wyceny konwertowanych wierzytelności w ich wysokości nominalnej. Konwersja prowadzi jedynie do zmian po stronie pasywnej spółki, podczas gdy wniesienie wierzytelności wobec osoby trzeciej powoduje zmiany zarówno po stronie aktywów, jak i po stronie pasywów. Ponadto takie rozwiązanie nie narusza interesów spółki, jej udziałowców, których wierzytelności są konwertowane, pozostałych wspólników albo akcjonariuszy ani interesów wierzycieli spółki (zob. A. Szumański, Wkłady niepieniężne, s. 187). Zachowana zatem zostaje zasada realnego pokrycia kapitału zakładowego i nie można twierdzić, że wartość wkładu została „sztucznie” zawyżona.
Warto zarazem zwrócić uwagę, że o ile w przypadku potrącenia wierzytelności w drodze jednostronnego oświadczenia złożonego przez spółkę na podstawie art. 498 KC albo w drodze umowny zawartej pomiędzy spółką a udziałowcem istnieją dwie wierzytelności, które ulegają umorzeniu do wysokości wierzytelności niższej, to w przypadku pokrywania udziałów albo akcji wkładem niepieniężnym w postaci wierzytelności wspólnika wobec spółki istnieje tylko jedna wierzytelność, która ulega umorzeniu w wyniku konfuzji. Obie powyższe sytuacje mogą być określane jako konwersja długu na kapitał i nieuzasadnione jest ograniczanie tego pojęcia tylko do przypadku, gdy udziałowiec spółki pokrywa obejmowane przez siebie jednostki uczestnictwa swoją wierzytelnością wobec spółki (odmiennie J. Jacyszyn, S. Krześ, E. Marszałkowska-Krześ, Kodeks, 2001, s. 41). Termin „konwersja długu (wierzytelności) na kapitał” jest bowiem terminem doktrynalnym, a nie normatywnym.
Warto w tym kontekście przywołać uchw. z 26.3.1993 r. (III CZP 20/93, OSNC 1993, Nr. 9, poz. 157), w której SN stwierdził, że „oświadczenie o objęciu wszystkich udziałów w zamian za wierzytelność jednego wspólnika przysługującą mu do spółki (Sąd Wojewódzki określił ją, za zachodnią literaturą przedmiotu, jako konwersję) było dopuszczalne. Czynność ta z punktu widzenia teoretycznego to potrącenie umowne, w odróżnieniu od potrącenia ustawowego (art. 498 i n. KC). Przedmiotem porozumienia między obu wierzycielami jest umorzenie wierzytelności poprzez spłacenie jej (nabycie) udziałami w podwyższonym kapitale. Rozwiązanie takie nie może być traktowane jako obejście prawa (art. 58 § 1 KC). Przeciwnie, należy je uważać za przypadek dopuszczalny w ramach przepisów dotyczących swobody umów (art. 353 KC)”.
Ciekawe rozważania w przedmiocie konwersji długu na kapitał poczynił A. Nowacki (zob. A. Nowacki, Konwersja, s. 38 i n.). Zdaniem autora, osiągnięcie ekonomicznego skutku konwersji długu na kapitał w razie podwyższenia kapitału zakładowego w zamian za wkłady pieniężne jest możliwe w drodze:

1) potrącenia wierzytelności udziałowca wobec spółki z wierzytelnością pieniężną spółki z tytułu należnej wpłaty na poczet udziałów albo akcji;

2) przeniesienie przez udziałowca na spółkę konwertowanej wierzytelności, względnie zwolnienie spółki z długu pieniężnego stanowiącego konwertowaną wierzytelność, w miejsce zapłaty kwoty wkładu pieniężnego (datio in solutum).

Natomiast osiągnięcie ekonomicznego skutku konwersji długu na kapitał w razie podwyższenia kapitału zakładowego w zamian za wkłady niepieniężne jest możliwe w drodze:

1) wniesienia konwertowanej wierzytelności do spółki w drodze przelewu;

2) zwolnienia spółki ze zobowiązania objętego konwertowaną wierzytelnością;

3) potrącenia konwertowanej wierzytelności (pieniężnej lub niepieniężnej) z niepieniężną wierzytelnością spółki.

W ocenie A. Nowackiego, nie może natomiast być wykorzystane w tym przypadku datio in solutum ani instytucja odnowienia, nie stanowi ona bowiem sposobu wniesienia wkładu.

Nb 43

43. W przypadku potrącenia umownego, o którym mowa w art. 14 § 4 zd. 2 KSH, nie muszą być spełnione warunki potrącenia ustawowego uregulowanego w art. 498 i n. KC. Dopuszczalne jest zatem dokonanie potrącenia umownego także wówczas, gdy wierzytelność jednej ze strony albo wierzytelności obu stron są niewymagalne (tak M. Rodzynkiewicz, Kodeks, s. 49; A. Malarewicz, Wierzytelność wspólnika, cz. 1, s. 12 i n.; odmiennie K. Oplustil, Wierzytelność, s. 12 i n.; tenże, Spółka, s. 9 i n.; A. Szumański, [w:] S. Sołtysiński, A. Szajkowski, A. Szumański, J. Szwaja, Kodeks spółek handlowych, t. 1, 2004, s. 244). Potrącane wierzytelności powinny być natomiast pełnowartościowe, co oznacza, że muszą być one niesporne oraz skutecznie zaskarżalne. Pełnowartościowość potrącanych wierzytelności będzie zachowana także wówczas, gdy wierzytelność wspólnika albo akcjonariusza jest później wymagalna aniżeli wierzytelność spółki z tytułu należnej wpłaty na poczet udziałów albo akcji. Nie przekonuje argument, że w takiej sytuacji spółka kredytowałaby wspólnika albo akcjonariusza (zob. A. Szumański, [w:] S. Sołtysiński, A. Szajkowski, A. Szumański, J. Szwaja, Kodeks spółek handlowych, t. 1, 2004, s. 244). Nie chodzi bowiem tutaj o kredytowanie działalności czy to spółki, czy też wspólnika albo akcjonariusza, ale o zmianę wartości pieniądza w czasie. W braku odmiennego postanowienia umownego spółka może wcześniej zaspokoić będącego jej wierzycielem wspólnika albo akcjonariusza (art. 457 KC), a ponadto nie można pomijać okoliczności, że spółka może ponosić koszty z tytułu swojego zobowiązania wobec wspólnika (np. odsetki). Ocena pełnowartościowości wierzytelności spółki oraz wspólnika, które są wymagalne w różnych terminach, powinna być zatem dokonana z uwzględnieniem wszystkich okoliczności i w przypadku ustalenia różnicy w wartościach wierzytelności uzasadnione może być uwzględnienie przy dokonywaniu potrącenia umownego stosownego dyskonta bądź to w stosunku do wierzytelności spółki wobec wspólnika albo akcjonariusza, bądź w stosunku do wierzytelności wspólnika, bądź akcjonariusza wobec spółki.

Nb 44

44. Sąd Najwyższy w uchw. z 12.1.2010 r. (III CZP 117/09, OSNC 2010, Nr. 7–8, poz. 103) przyjął, że wspólnik spółki z o.o. może potrącić swoją wierzytelność wobec spółki z wierzytelnością spółki względem wspólnika z tytułu dopłat (zob. A. Pęczyk-Tofel, Dopuszczalność potrącenia wierzytelności, s. 3). Sąd Najwyższy wskazał, że w doktrynie zauważa się, że dopłaty są swym charakterem prawnym w pewnym stopniu zbliżone do wkładów, czyli wpłat na udziały, gdyż – tak jak wpłaty na udziały – realnie powiększają majątek spółki. Dopłaty zwiększają środki własne spółki, lecz nie powiększają udziałów wspólników, a w konsekwencji – wielkości kapitału zakładowego, gdyż uzyskane w ich wyniku środki finansowe są przeznaczane na zasilenie kapitału zapasowego. W doktrynie przyjmuje się w związku z tym, że dopłaty są rodzajem świadczenia, leżącego niejako po środku między pożyczką a wniesieniem wkładu. Sąd podkreślił, że podstawową cechą dopłat jest ich czasowy charakter, zgodnie bowiem z art. 179 § 1 KSH dopłaty mogą być zwracane wspólnikom, jeżeli nie są wymagane na pokrycie straty wykazanej w sprawozdaniu finansowym. Dopłaty nie są więc źródłem środków przeznaczonych na trwałe finansowanie działalności spółki. Tym samym, chociaż dopłaty są swym charakterem zbliżone do wpłat na udziały, różnią się od nich tym, że nie są bezwzględnie bezzwrotne i nie powodują zwiększenia kapitału zakładowego spółki. Ponadto, kapitał zapasowy spółki – w przeciwieństwie do kapitału zakładowego – nie ma charakteru obligatoryjnego, a jego wysokość nie podlega zgłoszeniu do sądu rejestrowego.
W ocenie SN, wykładnia literalna art. 14 § 4 KSH, w którym wyłączono możliwość ustawowego potrącenia wierzytelności wspólnika wobec spółki, prowadzi do wniosku, że hipoteza tego przepisu nie obejmuje wierzytelności spółki z tytułu dopłat, jest w nim bowiem mowa wyłącznie o wpłacie na poczet udziałów, czyli o wpłacie na kapitał zakładowy. Do tego samego wniosku prowadzą dyrektywy wykładni systemowej, nieuprawnione byłoby wszakże podejmowanie prób szerszej interpretacji pojęcia wpłat na poczet udziałów wyłącznie na gruncie art. 14 § 4 KSH, skoro wszystkie pozostałe przepisy tego artykułu dotyczą problematyki wkładu do spółki. Podstawową funkcją art. 14 KSH jest bowiem zagwarantowanie, aby wkład wniesiony do spółki miał rzeczywistą wartość. Potrącenie wierzytelności przysługującej wspólnikowi wobec spółki z o.o. z wierzytelności spółki względem dłużnika z tytułu dopłat nie mieści się w żadnej z kategorii wyłączeń przewidzianych w art. 505 KC. Brak też przepisu szczególnego, który wyłączałby dopuszczalność umorzenia przez potrącenie wierzytelności spółki z tytułu dopłat. Zakaz taki został natomiast wyraźnie przewidziany w art. 14 § 4 KSH, lecz jedynie w odniesieniu do wierzytelności spółki względem wspólnika z tytułu należnej wpłaty na poczet udziałów albo akcji.
Sąd Najwyższy uznał zarazem, że funkcję gwarancyjną w spółce z o.o. pełni przede wszystkim kapitał zakładowy. Dopłaty, w przeciwieństwie do wpłat na udziały, nie wpływają natomiast do kapitału zakładowego, gdyż zasilają kapitał zapasowy. Regulacja prawna spółki z o.o. daje jej kontrahentowi gwarancję, że przewidziany w umowie spółki kapitał zakładowy został wniesiony. Nie można natomiast powiedzieć tego samego o dopłatach. Umowa spółki w ogóle nie musi zobowiązywać wspólników do dopłat, a jeżeli nawet zawiera zobowiązanie, to wierzyciel spółki nie ma wpływu na podjęcie uchwały o obowiązku ich wniesienia. W nieznacznym tylko stopniu dopłaty stanowią zatem zabezpieczenie interesów wierzycieli spółki i zwiększenie możliwości ich zaspokojenia się z jej majątku. Powołanie się na funkcję gwarancyjną nie może więc – w ocenie SN – stanowić decydującego argumentu przemawiającego za stosowaniem do wierzytelności spółki z tytułu dopłat per analogiam art. 14 § 4 KSH.
Rozstrzygnięcie uchwały SN zasługuje na aprobatę. Literalnie odczytując art. 14 § 4 KSH, nie ulega bowiem wątpliwości, że ograniczenie dokonywania ustawowego potrącenia dotyczy wyłącznie wierzytelności spółki względem wspólnika z tytułu należnej wpłaty na poczet udziałów albo akcji. Przepis ten nie dotyczy zatem wierzytelności spółki wobec wspólnika z tytułu należnej wpłaty na dopłaty do spółki z o.o. Jednocześnie zarówno względy systemowe, jak i funkcjonalne nie uzasadniają stosowania art. 14 § 4 KSH w drodze analogii w odniesieniu do innych wierzytelności spółki względem udziałowca aniżeli tych, które wprost wynikają z treści tego przepisu. Odmienność konstrukcyjna wpłat na kapitał zakładowy oraz dopłat, wykładnia literalna oraz systemowa art. 14 § 4 KSH, jak również ratio legis tego przepisu potwierdzają zatem trafność orzeczenia SN.

Nb 45

45. W kontekście art. 14 KSH, należy także mieć na uwadze, że zgodnie z wprowadzonym ustawą z 4.1.2010 r. o zmianie ustawy – Kodeks spółek handlowych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2011 r. Nr. 92, poz. 531) nowym art. 158 § 1¹ KSH w przypadku spółki, której umowę zawarto przy wykorzystaniu wzorca umowy, na pokrycie kapitału zakładowego wnosi się wyłącznie wkłady pieniężne. Pokrycie kapitału zakładowego powinno nastąpić nie później niż w terminie siedmiu dni od dnia jej wpisu do rejestru. Z kolei nowy § 1² art. 158 KSH przewiduje, że podwyższenie kapitału zakładowego dokonywane po wpisie do rejestru spółki, której umowę zawarto przy wykorzystaniu wzorca umowy, może być pokryte wkładami pieniężnymi lub niepieniężnymi. Pierwotna wysokość kapitału zakładowego spółki z o.o. utworzonej z wykorzystaniem wzorca może być zatem pokryta wyłącznie wkładami pieniężnymi, natomiast już podwyższenie kapitału zakładowego tak utworzonej spółki może być pokryte zarówno wkładami pieniężnymi, jak i wkładami niepieniężnymi. Przyjęte przez ustawodawcę rozwiązanie odnośnie do wkładów jest wzorowane na regulacjach zawartych w niemieckiej GMbH Gezetz (§ 2 ust. 1a i § 5a), jednak należy mieć na uwadze, że niemieckie rozwiązanie przewiduje szczególny podtyp spółki GMbH (UnternehmensGesellschaft), podczas gdy w odniesieniu do znowelizowanych postanowień Kodeksu spółek handlowych można mówić jedynie o drugim, przyspieszonym trybie zawiązania i rejestracji, który w szczególności wyklucza wnoszenie do spółki z o.o. (na etapie zawiązywania) wkładów innych niż pieniężne (zob. A. Kidyba, Komentarz do art. 158, LEX/el. 2011).

Art. 15. [Umowa z członkiem władz]

§ 1. Zawarcie przez spółkę kapitałową umowy kredytu, pożyczki, poręczenia lub innej podobnej umowy z członkiem zarządu, rady nadzorczej, komisji rewizyjnej, prokurentem, likwidatorem albo na rzecz którejkolwiek z tych osób wymaga zgody zgromadzenia wspólników albo walnego zgromadzenia, chyba że ustawa stanowi inaczej.

§ 2.⁷ Zawarcie przez spółkę zależną umowy wymienionej w § 1 z członkiem zarządu, prokurentem lub likwidatorem spółki dominującej wymaga zgody zgromadzenia wspólników albo walnego zgromadzenia spółki dominującej. Do wyrażenia zgody i skutków braku zgody stosuje się przepisy art. 17 § 1 i 2.

Nb 1

1. Artykuł 15 KSH jest wyrazem uprawnienia kontrolno-nadzorczego przyznanego przez przepisy KSH udziałowcom spółki kapitałowej (zob. M. Bielecki, Uprawnienia, s. 36). Celem przepisu jest ochrona interesów majątkowych spółki i jej udziałowców, a pośrednio także wierzycieli spółki i całego otoczenia prawnego spółki, przez szczególne uregulowanie zasad dokonywania transferu majątku spółki na rzecz wskazanych w tym przepisie podmiotów. Artykuł 15 KSH pełni zatem przede wszystkim funkcję ochronną wobec spółki, jej wspólników albo akcjonariuszy, ale także wobec otoczenia spółki, w tym w szczególności wobec jej wierzycieli. Realizując powyższą funkcję, ustawodawca przewidział, że zawarcie umowy kredytu, pożyczki, poręczenia lub innej podobnej umowy z członkiem zarządu, rady nadzorczej, komisji rewizyjnej, prokurentem, likwidatorem albo na rzecz którejkolwiek z tych osób – wymaga zgody zgromadzenia wspólników albo walnego zgromadzenia.

Nb 2

2. Artykuł 15 § 1 KSH wyraźnie wskazuje, że dotyczy on wyłącznie spółek kapitałowych. Precyzji takiej zabrakło ustawodawcy przy redakcji art. 15 § 2 KSH, w którym mowa jest jedynie ogólnie o spółce zależnej, nie zaś o zależnej spółce kapitałowej. Wykładnia systemowa, w tym w szczególności lokalizacja art. 15 KSH prowadzi jednak do wniosku, że cała regulacja dotyczy wyłącznie spółek kapitałowych. Ponadto, na podstawie art. 126 § 1 pkt 2 KSH, art. 15 KSH powinien znaleźć zastosowanie również w odniesieniu do umów zawieranych przez spółkę komandytowo-akcyjną z prokurentem, likwidatorem albo członkiem rady nadzorczej (zob. R. Szyszko, Regulacja dominacji (zależności) zawarta w k.s.h., cz. 2, Pr. Sp. 2010, Nr. 7–8, s. 76). Ze względu na funkcję art. 15 KSH uzasadnione wydaje się stosowanie tego przepisu w zw. z art. 126 § 1 pkt 2 KSH również w odniesieniu do komplementariuszy spółki komandytowo-akcyjnej.

Nb 3

3. Odmiennie niż w art. 14 § 3 KSH, katalog umów z art. 15 § 1 KSH ma charakter otwarty, na co wskazuje zwrot „innej podobnej umowy”. Ustawodawca wskazał jedynie przykładowe umowy, których zawarcie wymaga zgody wspólników albo akcjonariuszy, nie jest to jednak wyliczenie zamknięte. Czynności te zostały bowiem wyrażone zarówno precyzyjnie – umowa kredytu, umowa pożyczki i umowa poręczenia, jak i domyślnie – „inne podobne umowy” (zob. A. Kidyba, [w:] W. Pyzioł (red.), Kodeks, s. 48).

Nb 4

4. Artykuł 15 KSH dotyczy wyłącznie umów, w związku z czym z zakresu jego zastosowania wyłączone zostały wszelkie czynności jednostronne dokonywane zarówno przez spółkę, jak i przez osoby wskazane w tym przepisie.

Nb 5

5. Artykuł 15 KSH obejmuje swym zakresem przedmiotowym przede wszystkim umowę pożyczki w rozumieniu art. 720 KC, umowę kredytu, o której mowa w art. 69 PrBank, oraz umowę poręczenia uregulowaną w art. 876–887 KC. Inne umowy nazwane oraz umowy nienazwane podobne do umowy pożyczki, umowy kredytu czy umowy poręczenia, a więc których przedmiotem jest transfer majątku spółki do albo na rzecz członków organów, likwidatorów oraz prokurentów, lub w drugą stronę, np. joint-venture agreement, na podstawie którego spółka wnosi składniki majątku celem realizacji wspólnego przedsięwzięcia, umowa spółki cywilnej, umowy konsorcjum (zob. A. Kidyba, Komentarz do art. 15, LEX/el. 2011), bądź też które zabezpieczają zobowiązania tych osób, np. gwarancja bankowa, akredytywa (zob. W. Gonet, Czynności prawne, s. 103 i n.), gwarancja korporacyjna, umowa zastawnicza, umowa przewłaszczenia na zabezpieczenie, ustanowienie hipoteki na nieruchomości spółki, dług gruntowy (zob. J. Jacyszyn, S. Krześ, E. Marszałkowska-Krześ, Pytania, s. 197 i n.; S. Gurgul, Instrumenty zabezpieczenia wierzytelności a stosowanie przepisów art. 15 i 17 k.s.h., Pr. Sp. 2011, Nr. 10), umowa przejęcia długu lub kumulatywnego przystąpienia do długu (zob. R. Czerniawski, Kodeks, s. 48), również objęte są hipotezą art. 15 KSH. Podkreślić zarazem należy, że w przypadku „innych podobnych umów” nie chodzi o wszelkie umowy mające charakter zobowiązania lub rozporządzenia ze strony spółki wobec lub na rzecz członków organów spółki lub jej przedstawicieli, ale jedynie o umowy, które wykazują podobieństwo do umów wskazanych w art. 15 § 1 KSH (zob. A. Kidyba, Komentarz art. 15, LEX/el. 2011).
Umową podobną do umów wskazanych w art. 15 § 1 KSH nie będzie natomiast umowa rachunku bankowego, w tym oszczędnościowego, przechowania przedmiotów i papierów wartościowych, udostępniania skrytek sejfowych czy umowa związana z rozliczeniami pieniężnymi między bankiem a innymi podmiotami (zob. W. Gonet, Uwagi, s. 53 i n.). Powyższe umowy nie są „umowami podobnymi”, a ponadto ryzyko uszczuplenia majątku banku w wyniku ich zawarcia jest znikome. Umową, do której zastosowanie znajdzie art. 15 KSH, może być natomiast w pewnym przypadku umowa o kartę płatniczą. Będzie tak jednak wyłącznie w sytuacji, gdy wydawana na podstawie umowy karta będzie kartą kredytową lub kartą płatniczą debetową. Jeżeli natomiast umową będzie objęta karta płatnicza charge, to w takiej sytuacji art. 15 KSH nie powinien być stosowany (zob. W. Gonet, Uwagi, s. 53 i n.; tenże, Złożoność regulacji, s. 39 i n.).
„Inną podobną umową” nie jest także, co do zasady, umowa depozytu (tak również M. Bielecki, Zagadnienia, s. 37 i n.). Jeżeli jednak depozyt będzie miał cechy depozytu nieprawidłowego, zbliża się on do umowy pożyczki. W takiej sytuacji zastosowanie zatem powinien znaleźć art. 15 KSH.
Warto zarazem zwrócić uwagę, że art. 15 KSH znajduje zastosowanie zarówno wówczas, gdy pożyczkobiorcą lub beneficjentem poręczenia jest członek zarządu, rady nadzorczej, komisji rewizyjnej, prokurent albo likwidator spółki, jak również wtedy, gdy osoba taka jest pożyczkodawcą lub poręczycielem (odpowiednio w przypadku „innych podobnych umów”). Powyższe wnioski wynikają z rezultatów wykładni literalnej przedmiotowego przepisu i mogą pozostawać w sprzeczności z wnioskami wypływającymi z wykładni funkcjonalnej, w tym w szczególności z ratio legis art. 15 KSH. Pierwszeństwo należy jednak dać rezultatom wykładni literalnej. Także zatem udzielenie finansowania spółce na podstawie umowy pożyczki przez np. członka zarządu albo rady nadzorczej spółki, wymaga uzyskania zgody zgromadzenia wspólników albo walnego zgromadzenia. Jak pokazuje praktyka gospodarcza, powyższa kwestia ma szczególne znaczenie w odniesieniu do jednoosobowych spółek z o.o., w których jedyni udziałowcy pełniący zarazem funkcję członka zarządu albo rady nadzorczej, często zapewniają finansowanie działalności spółki w drodze pożyczek.

Nb 6

6. Choć art. 15 § 1 KSH nie wymienia umowy darowizny, to w drodze wnioskowania a minori ad maius uznać należy, że także zawarcie umowy darowizny albo jakiejkolwiek innej umowy nieodpłatnej, na podstawie której dochodzi do transferu majątku na rzecz wskazanych w tym przepisie osób, wymaga zgody zgromadzenia wspólników albo walnego zgromadzenia (zob. M. Rodzynkiewicz, Kodeks, s. 51; S. Gurgul, Instrumenty zabezpieczenia wierzytelności).

Nb 7

7. Wśród umów, których zawarcie przez spółkę wymaga zgody zgromadzenia udziałowców, art. 15 § 1 KSH wymienia umowę poręczenia. Chodzi tutaj nie tylko o umowę poręczenia w rozumieniu art. 876 i n. KC, ale także o poręczenie wekslowe (art. 30 i n. PrWeksl) oraz czekowe (art. 25 i n. PrCzek) (zob. wyr. SN z 5.2.2009 r., I CSK 297/08, OSNC 2009, Nr. 3, poz. 86; uchw. SN (7) z 14.9.2007 r., III CZP 31/07, OSP 2008, Nr. 5, poz. 56; wyr. SN z 19.1.2007 r., III CSK 360/06, Biul. SN 2007, Nr. 6, poz. 13). Również zatem awal wekslowy na wekslu własnym osoby wskazanej w art. 15 § 1 KSH czy na wekslu trasowanym, w sytuacji gdy osoba taka jest akceptantem, wymagać będzie uzyskania zgody zgromadzenia wspólników albo walnego zgromadzenia (zob. M. Rodzynkiewicz, Kodeks, s. 51–52; M. Borkowski, Glosa do wyroku SN z dnia 5 lutego 2009 r., I CSK 297/08, LEX/el. 2010, który wskazał, że specyfika obrotu wekslowego i wzgląd na jego bezpieczeństwo nie uzasadniają wyłączenia poręczenia wekslowego z zakresu hipotezy art. 15 § 1 KSH ani poddania zarzutu udzielenia poręczenia wekslowego z naruszeniem tego przepisu ograniczeniom wynikającym z art. 17 PrWeksl; odmiennie J. Stasiak, Artykuł 15 § 1, s. 47 i n., który wskazuje, że stosowanie art. 15 § 1 KSH do poręczenia wekslowego jako instytucji znacznie odbiegającej i niepodobnej do umów nazwanych wymienionych w tym przepisie, oznaczałoby rozszerzającą wykładnię intencji ustawodawcy, co należy uznać za niedopuszczalne). Spółka kapitałowa w przypadku zawarcia umowy bez zgody wymaganej przez art. 15 § 1 KSH będzie więc mogła bronić się przed żądaniem wykonania tej umowy, dopóki nie nastąpiła odmowa jej potwierdzenia i nie upłynął termin określony w art. 17 § 2 KSH, zarzutem bezskuteczności zawieszonej, a po odmowie potwierdzenia zawartej umowy lub bezskutecznym upływie wspomnianego terminu – zarzutem definitywnej, ex tunc, nieważności tej umowy. W przypadku gdy zawartą niezgodnie z art. 15 § 1 KSH umową jest poręczenie wekslowe, zarzuty te spółka może podnieść nie tylko przeciwko posiadaczowi weksla będącego jej bezpośrednim kontrahentem, lecz także przeciwko posiadaczowi, który nabył od niego lub od jego następcy weksel w drodze indosu. Podniesienie tych zarzutów nie podlega tak samo jak podniesienie zarzutu podpisania się na wekslu przez jednego członka zarządu, gdy wymagany był podpis dwóch członków zarządu lub zarzutu złożenia podpisu na wekslu przez rzekomego pełnomocnika ograniczeniu na podstawie art. 17 PrWeksl ani na podstawie żadnego innego przepisu regulującego obrót wekslowy (odmiennie M. Borkowski, Glosa do wyroku SN z dnia 5.2.2009 r., I CSK 297/08, LEX/el. 2010). Wprawdzie wzgląd na bezpieczeństwo obrotu przemawia za możliwie szerokim wyłączeniem zarzutów przeciwko będącemu osobą trzecią posiadaczowi weksla, który nabył go na zasadach prawa wekslowego, tj. w drodze indosu lub w sposób przewidziany w art. 14 zd. 2 pkt 2 PrWeksl, jednakże racja ta nie może usprawiedliwić wyłączenia przeciwko temu posiadaczowi możliwości podniesienia zarzutu braku kompetencji do reprezentowania osoby prawej przy zaciąganiu zobowiązania wekslowego lub braku bądź przekroczenia pełnomocnictwa do zaciągnięcia zobowiązania wekslowego (wyr. SN z 5.2.2009 r., I CSK 297/08, OSNC 2009, Nr. 3, poz. 86).
Należy zarazem mieć na uwadze, że w razie udzielenia z naruszeniem art. 15 § 1 KSH poręczenia wekslowego bez wyrażenia zgody przez zgromadzenie wspólników albo walne zgromadzenie w terminie dwóch miesięcy od dokonania poręczenia, awal wekslowy będzie nieważny. Środkiem ochrony bezpieczeństwa obrotu w takiej sytuacji będzie natomiast art. 8 PrWeksl, co oznacza, że osoba, która podpisała weksel jako przedstawiciel innej osoby sama będzie odpowiadać wekslowo (wyr. SN z 5.2.2009 r., I CSK 297/08, OSNC 2009, Nr. 3, poz. 86).
Sąd Najwyższy w uchw. z 22.10.2010 r. (III CZP 69/10, OSNC 2011, Nr. 5, poz. 54) uznał, że umowa sprzedaży prawa użytkowania wieczystego gruntu i własności wzniesionych na nim budynków, zawarta między spółką kapitałową i jej prokurentem jako kupującym, w której znacznie zaniżono cenę sprzedaży, jest inną podobną umową w rozumieniu art. 15 § 1 KSH. W uzasadnieniu orzeczenia SN wskazał, że wymienione w art. 15 KSH umowy mogą zostać tak ukształtowane, że funkcjonariusz spółki, wskazany w tym przepisie, uzyska nieuzasadnioną korzyć kosztem spółki, np. wtedy gdy spółka udzieli mu pożyczki bez oprocentowania lub kredytu o symbolicznym oprocentowaniu, albo poręczy nieodpłatnie za jego zobowiązanie, którego następnie on nie wykonuje. Wobec nieprecyzyjnego sformułowania art. 15 § 1 KSH należy więc zdaniem Sądu przywiązywać wagę nie do wykładni językowej, lecz funkcjonalnej. Inną umową jest więc nie umowa, której kształt normatywny zbliżony jest do przynajmniej jednej z umów wymienionych w tym przepisie, lecz umowa, której zawarcie umożliwia, w równie łatwy sposób jak w przypadku umowy pożyczki, kredytu lub poręczenia, ukształtowanie przewidzianych w niej świadczeń w taki sposób, że funkcjonariusz spółki, wymieniony w tym przepisie, uzyskuje nieuzasadnioną korzyść kosztem spółki. Do innych umów w rozumieniu art. 15 § 1 KSH można także zaliczyć umowę sprzedaży prawa wieczystego gruntu i własności wzniesionych na nim budynków, zawartą między spółką a jej prokurentem jako kupującym, jeżeli cena w takiej umowie została znacznie zaniżona w stosunku do ceny rynkowej. Umowa sprzedaży nieruchomości przez spółkę na rzecz jednego z funkcjonariuszy wymienionych w art. 15 § 1 KSH oraz umowa, w której taki funkcjonariusz występuje jako zbywca, wymagają zgody zgromadzenia wspólników, gdyż stwarzają – podobnie jak umowy wymienione w tym przepisie – zagrożenie dla interesów spółki przez możliwość ukształtowania ich treści odbiegającej od standardów przyjmowanych w obrocie, tak aby spółka traciła, a jej kosztem zyskiwał funkcjonariusz. O tym, czy w konkretnym przypadku umowa taka stanowi rzeczywiście zagrożenie dla interesów spółki, decyduje zgromadzenie wspólników, udzielając zgody na jej zawarcie lub nie wyrażając na to zgody.
Powyższa interpretacja art. 15 § 1 KSH daje, w ocenie SN, gwarancję ochrony interesów spółki, poddając kontroli walnego zgromadzenia (zgromadzenia wspólników) każdą umowę, która stwarza podobne zagrożenie dla interesów spółki, co umowy wyraźnie wymienione w tym przepisie. Nie stanowi zarazem nadmiernego utrudnienia dla spółki, zważywszy że chodzi tyko o szczególne umowy, tj. takie, w których stroną są osoby powołane do strzeżenia interesów spółki. Wskazanie, że zgoda dotyczy tylko umów, w których brak ekwiwalentności świadczeń, narusza interes spółki, stwarza barierę przed nadużywaniem przez zgromadzenie wspólników spółki kapitałowej jego uprawnień kontrolnych przewidzianych w art. 15 § 1 KSH. W ten sposób w ewentualnej sprawie wszczętej przez osoby uprawnione, do których należą również funkcjonariusze wymienieni w art. 15 § 1 KSH, istnieją wyraźniejsze podstawy do oceny jej zgodności z powołanym przepisem. Jednocześnie SN wskazał, że ponieważ chodzi o umowę zawieraną z osobą wyraźnie określoną, uchwała musi się odnosić do tej konkretnej osoby, nie może więc być zastąpiona zgodą blankietową, np. zgodą przewidzianą w art. 228 pkt 4 KSH (podobnie S. Gurgul, Instrumenty zabezpieczenia wierzytelności, który wskazał, że wymaganie zgody z art. 15 KSH organu przedstawicielskiego spółki kapitałowej odnosi się do umów darowizny i do wszelkich innych umów zapewniających funkcjonariuszom tej spółki świadczenia, których wartość jest znacznie wyższa od wartości wzajemnych świadczeń funkcjonariuszy spółki).
Jakkolwiek zgodzić się należy z SN, że zgoda wymagana przez art. 15 KSH w żadnej mierze nie może mieć charakteru blankietowego, a uchwała powinna wskazywać istotne podmiotowo i przedmiotowo postanowienia umowy, to wątpliwości może budzić uznanie za „umowę podobną” umowy sprzedaży. Uwzględniając typologię oraz charakter umowy kredytu, pożyczki oraz umowy poręczenia, jak również podstawowe zasady wykładni przepisów prawa, za „inną podobną umowę” nie może być uznana umowa sprzedaży, choćby nawet przyjęta między stronami cena została znacznie obniżona. Umowa taka może być natomiast nieważna jako pozorna dla ukrycia umowy darowizny (art. 83 § 1 KC) lub też sprzeczna z zasadami współżycia społecznego (art. 58 § 1 KC) albo przepisami prawa (art. 296 § 1 KK).
Wykładnia funkcjonalna art. 15 § 1 KSH nie może zarazem pomijać ekwiwalentnego charakteru umowy sprzedaży. Co więcej, przyjęta przez SN interpretacja prowadzi do istotnej niepewności prawnej, a co za tym idzie – godzi w bezpieczeństwo obrotu gospodarczego. Sąd Najwyższy uznał bowiem, że nie każda umowa sprzedaży jest „inną podobną umową” w rozumieniu art. 15 § 1 KSH, ale jedynie taka, w której cena sprzedaży została znacznie zaniżona. Potrzeba uzyskania uchwały zgromadzenia wspólników albo walnego zgromadzenia na zawarcie określonej umowy, a co za tym idzie – ważność samej umowy, zależałaby zatem od wykładni nowej klauzuli generalnej wprowadzonej przez SN, a więc „znacznego zaniżenia ceny”. W przypadku gdy cena zostałaby zaniżona, lecz nieznacznie, zawarcie umowy nie wymagałoby zgody udziałowców, jeżeli natomiast cena zostałaby zaniżona znacznie, ważność takiej umowy sprzedaży uzależniona byłaby od tego, czy zgromadzenie wspólników albo walne zgromadzenie zaakceptowało zawarcie umowy. Ocena ważności każdej umowy sprzedaży z podmiotem wskazanym w art. 15 § 1 KSH zależałaby zatem wyłącznie od tego, czy cena sprzedaży została znacznie zaniżona, czy jedynie zaniżona, acz nieznacznie. Zaprezentowana przez SN wykładnia prowadzi zatem do niepewności prawa będącej wynikiem interpretacji klauzuli generalnej („inna podobna umowa”) przy użyciu innego zwrotu niedookreślonego („znaczne zaniżenie ceny”; zob. M. Tofel, Aktualności i orzecznictwo, Pr. Sp. 2010, Nr. 12, s. 3).

Nb 8

8. Wątpliwości może budzić wykładnia zwrotu „na rzecz”. Z jednej strony można twierdzić, że chodzi tutaj wyłącznie o umowy na rzecz osoby trzeciej w rozumieniu art. 392 KC, poręczenia i inne podobne umowy (np. gwarancje, akredytywy itp.), które są zawierane pomiędzy osobą trzecią a spółką, lecz których beneficjentem jest podmiot wskazany w art. 15 § 1 KSH. Z drugiej natomiast strony możliwe wydaje się również argumentowanie, że zwrot ten powinien być wykładany szeroko i powinien obejmować wszelkie umowy zawierane z osobą trzecią, których beneficjentem jest członek zarządu, rady nadzorczej, komisji rewizyjnej, prokurent albo likwidator spółki i które są zawierane w ich interesie (zob. S. Gurgul, Instrumenty zabezpieczenia wierzytelności). Chodziłoby tutaj zatem także o zawarcie umowy z osobami bliskimi tej osoby (np. z małżonkiem, dzieckiem czy konkubentem).
Jakkolwiek prima facie wykładnia funkcjonalna może skłaniać do opowiedzenia się za drugim stanowiskiem (zob. M. Rodzynkiewicz, Kodeks, s. 51), przyjmującym szerokie rozumienie zwrotu „na rzecz”, to jednak takie wnioski nie znajdują potwierdzenia w rezultatach wykładni literalnej. Umowa zawarta z osobą bliską funkcjonariusza spółki, prokurenta albo likwidatora, jak również ze spółką handlową, w której jedynym albo większościowym wspólnikiem lub akcjonariuszem jest podmiot wskazany w art. 15 § 1 KSH, nie jest umową zawartą na rzecz tej osoby (odmiennie M. Bielecki, Relacje, s. 2 i n.). Jeżeli natomiast umowa jest zawierana przez spółkę nie z podmiotem wskazanym w art. 15 § 1 KSH, ale z inną osobą, w celu obejścia wymogów przewidzianych w tym przepisie, zastosowanie znajduje art. 58 § 1 KC w zw. z art. 2 KSH. Umowa taka, jako mająca na celu obejście ustawy, jest zatem bezwzględnie nieważna. Do skutków braku zgody nie znajduje zatem w takim przypadku zastosowania art. 17 § 1 i 2 KSH.

Nb 9

9. Zakres podmiotowy art. 15 § 1 KSH obejmuje wyłącznie:

1) członka zarządu,

2) członka rady nadzorczej,

3) członka komisji rewizyjnej,

4) prokurenta oraz

5) likwidatora.

Wymóg uzyskania zgody nie obejmuje innych pełnomocników ustanowionych przez zarząd albo zgromadzenie udziałowców (zob. R. Czerniawski, Kodeks, s. 48). Artykuł 15 § 1 KSH powinien jednak znaleźć odpowiednie zastosowanie w odniesieniu do kuratorów, zarządców komisarycznych w bankowych spółkach akcyjnych czy reprezentantów upadłego (zob. A. Kidyba, [w:] W. Pyzioł (red.), Kodeks, s. 49). Jak wskazano w Nb 2, ze względu na funkcję art. 15 KSH uzasadnione wydaje się stosowanie tego przepisu w zw. z art. 126 § 1 pkt 2 KSH również w odniesieniu do komplementariuszy spółki komandytowo-akcyjnej.

Nb 10

10. Dla zastosowania art. 15 KSH istotne znaczenie ma jedynie status osoby w chwili zawierania umowy (zob. J. Szajkowski, M. Tarska, Kodeks spółek handlowych, s. 262). Bez znaczenia w tym zakresie jest zatem to, czy osoba ta była lub będzie w przyszłości członkiem organu, prokurentem albo likwidatorem spółki, jak również to, że zawarta umowa ma charakter ciągły lub kształtuje relacje stron na przyszłość, w tym w także w okresie, gdy osoba będąca jej stroną jest podmiotem wskazanym w art. 15 § 1 KSH.

Nb 11

11. Choć literalnie odczytywany art. 15 KSH wymaga uzyskania zgody jedynie w przypadku zawarcia umowy, uwzględniając cel tej regulacji, w tym w szczególności interes spółki, jej udziałowców oraz wierzycieli, przyjąć należy, że zgoda powinna być udzielona także na zmianę umów, o których mowa w art. 15 § 1 KSH, zaś jej brak powinien rodzić sankcję z art. 17 § 1 i 2 KSH.

Nb 12

12. Zgoda na zawarcie umowy może być udzielona zarówno przed, jak i po jej zawarciu. Jedynym ograniczeniem czasowym jest w tym zakresie termin dwumiesięczny wynikający z art. 17 § 2 KSH.

Nb 13

13. Wymóg uzyskania zgody, o której mowa w art. 15 § 1 KSH, nie dotyczy przypadków, gdy członek zarządu, prokurent albo likwidator są jednocześnie pracownikami spółki i korzystają ze środków funduszu socjalnego zgodnie z obowiązującym w tym zakresie regulaminem (zob. R. Czerniawski, Kodeks, s. 49).

Nb 14

14. W przypadku zawarcia umowy, o której mowa w art. 15 § 1 KSH, bez wymaganej zgody zgromadzenia wspólników albo walnego zgromadzenia umowa taka jest dotknięta sankcją bezskuteczności zawieszonej. Zawarcie przez zarząd umowy objętej hipotezą art. 15 § 1 KSH bez wymaganej przez ten przepis zgody stanowi działanie w charakterze organu osoby prawnej bez stosownej do tego kompetencji, podlegające sankcji wynikającej z art. 17 § 1 i 2 KSH. Chodzi tu więc o wadliwość taką, jak określona w art. 39 KC, zbieżną co do istoty z wadliwością występującą w razie zawarcia umowy przez rzekomego pełnomocnika (art. 103 § 1 i 2 KC; zob. wyr. SN z 5.2.2009 r., I CSK 297/08, OSNC 2009, Nr. 3, poz. 86; Z. Kuniewicz, S. Czepita, Aspekty wadliwości; R. Sadlik, Skutki czynności). Jeżeli zgromadzenie nie potwierdzi umowy w terminie dwóch miesięcy od dnia jej zawarcia, umowa będzie bezwzględnie nieważna ex tunc.

Nb 15

15. Choć w art. 15 KSH mowa jest o zgodzie zgromadzenia wspólników, nie ma jakichkolwiek przeciwwskazań, aby zgoda została udzielona przez wspólników w formie uchwały powziętej poza zgromadzeniem w trybie art. 227 § 2 KSH (odmiennie J. Naworski, [w:] R. Potrzeszcz, T. Siemiątkowski, Komentarz, s. 88, który wskazuje, że wymóg odbycia zgromadzenia wynika z konieczności przedyskutowania przez wspólników sprawy zgody).

Nb 16

16. Ustawodawca nie zdecydował się na wyłączenie stosowania art. 15 § 1 KSH w odniesieniu do jednoosobowych spółek kapitałowych. Tym samym w przypadku zawarcia przez taką spółkę umowy wskazanej w tym przepisie z członkiem zarządu, rady nadzorczej, komisji rewizyjnej, prokurentem lub likwidatorem, wymagane jest uzyskanie zgody zgromadzenia wspólników albo walnego zgromadzenia. Nieuzasadnione wydaje się jednak stosowanie tego przepisu wówczas, gdy jedyny wspólnik albo akcjonariusz jest równocześnie osobą, o której mowa w art. 15 § 1 KSH. W takiej bowiem sytuacji jedyny udziałowiec udzielałby zgody na zawarcie umowy, której jest stroną albo która jest zawarta na jego rzecz. Uznać zatem należy, że choć w powyższych przypadkach podejmowanie uchwał w sprawie wyrażenia zgody na zawarcie umowy nie mieści się w hipotezie art. 244 i 413 KSH, to art. 15 § 1 KSH nie znajduje zastosowania w przypadku gdy umowa kredytu, pożyczki, poręczenia lub inna podobna umowa zawierana jest z jedynym wspólnikiem albo akcjonariuszem będącym jednocześnie członkiem organu spółki, prokurentem albo likwidatorem spółki. Zawarcie umowy stanowi bowiem domniemane wyrażenie zgody i nie ma konieczności podejmowania w tym przedmiocie odrębnej uchwały (zob. wyr. SN z 13.4.2004 r., IV CK 686/04, OSNC 2006, Nr. 3, poz. 55).

Nb 17

17. Analogiczna zasada do tej wyrażonej w art. 15 § 1 obowiązuje w odniesieniu do umowy kredytu, pożyczki, poręczenia lub innej podobnej umowy zawieranej przez spółkę zależną z lub na rzecz członka zarządu, prokurenta lub likwidatora spółki dominującej. W pierwotnym brzmieniu art. 15 § 2 KSH przewidywał, że zgody udzielała rada nadzorcza spółki zależnej, jeżeli natomiast w spółce nie funkcjonowała rada nadzorcza albo nie mogła ona działać (np. została odwołana i nie powołano nowej, rada miała skład kadłubowy), zgody udzielało zgromadzenie wspólników albo walne zgromadzenie spółki zależnej. Jak wskazywano w doktrynie, wyrażanie zgody przez zgromadzenie udziałowców spółki zależnej nie stanowiło wystarczającej ochrony interesów spółki zależnej, gdyż, co do zasady, uprawnienia zgromadzenia wykonywali członkowie zarządu spółki dominującej (tak również A. Kidyba, O potrzebie zmian, s. 33).
Ustawa z 12.12.2003 r. o zmianie ustawy – Kodeks spółek handlowych oraz niektórych innych ustaw wprowadziła zasadę wyrażania zgody przez zgromadzenie wspólników albo walne zgromadzenie spółki dominującej, natomiast ustawa z 13.6.2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks spółek handlowych pozbawiła radę nadzorczą spółki zależnej uprawnienia do wyrażania zgody na zawarcie umowy, o której mowa w art. 15 § 1 KSH, przyznając tę kompetencję wyłącznie zgromadzeniu udziałowców spółki dominującej. W ślad za poglądami prezentowanymi w tym zakresie przez przedstawicieli doktryny prawa handlowego (zob. np. A. Opalski, Reforma kapitału zakładowego, s. 4 i n.) oraz regulacją art. 23a drugiej dyrektywy w brzmieniu nadanym przez dyrektywę 2006/68/WE, ustawodawca doszedł bowiem do wniosku, że zgoda rady nadzorczej spółki zależnej może okazać się zbyt „łatwa” do osiągnięcia w związku z trybem powołania tej rady. Za właściwszy mechanizm kontroli uznano zatem oddanie kompetencji wyrażania zgody tylko walnemu zgromadzeniu albo zgromadzeniu wspólników spółki dominującej, a nie radzie nadzorczej spółki zależnej.

Nb 18

18. Krąg podmiotów wymienionych w art. 15 § 2 KSH jest węższy aniżeli w art. 15 § 1 KSH, pominięto w nim bowiem członków rady nadzorczej oraz komisji rewizyjnej spółki dominującej. Jeżeli zatem członek rady nadzorczej albo komisji rewizyjnej ma zawrzeć umowę kredytu, pożyczki, poręczenia lub inną podobną ze spółką zależną, nie jest wymagana ani zgoda zgromadzenia udziałowców spółki dominującej, gdyż art. 15 § 2 KSH wyłącza taką sytuację, ani zgoda zgromadzenia spółki zależnej, art. 15 § 1 KSH dotyczy bowiem jedynie umów zawieranych przez spółkę z członkiem jej organu, nie zaś organu spółki dominującej.
Na marginesie powyższych uwag wskazać należy, że wyłączenie członków rady nadzorczej oraz komisji rewizyjnej spółki dominującej spod hipotezy art. 15 § 2 KSH jest nieuzasadnione (tak również R. Pabis, O potrzebie nowelizacji, s. 6; tenże, Nowelizacja, s. 4). Ratio legis przepisu przemawia bowiem za stosowaniem jego dyspozycji także do tych kategorii podmiotów. Nie ma zatem jakiegokolwiek powodu, aby członkowie rady nadzorczej oraz komisji rewizyjnej spółki dominującej mogli zawierać wskazane w art. 15 § 1 KSH umowy ze spółką zależną bez zgody zgromadzenia wspólników albo walnego zgromadzenia spółki dominującej. De lege ferenda postulować zatem należy objęcie także tych podmiotów zakresem zastosowania art. 15 § 2 KSH.

Nb 19

19. Ustawodawca przesądził w art. 15 § 2 zd. 2 KSH, że do wyrażenia zgody i skutków braku zgody stosuje się art. 17 § 1 i 2 KSH. Chodzi tutaj zatem jedynie o stosowanie tych przepisów do zawarcia przez spółkę zależną umowy wymienionej w art. 15 § 1 KSH z członkiem zarządu, prokurentem lub likwidatorem spółki dominującej bez wymaganej zgody zgromadzenia wspólników albo walnego zgromadzenia spółki dominującej. Objęcie odesłaniem jedynie art. 15 § 2 KSH jest jak najbardziej uzasadnione. Artykuł 17 § 1 i 2 KSH może bowiem jedynie znaleźć odpowiednie zastosowanie przez odesłanie z art. 15 § 2 zd. 2 KSH. Ich hipotezy dotyczą bowiem wyłacznie sytuacji, gdy do dokonania czynności prawnej przez spółkę ustawa wymaga uchwały wspólników albo walnego zgromadzenia bądź rady nadzorczej tej spółki. W art. 15 § 2 KSH chodzi natomiast o wyrażanie zgody przez zgromadzenie wspólników albo walne zgromadzenie spółki dominującej na zawarcie umowy przez spółkę zależną.
Nie powinno natomiast budzić jakichkolwiek wątpliwości, że art. 17 § 1 i 2 KSH znajduje zastosowanie także w przypadku zawarcia przez spółkę kapitałową umowy kredytu, pożyczki, poręczenia lub innej podobnej umowy z członkiem zarządu, rady nadzorczej, komisji rewizyjnej, prokurentem, likwidatorem albo na rzecz którejkolwiek z tych osób bez zgody zgromadzenia udziałowców, albo walnego zgromadzenia. Zbędne stało się wskazywanie w art. 15 § 1 KSH, że do wyrażenia i skutków braku zgody stosuje się art. 17 § 1 i 2 KSH (odmiennie R. Pabis, O potrzebie nowelizacji; tenże, Nowelizacja, s. 4; A. Gierat, Konsekwencje prawne, s. 13 i n.), skoro sama hipoteza tych przepisów już obejmuje sytuacje uregulowane w art. 15 § 1 KSH.
W przypadku gdy ze względu na naruszenie art. 15 KSH zawarta umowa będzie nieważna, otrzymane przez drugą stronę (którą może być zarówno spółka, jak i osoba wskazana w art. 15 § 1 i 2 KSH) świadczenie powinno być kwalifikowane jako świadczenie nienależne w rozumieniu art. 410 § 1 KC (zob. M. Bielecki, Dozwolone modyfikacje, s. 2 i n.). Podmiot, który otrzymał takie świadczenie, zobowiązany jest do jego zwrotu, nie przysługuje mu także jakiekolwiek inne świadczenie określone w umowie.

Nb 20

20. Przy zawieraniu umów, których dotyczy art. 15 KSH, należy także pamiętać o regulacji art. 210 oraz 379 KSH. Zgodnie z tymi przepisami, w umowie między spółką a członkiem zarządu oraz w sporze z nim spółkę reprezentuje rada nadzorcza lub pełnomocnik powołany uchwałą zgromadzenia wspólników albo walnego zgromadzenia. Powyższa zasada nie znajduje zastosowania w przypadku, gdy jedyny udziałowiec jest zarazem jedynym członkiem zarządu. W takiej sytuacji czynność prawna między tym wspólnikiem albo akcjonariuszem a reprezentowaną przez niego spółką wymaga formy aktu notarialnego, a o każdorazowym dokonaniu takiej czynności prawnej notariusz zawiadamia sąd rejestrowy, przesyłając wypis aktu notarialnego. Przy zawieraniu umowy kredytu, pożyczki, poręczenia lub innej podobnej umowy z członkiem zarządu, spółka powinna być zatem reprezentowana przez radę nadzorczą albo pełnomocnika powołanego uchwałą zgromadzenia udziałowców, a w przypadku gdy członek zarządu jest jednocześnie jedynym wspólnikiem albo akcjonariuszem, spółkę może reprezentować ona sam, tyle tylko, że umowa będzie wymagała formy aktu notarialnego. Powyższe zasady znajdują zastosowanie także w odniesieniu do likwidatorów spółki, do których – zgodnie z art. 280 i 466 KSH – stosuje się przepisy dotyczące członków zarządu.
Jeżeli natomiast umowy objęte hipotezą art. 15 KSH są zawierane z jedynym wspólnikiem albo akcjonariuszem (w tym także gdy wszystkie udziały albo akcje przysługują jedynemu wspólnikowi albo akcjonariuszowi i spółce), który zarazem nie jest jedynym członkiem zarządu spółki, zastosowanie znajduje art. 173 § 1 oraz art. 303 § 2 KSH. Oświadczenie woli składane spółce przez taką osobę wymaga zatem formy pisemnej pod rygorem nieważności, chyba że ustawa stanowi inaczej. W przypadku gdy jedyny udziałowiec jest zarazem członkiem wieloosobowego zarządu spółki, to zgodnie z art. 210 § 1 oraz art. 379 § 1 KSH spółka powinna być reprezentowana przez radę nadzorczą albo przez pełnomocnika powołanego uchwałą zgromadzenia wspólników albo walnego zgromadzenia. Artykuł 173 § 1 oraz art. 303 § 2 KSH nie powinny mieć natomiast zastosowania, gdy umowy, o których mowa w art. 15 KSH, są zawierane „na rzecz” jedynego udziałowca. W takiej bowiem sytuacji jedyny wspólnik albo akcjonariusz nie składa spółce oświadczenia, lecz jest jedynie beneficjentem umowy zawartej przez spółkę z osobą trzecią.
Przepisy KSH nie przewidują szczególnych reguł reprezentacji w umowie z członkiem rady nadzorczej, komisji rewizyjnej albo prokurentem spółki. Organem uprawnionym do reprezentowania spółki w umowie, o której mowa w art. 15 § 1 KSH, z tymi osobami jest zatem zarząd (zob. M. Bielecki, Dopuszczalność, s. 780 i n.; odmiennie K. Oplustil, Spółka, s. 9 i n., który uważa, że art. 15 KSH należy traktować jako regulację ograniczającą ustawowe uprawnienia zarządu do reprezentowania spółki w umowach z osobami wymienionymi w tym przepisie).
Do skutków naruszenia art. 173 § 1, art. 303 § 2, art. 210 albo 379 KSH nie należy stosować art. 17 KSH. Zawarta umowa jest bowiem bezwzględnie nieważna na podstawie art. 73 § 2 KC albo art. 58 § 1 KC w zw. z art. 2 KSH (zob. R. Szczęsny, Umowy i spory, s. 14 i n.).

Nb 21

21. Artykuł 15 KSH ma charakter imperatywny i nie może być modyfikowany przez postanowienia umowy spółki albo statutu (tak również W. Gonet, Uwagi, s. 53 i n.; odmiennie A. Kidyba, Kodeks, s. 119; tenże, Komentarz, który wskazuje, że „umowa spółki może zmienić powyższe zasady w ten sposób, że zwolni od uzyskania zgody albo wskaże inny organ upoważniony do udzielania zgody. W szczególności rada nadzorcza może udzielić zgody zarządowi, likwidatorom, zarząd może udzielić zgody prokurentom. […] art. 15 § 1 ma charakter normy ius dispositivi”). Powyższe wynika zarówno z funkcji tego przepis, jak również z jego brzmienia. Ustawodawca wskazał bowiem wprost w art. 15 § 1 KSH, że wyjątek od obowiązku udzielenia zgody przez zgromadzenia wspólników albo walne zgromadzenia na zawarcie umowy, musi wynikać z przepisów ustawy („chyba że ustawa stanowi inaczej”).
Lex specialis w stosunku do art. 15 KSH stanowią przykładowo art. 79–79c PrBank (zob. W. Gonet, Czynności prawne). Zgodnie z art. 79 ust. 1 PrBank bank nie może stosować korzystniejszych warunków, a w szczególności korzystniejszych stóp oprocentowania niż stosowane przez bank dla danego rodzaju umowy przy prowadzeniu rachunków bankowych oraz przy udzielaniu kredytów, pożyczek pieniężnych, gwarancji bankowych, poręczeń:

1) podmiotom dominującym lub zależnym od banku,

2) podmiotom działającym w tym samym co bank holdingu,

3) jednostkom zależnym i stowarzyszonym z bankiem w rozumieniu ustawy z 29.9.1994 r. o rachunkowości (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr. 152, poz. 1223 ze zm.),

4) swoim akcjonariuszom albo członkom,

5) osobom zatrudnionym w banku, członkom zarządu i członkom rady nadzorczej,

6) osobom zatrudnionym w podmiocie dominującym, członkom zarządu i członkom rady nadzorczej podmiotu dominującego,

7) podmiotom powiązanym kapitałowo lub organizacyjnie z:

 a) akcjonariuszem i członkiem,

 b) członkiem zarządu, rady nadzorczej lub osobą zajmującą stanowisko kierownicze w banku.

Artykuł 79 ust. 2 PrBank nakłada na bank obowiązek ustalenia w formie regulaminu warunków udzielenia kredytów, pożyczek pieniężnych, gwarancji bankowych i poręczeń, o których mowa w art. 79 ust. 1 PrBank, oraz prowadzenia ich osobnej ewidencji.
W myśl art. 79a PrBank udzielenie kredytu, pożyczki pieniężnej, gwarancji bankowej lub poręczenia członkowi zarządu albo rady nadzorczej banku lub osobie zajmującej stanowisko kierownicze w banku następuje zgodnie z regulaminem uchwalonym przez radę nadzorczą (ust. 1). Udzielenie kredytu, pożyczki pieniężnej, gwarancji bankowej lub poręczenia członkowi zarządu albo członkowi rady nadzorczej banku w kwocie łącznego zobowiązania przekraczającej 10 000 euro, obliczonej w złotych według kursu średniego ogłoszonego przez Narodowy Bank Polski na dzień udzielenia kredytu, pożyczki pieniężnej, gwarancji bankowej lub poręczenia, wymaga zgody wyrażonej w uchwale zarządu oraz uchwale rady nadzorczej banku. Uchwały te zapadają bez udziału zainteresowanej osoby, w głosowaniu tajnym, większością co najmniej 2/3 głosów w obecności co najmniej połowy składu organu (ust. 2). Powyższe zasady znajdują odpowiednie zastosowanie do udzielenia kredytu, pożyczki pieniężnej, gwarancji bankowej lub poręczenia podmiotowi powiązanemu kapitałowo lub organizacyjnie z członkiem zarządu albo rady nadzorczej lub osobą zajmującą stanowisko kierownicze w banku (ust. 3). Suma kredytów, pożyczek pieniężnych, gwarancji bankowych i poręczeń na rzecz członka zarządu albo rady nadzorczej banku lub osoby zajmującej stanowisko kierownicze w banku nie może przekroczyć:

1) w banku w formie spółki akcyjnej i w banku państwowym – 10% sumy funduszy podstawowych;

2) w banku spółdzielczym – 25% sumy funduszy podstawowych.

Artykuł 79a ust. 5 PrBank precyzuje zarazem, że przez osobę zajmującą stanowisko kierownicze w banku rozumie się osobę zatrudnioną podległą bezpośrednio członkowi zarządu, dyrektora oddziału i jego zastępcę oraz głównego księgowego. Zakres podmiotowy art. 79a PrBank jest zatem znacznie szerszy aniżeli zakres podmiotowy art. 15 § 1 KSH.
Artykuł 79b PrBank nakłada na bank obowiązek powiadomienia Komisji Nadzoru Finansowego o fakcie udzielenia kredytu, pożyczki pieniężnej, gwarancji bankowej lub poręczenia członkowi zarządu albo rady nadzorczej, osobie zajmującej stanowisko kierownicze w banku, akcjonariuszowi banku i członkowi banku spółdzielczego oraz podmiotowi powiązanemu z nimi kapitałowo lub organizacyjnie, jeżeli w pojedynczym przypadku wartość zobowiązania przekracza równowartość 30 000 euro, obliczoną w złotych według kursu średniego ogłaszanego przez Narodowy Bank Polski na dzień udzielenia kredytu, pożyczki pieniężnej, gwarancji bankowej lub poręczenia. Co zarazem istotne, w myśl art. 79c PrBank, przepisy art. 79a i 79b PrBank znajdują zastosowanie także do innych niż gwarancje bankowe i poręczenia zobowiązań pozabilansowych udzielanych osobom, o których mowa w art. 79 ust. 1 PrBank, lub na ich zlecenie.

Nb 22

22. Umowa albo statut spółki mogą rozszerzyć zakres obowiązku uzyskania zgody, po pierwsze, na inne czynności prawne niż te wskazane w art. 15 § 1 KSH, a po drugie, czynności dokonywane z udziałem innych osób niż podmioty wymienione w tym przepisie (zob. J. Naworski, [w:] R. Potrzeszcz, T. Siemiątkowski (red.), Komentarz, s. 88). W takim jednak przypadku zastosowanie znajdzie art. 17 § 3 KSH, nie zaś art. 17 § 1 i 2 KSH. Ponadto dopuszczalne jest także sprecyzowanie w umowie albo statucie spółki pojęcia innej podobnej umowy, o której mowa w art. 15 § 1 KSH. Dokonane w tym zakresie doprecyzowanie nie będzie jednak wyłączać zastosowania art. 15 § 1 KSH w przypadku, gdy pomimo niewskazania danej umowy w umowie albo statucie spółki jako „umowy podobnej”, zawarta przez spółkę umowa będzie mogła być uznana za „inną podobną umowę”. W takiej sytuacji zastosowanie znajdzie zatem art. 17 § 1 i 2 KSH.

Nb 23

23. Artykuł 15 § 1 i 2 KSH nakłada obowiązek uzyskania zgody zgromadzenia udziałowców także w przypadku zawarcia umowy kredytu, umowy pożyczki, umowy poręczenia z lub na rzecz likwidatora spółki kapitałowej. Wątpliwości może jednak budzić dopuszczalność zawarcia tego rodzaju umów z likwidatorem ze względu na regulację art. 282 § 1 zd. 2 KSH oraz art. 468 § 1 zd. 2 KSH, przewidujących, że nowe interesy mogą być podejmowane tylko wówczas, gdy to jest potrzebne do ukończenia sprawy w toku (zob. tamże). Za M. Trzebiatowskim opowiedzieć należy się za funkcjonalną interpretacją warunku podejmowania „nowych interesów”, uznając, że „nowy interes” może być podjęty w każdej sytuacji, uzasadnionej potrzebami likwidacji, nie zaś wyłącznie wtedy, gdy jest to uzasadnione celem likwidacji (zob. M. Trzebiatowski, Granice, s. 4 i n.). Przyjąć zarazem należy, że jedyne istotne ograniczenie z punktu widzenia dopuszczalności zawierania umów z likwidatorem, o którym mowa w art. 15 KSH, stanowią interesy wierzycieli likwidowanej spółki. W sytuacji gdy interesy wierzycieli nie będą mogły być naruszone, umowa kredytu, umowa pożyczki lub umowa poręczenia (odpowiednio „inna podobna umowa”) będzie mogła być zawarta z lub na rzecz likwidatora spółki, oczywiście z poszanowaniem wymogów przewidzianych w art. 15 KSH.

Art. 16. [Nieważność rozporządzenia udziałem]

Rozporządzenie udziałem albo akcją dokonane przed wpisem spółki kapitałowej do rejestru albo przed zarejestrowaniem podwyższenia kapitału zakładowego jest nieważne.

Spis treści

Nb

I.

Pojęcie rozporządzenia – uwagi ogólne

1

II.

Zakaz rozporządzenia udziałem lub akcją przed rejestracją spółki lub rejestracją podwyższenia kapitału zakładowego

2

III.

Dopuszczalność dokonywania czynności zobowiązujących w stosunku do udziałów lub akcji przed rejestracją spółki lub przed zarejestrowaniem podwyższenia kapitału zakładowego

6

IV.

Skutki odmowy wpisu spółki lub podwyższenia kapitału zakładowego do rejestru dla czynności zobowiązujących dotyczących udziału lub akcji

9

V.

Dopuszczalność rozporządzenia udziałem lub akcją o zwiększonej wartości nominalnej przed rejestracją podwyższenia kapitału zakładowego

11

VI.

Zmiany składu osobowego w spółce kapitałowej w organizacji

13

VII.

Skutki naruszenia zakazu z art. 16 KSH

15

I. Pojęcie rozporządzenia – uwagi ogólne

Nb 1

1. Przez pojęcie rozporządzenia rozumieć należy czynności prawne o skutku rozporządzającym. Skutek rozporządzający czynności prawnej polega na bezpośrednim wywołaniu zmiany w kręgu majątkowych praw podmiotowych tego, kto rozporządzenia dokonuje. Bezpośredniość ta wyraża się w tym, iż brak jest konieczności dokonywania jakichkolwiek dalszych czynności prawnych dla wywołania owego skutku. Rozporządzenie prawem może polegać na przeniesieniu prawa, jego obciążeniu, ograniczeniu lub zniesieniu.

II. Zakaz rozporządzenia udziałem lub akcją przed rejestracją spółki lub rejestracją podwyższenia kapitału zakładowego

Nb 2

1. Regulacja art. 16 KSH wyłącza możliwość ważnego rozporządzenia udziałem albo akcją przed wpisem spółki kapitałowej do rejestru albo przed zarejestrowaniem podwyższenia kapitału zakładowego. Zakaz dokonywania czynności rozporządzających dotyczących udziałów lub akcji przed rejestracją spółki lub przed zarejestrowaniem podwyższenia kapitału zakładowego wynika z faktu, że udziały lub akcje jako część kapitału zakładowego powstają dopiero z chwilą powstania kapitału zakładowego jako faktu prawnego, co następuje dopiero z chwilą rejestracji spółki lub rejestracji podwyższenia kapitału zakładowego.

Nb 3

2. Powyższe oznacza, że brak jest możliwości zarówno ważnego przeniesienia własności udziału lub akcji na nabywcę, jak i też ustanowienia na nich innych praw uszczuplających prawo własności, takich jak prawa użytkowania czy prawa zastawu.

Nb 4

3. W świetle regulacji art. 16 KSH za niedopuszczalne uznać należy umorzenie udziału/akcji przed rejestracją spółki kapitałowej lub przed rejestracją podwyższenia kapitału zakładowego. Uchwała zgromadzenia wspólników lub walnego zgromadzenia akcjonariuszy umarzająca udziały lub akcje skutkuje bowiem unicestwieniem praw związanych z udziałem lub akcją, które kończą swój byt prawny. Umorzenie udziału lub akcji stanowi zatem rozporządzenie nimi w rozumieniu art. 16 KSH.

Nb 5

4. Powstaje pytanie, czy dopuszczalne jest ograniczenie zakresu praw związanych z udziałem lub akcją przed zarejestrowaniem spółki lub podwyższenia jej kapitału zakładowego. Ograniczenie to może przybrać postać zmiany umowy/statutu spółki poprzez uszczuplenie zakresu uprzywilejowania danego udziału lub akcji. Regulacja art. 16 KSH zdaje się wyraźnie zakazywać dokonywania jakichkolwiek rozporządzeń dotyczących udziału lub akcji przed rejestracją spółki lub rejestracją podwyższenia kapitału zakładowego. Dlatego uznać należy, że wspólnicy nie są władni, aż do czasu zarejestrowania spółki lub podwyższenia jej kapitału zakładowego, do jakichkolwiek zmian dotyczących zakresu uprawnień związanych z udziałami lub akcjami.

III. Dopuszczalność dokonywania czynności zobowiązujących w stosunku do udziałów lub akcji przed rejestracją spółki lub przed zarejestrowaniem podwyższenia kapitału zakładowego

Nb 6

1. Ustawodawca, wyłączając dopuszczalność rozporządzenia udziałem albo akcją spółki kapitałowej przed jej wpisem do rejestru albo przed zarejestrowaniem podwyższenia kapitału zakładowego, nie stawia przeszkód dla dokonywania czynności prawnych o skutku zobowiązującym, a dotyczących udziałów albo akcji. W konsekwencji dopuszczalne jest zawieranie czynności prawnych rodzących jedynie obowiązek przeniesienia prawa, obciążenia prawa, jego ograniczenia lub zniesienia. Strony takich czynności mogą zastrzec, że skutek rozporządzający nastąpi z chwilą rejestracji spółki kapitałowej lub wpisem podwyższenia kapitału zakładowego. W przypadku czynności prawnej dotyczącej akcji imiennych podstawę prawną dla zawarcia takiej umowy stanowi regulacja art. 510 § 1 w zw. z art. 921⁸ KC. Możliwość zawarcia umowy zobowiązującej do przeniesienia akcji na okaziciela z odsunięciem skutku rozporządzającego na chwilę rejestracji spółki lub zarejestrowania podwyższenia kapitału zakładowego wynika z regulacji art. 510 § 1 w zw. z art. 921¹² KC. Wreszcie w przypadku czynności prawnej zobowiązującej dotyczącej zbycia udziałów podstawę prawną takiego rozwiązania zawiera art. 555 w zw. z art. 155 § 1 KC.

Nb 7

2. Strony mogą także postanowić w umowie zobowiązującej do zbycia udziału lub akcji, iż dla powstania skutku rozporządzającego tej czynności niezbędne będzie zawarcie dodatkowej umowy o charakterze rozporządzającym.

Nb 8

3. Wydaje się także, że dopuszczalne jest zawarcie umowy warunkowej, gdzie warunkiem będzie dokonanie przez sąd rejestrowy wpisu spółki kapitałowej lub podwyższenia kapitału zakładowego. Stosownie do postanowień art. 89 KC wpis do rejestru może być bowiem traktowany jako zdarzenie przyszłe i niepewne, od którego uzależnione jest powstanie skutku prawnego w postaci rozporządzenia prawem lub jego obciążenia.

IV. Skutki odmowy wpisu spółki lub podwyższenia kapitału zakładowego do rejestru dla czynności zobowiązujących dotyczących udziału lub akcji

Nb 9

1. Brak wpisu do rejestru spółki kapitałowej lub wpisu podwyższenia kapitału zakładowego skutkował będzie brakiem możliwości wykonania umowy zobowiązującej do przeniesienia, obciążenia, ograniczenia lub zniesienia udziału albo akcji. Skutki niemożliwości świadczenia po stronie zobowiązanego winny być oceniane według reguł ogólnych dotyczących zobowiązań wzajemnych, a wypowiedzianych w art. 493 i n. KC. Wskazać jedynie należy, że dla oceny praw i obowiązków stron w sytuacji braku wpisu spółki lub wpisu podwyższenia kapitału zakładowego do rejestru decydujące znaczenie będzie miała okoliczność, czy do odmowy wpisu do rejestru spółki kapitałowej lub podwyższenia jej kapitału zakładowego doszło z przyczyn zawinionych przez strony umowy, czy też od nich niezależnych.

Nb 10

2. Regulacja art. 16 KSH uzależniająca dopuszczalność rozporządzenia udziałem albo akcją od wpisu spółki kapitałowej do rejestru lub wpisu podwyższenia kapitału zakładowego spółki wywołuje trudności interpretacyjne. Chwila rejestracji to chwila dokonania wpisu, który polega na wprowadzeniu do systemu informatycznego danych z postanowienia. Od tej chwili możliwe jest dokonywanie czynności rozporządzających dotyczących udziałów albo akcji, podobnie jak i z tą chwilą mogą powstać skutki rozporządzające czynności zobowiązujących zawartych jeszcze przed dokonaniem wpisu. Pamiętać jednak należy, że postanowienie sądu rejestrowego o wpisie podlega zaskarżeniu i w rezultacie może zostać zmienione przez oddalenie wniosku o wpis. Powstaje zatem pytanie, jaki wpływ na dokonane rozporządzenie wywrze późniejsza odmowa dokonania wpisu przez sąd II instancji. Wydaje się, że skutek rozporządzający dokonanych czynności upadnie z uwagi na brak przedmiotu umowy, jakim są udziały lub akcje. Nie jest bowiem możliwe funkcjonowanie w obrocie prawnym udziałów albo akcji spółki, która finalnie nie powstała, czy też udziałów albo akcji w kapitale zakładowym, który nie został ostatecznie zarejestrowany.

V. Dopuszczalność rozporządzenia udziałem lub akcją o zwiększonej wartości nominalnej przed rejestracją podwyższenia kapitału zakładowego

Nb 11

1. Podwyższenie kapitału zakładowego spółki z o.o. może nastąpić – o czym mowa w art. 257 § 2 KSH – przez podwyższenie wartości nominalnej udziałów istniejących lub ustanowienie nowych. Podobną zasadę w odniesieniu do spółki akcyjnej zawiera przepis art. 431 § 1 KSH stanowiący, że podwyższenie kapitału zakładowego wymaga zmiany statutu i następuje w drodze emisji nowych akcji lub podwyższenia wartości nominalnej dotychczasowych akcji. Możliwa jest zatem sytuacja, w której podwyższenie kapitału zakładowego nie prowadzi do powstania nowych udziałów lub akcji, lecz jedynie do zwiększenia wartości nominalnej udziałów lub akcji już istniejących.

Nb 12

2. Zgodnie z regulacją art. 16 KSH rozporządzenie udziałami lub akcjami już istniejącymi, których wartość nominalna została zwiększona w wyniku podwyższenia kapitału zakładowego, przed rejestracją podwyższenia jest niedopuszczalne. Wskazać jednak należy na odmienną interpretację komentowanego przepisu dokonaną w tym zakresie przez NSA, a zawartą w wyr. z 25.9.2007 r. (II FSK 1021/06, Legalis), w którym sąd wskazał, że dopuszczalne jest rozporządzenie dotychczasowymi udziałami, albowiem przyjęcie poglądu odmiennego naruszałoby zasadę rozporządzalności udziałami w spółce z o.o.

VI. Zmiany składu osobowego w spółce kapitałowej w organizacji

Nb 13

1. Regulacja art. 16 KSH oznacza, że nie może dojść do zmiany składu osobowego spółki przed jej rejestracją. Skoro bowiem rozporządzenie udziałem lub akcją jest możliwe dopiero z chwilą wpisu spółki kapitałowej do rejestru, to przed tym momentem nie może nastąpić przejście praw związanych z udziałem lub akcją na nabywcę.

Nb 14

2. W doktrynie wskazuje się, że zmiana składu osobowego spółki kapitałowej w organizacji jest możliwa, ale musi odbywać się w drodze jednomyślnej zmiany bądź umowy, bądź statutu spółki. Zauważyć jednakże należy, iż zmiana składu osobowego wspólników w drodze zmiany umowy/statutu spółki sprowadza się w istocie rzeczy do zniesienia uprawnień i obowiązków wspólnika związanych z udziałem lub akcją, który decyduje o wystąpieniu z kręgu wspólników spółki kapitałowej w organizacji. Wydaje się, że zniesienie takie może być rozumiane jako rozporządzenie, o którym mowa w art. 16 KSH. W rezultacie przyjęcie takiego poglądu prowadzi do wniosku, że zmiana składu osobowego wspólników spółki kapitałowej w organizacji nie jest możliwa także i w drodze zmiany umowy lub statutu spółki.

VII. Skutki naruszenia zakazu z art. 16 KSH

Nb 15

1. Skutkiem naruszenia zakazu rozporządzenia udziałem lub akcją przed wpisem spółki do rejestru albo przed zarejestrowaniem podwyższenia kapitału zakładowego jest nieważność bezwzględna czynności prawnej, a to oznacza brak możliwości jej sanowania.

Art. 17. [Kontrola czynności prawnych]

§ 1.⁸ Jeżeli do dokonania czynności prawnej przez spółkę ustawa wymaga uchwały wspólników albo walnego zgromadzenia bądź rady nadzorczej, czynność prawna dokonana bez wymaganej uchwały jest nieważna.

§ 2. Zgoda może być wyrażona przed złożeniem oświadczenia przez spółkę albo po jego złożeniu, nie później jednak niż w terminie dwóch miesięcy od dnia złożenia oświadczenia przez spółkę. Potwierdzenie wyrażone po złożeniu oświadczenia ma moc wsteczną od chwili dokonania czynności prawnej.

§ 3. Czynność prawna dokonana bez zgody właściwego organu spółki, wymaganej wyłącznie przez umowę spółki albo statut, jest ważna, jednakże nie wyklucza to odpowiedzialności członków zarządu wobec spółki z tytułu naruszenia umowy spółki albo statutu.

Spis treści

Nb

I.

Wymóg zgody innego niż zarząd organu spółki kapitałowej na dokonanie przez spółkę czynności prawnej

1

II.

Skutki złożenia oświadczenia woli przez spółkę w warunkach braku zgody innego niż zarząd organu spółki wymaganej przez ustawę

4

III.

Skutki złożenia oświadczenia woli przez spółkę w warunkach braku zgody innego niż zarząd organu spółki wymaganej przez umowę (statut) spółki

9

IV.

Udzielenie zgody

11

V.

Odpowiedzialność spółki za skutki braku zgody

15

I. Wymóg zgody innego niż zarząd organu spółki kapitałowej na dokonanie przez spółkę czynności prawnej

Nb 1

1. Reprezentacja spółki kapitałowej stanowi domenę zarządu. Stosownie zatem do treści art. 201 § 1 KSH w odniesieniu do spółki z o.o. oraz art. 368 § 1 KSH w odniesieniu do spółki akcyjnej spółkę reprezentuje zarząd. Wyjątki od tej zasady przewiduje regulacja art. 210 § 1 oraz art. 379 § 1 KSH, na mocy których w umowie między spółką (zarówno spółką z o.o., jak i spółką akcyjną) a członkiem jej zarządu, jak również w sporze z nim, spółkę reprezentuje rada nadzorcza albo pełnomocnik powołany uchwałą walnego zgromadzenia. Na mocy art. 253 KSH w przypadku spółki z o.o. lub art. 426 KSH w odniesieniu do spółki akcyjnej, w sporze dotyczącym uchylenia lub stwierdzenia nieważności uchwały wspólników lub walnego zgromadzenia, jeśli zarząd nie może reprezentować spółki, a jednocześnie nie został ustanowiony w tym celu przez wspólników lub walne zgromadzenie pełnomocnik, spółka jest reprezentowana przez kuratora wyznaczonego przez sąd właściwy do rozstrzygnięcia powództwa.

Nb 2

2. Prawo reprezentacji spółki obejmuje prawo podejmowania wszystkich czynności sądowych oraz pozasądowych. Jednakże decyzja zarządu o złożeniu oświadczenia woli kreującego czynność prawną może być w pewnych przypadkach uzależniona od zgody innego organu spółki.

Nb 3

3. Źródłem obowiązku uzyskania zgody może być ustawa lub umowa (statut) spółki. Tytułem przykładu obowiązku ustawowego wskazać należy wymóg art. 228 pkt 3 KSH, który stanowi, że zbycie i wydzierżawienie przedsiębiorstwa lub jego zorganizowanej części oraz ustanowienie na nich ograniczonego prawa rzeczowego wymaga uchwały wspólników. Umowa spółki z ograniczoną odpowiedzialnością może natomiast stanowić, że uchwały wspólników mogą wymagać także inne sprawy. Podobnie – na mocy art. 220 KSH – rozszerzeniu mogą ulec kompetencje rady nadzorczej, poprzez wskazanie w umowie spółki, iż zarząd jest obowiązany uzyskać zgodę rady nadzorczej przed dokonaniem oznaczonych w umowie spółki czynności. W odniesieniu do spółki akcyjnej możliwość rozszerzenia kompetencji rady nadzorczej, w szczególności wyrażające się w postanowieniu, iż zarząd jest zobowiązany uzyskać zgodę rady nadzorczej na dokonanie określonych w statucie spółki czynności przewiduje przepis art. 384 § 1 KSH. Uchwały walnego zgromadzenia wymaga m.in. – na zasadzie art. 393 pkt 5 KSH – emisja obligacji zamiennych lub z prawem pierwszeństwa i emisja warrantów subskrypcyjnych, o których mowa w art. 453 § 2 KSH.

II. Skutki złożenia oświadczenia woli przez spółkę w warunkach braku zgody innego niż zarząd organu spółki wymaganej przez ustawę

Nb 4

1. Komentowany przepis określa skutki dokonania czynności przez spółkę w warunkach braku uzyskania przez zarząd zgody innego organu tejże spółki. Są one zróżnicowane w zależności od tego, czy wymóg uzyskania zgody wynika z ustawy, czy też z umowy (statutu) spółki. W pierwszym przypadku art. 17 § 1 KSH stanowi, że jeśli do dokonania czynności prawnej przez spółkę ustawa wymaga uchwały wspólników albo walnego zgromadzenia bądź rady nadzorczej, to czynność prawna dokonana bez wymaganej zgody jest nieważna. Dopełnieniem wskazanej powyżej regulacji jest postanowienie zawarte w art. 17 § 2 KSH, z którego wynika, że zgoda ta może być wyrażona przed złożeniem oświadczenia przez spółkę albo po jego złożeniu, jednakże nie później niż w terminie dwóch miesięcy od dnia złożenia oświadczenia przez spółkę, przy czym potwierdzenie wyrażone po złożeniu oświadczenia ma moc wsteczną od chwili dokonania czynności prawnej.

Nb 5

2. Takie ujęcie skutków braku zgody innego niż zarząd organu spółki na złożenie oświadczenia woli budzi zarówno w doktrynie, jak i orzecznictwie wątpliwości odnośnie do kwalifikacji czynności spółki zdziałanej bez zgody wymaganej ustawą, w okresie pomiędzy złożeniem oświadczenia przez spółkę a terminem jej potwierdzenia przez organ spółki do tego uprawniony. Część autorów (R. Pabis, A. Kidyba, J. P. Naworski, Z. Radwański) podnosi, że złożenie przez zarząd spółki oświadczenia woli bez zgody organu skutkuje wadliwością czynności prawnej w postaci bezskuteczności zawieszonej. Oznacza to, iż do czasu bądź potwierdzenia czynności prawnej przez uchwałę wspólników, walnego zgromadzenia lub radę nadzorczą, bądź bezskutecznego upływu dwumiesięcznego terminu określonego w art. 17 § 2 KSH, strony są związane swoimi oświadczeniami woli, które wprawdzie nie wywierają jeszcze skutków prawnych, ale nie można się z nich wycofać. Stanowisko to znajduje swoje potwierdzenie także w wyr. SN z 17.4.2009 r. (III CSK 304/08, Legalis), w którym to orzeczeniu wskazano, że termin nieważności użyty w art. 17 § 1 KSH odnosi się do konsekwencji braku potwierdzenia czynności prawnej zdziałanej przez spółkę, a nie do konsekwencji wadliwości czynności prawnej występujących już w chwili dokonania czynności prawnej. W konsekwencji nie może – w ocenie Sądu Najwyższego – budzić wątpliwości, iż czynność prawna dokonana przez spółkę bez zgody wspólników, walnego zgromadzenia lub rady nadzorczej jest bezskutecznie zawieszona.

Nb 6

3. Na marginesie zwrócić należy uwagę, że przepis art. 17 § 1 KSH stanowi o uchwale wspólników albo walnego zgromadzenia bądź rady nadzorczej jako elemencie niezbędnym do dokonania czynności prawnej. Oznacza to, iż zgoda organu spółki stanowi pewną fazę dokonywania czynności prawnej. W rezultacie czynność bezskutecznie zawieszona nie stanowi jakiegoś szczególnego rodzaju czynności prawnej, lecz odnosi się do pewnej fazy jej dokonywania. Cechą charakterystyczną tej fazy jest fakt, że oświadczenia woli stron nie wywołują jeszcze skutków prawnych, natomiast nie mogą być przez strony już cofnięte.

Nb 7

4. W doktrynie wypowiadany jest także pogląd zakładający nieważność bezwzględną czynności prawnej dokonanej przez spółkę bez wymaganej ustawą zgody organu spółki (tak A. Szumański, M. Rodzynkiewicz). W tym ujęciu możliwość potwierdzenia czynności prawnej przewidziana w art. 17 § 2 KSH stanowi instrument konwalidacji nieważnej czynności prawnej. Ewentualne potwierdzenie czynności w terminie dwumiesięcznym liczonym od dnia złożenia oświadczenia woli przez spółkę skutkuje przyjęciem, że czynność jest ważna ex tunc. Brak takiego potwierdzenia uzasadnia natomiast twierdzenie, iż czynność jest nieważna ex tunc. Do czasu upływu tego terminu nie można określić w sposób niebudzący wątpliwości, czy czynność jest ważna, czy też z przymiotu takiego nie korzysta.

Nb 8

5. Odnosząc się do wskazanych powyżej poglądów, wskazać należy, że redakcja przepisu art. 17 KSH nie daje podstaw do jednoznacznego rozstrzygnięcia, czy czynność prawna zdziałana przez spółkę bez wymaganej ustawą uchwały wspólników albo walnego zgromadzenia bądź też rady nadzorczej jest – do czasu jej potwierdzenia bądź bezskutecznego upływu terminu do tegoż potwierdzenia – bezskutecznie zawieszona, bądź też bezwzględnie nieważna. Wydaje się jednak, że przyjęcie koncepcji bezwzględnej nieważności takiej czynności może stanowić zagrożenie dla bezpieczeństwa obrotu prawnego. Skoro bowiem czynność jest nieważna bezwzględnie, to nie wywiera skutków prawnych w niej przewidzianych. W konsekwencji strony nie są nią związane. Regulacja art. 17 KSH wydaje się bowiem nie statuować stanu takiego związania, stanowiąc jedynie, iż potwierdzenie czynności przez wskazany w ustawie organ wywiera skutek ex tunc. Nie zmienia to jednak faktu, że przed takim potwierdzeniem stan związania stron złożonymi przez nie oświadczeniami woli nie zachodzi, gdyż są one nieważne. Konstatacja ta otwiera natomiast pole do wątpliwości w sytuacjach, w których strona nieważnej czynności podejmie inne czynności prawne, których skutki mogą wpływać na możliwość realizacji czynności, która po jej potwierdzeniu staje się ważna ex tunc. W tym kontekście koncepcja bezskutecznego zawieszenia czynności prawnej zdziałanej bez wymaganej ustawą uchwały wspólników albo walnego zgromadzenia bądź rady nadzorczej wydaje się lepiej zabezpieczać bezpieczeństwo obrotu prawnego. Podstawowym skutkiem uznania czynności prawnej za bezskutecznie zawieszoną jest bowiem konieczność przyjęcia, że strony pozostają związane swoimi oświadczeniami woli i nie mogą nimi dysponować.

III. Skutki złożenia oświadczenia woli przez spółkę w warunkach braku zgody innego niż zarząd organu spółki wymaganej przez umowę (statut) spółki

Nb 9

1. Skutki dokonania czynności prawnej bez zgody właściwego organu w przypadku, w którym wymóg uzyskania takiej zgody wynika z umowy spółki albo jej statutu, określa regulacja art. 17 § 3 KSH. Czynność prawna jest ważna, natomiast członkowie zarządu ponoszą odpowiedzialność wobec spółki z tytułu naruszenia postanowień umowy spółki albo statutu. Odpowiedzialność ta może mieć charakter korporacyjny lub odszkodowawczy. Ta pierwsza polega na odwołaniu członka zarządu ze składu zarządu. Naruszenie postanowień umowy albo statutu stanowi także jedną z przesłanek odpowiedzialności odszkodowawczej członka zarządu wobec spółki. Zgodnie z art. 293 KSH członek zarządu spółki z o.o. odpowiada wobec spółki za szkodę wyrządzoną działaniem lub zaniechaniem sprzecznym z prawem lub postanowieniami umowy spółki, chyba że nie ponosi winy. W stosunku do członka zarządu spółki akcyjnej tożsame zasady jego odpowiedzialności wobec spółki statuuje przepis art. 483 § 1 KSH.

Nb 10

2. Dokonanie czynności prawnej bez zgody – wymaganej umową albo statutem spółki – innego niż zarząd organu spółki, skutkujące powstaniem szkody w majątku spółki, otwiera możliwość przypisania członkowi zarządu, który ponosi odpowiedzialność za taki stan rzeczy, odpowiedzialności odszkodowawczej w stosunku do spółki.

IV. Udzielenie zgody

Nb 11

1. Zgoda na dokonanie czynności może zostać udzielona bądź przed, bądź też po jej zawarciu, z zachowaniem terminu określonego w art. 17 § 2 KSH. W doktrynie pojawił się pogląd dopuszczający modyfikację tego terminu przez strony. Za taką możliwością opowiada się R. Pabis, który podnosi – wskazując na prymat woli stron, zgodnie dokonujących zmiany – że brak jest argumentów uzasadniających stanowisko przeciwne. Wydaje się jednak, iż przyjęcie dopuszczalności modyfikacji terminu ustawowego dla potwierdzenia czynności prawnej dokonanej przez spółkę może prowadzić do naruszeń bezpieczeństwa obrotu prawnego. W pewnych bowiem sytuacjach fakt ważnego dokonania lub niedokonania czynności prawnej pomiędzy spółką i jej kontrahentem może mieć znaczenie dla sfery prawnej osób trzecich. Modyfikacja terminu ustawowego dokonana przez strony może zatem wywierać wpływ na prawa i obowiązki osób trzecich niemających żadnych instrumentów wpływu na taką zmianę. Ponadto dopuszczenie możliwości zmiany terminu potwierdzenia czynności wywołuje stan niepewności prawa albowiem osoby trzecie mogą nie mieć wiedzy odnośnie do dokonanej zmiany.

Nb 12

2. Strony stają się związane czynnością w sposób ostateczny z chwilą dojścia do kontrahenta oświadczenia objętego uchwałą wspólników, walnego zgromadzenia bądź rady nadzorczej. Do tej chwili możliwa jest jeszcze modyfikacja tego stanowiska, która to modyfikacja – na zasadach ogólnych dotyczących chwili złożenia i skuteczności oświadczeń woli określonych w art. 61 KC – musi dotrzeć do adresata jednocześnie z oświadczeniem odwoływanym, czy też modyfikowanym lub wcześniej od niego. W konsekwencji za niedopuszczalną uznać należy zmianę stanowiska organu odnośnie do potwierdzenia czynności, która to zmiana nastąpić miałaby już po dojściu do kontrahenta pierwotnego stanowiska, nawet jeśli nastąpiłaby ona w otwartym dwumiesięcznym terminie.

Nb 13

3. Przywołać jednak należy w tym miejscu pogląd M. Rodzynkiewicza, który podnosi, iż w terminie dwóch miesięcy od dnia złożenia oświadczenia woli przez spółkę organ spółki, którego potwierdzenia czynności wymaga ustawa, może zmieniać swe stanowisko w tym zakresie. W szczególności zatem np. uchwała wspólników wyrażająca zgodę może zostać uchylona przez kolejną uchwałę wspólników o odmiennej treści.

Nb 14

4. Oświadczenie organu w przedmiocie wyrażenia zgody lub jej odmowy na dokonanie czynności nie może w żaden sposób modyfikować treści oświadczenia woli złożonego przez spółkę. Organ, którego zgody ustawa wymaga dla ważności czynności, może zatem podjąć tylko dwie decyzje. Może zgodę wyrazić albo jej odmówić.

V. Odpowiedzialność spółki za skutki braku zgody

Nb 15

1. Brak – wymaganej przez ustawę – zgody organu spółki na dokonanie czynności nie może zasadniczo skutkować odpowiedzialnością odszkodowawczą spółki w stosunku do jej kontrahenta z tytułu culpa in contrahendo. Strona przystępująca do czynności prawnej ze spółką w warunkach braku zgody innego organu spółki wymaganej ustawą musi bowiem uwzględniać fakt, iż pozostawia ostateczną decyzję odnośnie do dalszego losu czynności w ręce spółki, której organ podejmie decyzję o potwierdzeniu czynności albo o braku takiego potwierdzenia. W ten sposób kontrahent w pełni akceptuje zatem sytuację, w której zgoda nie zostanie udzielona. W rezultacie spółce, której organ nie wyraził ostatecznie zgody na dokonanie, nie można przypisać bezprawności działania.

Nb 16

2. Odmiennie natomiast należy ocenić sytuację, w której zarząd spółki w ogóle nie przedłoży kwestii potwierdzenia czynności do decyzji uprawnionego organu spółki, czy też prowadzi negocjacje w celu związania kontrahenta w czasie, przy jednoczesnym zamiarze braku uzyskania potwierdzenia dokonanej czynności przez właściwy organ. W takich przypadkach przypisanie spółce dokonującej czynności odpowiedzialności odszkodowawczej z tytułu nienależytego kontraktowania jest uzasadnione.

Art. 18. [Warunki pełnienia funkcji]

§ 1. Członkiem zarządu, rady nadzorczej, komisji rewizyjnej albo likwidatorem może być tylko osoba fizyczna mająca pełną zdolność do czynności prawnych.

§ 2. Nie może być członkiem zarządu, rady nadzorczej, komisji rewizyjnej albo likwidatorem osoba, która została skazana prawomocnym wyrokiem za przestępstwa określone w przepisach rozdziałów XXXIII–XXXVII Kodeksu karnego oraz w art. 585, art. 587, art. 590 i w art. 591 ustawy.

§ 3. Zakaz, o którym mowa w § 2, ustaje z upływem piątego roku od dnia uprawomocnienia się wyroku skazującego, jednakże nie może zakończyć się wcześniej niż z upływem trzech lat od dnia zakończenia okresu odbywania kary.

§ 4.⁹ W terminie trzech miesięcy od dnia uprawomocnienia się wyroku, o którym mowa w § 2, skazany może złożyć wniosek do sądu, który wydał wyrok, o zwolnienie go z zakazu pełnienia funkcji w spółce handlowej lub o skrócenie czasu obowiązywania zakazu. Nie dotyczy to przestępstw popełnionych umyślnie. Sąd rozstrzyga o wniosku, wydając postanowienie.

Nb 1

1. Artykuł 18 § 1 KSH ustanawia zasadę, że członkiem organu spółki kapitałowej lub jej likwidatorem może być tylko osoba fizyczna o pełnej zdolności do czynności prawnych. Kwestię zdolności do czynności prawnych regulują przepisy art. 11 i n. KC.

Nb 2

2. Osoba prawna może reprezentować spółkę kapitałową w charakterze pełnomocnika. Wydaje się bowiem, że brak jest przeszkód dla ustanowienia przez spółkę pełnomocnika będącego osobą prawną.

Nb 3

3. Artykuł 18 § 2 i 3 KSH zawierają wskazanie katalogu przestępstw, których popełnienie skutkuje zakazem uczestnictwa w organach spółki kapitałowej. Zakaz ten powstaje ex lege z chwilą uprawomocnienia się wyroku skazującego za przestępstwa określone w komentowanym przepisie i trwa przez okres pięciu lat od dnia uprawomocnienia się wyroku, przy czym nie może skończyć się przed upływem trzech lat od dnia zakończenia okresu odbywania kary.

Nb 4

4. Pojęcie okresu odbywania kary nie jest precyzyjne i stwarza trudności interpretacyjne w przypadku orzeczenia wobec sprawcy kary przy jednoczesnym zastosowaniu środków probacyjnych. W ścisłym znaczeniu pojęcia odbywania kary chodzi bowiem o okres faktycznego pozbawienia lub ograniczenia wolności. W przypadku zastosowania środka probacyjnego w postaci zawieszenia wykonania kary pozbawienia lub ograniczenia wolności sprawca nie odbywa kary, lecz jest poddawany próbie. Jednakże wykładnia celowościowa zdaje się przemawiać za przyjęciem, że okresem wykonania kary, o którym mowa w analizowanym przepisie, jest okres próby, jakiej sprawca jest poddawany. W przypadku orzeczenia wobec oskarżonego kary grzywny za chwilę zakończenia odbywania kary przyjąć należy chwilę jej uiszczenia w całości.

Nb 5

5. Przepis art. 18 KSH nie reguluje konsekwencji prawomocnego skazania członka zarządu, rady nadzorczej, komisji rewizyjnej lub likwidatora za przestępstwo wskazane w art. 18 § 2 KSH w trakcie sprawowania mandatu członka organu lub pełnienia funkcji likwidatora. Skazanie takie nie jest także wskazane jako przesłanka wygaśnięcia mandatu członka zarządu, rady nadzorczej lub komisji rewizyjnej. Zgodnie bowiem z przepisem art. 202 § 4 KSH mandat członka zarządu spółki z o.o. wygasa – oprócz przypadku upływu okresu kadencji – wskutek śmierci, rezygnacji lub odwołania ze składu zarządu. Zasada ta odnosi się na mocy art. 218 § 3 KSH odpowiednio do członków rady nadzorczej lub komisji rewizyjnej spółki z o.o. Także art. 369 § 4 i 5 KSH dotyczące wygaśnięcia mandatu członka zarządu spółki akcyjnej nie przewidują skazania za przestępstwa wskazane w art. 18 § 2 KSH jako przesłanki wygaśnięcia mandatu członka zarządu, co odnosi się także – na podstawie art. 386 KSH – do członków rady nadzorczej spółki akcyjnej. Przepis art. 276 KSH dotyczący odwołania likwidatora spółki z o.o. oraz art. 463 KSH regulujący tę kwestię w odniesieniu do likwidatora spółki akcyjnej także nie przewidują możliwości odwołania likwidatora z uwagi na skazanie go prawomocnym wyrokiem za przestępstwa określone w art. 18 § 2 KSH.
Wykładnia celowościowa przepisu art. 18 § 2 KSH zdaje się prowadzić do wniosku, że stanowi on szczególny przypadek wygaśnięcia mandatu w odniesieniu do członków organów spółki oraz przesłankę odwołania likwidatora spółki. Celem regulacji art. 18 § 2 KSH jest bowiem uniknięcie sytuacji, w której w skład władz spółki wchodzi osoba, która nie daje rękojmi należytego sprawowania powierzonych jej funkcji, czy też osoba taka prowadzi postępowanie likwidacyjne. Realizacja tego celu następuje przy przyjęciu, że z chwilą prawomocnego skazania za przestępstwa określone w art. 18 § 2 KSH osoba skazana traci z mocy prawa możliwość dalszego pełnienia obowiązków.

Nb 6

6. Osoba skazana za przestępstwa określone w art. 18 § 2 KSH może zostać powołana w skład organu spółki. Wydaje się, że uchwała zgromadzenia wspólników lub walnego zgromadzenia w przedmiocie wyboru członka zarządu, rady nadzorczej lub komisji rewizyjnej będzie nieważna jako sprzeczna z bezwzględnie obowiązującymi przepisami prawa i jako taka podlegać będzie zaskarżeniu powództwem o stwierdzenie nieważności przewidzianym w art. 252 KSH w przypadku spółki z o.o. oraz art. 425 KSH w odniesieniu do spółki akcyjnej. Pamiętać jednak należy, iż możliwa jest sytuacja, w której uchwała nie zostanie zaskarżona, a tym samym uchwała sprzeczna z prawem pozostanie w obrocie prawnym. W rezultacie w skład organu spółki wejdzie osoba, która z mocy prawa członkiem organu być nie może. Podobna sytuacja może zaistnieć w przypadku, w którym – co jest zgodnie z treścią art. 368 § 4 KSH zasadą w spółce akcyjnej – wyboru członków zarządu dokonuje rada nadzorcza lub też odbywa się w drodze wykonania uprawnienia osobistego wspólnika spółki z o.o. lub akcjonariusza spółki akcyjnej. Zgodnie bowiem z regulacją art. 159 KSH wspólnikowi spółki z o.o. mogą być przyznane szczególne korzyści polegające m.in. na prawie wskazywania członków organów. Także akcjonariusz spółki akcyjnej może posiadać taką możliwość w ramach uprawnień osobistych, o których mowa w art. 354 § 1 KSH. We wskazanych powyżej przypadkach brak jest możliwości poddania decyzji o powołaniu w skład organu osoby skazanej za przestępstwa określone w art. 18 § 2 KSH kontroli sądowej. Ustawodawca nie przewidział bowiem możliwości zaskarżenia uchwały rady nadzorczej spółki akcyjnej czy też aktów ustanowienia członków organu przez wspólnika dokonanych w ramach uprawnień osobistych. Wydaje się, że jedyną możliwością kontroli treści tych decyzji pod kątem ich zgodności z regulacją art. 18 § 2 KSH jest poddanie ich ocenie sądu rejestrowego. Dlatego postulować należy, aby na etapie postępowania rejestracyjnego sądy rejestrowe badały kwestię ewentualnej karalności członka organu za przestępstwa z art. 18 § 2 KSH i w przypadku jej stwierdzenia odmawiały wpisu do rejestru.

Nb 7

7. Przepis art. 18 § 4 KSH przewiduje możliwość wystąpienia przez skazanego za przestępstwa wskazane w art. 18 § 2 KSH do sądu, który wydał wyrok skazujący z wnioskiem o zwolnienie go z zakazu pełnienia funkcji w spółce handlowej lub o skrócenie czasu obowiązywania zakazu. Wniosek taki skazany może złożyć w terminie trzech miesięcy, licząc od dnia uprawomocnienia się wyroku skazującego, przy czym może dotyczyć tylko i wyłącznie przypadku, w którym przestępstwo popełnione przez wnioskującego było przestępstwem nieumyślnym. Sąd karny orzeka postanowieniem.

Art. 19. [Podpisy]

Złożenie podpisów przez wszystkich członków zarządu pod dokumentem wystawionym przez spółkę jest wymagane tylko w przypadku, gdy ustawa tak stanowi.

Nb 1

1. Zasady reprezentacji spółki z o.o. wyznaczają przepisy art. 201 w zw. z art. 205 KSH, natomiast reprezentacja spółki akcyjnej została uregulowana w art. 368 w zw. z art. 373 KSH. Regulacja tej kwestii jest wspólna dla obu typów spółek i stanowi, że spółkę reprezentuje oraz prowadzi jej sprawy zarząd. Jeśli zarząd jest wieloosobowy, określenie sposobu reprezentacji spółki pozostaje w gestii wspólników, którzy mogą tę kwestię uregulować w umowie bądź statucie spółki. Jeśli tego nie uczynią, do składania oświadczeń woli w imieniu spółki wymagane jest współdziałanie dwóch członków zarządu albo jednego członka zarządu łącznie z prokurentem.

Nb 2

2. W pewnych sytuacjach ustawodawca wymaga działania wszystkich członków zarządu. Zgodnie bowiem z art. 19 KSH wymóg złożenia podpisów przez wszystkich członków zarządu pod dokumentem wystawionym przez spółkę musi wynikać z wyraźnego brzmienia przepisu. Tytułem przykładu wskazać można obowiązek złożenia oświadczenia przez członków zarządu spółki z o.o. w organizacji o wniesieniu w całości przez wspólników wkładów na pokrycie kapitału zakładowego (art. 167 § 1 pkt 2 KSH), czy też oświadczenia wszystkich członków zarządu spółki akcyjnej w organizacji, że wymagane statutem wpłaty na akcje oraz wkłady niepieniężne zostały dokonane zgodnie z prawem (art. 320 § 1 pkt 3 KSH).

Art. 20. [Równość wspólników; akcjonariuszy]

Wspólnicy albo akcjonariusze spółki kapitałowej powinni być traktowani jednakowo w takich samych okolicznościach.

Nb 1

1. Artykuł 20 KSH wyraża zasadę równego traktowania udziałowców spółki kapitałowej. Przepis ten stanowi implementację art. 42 drugiej dyrektywy, z tym że o ile przepis dyrektywy dotyczy jedynie akcjonariuszy i ma na celu „zagwarantowanie równego, minimalnego poziomu ochrony dla akcjonariuszy i kredytodawców publicznych spółek akcyjnych”, regulując, że „w celu implementacji niniejszej dyrektywy prawa państw członkowskich zagwarantują równe traktowanie dla wszystkich akcjonariuszy, którzy znajdują się w takich samych okolicznościach”, to art. 20 KSH znajduje zastosowanie także w odniesieniu do wspólników spółki z o.o. Ponadto na podstawie art. 126 § 1 pkt 2 KSH wyrażona w art. 20 KSH zasada równości powinna być stosowana także w stosunku do akcjonariuszy spółki komandytowo-akcyjnej.

Nb 2

2. Artykuł 20 KSH pełni cztery podstawowe funkcje. Po pierwsze, przepis ten stanowi nakaz równego traktowania akcjonariuszy w takich samych okolicznościach, którego naruszenie w odniesieniu do czynności prawnych może rodzić sankcję z art. 58 § 1 i 2 KC w zw. z art. 2 KSH, a w przypadku uchwał organów może uzasadniać ich uchylenie albo stwierdzenie ich nieważności przez sąd. Tym samym, przykładowo uchwalenie zasad przydziału akcji w drugim terminie prawa poboru w sposób odmienny od wzorca ustawowego podlega ocenie z punktu widzenia zasady jednakowego traktowania akcjonariuszy w takich samych okolicznościach (zob. M. Romanowski, Kapitał docelowy, s. 4 i n.). Podobnie dokonanie uchwałą podziału dywidendy jedynie między część udziałowców, z pominięciem innych, może uzasadniać stwierdzenie nieważności uchwały albo jej uchylenie.
Po drugie, art. 20 KSH stanowi normę interpretacyjną, która powinna być uwzględniana przy dokonywaniu wykładni innych przepisów, w tym w szczególności przy ich wykładni funkcjonalnej.
Po trzecie, art. 20 KSH wprowadza kryterium oceny postanowień umowy spółki albo statutu, jak również dokonywanych przez spółkę kapitałową czynności prawnych z perspektywy realizowania przez nie wyrażonej w tym przepisie zasady. Wobec powyższego, przykładowo przy określaniu zakresu uprawnień osobistych należy brać pod uwagę przepisy ustawy oraz zasady prawa spółek kapitałowych oraz naturę spółki, w tym również zasadę równego traktowania udziałowców. W tym kontekście na uwagę zasługuje wyr. SN z 20.6.2007 r. (V CSK 154/07, MoP 2007, Nr. 14, s. 764), w którym wskazano, że „akcja daje prawo do jednego głosu na walnym zgromadzeniu, zaś wspólnicy spółki kapitałowej mają prawo do jednakowego traktowania w takich samych okolicznościach. Interpretacja postanowień statutu spółki wprowadzających ograniczenia co do wykonywania prawa głosu z należących do akcjonariusza akcji nie może być dokonana z pominięciem tych zasad”. Sąd Najwyższy stwierdził zarazem, że „ograniczenia przewidziane w statucie, o którym mowa w art. 411 § 1 KSH, nie mogą prowadzić do pozbawienia akcjonariusza prawa głosu w ogóle, bądź też do całkowitego oderwania liczby przysługujących mu głosów od liczby i rodzaju posiadanych akcji. Wprowadzenie tego rodzaju ograniczeń nie dałoby się pogodzić z wyrażoną w art. 20 KSH zasadą równego traktowania wszystkich akcjonariuszy, odpowiedniego do wniesionego wkładu”. Przy kształtowaniu treści umowy spółki lub statutu, w tym m.in. zakresu uprawnień osobistych, należy zatem brać pod uwagę zasadę równouprawnienia wspólników albo akcjonariuszy. Analogicznie nie można kreować uprawnień sprzecznych z naturą stosunku spółki. W konsekwencji za niezgodne z prawem i jednocześnie sprzeczne z naturą spółki kapitałowej należy uznać przykładowo postanowienia gwarantujące wspólnikom (akcjonariuszom) prawo weta w stosunku do uchwał zgromadzenia wspólników (walnego zgromadzenia), jak również prawo do wyrażania zgody na dokonywanie określonych czynności przez spółkę (P. Pinior, Osobiste uprawnienia wspólników i akcjonariuszy w spółkach kapitałowych, Pr. Sp. 2010, Nr. 2, s. 9 i n.).
Po czwarte wreszcie, zasada równego traktowania wspólników albo akcjonariuszy stanowi także jeden z istotnych instrumentów ochrony udziałowców mniejszościowych przed dominacją większości oraz ochrony większości przed rządami mniejszości. Odmienne okoliczności, w których znajdują się wspólnik albo akcjonariusz większościowy oraz udziałowiec mniejszościowy, uzasadniają bowiem z jednej strony objęcie tego drugiego szczególną ochroną przed nadużyciem praw większości, z drugiej natomiast wymagają, aby ochrona mniejszości nie doprowadziła do naruszenia natury spółki kapitałowej i poddania spółki kontroli udziałowców mniejszościowych. Zasada równego traktowania udziałowców nie stanowi zatem wyjątku od zasady proporcjonalności i wynikającej z niej zasady rządów większości. Jak trafnie wskazał M. Romanowski (Zasada jednakowego traktowania udziałowców spółki kapitałowej, cz. 1, PPH 2005, Nr. 1, s. 5 i n.), zasada jednakowego traktowania udziałowców spółki kapitałowej nie tylko nie uchyla obowiązywania innych zasad prawa spółek kapitałowych, a w szczególności zasady proporcjonalności i wynikającej z niej zasady władzy większości, ale jest z nimi funkcjonalnie związana.
Podkreślić należy, że regulacja art. 20 KSH ma wyłącznie charakter wyjaśniający (deklaratywny). Brak art. 20 KSH w przepisach KSH nie oznaczałby zatem, że zasada jednakowego traktowania udziałowców nie obowiązywałaby jako ogólna zasada prawa, wpisana w naturę spółek kapitałowych, zasada proporcjonalności i wynikająca z nią zasada rządów większości ma bowiem swoje aksjologiczne uzasadnienie w zasadzie jednakowego traktowania udziałowców będących w takich samych okolicznościach (tak również M. Romanowski, Zasada jednakowego traktowania, cz. 1, s. 10). Z kolei aksjologicznym uzasadnieniem zasady jednakowego traktowania udziałowców jest natura spółki kapitałowej wyrażająca się w tym, że jeżeli nie istnieją jakieś ważne względy uzasadnione merytorycznie danymi okolicznościami, w jakich znajdują się udziałowcy, to granice zróżnicowania praw i obowiązków wspólników albo akcjonariuszy powinna wyznaczać wyłącznie zasada proporcjonalności. Z drugiej jednak strony, ze względu na normatywne uregulowanie powyższej zasady, naruszenie art. 20 KSH może mieć istotne konsekwencje prawne, takie działanie lub zaniechanie będzie bowiem stanowić naruszenie normy ustawowej (zob. R. Czerniawski, Kodeks, s. 56).

Nb 3

3. W doktrynie podnosi się, że nie jest jasna relacja art. 20 KSH do art. 174 § 1 KSH, zgodnie z którym, jeżeli ustawa lub umowa nie stanowią inaczej, wspólnicy mają równe prawa i obowiązki w spółce. Jak wskazał M. Romanowski, dopuszczalne są trzy interpretacje art. 174 § 1 KSH.
Po pierwsze, można twierdzić, że przepis ten zezwala na różnicowanie praw i obowiązków wspólników w granicach określonych w art. 20 KSH – w takim jednak wypadku art. 174 § 1 KSH stanowiłby superfluum.
Po drugie, uprawnione może być wywodzenie, że art. 174 § 1 KSH stanowi lex specialis wobec art. 20 KSH – wówczas odniesienie do wspólników w art. 20 KSH byłoby niecelowe.
Po trzecie, art. 174 § 1 KSH może być interpretowany jako dopuszczający różnicowanie praw i obowiązków wspólników na podstawie ustawy lub umowy niezależnie od okoliczności, a więc także „w takich samych okolicznościach” (zob. M. Romanowski, Zasada jednakowego traktowania, cz. 2, s. 32).
W oparciu o powyższe wyliczenie autor dochodzi do wniosku, że art. 174 § 1 KSH stanowi „potknięcie ustawodawcy”. Powyższa konkluzja wydaje się jednak nieprawidłowa, relacja art. 20 KSH do art. 174 KSH może być bowiem wytłumaczona w inny sposób. Przepis ten powinien być wykładany jako określający źródło różnicowania praw i obowiązków wspólników spółki z o.o. (podobnie jak art. 304 KSH w odniesieniu do spółki akcyjnej). Tak więc każde uprzywilejowanie lub ograniczenie (wyłączenie) praw korporacyjnych może być dokonywane jedynie w granicach określonych przez ustawę lub umowę albo statut spółki. Określenia źródła modyfikacji zasady równego traktowania nie zawiera natomiast art. 20 KSH. Ponadto art. 174 § 1 KSH statuuje zasadę równości wyłącznie w zakresie praw i obowiązków udziałowych, natomiast art. 20 KSH ma szersze zastosowanie, mowa w nim bowiem o jednakowym traktowaniu w takich samych okolicznościach. Innymi słowy, o ile art. 20 KSH statuuje zasadę równego traktowania, to art. 174 § 1 KSH wyraża zasadę równości praw i obowiązków. O ile zatem przykładowo obowiązek dokonania wypłaty dywidendy tego samego dnia w odniesieniu do wszystkich udziałowców, nie jest prawem wspólnika wynikającym z przepisów regulujących wypłatę dywidendy w spółce z o.o., nakaz takiego działania wynika z art. 20 KSH. Podobnie, spółka nie ma obowiązku wypłaty dywidendy (podobnie udziału likwidacyjnego czy wynagrodzenia za umarzane udziały) wyłącznie w formie świadczenia pieniężnego, udziałowiec mógłby zatem teoretycznie otrzymać od spółki wyłącznie świadczenie niepieniężne, wypłata dywidendy w takiej formie może jednak naruszać zasadę równego traktowania akcjonariuszy. W zakresie natomiast praw i obowiązków wspólnika art. 174 § 1 KSH powinien być interpretowany jako dopuszczający różnicowanie praw i obowiązków wspólników na podstawie ustawy lub umowy niezależnie od okoliczności, a więc także „w takich samych okolicznościach”.

Nb 4

4. Zawarty w art. 20 KSH nakaz równego traktowania akcjonariuszy w takich samych okolicznościach oznacza zarówno zakaz dyskryminacji udziałowców, jak również zakaz przyznawania wspólnikom albo akcjonariuszom nieuzasadnionych przywilejów. Powyższe zakazy nabierają szczególnego znaczenia w odniesieniu do podwyższania kapitału zakładowego oraz umarzania udziałów albo akcji, zarówno dobrowolnego, jak i przymusowego. I tak, za sprzeczne z art. 20 KSH należałoby uznać nieuzasadnione wyłączenie prawa pierwszeństwa albo prawa poboru wyłącznie w odniesieniu do części udziałowców (zob. szerzej Nb 7 poniżej), różnicowanie wysokości wynagrodzenia za umarzane jednostki uczestnictwa (zob. J. Wiśniewski, Umorzenie, s. 24; tak również SA w wyr. z 18.6.1997 r., I ACa 207/97, PG 1998, Nr. 6, s. 49, w którym stwierdzono, że „tylko zgoda akcjonariuszy, których akcje objęte są umorzeniem, uprawniałaby właściwy organ do podjęcia uchwały, która rozpatrywana samodzielnie traktuje nierówno wszystkich akcjonariuszy. Jest to tym bardziej uzasadnione, jeśli się zważy, że podjęto uchwałę o nieodpłatnym umorzeniu akcji”; identycznie wyr. SA z 30.12.1998 r., I ACa 913/98, Pr. Sp. 1999, Nr. 10, s. 52), czy nabywanie jednostek uczestnictwa w celu ich dobrowolnego umorzenia (w przypadku wysokiej ceny nabycia udziałów albo akcji; zob. W. Popiołek, Umorzenie udziałów i akcji w kodeksie spółek handlowych, Rej. 2001, Nr. 7–8, s. 245 i n., który wskazał, że zasada równouprawnienia wspólników, o której mowa w art. 20 KSH nakazuje jednakowe traktowanie wspólników „w takich samych okolicznościach”, a zastrzeżenie w umowie spółki, np. że pierwszeństwo do umorzenia mają wspólnicy, którzy przystąpili do spółki wcześniej niż inni, powoduje, iż okoliczności już nie są „takie same”) albo dokonywanie przymusowego umorzenia udziałów albo akcji (w przypadku niskiego wynagrodzenia za umarzane jednostki) jedynie niektórych wspólników albo akcjonariuszy.
Co więcej, w wyjątkowych wypadkach za naruszające zasadę równości mogłoby zostać także uznane przymusowe umorzenie udziałów albo akcji za wynagrodzeniem równym lub wyższym od wartości przypadających na umarzaną jednostkę aktywów netto spółki według sprawozdania finansowego za ostatni rok obrotowy spółki, pomniejszonych o kwotę przeznaczoną do podziału między udziałowców, jak wymaga tego art. 199 § 2 i art. 359 § 2 KSH (zob. M. Rodzynkiewicz, Kodeks, s. 61). Jak trafnie wskazał M. Rodzynkiewicz, może to dotyczyć przede wszystkim spółek, w których wartość i wycena księgowa ma drugoplanowe znaczenie z punktu widzenia oszacowania ich rzeczywistej wartości rynkowej, a tym samym oszacowania rzeczywistej wartości rynkowej jednostek uczestnictwa w takiej spółce.

Nb 5

5. Wynikająca z art. 20 KSH zasada jednakowego traktowania powinna być również przestrzegana przy ustalaniu ceny emisyjnej udziałów albo akcji. W tym kontekście szczególnego znaczenia nabiera kwestia dopuszczalności różnicowania ceny wobec poszczególnych osób. W doktrynie dominuje pogląd, że różnicowanie ceny emisyjnej stanowiłoby naruszenie zasady równości. Przykładowo, zdaniem T. Dziurzyńskiego, „cena emisyjna może być inna dla nowo przystępujących akcjonariuszów, a inna dla akcjonariuszów dotychczasowych. Natomiast czynienie w uchwale różnicy między poszczególnemi rodzajami starych akcji oznaczałoby ograniczenie prawa poboru i dlatego podlegać by musiało normie art. 435 § 2 KSH” (zob. T. Dziurzyński, [w:] T. Dziurzyński, Z. Fenichel, M. Honzatko, Kodeks handlowy, art. 433). Podobnie wskazywał M. Allerhand, stwierdzając, że „dla dotychczasowych akcjonariuszy należy ustalić cenę jednolitą, bo w razie gdyby jedni mogli pobrać nowe akcje za kwotę niższą, a inni za kwotę wyższą, naruszono by zasadę jednakowego traktowania wszystkich akcjonariuszy, a ukrócono by prawo poboru akcji nowej emisji, które przysługuje równomiernie wszystkim akcjonariuszom. […] Nadwyżka ponad cenę maksymalną powinna być oznaczona w kwocie jednolitej dla każdej akcji, nie można jej więc oznaczać w kwocie rozmaitej dla poszczególnych subskrybentów w miarę tego, w jakim czasie się zgłoszą” (zob. M. Allerhand, Kodeks handlowy, art. 433).
Z kolei A. W. Wiśniewski argumentuje, że cena emisyjna powinna być jednolita, przy czym dopuszczalne powinno być określenie specjalnej „dopłaty” za wydanie udziałów albo akcji uprzywilejowanych jako ceny takiego uprzywilejowania. Odmiennie niż poprzedni komentatorzy, autor podnosi zarazem, że „uprzywilejowanie dotychczasowych akcjonariuszy pod względem wysokości ceny emisyjnej […] nie ma żadnego oparcia w przepisach” (zob. A. W. Wiśniewski, Prawo, s. 201).
Zbliżone stanowisko prezentują inni komentatorzy KSH, którzy zauważają, że dopuszczalne jest ustalenie różnej ceny emisyjnej dla akcji różnych rodzajów, zakazane natomiast jest podmiotowe różnicowanie ceny, a więc ze względu na osobę akcjonariusza (tak m.in. R. Czerniawski, Kodeks, s. 469–470; A. Kidyba, Kodeks, 2002, s. 640; W. Popiołek, [w:] K. Kruczalak (red.), Kodeks, 2001, s. 706; S. Sołtysiński, [w:] S. Sołtysiński, A. Szajkowski, A. Szumański, J. Szwaja, Kodeks spółek handlowych, t. 3, 2003, s. 1123). S. Sołtysiński, wskazuje jednak, że usprawiedliwione może być różnicowanie ceny nabycia akcji dla drobnych inwestorów, nabywców dużych pakietów akcji (inwestorów strategicznych) czy stosowania upustów dla gwarantów objęcia akcji dużej emisji (zob. S. Sołtysiński, tamże, s. 1123).
Ciekawe i, moim zdaniem, trafne stanowisko odnośnie do dopuszczalności różnicowania ceny emisyjnej akcji (i odpowiednio udziałów) przedstawił M. Romanowski (zob. tenże, Zróżnicowanie ceny, s. 28 i n.). Po pierwsze, autor podniósł, że bezwzględny zakaz różnicowania ceny emisyjnej nie ma wystarczających podstaw normatywnych. Żaden przepis KSH nie wprowadza bowiem tego rodzaju regulacji, a jedynie w art. 154 § 3 i 309 § 1 KSH ustawodawca zakazał obejmowania udziałów albo akcji poniżej ich wartości nominalnej. Po drugie, w przypadku subskrypcji zamkniętej zakaz różnicowania ceny emisyjnej akcji w stosunku do dotychczasowych akcjonariuszy wynika nie tyle z art. 20 KSH, co z ustawowej zasady pierwszeństwa dotychczasowych akcjonariuszy w objęciu nowych akcji w stosunku do liczby posiadanych dotychczas akcji. Po trzecie, zasada równego traktowania nie może znajdować zastosowania w stosunku do podmiotów, którzy nie są akcjonariuszami, dopuszczalne zatem może być różnicowanie ceny emisyjnej w trybie subskrypcji prywatnej albo subskrypcji otwartej, jeżeli jest to merytorycznie uzasadnione. Dotychczasowi akcjonariusze obejmujący akcje, w stosunku do których wyłączone zostało prawo poboru, nie wykonują praw udziałowych, w związku z czym powinni być oni traktowani tak jak osoby niebędące akcjonariuszami. Uzupełniająco można dodać, że osoby przystępujące do spółki na pewnym etapie jej funkcjonowania nie znajdują się „w takich samych okolicznościach”. Dyspozycja normy z art. 20 KSH dotyczy bowiem jedynie określonego momentu w czasie (zob. T. Sójka, Zasada, s. 40).
Powyższe uwagi dotyczą odpowiednio spółki z o.o. Funkcjonujące w spółce z o.o. prawo pierwszeństwa może jednak doznawać dalej idącej modyfikacji niż prawo poboru w spółce akcyjnej. Artykuł 258 § 1 KSH przewiduje bowiem możliwość wyłączenia prawa pierwszeństwa w umowie spółki. Tym samym, różnicowanie ceny emisyjnej udziałów w spółce z o.o. jest dopuszczalne, o ile tylko jest ono merytorycznie uzasadnione.
W tym kontekście na uwagę zasługuje wyr. SN z 14.5.2010 r. (II CSK 505/09, OSNC 2011, Nr. 1, poz. 8), w którym sąd stwierdził, że uchwałą zgromadzenia wspólników spółki z ograniczoną odpowiedzialnością niebędąca zmianą umowy spółki można wyłączyć prawo pierwszeństwa dotychczasowego wspólnika do objęcia udziałów w podwyższonym kapitale zakładowym, chyba że co innego wynika z umowy spółki. Podwyższenie w granicach kwotowych i czasowych wskazanych w umowie spółki nie jest zmianą umowy spółki. Uchwała o podwyższeniu zapada więc bezwzględną większością głosów, a nie kwalifikowaną oraz nie musi być zaprotokołowana przez notariusza. Z art. 257 § 1 KSH wynika, że umowa spółki musi tylko określić górną granicę podwyższenia oraz termin, w jakim podwyższenie ma nastąpić. Każda uchwała zgromadzenia wspólników, która podwyższa kapitał zakładowy w zakreślonych umową granicach, musi być traktowana jako uchwała o podwyższeniu kapitału zakładowego, która nie jest uchwałą zmieniającą umowę spółki. Nie ma wobec tego podstaw do formułowania dodatkowych wymogów ważności takiej uchwały, w szczególności wymogu zgody wspólnika, którego taka uchwała pozbawia prawa do objęcia udziałów w podwyższonym kapitale zakładowym.
Wprowadzenie do umowy spółki postanowienia, które upoważnia wspólników do podwyższania kapitału zakładowego, bez surowych wymagań związanych ze zmianą umowy spółki, ułatwia dokapitalizowanie spółki. Wspólnik, który chce – zgadzając się na wprowadzenie do umowy spółki zezwolenia na podwyższanie jej kapitału zakładowego bez zmiany umowy spółki – zachować pierwszeństwo w obejmowaniu udziałów w tak podwyższanym kapitale zakładowym, powinien jednocześnie zadbać o umieszczenie w umowie spółki postanowienia potwierdzającego jego uprawnienie do objęcia udziałów w podwyższonym kapitale zakładowym. Bez takiego postanowienia w umowie spółki nie ma przeszkód do podejmowania uchwały o podwyższeniu kapitału zakładowego spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, w której prawo do objęcia udziałów przyznane zostanie innej osobie niż wspólnik. Może to być także uchwała podejmowana na podstawie dotychczasowych postanowień umowy spółki. Jeżeli wspólnik nie dysponuje więcej niż 1/3 głosów na zgromadzeniu wspólników, to także uchwała o podwyższeniu, będąca zmianą umowy spółki, może pozbawić go pierwszeństwa w objęciu udziałów w podwyższonym kapitale zakładowym. Tylko więc przyznanie takiego prawa w umowie spółki nie pozwala pozbawić wspólnika prawa pierwszeństwa bez jego zgody. Pozbawienie wspólnika prawa pierwszeństwa w objęciu udziałów czyni uchwałę o podwyższeniu sprzeczną z umową spółki i naruszającą jego interes, a gdy jest to uchwała zmieniająca umowę spółki, to w razie podjęcia jej bez zgody wspólnik, jest sprzeczna z ustawą (zob. także M. Tofel, Komentarz do wyroku SN z 14.5.2010 r., II CSK 505/09, MPH 2011, Nr. 2, s. 41–42).
Jako przykład przyczyny uzasadniającej różnicowanie ceny emisyjnej akcji poza subskrypcją zamkniętą można wskazać interes emitenta zapewnienia jak największego rozproszenia akcjonariatu celem zagwarantowania odpowiedniej płynności akcji, co może być osiągnięte z wykorzystaniem preferencji cenowych wobec małych inwestorów. Różnice w cenie emisyjnej mogą także wynikać z wydzielenia specjalnej transzy dla określonych podmiotów w celu związania ich ze spółką (np. kontrahentów, menedżerów, pracowników spółki), zaangażowania ich w proces decyzyjny w spółce (np. inwestorzy branżowi) lub uwierzytelnienia spółki (np. fundusze inwestycyjne zagraniczne). Dopuszczalne może być także wprowadzenie preferencji cenowych dla podmiotów, którzy zapisują się na akcje w określonym czasie, uczestniczą w procesie book building, są już akcjonariuszami w spółce lub pełnią funkcję subskrybenta inwestycyjnego albo usługowego (zob. szerzej M. Romanowski, Zróżnicowanie ceny, s. 30–32). We wszystkich tych przypadkach, gdy celem uprzywilejowania w subskrypcji prywatnej albo otwartej nie jest dyskryminacja subskrybentów, lecz zapewnienie powodzenia emisji, różnicowanie ceny emisji uznać należy za zasadne.

Nb 6

6. Adresatem nakazu równego traktowania wspólników albo akcjonariuszy jest wyłącznie spółka i jej organy, w tym również zgromadzenie wspólników oraz walne zgromadzenie. Zasada równego traktowania akcji nie znajduje zatem zastosowania m.in. wobec tych podmiotów, które jeszcze nie są udziałowcami spółki, a dopiero obejmą nowo ustanowione udziały albo nowo wyemitowane akcje (zob. M. Romanowski, Zróżnicowanie ceny, s. 29). Artykuł 20 KSH nie dotyczy również relacji między udziałowcami spółki kapitałowej i odpowiednio między akcjonariuszami spółki komandytowo-akcyjnej. Wykonując prawo głosu na zgromadzeniu wspólników albo walnym zgromadzeniu udziałowiec nie ma zatem obowiązku uwzględniać interesów innych udziałowców z perspektywy zasady jednakowego traktowania w takich samych okolicznościach. Powzięta uchwała, będąc rezultatem przyjętych reguł majoryzacji głosów, powinna jednak uwzględniać zasadę jednakowego traktowania. Tym samym art. 20 KSH dotyczy pośrednio również wspólników oraz akcjonariuszy, którzy wspólnie z innymi podmiotami tworzą organy spółki i uczestniczą w podejmowanych przez nie czynnościach prawnych i innych zdarzeniach prawnych.
Ponadto, co istotne, zakresem podmiotowym art. 20 KSH objęci są jedynie udziałowcy spółki. Dopuszczalne jest zatem odmienne traktowanie np. obligatariuszy spółki poprzez przyznanie spółce-emitentowi w warunkach emisji dyskrecji w wyborze obligatariuszy, których obligacje w pierwszej kolejności będą podlegały wykupowi.
Zakresem przedmiotowym art. 20 KSH objęty jest wyłącznie stosunek spółki, a więc relacja między wspólnikiem albo akcjonariuszem a spółką będącą wynikiem posiadania przez udziałowca udziałów albo akcji w spółce. Artykuł 20 KSH nie dotyczy natomiast innych stosunków cywilnoprawnych albo organizacyjnych pomiędzy spółką a wspólnikiem albo akcjonariuszem (zob. J. Okolski, M. Modrzejewski, Ł. Gasiński, Zasada, s. 19–20; T. Sójka, Zasada, s. 41).

Nb 7

7. Zasada równości nie ma charakteru absolutnego, w granicach określonych przez ustawę, umowę spółki albo statut możliwe jest jej ograniczenie. Na uwagę w tym kontekście zasługuje wyr. SN z 13.5.2004 r. (V CK 452/03, OSNC 2005, Nr. 5, poz. 89), w którym Sąd dopuścił możliwość wyłączenia prawa poboru niektórych tylko akcjonariuszy (odnośnie do sporu w doktrynie w przedmiocie dopuszczalności podmiotowych ograniczeń prawa poboru zob. Sz. Pawelec, Podmiotowe). W uzasadnieniu orzeczenia SN wskazał, że art. 433 § 2 KSH ogranicza zasadę wyrażoną w § 1 tego przepisu, wymóg równoprawnego traktowania akcjonariuszy, przewidziany w art. 20 KSH, nie ma natomiast charakteru absolutnego, w związku z czym w interesie spółki walne zgromadzenie może – na mocy art. 433 § 2 KSH – wyłączyć lub ograniczyć prawo poboru akcji, także w odniesieniu jedynie do niektórych akcjonariuszy. Identyczny pogląd został wcześniej wyrażony w wyr. SN z 31.1.2002 r. (IV CKN 641/00, Legalis), w którym przy wykładni art. 435 § 2 KSH za zgodną z interesem spółki uznano sytuację, w której następuje przyznanie prawa poboru tylko niektórym akcjonariuszom, gwarantującym dokapitalizowanie spółki i przeprowadzenie programu naprawczego, z jednoczesnym wyłączeniem prawa poboru pozostałych akcjonariuszy.
Nie zasługują na aprobatę formułowane w doktrynie wypowiedzi wskazujące, że w odniesieniu do wyłączania i ograniczania prawa poboru kryterium interesu spółki wydaje się spełniać zasadniczo inną rolę niż uzasadnienie braku zastosowania art. 20 KSH (zob. Sz. Pawelec, Podmiotowe, s. 22–23). Zwolennicy tego stanowiska podnoszą, że interes spółki służy wykazaniu celowości ograniczenia pozycji dotychczasowych akcjonariuszy, nie ma to jednak związku z zasadą jednakowego traktowania. Jak wskazano, powyższe stanowisko uznać należy za nietrafne, pomija ono bowiem całkowicie wykładnię zwrotu „w takich samych okolicznościach”. W ramach okoliczności uwzględniać natomiast należy nie tylko okoliczności prawne, ale również pozaprawne, a więc okoliczności o charakterze faktycznym. Przykładem takiej okoliczności jest właśnie interes spółki, który choć posiada doniosłość prawną, powinien być lokowany w ramach okoliczności faktycznych (zob. M. Bielecki, Zakaz dyskryminacji, s. 3–4).

Nb 8

8. Prawo do równego traktowania udziałowców w takich samych okolicznościach jest uprawnieniem dyspozytywnym, co oznacza, że wspólnik albo udziałowiec mogą się go zrzec w odniesieniu do określonej kwestii. Co do zasady, zrzeczenie się przedmiotowego prawa następuje poprzez stosowne postanowienia umowy spółki albo statutu spółki, względnie w drodze uchwały zgromadzenia udziałowców (por. np. art. 258 § 1 KSH).
Wszystkie przywileje lub ograniczenia praw udziałowych podlegają jednak ograniczeniom normatywnym, naruszają one bowiem zasadę proporcjonalności praw do zaangażowanego kapitału („tyle praw, ile udziału w kapitale”). Wyrażona w art. 20 KSH zasada równego traktowania nie oznacza zatem zasady równości praw i obowiązków w spółce. Wyjątki od zasady jednakowego traktowania udziałowców polegające na preferencji albo ograniczaniu praw korporacyjnych określonych wspólników albo akcjonariuszy muszą jednak:

1) mieć wyraźną podstawę normatywną (niedopuszczalne zatem jest np. wyłączenie prawa poboru w statucie, wyłączenie udziałowca od prawa do udziału w zysku lub podziale majątku spółki w razie jej likwidacji, ograniczenie albo wyłączenie rozporządzania akcjami na okaziciela, wyłączenie zbywalności akcji imiennych);

2) być uzasadnione merytorycznie ze względu na pewne wartości zaakceptowane przez ustawodawcę;

3) nie mogą być interpretowane rozszerzająco (zob. M. Romanowski, Zasada jednakowego traktowania, cz. 2, s. 26–27).

Jakkolwiek zatem wspólnicy mogą, co do zasady, zrezygnować z równego traktowania w umowie albo statucie spółki w odniesieniu do określonej kwestii, w pewnych sytuacjach postanowienia umowy albo statutu spółki naruszające art. 20 KSH mogą być uznane za nieważne. Zrzeczenie się prawa może bowiem nastąpić tylko w granicach normatywnych określonych przez ustawodawcę i nie może naruszać natury stosunku spółki danego typu. Naruszenie powyższych ograniczeń powoduje, że zgoda udziałowca na ograniczenie albo wyłączenie jego prawa korporacyjnego jest nieważna. Dotyczy to także postanowień przyjętych w umowie albo statucie spółki przy jej zawiązaniu (odmiennie J. Naworski, [w:] R. Potrzeszcz, T. Siemiątkowski (red.), Komentarz, s. 113–114). Sąd Najwyższy w wyr. z 30.9.2004 r. (IV CK 713/03, OSNC 2005, Nr. 9, poz. 160) przyjął, że postanowienie statutu spółki akcyjnej uzależniające ważność uchwał od uczestnictwa w walnym zgromadzeniu reprezentanta Skarbu Państwa dysponującego jedną imienną akcją jest sprzeczne z art. 20 KSH i w konsekwencji nieważne. Sąd Najwyższy dopuścił zatem możliwość powoływania się akcjonariusza, odpowiednio wspólnika spółki z o.o., także po zarejestrowaniu statutu (umowy) spółki, na zarzut nieważności poszczególnych jego postanowień, choć niewątpliwie możliwość tę trzeba ograniczyć do szczególnie rażących przypadków niezgodności statutu z przepisami prawa bezwzględnie obowiązującymi. Wpis spółki do rejestru nie sanuje bowiem nieważnych postanowień jej statutu, a art. 425 § 4 KSH (art. 252 § 4 KSH) dopuszcza możliwość podniesienia w każdym czasie zarzutu nieważności uchwały zgromadzenia, co należy stosować odpowiednio także do postanowień statutu (umowy spółki). Sąd Najwyższy uznał zatem za dopuszczalne dokonanie oceny zarzutu nieważności postanowienia statutu jako naruszającego art. 20 KSH przez wprowadzenie nieuzasadnionego i sprzecznego z prawem uprzywilejowania Skarbu Państwa, związanego z posiadaniem jednej imiennej akcji, określonej jako tzw. złota akcja.
Należy zarazem wskazać, że funkcjonujące w doktrynie prawa handlowego pojęcie „złotej akcji” nie jest kategorią normatywną, gdyż w prawie polskim instytucja ta nie została odrębnie uregulowana. Przyjmuje się, że oznacza ona szczególne uprzywilejowanie akcji w sposób, który umożliwia akcjonariuszowi pełną lub częściową kontrolę nad podejmowaniem w spółce strategicznych decyzji. Kodeks spółek handlowych zezwala w art. 351–354 na wprowadzenie w statutach spółek akcyjnych akcji uprzywilejowanych oraz osobistych uprawnień dla indywidualnie określonych akcjonariuszy i określa ramy tych przywilejów. Przepis art. 625 § 1 KSH dopuszcza możliwość uprzywilejowania akcji Skarbu Państwa co do głosu w wyższym stopniu niż określony w art. 352 KSH, jednak nie więcej niż pięć głosów na jedną akcję. Przywileje przyznane w statucie akcjom lub akcjonariuszom nie mogą jednak naruszać tych przepisów, a przede wszystkim nie mogą zbyt silnie ograniczać interesów właścicieli akcji zwykłych i naruszać bezwzględnie obowiązującej zasady określonej w art. 20 KSH, zgodnie z którą wspólnicy albo akcjonariusze spółki kapitałowej powinni być traktowani jednakowo w takich samych okolicznościach.
Problematyką „złotej akcji” wielokrotnie zajmował się także ETS (zob. K. Osajda, „Złota” akcja; M. Mataczyński, „Złote akcje”). W oparciu o jego rozstrzygnięcia wskazać można, że uprzywilejowanie akcji państwa, które z reguły narusza zasadę swobodnego przepływu kapitału, jest dopuszczalne jedynie przy zachowaniu ściśle określonych wymagań, w tym w szczególności istnienia ważnych celów publicznych, a nie jedynie ekonomicznych, proporcjonalności tych celów oraz niedyskryminacyjnego charakteru przywilejów i istnienia gwarancji proceduralnych umożliwiających ich kontrolę (zob. wyr. ETS: w sprawie C-483/99, Komisja v. Francja; w sprawie C-367/98, Komisja v. Portugalia; w sprawie C-98/01, Komisja v. Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej). Aby pozostawać w zgodzie z prawem europejskim, regulacje w zakresie „złotej akcji” powinny zatem spełniać następujące przesłanki:

1) zakaz dyskryminacji inwestorów z innych państw członkowskich UE;

2) ochrona interesu publicznego;

3) uwzględnienie zasady proporcjonalności;

4) realizacja zasady gwarancji proceduralnych, co oznacza, że przyjęte kryteria muszą być obiektywne, a podejmowane decyzje powinny podlegać sądowej kontroli (zob. A. Frankowska, M. Bodnar, Nie każda, s. 40).

Dodatkowo W. J. Katner wymienia wśród przesłanek warunek, aby interwencja państwa miała charakter ex post facto (zob. W. J. Katner, Pozakodeksowe uprzywilejowanie akcji, s. 44). K. Osajda trafnie podnosi natomiast, że kwestia wyboru systemu kontroli uprzedniej albo następczej nie jest istotna, wystarczy bowiem spełnienie przez państwo wskazanych powyżej przesłanek, zaś przyjęty tryb interwencji ma charakter wtórny (zob. K. Osajda, „Złota” akcja, s. 30).
Na podstawie powyższych kryteriów ETS dopuścił funkcjonowanie „złotej akcji” w sprawie C-503/99, Komisja v. Belgia, w której Komisja zakwestionowała postanowienia dekretów królewskich (Royal Decree z 10.6.1994 r., Moniteur belge z 28.6.1994 r., s. 17333; Royal Decree z 16.6.1994 r., Moniteur belge z 28.6.1994 r., s. 17347) wprowadzających uprzywilejowanie państwa odpowiednio w Societé nationale de transport par canalisation oraz w Distrigaz, polegające na:

1) obowiązku informowania właściwego ministra, który może sprzeciwić się danej operacji, uznając ją za sprzeczną z narodowym interesem w sektorze energetycznym, o transferze, użyciu lub zmianie przeznaczenia przedsiębiorstwa zajmującego się produkcją niezbędnych elementów dla funkcjonowania systemu energetycznego;

2) przyznanie właściwemu ministrowi prawa do delegowania dwóch przedstawicieli zarządu, którzy mogli proponować reasumpcję decyzji, które są sprzeczne z państwową polityką energetyczną.

Oceniając zgodność powyższych regulacji z art. 43 i 56 TWE, ETS podtrzymał dotychczasowe stanowisko w przedmiocie „złotej akcji”, wskazał jednak zarazem na istotne odmienności pomiędzy stanami faktycznymi, które legły u podstaw poprzednich rozstrzygnięć, a postanowieniami kwestionowanymi przez Komisję w Belgii. Chodzi tutaj w szczególności o brak konieczności uzyskiwania uprzednich zgód na dokonanie określonej operacji przez przedsiębiorstwo, wprowadzenie ograniczeń czasowych dla działania organów administracji publicznej, zawężenie zakresu interwencji państwa jedynie do pewnych kwestii o znaczeniu strategicznym, wymóg uzasadniania działań organu oraz możliwość kwestionowania jego decyzji i poddawania ich sądowej kontroli.
W prawie polskim problematykę szczególnych uprawnień Skarbu Państwa w niektórych spółkach kapitałowych regulowała pierwotnie ustawa z 3.6.2005 r. o szczególnych uprawnieniach Skarbu Państwa w spółkach kapitałowych o istotnym znaczeniu dla porządku publicznego lub bezpieczeństwa publicznego (Dz.U. Nr. 132, poz. 1108 ze zm.). Jak trafnie wskazał W. J. Katner, kwestionowanie przedmiotowej ustawy ze względu na wyrażoną w art. 20 KSH zasadę jednakowego traktowania wspólników albo akcjonariuszy spółki kapitałowej było nieuzasadnione (zob. W. J. Katner, Pozakodeksowe uprzywilejowanie akcji, s. 49), przepisy ustawy o szczególnych uprawnieniach Skarbu Państwa w spółkach kapitałowych o istotnym znaczeniu dla porządku publicznego lub bezpieczeństwa publicznego stanowiły bowiem lex specialis w stosunku do regulacji kodeksu spółek handlowych a uprawnienia Skarbu Państwa nie były powiązane z jego statusem jako udziałowcem w spółce kapitałowej.
W dniu 1.4.2010 r. ustawa o szczególnych uprawnieniach Skarbu Państwa oraz ich wykonywanie została uchylona przez ustawę z 18.3.2010 r. o szczególnych uprawnieniach ministra właściwego do spraw Skarbu Państwa oraz ich wykonywaniu w niektórych spółkach kapitałowych lub grupach kapitałowych prowadzących działalność w sektorach energii elektrycznej, ropy naftowej oraz paliw gazowych (Dz.U. Nr. 65, poz. 404; zob. M. Floriańczyk, Nowa konstrukcja ustawowej „złotej akcji” Skarbu Państwa, KPPubl 2010, Nr. 1–2, s. 43 i n.). Ustawa przewiduje, że minister właściwy do spraw Skarbu Państwa może wyrazić sprzeciw wobec podjętej przez zarząd spółki uchwały lub innej dokonanej przez zarząd spółki czynności prawnej, której przedmiotem jest rozporządzenie składnikami mienia w spółkach kapitałowych lub grupach kapitałowych, w rozumieniu art. 3 ust. 1 pkt 44 RachU – prowadzących działalność w sektorach energii elektrycznej, ropy naftowej oraz paliw gazowych – ujawnionego w jednolitym wykazie obiektów, instalacji, urządzeń i usług wchodzących w skład infrastruktury krytycznej, o którym mowa w art. 5b ust. 7 pkt 1 ustawy z 26.4.2007 r. o zarządzaniu kryzysowym (Dz.U. Nr. 89, poz. 590 ze zm.), jeżeli stanowi ona rzeczywiste zagrożenie dla funkcjonowania, ciągłości działania oraz integralności infrastruktury krytycznej (art. 2 ust. 1 ustawy z 18.3.2010 r.).
Sprzeciwem może być również objęta uchwała organu spółki dotycząca:

1) rozwiązania spółki,

2) zmiany przeznaczenia lub zaniechania eksploatacji składnika mienia spółki,

3) zmiany przedmiotu przedsiębiorstwa spółki,

4) zbycia albo wydzierżawienia przedsiębiorstwa spółki lub jego zorganizowanej części oraz ustanowienia na nim ograniczonego prawa rzeczowego,

5) przyjęcia planu rzeczowo-finansowego, planu działalności inwestycyjnej lub wieloletniego planu strategicznego,

6) przeniesienia siedziby spółki za granicę,

jeżeli wykonanie takiej uchwały stanowiłoby rzeczywiste zagrożenie dla funkcjonowania, ciągłości działania oraz integralności infrastruktury krytycznej (art. 2 ust. 2).
Sprzeciw jest wyrażany w formie decyzji administracyjnej, w terminie czternastu dni od dnia otrzymania przez ministra właściwego do spraw Skarbu Państwa od pełnomocnika do spraw ochrony infrastruktury krytycznej informacji o podjęciu przez organy spółki uchwały lub dokonaniu przez zarząd spółki czynności prawnej, jednak nie później niż w terminie trzydziestu dni od dnia ich dokonania (art. 2 ust. 3). Ustawa przewiduje zarazem, że uchwały organów spółek nie podlegają wykonaniu, a czynność prawna nie wywołuje skutków prawnych:

1) w okresie, w którym ministrowi właściwemu do spraw Skarbu Państwa przysługuje prawo do wniesienia sprzeciwu;

2) w okresie, w którym stronie przysługuje prawo wniesienia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy;

3) w przypadku złożenia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy lub złożenia skargi na decyzję ministra właściwego do spraw Skarbu Państwa do właściwego sądu administracyjnego, odpowiednio do chwili zmiany decyzji, jej uchylenia albo stwierdzenia jej nieważności (art. 2 ust. 4). W przypadku zaskarżenia ostatecznej decyzji wyrażającej sprzeciw ministra właściwego do spraw Skarbu Państwa:

 a) minister właściwy do spraw Skarbu Państwa przekazuje skargę do właściwego sądu administracyjnego wraz z aktami sprawy i odpowiedzią na skargę w terminie czternastu dni od dnia jej wniesienia przez stronę;

 b) właściwy sąd administracyjny wyznacza rozprawę na dzień przypadający w terminie czternastu dni od dnia przekazania skargi wraz z aktami sprawy i odpowiedzią na skargę przez ministra właściwego do spraw Skarbu Państwa (art. 2 ust. 6).

W przypadku nieuwzględnienia skargi przez właściwy sąd administracyjny albo po upływie terminu do jej wniesienia, ostateczna decyzja wyrażająca sprzeciw ministra właściwego do spraw Skarbu Państwa wywołuje skutek w postaci nieważności uchwały lub czynności prawnej, której dotyczył sprzeciw, od chwili podjęcia uchwały lub dokonania czynności prawnej (art. 2 ust. 7).

Nb 9

9. Wspólnicy albo akcjonariusze mogą być traktowani odmiennie, jeżeli jest to uzasadnione odmiennymi okolicznościami tak faktycznymi, jak i prawnymi. Naruszeniem zasady równości będzie dopiero nierówne traktowanie udziałowców w takich samych okolicznościach. Podkreślić należy, że art. 20 KSH nie wymaga, aby okoliczności były te same (tzn. identyczne), ale wystarczy gdy będą one takie same (tzn. istotnie podobne). Przy ocenie naruszenia zasady równości należy zatem w pierwszej kolejności ocenić, czy można zasadnie mówić o „takich samych okolicznościach”. Jakkolwiek wykładnia ogólnej klauzuli „takich samych okoliczności” może budzić znaczne problemy praktyczne, rozstrzyganie, czy w danej sytuacji mamy do czynienia z „takimi samymi okolicznościami”, powinno być dokonywane z uwzględnieniem wszystkich okoliczności sprawy, interesów wszystkich zainteresowanych stron, a przede wszystkim interesów samej spółki, które mają prymat nad interesami udziałowca. W przypadku wątpliwości, czy mamy do czynienia z „takimi samymi okolicznościami”, należy przyznać pierwszeństwo zasadzie równego traktowania udziałowców, co oznacza, że okoliczności sprawy powinny być uznane za takie same okoliczności dla wszystkich zainteresowanych podmiotów. W szczególności interes spółki może uzasadniać odstępstwo od zasady jednakowego traktowania (zob. M. Bielecki, Zakaz dyskryminacji, s. 3, który podnosi, że interes spółki może uzasadniać nierówne traktowanie, nawet jeżeli udziałowcy znajdują się w takich samych okolicznościach). Co zarazem istotne, ocena realizacji zasady równego traktowania udziałowców powinna być dokonywana z uwzględnieniem konkretnych okoliczności, zasada ta może być zatem analizowana wyłącznie in concreto (zob. A. Kidyba, [w:] W. Pyzioł (red.), Kodeks, 2008, s. 57).
Jeżeli warunek „takich samych okoliczności” nie jest spełniony, wprowadzenie dyferencjacji pozycji prawnej udziałowców spółki kapitałowej może być uzasadnione i wynikać z uprzywilejowania udziałów, uprawnień osobistych, ograniczania prawa głosu w trybie art. 411 § 3 i 4 KSH, co jednak nie wyklucza dokonywania dalszej oceny takiego postanowienia umowy albo statutu spółki z punktu widzenia dobrych obyczajów, indywidualnych interesów wspólników albo akcjonariuszy oraz interesów samej spółki (zob. np. art. 249 § 1 albo art. 422 § 1 KSH). Samo jednak przyznanie w umowie albo statucie spółki np. określonych uprawnień osobistych określonemu udziałowcowi, nieprzyznanie ich natomiast innym wspólnikom albo akcjonariuszom, nie narusza zasady równego traktowania. Analogicznie, zastrzeżenie w umowie spółki, np. że pierwszeństwo do umorzenia mają wspólnicy, którzy przystąpili do spółki wcześniej niż inni, powoduje, iż okoliczności już nie są „takie same” i nie może być mowy o naruszeniu art. 20 KSH (zob. W. Popiołek, Umorzenie udziałów i akcji, s. 245 i n.).

Nb 10

10. Ze względu na, co do zasady, dyspozytywny charakter zasady równości, określone zdarzenia prawne powinny być w pierwszej kolejności oceniane z perspektywy ich zgodności z innymi przepisami prawa, interpretowanymi z uwzględnieniem regulacji art. 20 KSH, natomiast bezpośrednie odwoływanie się wyłącznie do art. 20 KSH i upatrywanie w tym przepisie podstawy wysuwanych roszczeń powinno stanowić ultima ratio. Za niedopuszczalne należy uznać przyznanie akcjonariuszowi uprawnienia osobistego polegającego na prawie weta na walnym zgromadzeniu nie tyle ze względu na naruszenie zasady jednakowego traktowania, ale z powodu jego sprzeczności z art. 352 w zw. z art. 354 § 3 KSH. Z jednej akcji uprzywilejowanej co do głosu akcjonariusz może bowiem wykonywać maksymalnie dwa głosy i powyższe ograniczenie znajduje zastosowanie również do uprawnień przyznanych akcjonariuszowi osobiście. Prawo weta powinno być zatem postrzegane jako naruszenie art. 352 w zw. z art. 354 § 3 KSH (zob. W. Popiołek, [w:] J. A. Strzępka (red.), Komentarz, s. 903; K. Osajda, „Złota” akcja, s. 30 i n.; odmiennie Ł. Gasiński, Dopuszczalność, s. 31; A. Witosz, Tak zwane prawo weta, s. 3), gdyż de facto oznaczałoby przyznanie imiennie wskazanemu w statucie akcjonariuszowi takiej ilości głosów, jaka byłaby potrzebna do zablokowania powzięcia przez walne zgromadzenie określonej uchwały. Podobnie, wprowadzenie wymogu jednomyślności przy podejmowaniu uchwał przez walne zgromadzenie nie tyle narusza zasadę jednakowego traktowania, co jest sprzeczne z naturą spółki akcyjnej (art. 304 § 4 KSH; zob. K. Osajda, „Złota” akcja, s. 30; odmiennie Ł. Gasiński, Dopuszczalność, s. 31 i n.).

Nb 11

11. Naruszenie wyrażonej w art. 20 KSH zasady równości przez uchwałę zgromadzenia wspólników albo walnego zgromadzenia oznacza, że uchwała taka, jako naruszająca art. 20 KSH, jest sprzeczna z ustawą, co uzasadnia wystąpienie z powództwem o stwierdzenie nieważności na podstawie art. 252 albo 425 KSH (zob. S. Sołtysiński, [w:] S. Sołtysiński, A. Szajkowski, A. Szumański, J. Szwaja, Kodeks spółek handlowych, t. 3, 2003, s. 215–216; odmiennie J. Okolski, J. Modrzejewski, Ł. Gasiński, Zasada, s. 19, którzy uznali, że nierówne traktowanie akcjonariuszy może jedynie uzasadniać uchylenie uchwały, zaś możliwość zaskarżenia uchwały na podstawie art. 252 i 425 KSH pozbawiłoby znaczenia jedną z istotnych przesłanek uchylenia uchwały, jaką jest pokrzywdzenie udziałowca). W grę wchodzić może także uchylenie sprzecznej z art. 20 KSH uchwały przez sąd na podstawie art. 249 albo 422 § 2 KSH. Każda uchwała naruszająca zasadę równego traktowania jest bowiem sprzeczna z dobrymi obyczajami i jej skutkiem lub celem (por. wyr. SN z 16.4.2004 r., I CK 537/03, OSNC 2004, Nr. 12, poz. 204) może być pokrzywdzenie wspólników albo akcjonariuszy. O pokrzywdzeniu możemy bowiem mówić wówczas, gdy uchwała bez uzasadnionej przyczyny korzystniej traktuje niektórych wspólników albo akcjonariuszy niż pozostałych udziałowców. W takim przypadku możliwy jest zatem zbieg roszczeń i wyłącznie od sposobu sformułowania żądania przez skarżącego uchwałę zależeć będzie, czy stwierdzona zostanie nieważność uchwały, czy też zostanie ona uchylona. Niedopuszczalne natomiast jest jednoczesne stwierdzenie nieważności oraz uchylenie uchwały.
Wydaje się, że względy pragmatyczne przesądzą o tym, że to właśnie żądanie stwierdzenia nieważności przez sąd (art. 252 § 1 i art. 425 § 1 KSH) będzie stanowiło dominującą podstawę prawną dla kontroli prawidłowości uchwał. Po pierwsze, ze względu na trudności dowodowe w praktyce pewniejsze wydaje się wytoczenie powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały, które nie wymaga wykazywania naruszenia nie tyle dobrych obyczajów w ogólności, ale konkretnych, zdefiniowanych przez podmiot dochodzący ochrony dobrych obyczajów, naruszenia interesu spółki czy też celu pokrzywdzenia po stronie spółki i wynikającej stąd szkody po stronie wspólnika lub akcjonariusza, a w konsekwencji zwiększa znaczenie zasady jednakowego traktowania udziałowców w kategoriach bezwzględnych (zob. M. Romanowski, Zasada jednakowego traktowania, cz. 2, s. 26). Po drugie, w przypadku żądania stwierdzenia nieważności uchwały ustawodawca przewidział dłuższe terminy, w których może być ono skutecznie dochodzone. I tak, prawo do wniesienia tego powództwa wygasa z upływem sześciu miesięcy od dnia, w którym uprawniony powziął wiadomość o uchwale, nie później jednak niż z upływem dwóch lat od dnia powzięcia uchwały w spółce akcyjnej (odmiennie w spółkach publicznych – art. 425 § 3 KSH) i trzech lat w spółce z o.o. Dla powództwa o uchylenie uchwały terminy te wynoszą odpowiednio jeden i sześć miesięcy. W konsekwencji wydaje się, iż powództwo o stwierdzenie nieważności uchwały będzie powództwem „pochłaniającym” i pomimo możliwości krzyżowania się z powództwem o uchylenie, to właśnie norma art. 252 § 1 KSH oraz art. 425 § 1 KSH powinny zasadniczo znajdować zastosowanie w celu eliminacji z obrotu prawnego sprzecznych z art. 20 KSH uchwał zgromadzeń udziałowców.
Kodeks spółek handlowych nie reguluje problematyki zaskarżania uchwał innych organów spółek kapitałowych (zarządu, komisji rewizyjnej, rady nadzorczej). Zastosowanie w tym zakresie powinien zatem znaleźć art. 189 KPC (wyr. SN z 18.2.2010 r., II CSK 449/09, Biul. SN 2010, Nr. 4, s. 14, z aprobującą glosą: R. L. Kwaśnicki, A. Sujak, Zaskarżanie; odmiennie SN w wyr. z 20.1.2009 r., II CSK 419/08, MoP 2009, Nr. 23, s. 1286–1288, z krytyczną glosą: A. Pęczyk-Tofel, M. Tofel, Dopuszczalność zaskarżania. Sąd Najwyższy przyjął w wyroku, że do zaskarżania uchwał zarządu, komisji rewizyjnej oraz rady nadzorczej należy w drodze analogii stosować przepisy dotyczące zaskarżania uchwał zgromadzeń udziałowców). Oznacza to, że jeżeli uchwała zarządu, komisji rewizyjnej albo rady nadzorczej spółki z o.o. albo spółki akcyjnej narusza zasadę równego traktowania, każda osoba mająca interes prawny może żądać stwierdzenia jej nieważności w drodze deklaratoryjnego orzeczenia sądu.

Nb 12

12. Naruszenie zasady równego traktowania przez spółkę stanowi czyn niedozwolony. Wspólnik albo akcjonariusz, który w wyniku naruszenia art. 20 KSH poniósł szkodę, może zatem żądać jej naprawienia od spółki, członków jej organów lub innych osób, którzy współuczestniczyli w popełnieniu deliktu (art. 415 KC w zw. z art. 2 KSH i art. 300 i 490 KSH; podobnie M. Romanowski, Zasada jednakowego traktowania, cz. 2, s. 31–32).

Nb 13

13. Należy zwrócić uwagę, że zasada równego traktowania udziałowców była także rozważana przez ETS w wyr. z 15.10.2009 r. w sprawie C-101/08, Audiolux SA v. Groupe Bruxelles Lambert SA (GBL) i in. i Bertelsmann AG i in., Dz.Urz. UE C 297 z 5.12.2009 r., s. 7; przegląd orzecznictwa A. Pęczyk-Tofel, M. Tofel, Aktualności, s. 2–3), w którym ETS stwierdził, że prawo wspólnotowe nie zawiera ogólnej zasady prawa, zgodnie z którą akcjonariusze mniejszościowi są chronieni poprzez obowiązek akcjonariusza dominującego przejmującego lub sprawującego kontrolę nad spółką, dotyczący złożenia oferty odkupu ich akcji na takich samych warunkach, jakie zostały uzgodnione podczas nabycia akcji w tej spółce skutkujących uzyskaniem kontroli przez akcjonariusza dominującego lub umocnieniem tej kontroli. Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczył pytania, czy istnieje ogólna zasada prawa wspólnotowego równego traktowania akcjonariuszy, na mocy której akcjonariusze mniejszościowi są chronieni poprzez obowiązek akcjonariusza dominującego przejmującego lub sprawującego kontrolę nad spółką dotyczący złożenia oferty odkupu ich akcji na takich samych warunkach, jakie zostały uzgodnione podczas nabycia akcji w tej spółce skutkujących uzyskaniem kontroli przez akcjonariusza dominującego lub umocnieniem tej kontroli. Wniosek ten został złożony w ramach sporu między akcjonariuszami mniejszościowymi spółki RTL Group a spółkami GBL, Bertelsmann AG, a także samą RTL Group. Groupe Bruxelles Lambert SA wniósł aportem swoje akcje w RTL Group do Bertelsmann AG w zamian za co objął określoną ilość akcji w Bertelsmann AG. Na skutek powyższej transakcji Bertelsmann AG posiadał bezpośrednio oraz za pośrednictwem podmiotów zależnych 67% akcji w RTL Group. Audiolux SA zakwestionowała ważność wskazanych transakcji i żądała naprawienia szkody spowodowanej nieprzestrzeganiem obowiązku zaoferowania jej zamiany posiadanych akcji w RTL Group na akcje Bertelsmann AG na takich samych warunkach, jakie zostały przyznane GBL.
Odpowiadając na zadane pytania, Trybunał wskazał, że okoliczność, iż wtórne prawo wspólnotowe przewiduje pewne przepisy związane z ochroną akcjonariuszy mniejszościowych (art. 20 i 42 drugiej dyrektywy dotyczącej spółek, trzecia zasada ogólna oraz siedemnasty przepis dodatkowy zalecenia [77/534], wykaz C pkt 2 lit. a załącznika do dyrektywy 79/279/EWG, art. 3 ust. 1 lit. a w świetle motywu ósmej dyrektywy), nie wystarcza sama w sobie do stwierdzenia istnienia ogólnej zasady prawa wspólnotowego, w szczególności gdy zakres stosowania tych przepisów jest ograniczony do dokładnie określonych i niewątpliwych uprawnień. Przepisy wtórnego prawa wspólnotowego nie wskazują niezbicie na istnienie ogólnej zasady równego traktowania akcjonariuszy mniejszościowych.
Ponadto ETS stwierdził w uzasadnieniu, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem ogólna zasada równego traktowania wymaga, aby podobne sytuacje nie były traktowane w odmienny sposób, a odmienne sytuacje nie były traktowane jednakowo, chyba że takie traktowanie jest obiektywnie uzasadnione (wyr. ETS z 16.12.2008 r., C-127/07, Societe Arcelor Atlantique et Lorraine i in). Traktowanie, którego domagała się Audiolux SA, ma na celu ustanowienie obowiązku nałożonego wyłącznie na akcjonariusza przejmującego lub wzmacniającego kontrolę nad daną spółką. Obowiązek ten nakazywałby mu zawarcie umów ze wszystkimi akcjonariuszami mniejszościowymi na takich samych warunkach, jakie zostały uzgodnione w czasie nabywania udziału dającego lub wzmacniającego kontrolę i pociągałby za sobą odpowiadające mu prawo wszystkich akcjonariuszy do sprzedaży swoich akcji akcjonariuszowi dominującemu. Zdaniem ETS, ogólna zasada równego traktowania nie może sama w sobie skutkować powstaniem szczególnego obowiązku nałożonego na akcjonariusza dominującego na korzyść innych akcjonariuszy ani określać konkretnych sytuacji, z którymi wiąże się ten obowiązek. Tym samym, wprowadzenie obowiązku nałożonego na dominującego akcjonariusza oraz określenie warunków, które powodują powstanie tego obowiązku, wymagałoby podjęcia decyzji, czy w szczególnej sytuacji, w której akcjonariusz przejmuje lub wzmacnia kontrolę nad spółką, akcjonariusze mniejszościowi potrzebują szczególnej ochrony, która musiałaby zostać zrealizowana poprzez nałożenie obowiązku na akcjonariusza dominującego. Europejski Trybunał Sprawiedliwości wskazał, że taka decyzja zakładałaby rozważenie zarówno interesów akcjonariuszy mniejszościowych i akcjonariusza dominującego, jak i znaczących konsekwencji w dziedzinie nabywania przedsiębiorstw, oraz wymagałaby konkretnego wyrazu zgodnie z zasadą pewności prawa, tak aby zainteresowani mieli możliwość jednoznacznego poznania swoich praw i obowiązków oraz podjęcia w związku z tym odpowiednich działań.
W konsekwencji Trybunał rozstrzygnął, że ogólne zasady prawa wspólnotowego sytuują się na szczeblu konstytucyjnym, podczas gdy zasadę, której istnienie sugerował Audiolux SA, charakteryzuje stopień szczegółowości wymagający opracowania legislacyjnego, które na poziomie wspólnotowym dokonywane jest poprzez akt wtórnego prawa wspólnotowego. Z tego względu ETS przyjął, że zasady, której istnienie sugerował Audiolux SA, nie można uważać za samodzielną, ogólną zasadę prawa wspólnotowego.

Art. 21. [Rozwiązanie spółki przez sąd]

§ 1. Sąd rejestrowy może orzec o rozwiązaniu wpisanej do rejestru spółki kapitałowej w przypadku, gdy:

1) nie zawarto umowy spółki,

2) określony w umowie albo statucie przedmiot działalności spółki jest sprzeczny z prawem,

3) umowa albo statut spółki nie zawiera postanowień dotyczących firmy, przedmiotu działalności spółki, kapitału zakładowego lub wkładów,

4) wszystkie osoby zawierające umowę spółki albo podpisujące statut nie miały zdolności do czynności prawnych w chwili ich dokonywania.

§ 2. W przypadkach określonych w § 1, jeżeli braki nie zostaną usunięte w terminie wyznaczonym przez sąd rejestrowy, sąd ten może, po wezwaniu zarządu spółki do złożenia oświadczenia, wydać postanowienie o rozwiązaniu spółki.

§ 3. Jeżeli braki, o których mowa w § 1, nie mogą być usunięte, sąd rejestrowy orzeka o rozwiązaniu spółki.

§ 4. Z powodu braków, o których mowa w § 1, spółka nie może być rozwiązana, jeżeli od jej wpisu do rejestru upłynęło pięć lat.

§ 5. O rozwiązaniu spółki sąd rejestrowy orzeka na wniosek osoby mającej interes prawny albo z urzędu, po przeprowadzeniu rozprawy.

§ 6. Orzeczenie o rozwiązaniu spółki nie wpływa na ważność czynności prawnych zarejestrowanej spółki.

Nb 1

1. Zasadniczo zarówno zawiązanie, jak i zakończenie bytu prawnego spółki kapitałowej pozostają w sferze decyzyjnej wspólników. Stosownie do treści art. 270 KSH rozwiązanie spółki z o.o. powoduje zaistnienie przyczyny rozwiązania przewidzianej w umowie spółki, podjęcie przez zgromadzenie wspólników uchwały o rozwiązaniu spółki albo o przeniesieniu siedziby spółki za granicę. Ponadto rozwiązanie spółki z o.o. następuje w przypadku ogłoszenia jej upadłości lub zaistnienia innych przyczyn przewidzianych prawem. Regulacja art. 459 KSH przewiduje tożsame przyczyny rozwiązania spółki akcyjnej.

Nb 2

2. W pewnych sytuacjach ustawodawca dopuszcza jednakże możliwość interwencji sądu, a w konsekwencji rozwiązanie spółki mocą jego orzeczenia. Są to sytuacje, w których umowa spółki z o.o. bądź statut spółki akcyjnej dotknięte są brakami, spółka nie wykonuje obowiązków nałożonych KrRejSU. Ponadto sąd może rozwiązać spółkę z o.o. jeżeli osiągnięcie jej celu stało się niemożliwe lub zachodzą inne ważne przyczyny wywołane stosunkami spółki.

Nb 3

3. Możliwość rozwiązania spółki kapitałowej z powodu braku jej władz lub z innej ważnej przyczyny, jeżeli czynności kuratora zmierzające do wyboru lub powołania władz spółki nie przyniosą skutku lub powołane władze nie wykonują obowiązku złożenia wniosku o wpis do rejestru lub nie składają dokumentów, których złożenie jest obowiązkowe przewiduje art. 29 § 2 KrRejSU, przy czym w przypadkach tych wymagany jest stosowny wniosek kuratora.

Nb 4

4. Spółka z o.o. może zostać rozwiązana przez sąd – o czym mowa w art. 271 KSH – jeżeli osiągnięcie jej celu stało się niemożliwe lub zachodzą inne ważne przyczyny wywołane stosunkami spółki. Rozwiązania spółki przez sąd może także żądać organ państwowy, przy czym działalność spółki musi w takim przypadku naruszać prawo w sposób zagrażający interesowi publicznemu.

Nb 5

5. Braki dotykające umowę spółki z o.o. bądź statut spółki akcyjnej uzasadniające jej rozwiązanie określone zostały w art. 21 KSH.

Nb 6

6. Regulacja art. 21 KSH dopuszcza możliwość rozwiązania spółki kapitałowej w przypadku, w którym umowa/statut spółki dotknięte są wadami, przy czym jeśli braki te są nieusuwalne, po stronie sądu istnieje obowiązek rozwiązania spółki.

Nb 7

7. W pierwszej kolejności wskazać należy, że pierwszym etapem weryfikacji prawidłowości umowy/statutu spółki jest orzeczenie sądu rejestrowego w przedmiocie wpisu do rejestru spółki. Sąd rejestrowy – zgodnie z art. 23 KrRejSU – winien badać, czy umowa/statut spółki nie jest dotknięta wadami uniemożliwiającymi dokonanie wpisu. Jeśli sąd rejestrowy dostrzeże takie braki lub inne przeszkody do wpisu, to winien wezwać do ich usunięcia pod rygorem odmowy wpisu, o czym mowa w art. 20a KrRejSU.

Nb 8

8. Artykuł 21 znajduje zatem zastosowanie w sytuacji, gdy sąd rejestrowy nie dostrzegł braków umowy lub statutu, a katalog wad uzasadniających rozwiązanie spółki kapitałowej obejmuje cztery przypadki.
Pierwsza sytuacja ma miejsce, gdy wspólnicy nie zawarli umowy spółki, przy czym najczęściej przypadek ten zachodzi w sytuacji braku konsensu co do zawarcia umowy spółki (dyssens). Ma on miejsce wówczas, gdy strony złożyły wprawdzie w toku zawierania umowy oświadczenia woli, lecz o niezgodnej treści. Przenosząc problem dyssensu na grunt umowy lub statutu spółki, wskazać należy, iż może on dotyczyć np. waluty, w jakiej ma być wniesiony wkład na pokrycie udziałów lub akcji.
W literaturze wskazuje się, że – wbrew literalnemu brzmieniu art. 21 § 1 pkt 1 KSH – z przypadkiem braku zawarcia umowy zrównać należy – na płaszczyźnie skutków – zawarcie umowy spółki bez zachowania formy aktu notarialnego.
Wskazać należy, że ustalenie istnienia dyssensu na etapie zawierania umowy lub statutu spółki kapitałowej może nastręczać poważnych problemów. Odbywa się ono bowiem w sferze wewnętrznych odczuć stron składających oświadczenia woli. Zważywszy na specyfikę stosunku prawnego spółki i względy bezpieczeństwa obrotu prawnego, stosowanie przez sąd możliwości rozwiązania spółki w takich przypadkach uznać należy za wyjątkowe. Okoliczności konkretnego przypadku muszą wyraźnie potwierdzać tezę o braku zgodnych oświadczeń. Dodać należy, że przepis ten winien być – z uwagi na bezpieczeństwo obrotu prawnego – interpretowany zawężająco, a orzeczenia o rozwiązaniu spółki winny zapadać tylko w wyjątkowych sytuacjach.
Druga sytuacja, w której spółka może ulec rozwiązaniu, ma miejsce wówczas, gdy przedmiot działalności spółki określony w umowie lub statucie jest sprzeczny z prawem. Na zasadzie art. 40 KrRejSU przedmiot działalności spółki ujawniany w dziale 3 rejestru przedsiębiorców winien być określony według Polskiej Klasyfikacji Działalności. Jednakże oznaczenie przedmiotu działalności konkretnej spółki kapitałowej zgodnie z Polską Klasyfikacją Działalności nie wyłącza możliwości zastosowania art. 21 § 1 pkt 2 KSH. Za określenie przedmiotu działalności sprzecznie z prawem uznać bowiem należy np. naruszenie przepisów nakazujących prowadzenie określonej działalności (np. bankowej) tylko w formie spółek akcyjnych. Zatem umowa spółki z o.o., która w przedmiocie swej działalności zawiera działalność bankową, jest sprzeczna z prawem.
W świetle art. 21 § 1 pkt 2 KSH ocenie zgodności z prawem podlega przedmiot działalności ujawniony w umowie lub statucie spółki, a nie faktycznie wykonywany. Jeśli bowiem spółka prowadzi działalność niezgodną z prawem, to naraża się na ryzyko poniesienia konsekwencji przewidzianych w innych przepisach prawa, w szczególności prawa karnego czy też prawa karnego skarbowego. Działalność taka nie może jednakże stanowić podstawy rozwiązania spółki w trybie art. 21 KSH.
Trzeci przypadek uzasadniający rozwiązanie spółki to sytuacja, w której umowa lub statut spółki nie zawierają postanowień dotyczących firmy, przedmiotu działalności spółki, kapitału zakładowego lub wkładów. Zważywszy na procedurę rejestracji określoną w ustawie o KRS trudno jest wyobrazić sobie sytuację, w której mogłoby dojść do zarejestrowania spółki kapitałowej, której umowa lub statut dotknięte są przywołanymi powyżej wadami. Wskazane elementy są bowiem ujawniane w rejestrze i stanowią element wpisu. Wydaje się zatem, że sąd rejestrowy nie dokona wpisu bez podania tak podstawowych oraz podlegających ujawnieniu w rejestrze informacji o spółce.
Ustawodawca dopuszcza jednak możliwość powstania tak istotnego uchybienia po stronie sądu rejestrowego i na wypadek braku przywołanych elementów w umowie lub statucie spółki ustanowił procedurę rozwiązania spółki. Literalna wykładnia przepisu art. 21 § 1 pkt 3 KSH prowadzi do wniosku, że tylko brak polegający na całkowitym braku postanowień dotyczących firmy, przedmiotu działalności spółki, kapitału zakładowego lub wkładów uzasadnia rozwiązanie spółki. Jeśli zatem w umowie lub statucie spółki znajdą się postanowienia z tego zakresu, lecz nie będą one pełne, to brak jest podstaw do rozwiązania spółki. Wskazać należy, iż wykładnia taka prowadzi do wypaczenia celu komentowanej regulacji. Tytułem przykładu wskazać należy przypadek określenia w umowie lub statucie spółki firmy bez oznaczenia rodzaju spółki. W takim przypadku wspólnicy zawarli w umowie lub statucie postanowienie dotyczące firmy, tyle że jest ono wadliwe i absolutnie niedopuszczalne z punktu widzenia celu rejestru, a to bezpieczeństwa obrotu prawnego. Wydaje się zatem, że możliwość rozwiązania spółki winna istnieć nie tylko w przypadkach całkowitego braku postanowień, o których mowa w art. 21 § 1 pkt 3 KSH, ale także w przypadkach wadliwego ich sformułowania w umowie lub statucie spółki, a następnie ujawnienia w tej wadliwej postaci w rejestrze przedsiębiorców.
Ostatnia wada umowy lub statutu spółki uzasadniająca rozwiązanie spółki to przypadek, w którym żadna z osób zawierających umowę spółki z o.o. lub podpisujących statut nie miała zdolności do czynności prawnych w chwili zawierania umowy/statutu. Zwrócić należy uwagę na fakt, że brak zdolności do czynności prawnych winien dotykać wszystkich osób uczestniczących w zawieraniu umowy lub podpisujących statut. Oznacza to, iż fakt posiadania pełnej zdolności do czynności prawnych przez chociaż jedną z tych osób sanuje braki tej zdolności po stronie pozostałych.
Literalna wykładnia komentowanej regulacji prowadzi do wniosku, że w przypadku spółki akcyjnej ustawodawca wymaga istnienia pełnej zdolności do czynności prawnych jedynie po stronie osób podpisujących statut, czyli założycieli spółki. Możliwą jest zatem sytuacja, w której akty zawiązania spółki (wyrażające zgodę na zawiązanie spółki, brzmienie statutu, objęcie akcji oraz stwierdzające wybór władz) zostaną zawarte przez osoby o niepełnej zdolności do czynności prawnych. Wydaje się, że w takim przypadku brak będzie podstaw do zastosowania regulacji art. 21 § 1 pkt 4 KSH, mimo iż celem komentowanego przepisu jest reakcja na sytuację, w której wszyscy wspólnicy nie posiadają zdolności do czynności prawnych.

Nb 9

9. Sąd rejestrowy po powzięciu informacji o zaistnieniu wad określonych powyżej winien wyznaczyć spółce termin do ich usunięcia, a niewykonanie wezwania sądu do usunięcia braków skutkować może wydaniem przez sąd rejestrowy postanowienia o rozwiązaniu spółki. Orzeczenie to winno być poprzedzone wezwaniem zarządu spółki do złożenia oświadczenia. Podkreślenia wymaga, że redakcja przepisu art. 21 § 2 KSH nie pozostawia wątpliwości, iż orzeczenie o rozwiązaniu spółki nie jest obligatoryjne. Sąd może, ale nie musi orzec o rozwiązaniu spółki, a to oznacza, że ostateczna decyzja w tym zakresie pozostaje w jego gestii, przy czym z regulacją tą pozostaje w sprzeczności redakcja art. 21 § 3 KSH. Z przepisu tego wynika bowiem, że jeśli braki określone w art. 21 § 1 KSH mają charakter nieusuwalny, to sąd rejestrowy jest zobowiązany do rozwiązania spółki. Wykładania celowościowa art. 21 § 3 KSH uzasadnia pogląd, że jeśli braki umowy lub statutu nie zostaną usunięte z uwagi na ich nieusuwalność, to spółka winna zostać rozwiązana. Należy jednak zauważyć, że takiego rygoru ustawodawca nie przewidział dla przypadku, w którym braki zostają stwierdzone, ale spółka ich nie usuwa. W tej sytuacji sąd rejestrowy ciągle bowiem orzeka fakultatywnie. Zatem możliwa jest sytuacja, w której spółka niewykonująca wezwania sądu do usunięcia braków jest w lepszej sytuacji od spółki, która wprawdzie chciałaby usunąć brak, lecz nie może tego uczynić ze względu na jego nieusuwalność.

Nb 10

10. Analizując braki uzasadniające możliwość rozwiązania spółki wskazać należy, że charakter nieusuwalny mają braki określone w art. 21 § 1 pkt 4 KSH. Jeśli bowiem w chwili zawarcia umowy lub podpisania statutu wszystkie osoby podpisujące nie miały zdolności do czynności prawnych i nie nabyły jej do chwili wykonania wezwania sądu rejestrowego do usunięcia braków, to realizacja wezwania sądu nie będzie możliwa. Jeśli natomiast choć jedna z tych osób uzyska pełną zdolność do czynności prawnych, możliwe będzie usunięcie braku, o którym mowa w omawianym przepisie.

Nb 11

11. Przepis art. 21 § 4 KSH ogranicza w czasie do pięciu lat okres, w którym sąd rejestrowy może rozwiązać spółkę kapitałową z uwagi na stwierdzenie wad, o których mowa w § 1 omawianego przepisu, przy czym bieg terminu rozpoczyna się w dniu wpisu spółki do rejestru. Powstaje zatem pytanie, czy przedmiotowa regulacja skutkuje sanowaniem braków, czy też tylko wyłącza możliwość rozwiązania spółki w trybie art. 21 KSH. Jest to o tyle istotne, że przyjęcie, że upływ czasu sanuje braki, zamyka możliwość podejmowania w stosunku do wadliwej umowy lub statutu spółki jakichkolwiek innych środków prawnych. Jeśli natomiast przyjąć, iż braki nadal istnieją, a wyłączona jest jedynie możliwość rozwiązania spółki w trybie art. 21 KSH, to otwiera to drogę do dochodzenia np. ustalenia nieistnienia umowy lub statutu spółki lub też ustalenia nieważności umowy lub statutu spółki jako sprzecznych z bezwzględnie obowiązującymi przepisami prawa w trybie art. 189 KPC.
Wydaje się, że upływ czasu nie może sanować braków określonych w art. 21 § 1 KSH, a to dlatego, że wady wskazane w tym przepisie skutkują nieistnieniem lub nieważnością umowy lub statutu spółki. Upływ czasu nie może bowiem konwalidować nieważnych umów lub statutów, a jedynie wprowadza szczególny rodzaj ograniczenia dopuszczalności podejmowania środków prawnych zmierzających do ustalenia, iż umowa lub statut są nieważne. W konsekwencji przyjąć należy, że w omawianym przypadku umowa lub statut spółki nadal są dotknięte wadą nieważności lub wręcz nie istnieją, a ustawodawca jedynie – w imię bezpieczeństwa obrotu prawnego – wyłącza możliwość wdrożenia konsekwencji tego stanu rzeczy, czyli rozwiązania spółki.
Z uwagi na bezpieczeństwo obrotu prawnego zasadę braku możliwości rozwiązania spółki należy rozciągnąć także na powództwa ustalające nieistnienie lub nieważność umowy lub statutu spółki. Dopuszczenie w tych przypadkach powództwa ustalającego byłoby sprzeczne z funkcją przepisu art. 21 § 4 KSH. Wolą ustawodawcy było bowiem ograniczenie w czasie możliwości wzruszania bytu prawnego spółek kapitałowych dotkniętych brakami, o których mowa w § 1. Wskazać należy, że M. Rodzynkiewicz dopuszcza możliwość wytaczania powództwa na podstawie art. 189 KPC w okresie pięcioletnim, przy czym w przypadku zawarcia umowy/statutu spółki bez zachowania formy aktu notarialnego postuluje możliwość wytoczenia takiego powództwa bez jakichkolwiek ograniczeń czasowych, wskazując, iż brak zachowania formy nie jest brakiem wskazanym w art. 21 KSH jako uzasadniającym rozwiązanie spółki.

Nb 12

12. Wszczęcie postępowania w przedmiocie rozwiązania spółki kapitałowej w trybie art. 21 KSH może nastąpić z urzędu lub na wniosek osoby posiadającej interes prawny w rozwiązaniu spółki. Sąd zobowiązany jest przeprowadzić rozprawę, a orzeczenie końcowe zapada w formie postanowienia. Od postanowienia sądu I instancji uczestnikom postępowania przysługuje apelacja. Wydaje się, że postępowanie w przedmiocie rozwiązania spółki nie jest postępowaniem rejestrowym w rozumieniu przepisu art. 694¹ KPC i n., pomimo iż prowadzi je sąd rejestrowy. Przedmiot rozstrzygnięcia nie sprowadza się bowiem bezpośrednio do wydania orzeczenia o wpisie bądź wykreśleniu podmiotu z rejestru. Wskazać należy, że KPC zawiera lukę w zakresie uregulowania zagadnienia dopuszczalności wniesienia skargi kasacyjnej od orzeczenia sądu II instancji, wydanego w wyniku zaskarżenia apelacją postanowienia sądu rejestrowego w przedmiocie rozwiązania spółki kapitałowej z uwagi na zaistnienie przesłanek z art. 21 KSH. Analiza art. 519¹ KPC prowadzi do wniosku, że ustawodawca dopuszcza możliwość złożenia skargi kasacyjnej tylko i wyłącznie od postanowień sądu rejestrowego wydanych w toku postępowania rejestrowego.
Zgodnie z przepisem art. 519¹ § 3 KPC skarga kasacyjna w postępowaniu rejestrowym przysługuje jedynie od postanowień sądu II instancji w przedmiocie wpisu lub wykreślenia z rejestru podmiotu podlegającego rejestracji. Postanowienie sądu rejestrowego o rozwiązaniu spółki nie jest ani wykreśleniem wpisu, ani też wykreśleniem spółki z rejestru. Postanowienie o rozwiązaniu spółki skutkuje jedynie wdrożeniem postępowania likwidacyjnego, które w rezultacie zakończy się wydaniem postanowienia o wykreśleniu spółki z rejestru. Dopiero zatem postanowienie sądu odwoławczego oddalające apelację od postanowienia w przedmiocie wykreślenia spółki z rejestru będzie podlegało zaskarżeniu skargą kasacyjną.

Nb 13

13. Wszystkie czynności prawne dokonane przez spółkę przed wydaniem orzeczenia o rozwiązaniu spółki są ważne.

⁶ Art. 13 w brzmieniu ustawy z dnia 12.12.2003 r. (Dz.U. Nr 229, poz. 2276), która wchodzi w życie 15.01.2004 r.

⁷ Art. 15 § 2 w brzmieniu ustawy z dnia 13.06.2008 r. (Dz.U. Nr 118, poz. 747), która wchodzi w życie 5.10.2008 r.

⁸ Art. 17 § 1 w brzmieniu ustawy z dnia 12.12.2003 r. (Dz.U. Nr 229, poz. 2276), która wchodzi w życie 15.01.2004 r.

⁹ Art. 18 § 4 w brzmieniu ustawy z dnia 12.12.2003 r. (Dz.U. Nr 229, poz. 2276), która wchodzi w życie 15.01.2004 r.