Kodeks spółek handlowych

Tom III

Komentarz do artykułów 301–490

prof. dr hab. dr h.c. Stanisław Sołtysiński; prof. dr hab. Andrzej Szajkowski; prof. dr hab. Andrzej Szumański; prof. dr hab. Janusz Szwaja; prof. KUL dr hab. Andrzej Herbet; dr hab. Maciej Mataczyński; dr Iwona B. Mika; dr hab. Tomasz Sójka; dr hab. Monika Tarska; dr Michał Wyrwiński

3. wydanie

WYDAWNICTWO C.H. BECK

WARSZAWA 2013

Poszczególne części komentarza opracowali:

Stanisław Sołtysiński:
art. 301–304, 306–367, 430–458

Andrzej Szajkowski:
art. 368, 370, 372–373, 376–377, 380

Andrzej Szumański:
art. 369–371, 374–375¹, 378–379, 396–397, 413–419, 428–429

Janusz Szwaja:
art. 305, 381–395, 398, 399–412, 420–427

Andrzej Herbet:
art. 308, 348, 399–401, 402¹–411³, 412–412², 380

Maciej Mataczyński:
art. 301–304, 306–307, 309–347, 349–367, 430–458

Iwona B. Mika:
art. 381–392

Tomasz Sójka:
art. 301–304, 306–307, 309–347, 349–367, 430–458

Monika Tarska:
art. 368, 370, 372–373, 376–377, 380

Michał Wyrwiński:
art. 406–411, 420

Redakcja: Iwona Duda

Wydawca: Joanna Ziemiecka

© Wydawnictwo C.H. Beck 2013

Wydawnictwo C.H. Beck Sp. z o.o.

ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

Skład i łamanie: Wydawnictwo C.H. Beck

Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H. Beck

ISBN epub: 978-83-255-5772-0

Spis treści

Wykaz skrótów

Kodeks spółek handlowych

Tytuł III. Spółki kapitałowe

Art. 151–490

Dział II. Spółka akcyjna

Art. 301–490

Rozdział 1. Powstanie spółki

Art. 301–327

Rozdział 2. Prawa i obowiązki akcjonariuszy

Art. 328–367

Rozdział 3. Organy spółki

Art. 368–429

Oddział 1. Zarząd

Art. 368–380

Oddział 2. Nadzór

Art. 381–392

Oddział 3. Walne zgromadzenie

Art. 393–429

Rozdział 4. Zmiana statutu i zwykłe podwyższenie kapitału zakładowego

Art. 430–443

Oddział 1. Przepisy ogólne

Art. 430–433

Oddział 2. Subskrypcja akcji

Art. 434–441

Oddział 3. Podwyższenie kapitału zakładowego ze środków spółki

Art. 442–443

Rozdział 5. Kapitał docelowy. Warunkowe podwyższenie kapitału zakładowego

Art. 444–454

Rozdział 6. Obniżenie kapitału zakładowego

Art. 455–458

Rozdział 7. Rozwiązanie i likwidacja spółki

Art. 459–478

Rozdział 8. Odpowiedzialność cywilnoprawna

Art. 479–490

Indeks rzeczowy

Wykaz skrótów

1. Źródła prawa

AgInfR

rozporządzenie Min. Finansów z 19.2.2009 r. w sprawie kryteriów, jakie muszą spełniać podmioty ubiegające się o status agencji informacyjnej (Dz.U. Nr 31, poz. 210)

austr. AktG

austriacka ustawa o spółkach akcyjnych; http://www.jusline.at/Aktiengesetz %28AktG%29.html

BankHipU

ustawa z 29.8.1997 r. o listach zastawnych i bankach hipotecznych (tekst jedn. Dz.U. z 2003 r. Nr 99, poz. 919 ze zm.)

BGB

Bürgerliches Gesetzbuch (ogólnoniemiecki kodeks cywilny uchwalony w 1896 r.); http://www.gesetze-im-internet.de/bgb/

BiegRewU

ustawa z 7.5.2009 r. o biegłych rewidentach i ich samorządzie, podmiotach uprawnionych do badania sprawozdań finansowych oraz o nadzorze publicznym (Dz.U. Nr 77, poz. 649 ze zm.)

CC

włoski Kodeks cywilny (Codice civile)

CduC

francuski Kodeks handlowy z 18.9.2000 r.

CudzU

ustawa z 13.6.2003 r. o cudzoziemcach (tekst jedn. Dz.U. z 2011 r. Nr 264, poz. 1573 ze zm.)

Druga Dyrektywa WE

Druga Dyrektywa Rady 77/91/WE z 13.12.1976 r. w sprawie koordynacji gwarancji, jakie są wymagane w Państwach Członkowskich od spółek w rozumieniu art. 58 akapit drugi Traktatu, w celu uzyskania ich równoważności, dla ochrony interesów zarówno wspólników jak i osób trzecich w zakresie tworzenia spółki akcyjnej, jak również utrzymania i zmian jej kapitału (Dz.Urz. WE L z 1977 r. Nr 26, s. 1)

Dyrektywa 2004/109/WE

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2004/109/WE z 15.12.2004 r. w sprawie harmonizacji wymogów dotyczących przejrzystości informacji o emitentach, których papiery wartościowe dopuszczane są do obrotu na rynku regulowanym oraz zmieniającej dyrektywę 2001/34/WE (Dz.Urz. UE L Nr 390, s. 38)

Dyrektywa 2006/43/WE

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2006/43/WE z 17.5.2006 r. w sprawie ustawowych badań rocznych sprawozdań finansowych i skonsolidowanych sprawozdań finansowych, zmieniającą dyrektywy Rady 78/660/EWG i 83/349/EWG oraz uchylającą dyrektywę Rady 84/253/EWG (Dz.Urz. WE L Nr 157, s. 87) – częściowo zastąpiona od 19.7.2013 r. przez Dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2013/34/UE z 26.6.2013 r. w sprawie rocznych sprawozdań finansowych, skonsolidowanych sprawozdań finansowych i powiązanych sprawozdań niektórych rodzajów jednostek, zmieniająca dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2006/43/WE oraz uchylająca dyrektywy Rady 78/660/EWG i 83/349/EWG (Dz.Urz. UE L Nr 182, s. 19)

Dyrektywa 2007/36/WE

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2007/36/WE z 11.7.2007 r. w sprawie wykonywania niektórych praw akcjonariuszy spółek notowanych na rynku regulowanym (Dz.Urz. WE L Nr 184, s. 17)

Dyrektywa 2007/63/WE

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2007/63/WE z 13.11.2007 r. zmieniająca dyrektywy Rady 78/855/EWG oraz 82/891/EWG w odniesieniu do wymogu sprawozdania niezależnego biegłego w przypadku łączenia spółek akcyjnych lub ich podziału (Dz.Urz. UE L Nr 300, s. 47)

Dyrektywa 2009/101/WE

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/101/WE z 16.9.2009 r. w sprawie koordynacji gwarancji, jakie są wymagane w państwach członkowskich od spółek w rozumieniu art. 48 akapit drugi Traktatu, w celu uzyskania ich równoważności, dla zapewnienia ochrony interesów zarówno wspólników, jak i osób trzecich (Dz.Urz. UE L Nr 258, s. 11)

Dyrektywa 2009/109/WE

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/109/WE z 16.9.2009 r. zmieniająca dyrektywy Rady 77/91/EWG, 78/855/EWG i 82/891/EWG oraz dyrektywę 2005/56/WE w odniesieniu do wymogów dotyczących sprawozdawczości i dokumentacji w przypadku połączeń i podziałów (Dz.Urz. UE L Nr 259, s. 14)

Dyrektywa 2011/35/UE

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/35/UE z 5.4.2011 r. dotycząca łączenia się spółek akcyjnych (Dz.Urz. UE L Nr 110, s. 1)

Dyrektywa 2012/30/UE

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/30/UE z 25.10.2012 r. w sprawie koordynacji gwarancji, jakie są wymagane w państwach członkowskich od spółek w rozumieniu art. 54 akapit drugi Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, w celu uzyskania ich równoważności, dla ochrony interesów zarówno wspólników, jak i osób trzecich w zakresie tworzenia spółki akcyjnej, jak również utrzymania i zmian jej kapitału (Dz.Urz. UE L Nr 315, s. 74)

DzGospZagrOPU

ustawa z 6.7.1982 r. o zasadach prowadzenia na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej działalności gospodarczej w zakresie drobnej wytwórczości przez zagraniczne osoby prawne i fizyczne (tekst jedn. Dz.U. z 1989 r. Nr 27, poz. 148 ze zm.)

Dziesiąta Dyrektywa UE

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2005/56/WE z 26.10.2005 r. w sprawie transgranicznego łączenia się spółek kapitałowych (Dz.Urz. UE L Nr 310, s. 1 ze zm.)

DzUbezpU

ustawa z 22.5.2003 r. o działalności ubezpieczeniowej (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r. poz. 950)

EgzAdmU

ustawa z 17.6.1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r. poz. 1015 ze zm.)

EZIGR

Rozporządzenie Rady (EWG) Nr 2137/85 z 25.7.1985 r. w sprawie Europejskiego Ugrupowania Interesów Gospodarczych (EUIG) (Dz.Urz. WE L Nr 199, s. 1)

FundEmU

ustawa z 28.8.1997 r. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych (tekst jedn. Dz.U. z 2010 r. Nr 34, poz. 189 ze zm.)

FundInwU

ustawa z 27.5.2004 r. o funduszach inwestycyjnych (Dz.U. Nr 146, poz. 1546 ze zm.)

GiełdyTowU

ustawa z 26.10.2000 r. o giełdach towarowych (tekst jedn. Dz.U. z 2010 r. Nr 48, poz. 284 ze zm.)

GospKomU

ustawa z 20.12.1996 r. o gospodarce komunalnej (tekst jedn. Dz.U. z 2011 r. Nr 45, poz. 236)

GospU

ustawa z 23.12.1988 r. o działalności gospodarczej (Dz.U. Nr 41, poz. 324 ze zm.)

HGB

Handelsgesetzbuch (niemiecki kodeks handlowy) z 10.5.1897 r.; http://www.gesetze-im-internet.de/hgb/index.html

InfOkrBieżR

rozporządzenie Min. Finansów z 19.2.2009 r. w sprawie informacji bieżących i okresowych przekazywanych przez emitentów papierów wartościowych oraz warunków uznawania za równoważne informacji wymaganych przepisami prawa państwa niebędącego państwem członkowskim (Dz.U. Nr 33, poz. 259 ze zm.)

InformatPublU

ustawa z 17.2.2005 r. o informatyzacji działalności podmiotów realizujących zadania publiczne (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r. poz. 235)

InfPracU

ustawa z 7.4.2006 r. o informowaniu pracowników i przeprowadzaniu z nimi konsultacji (Dz.U. Nr 79, poz. 550 ze zm.)

InstrFinR

rozporządzenie Min. Finansów z 12.12.2001 r. w sprawie szczegółowych zasad uznawania, metod wyceny, zakresu ujawniania i sposobu prezentacji instrumentów finansowych (Dz.U. Nr 149, poz. 1674 ze zm.)

KC

ustawa z 23.4.1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.)

KH

rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 27.6.1934 r. – Kodeks handlowy (Dz.U. Nr 57, poz. 502 ze zm.)

KK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.)

KM

ustawa z 18.9.2001 r. – Kodeks morski (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r. poz. 758)

KomPrywU

ustawa z 30.8.1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r. poz. 216)

Konstytucja RP

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze sprost. i ze zm.)

KosztDowBiegR

rozporządzenie Min. Sprawiedliwości z 18.12.1975 r. w sprawie kosztów przeprowadzania dowodu z opinii biegłych w postępowaniu sądowym (Dz.U. Nr 46, poz. 254 ze zm.)

KP

ustawa z 26.6.1974 r. – Kodeks pracy (tekst jedn. Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.)

KPA

ustawa z 14.6.1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r. poz. 267)

KPC

ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.)

KPC z 1930 r.

rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 29.11.1930 r. – Kodeks postępowania cywilnego (tekst jedn. Dz.U. z 1950 r. Nr 43, poz. 394 ze zm.)

KPK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. Nr 89, poz. 555 ze zm.)

KRO

ustawa z 25.2.1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r. poz. 788 ze zm.)

KrRejSU

ustawa z 20.8.1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (tekst jedn. Dz.U. z 2007 r. Nr 168, poz. 1186 ze zm.)

KRSKuratorR

rozporządzenie Min. Sprawiedliwości z 21.12.2000 r. w sprawie kwalifikacji wymaganych od kandydatów na kuratorów ustanawianych na podstawie przepisów ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym, sposobu prowadzenia listy tych kandydatów i danych ujmowanych w liście kandydatów na kuratorów (Dz.U. Nr 117, poz. 1241 ze zm.)

KSCU

ustawa z 28.7.2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (tekst jedn. Dz.U. z 2010 r. Nr 90, poz. 594 ze zm.)

KSH

ustawa z 15.9.2000 r. – Kodeks spółek handlowych (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r. poz. 1030)

KultFizU

ustawa z 18.1.1996 r. o kulturze fizycznej (tekst jedn. Dz.U. z 2007 r. Nr 226, poz. 1675 ze zm.)

KWU

ustawa z 6.7.1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r. poz. 707 ze zm.)

KZ

rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 27.10.1933 r. – Kodeks zobowiązań (Dz.U. Nr 82, poz. 598 ze zm.)

MSGU

ustawa z 22.12.1995 r. o wydawaniu Monitora Sądowego i Gospodarczego (Dz.U. z 1996 r. Nr 6, poz. 42 ze zm.)

NadzRFinU

ustawa z 21.7.2006 r. o nadzorze nad rynkiem finansowym (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r. poz. 1149 ze zm.)

NadzRKapU

Ustawa z 29.7.2005 r. o nadzorze nad rynkiem kapitałowym (Dz.U. Nr 183, poz. 1537 ze zm.)

NBPU

ustawa z 29.8.1997 r. o Narodowym Banku Polskim (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r. poz. 908)

NFIU

ustawa z 30.4.1993 r. o narodowych funduszach inwestycyjnych i ich prywatyzacji (Dz.U. Nr 44, poz. 202 ze zm.)

niem. AktG/Aktiengesetz

niemiecka ustawa o spółkach akcyjnych z 6.9.1965 r.; http://www.jusline.at/Aktiengesetz %28AktG%29.html

ObligU

ustawa z 29.6.1995 r. o obligacjach (tekst jedn. Dz.U. z 2001 r. Nr 120, poz. 1300 ze zm.)

ObrInstrFinU

ustawa z 29.7.2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi (tekst jedn. Dz.U. z 2010 r. Nr 211, poz. 1384 ze zm.)

OchrKonkurU

ustawa z 16.2.2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz.U. Nr 50, poz. 331 ze zm.)

OfertaPublU

ustawa z 29.7.2005 r. o ofercie publicznej i warunkach wprowadzania instrumentów finansowych do zorganizowanego systemu obrotu oraz o spółkach publicznych (tekst jedn. Dz.U. z 2009 r. Nr 185, poz. 1439 ze zm.)

OgrProwDzGospU

ustawa z 21.8.1997 r. o ograniczeniu prowadzenia działalności gospodarczej przez osoby pełniące funkcje publiczne (tekst jedn. Dz.U. z 2006 r. Nr 216, poz. 1584 ze zm.)

OR

Fünfte Teil des Schweizerischen Zivilgesetzbuches – Księga piąta szwajcarskiego Kodeksu cywilnego – Prawo zobowiazań (Obligationrecht) z 30.3.1911 r.; http://www.gesetze.ch/inh/inhsub220.htm

OrdPodU

ustawa z 29.8.1997 r. — Ordynacja podatkowa (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r. poz. 749 ze zm.)

PDOFizU

ustawa z 26.7.1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r. poz. 361 ze zm.)

PDOPrU

ustawa z 15.2.1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (tekst jedn. Dz.U. z 2011 r. Nr 74, poz. 397 ze zm.)

PodpElektroU

ustawa z 18.9.2001 r. o podpisie elektronicznym (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r. poz. 262)

POPC

ustawa z 18.7.1950 r. – Przepisy ogólne prawa cywilnego (Dz.U. Nr 34, poz. 311 ze zm.)

PortyU

ustawa z 20.12.1996 r. o portach i przystaniach morskich (tekst jedn. Dz.U. z 2010 r. Nr 33, poz. 179)

PożytkPublWU

ustawa z 24.4.2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (tekst jedn. Dz.U. z 2010 r. Nr 234, poz. 1536 ze zm.)

PPU

ustawa z 25.9.1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (tekst jedn. Dz.U. z 2002 r. Nr 112, poz. 981 ze zm.)

PrAdw

ustawa z 26.5.1982 r. – Prawo o adwokaturze (tekst jedn. Dz.U. z 2009 r. Nr 146, poz. 1188 ze zm.)

PrAut

ustawa z 4.2.1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (tekst jedn. Dz.U. z 2006 r. Nr 90, poz. 631 ze zm.)

PrBank

ustawa z 29.8.1997 r. – Prawo bankowe (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r. poz. 1376 ze zm.)

PrBud

ustawa z 7.7.1994 r. – Prawo budowlane (tekst jedn. Dz.U. z 2010 r. Nr 243, poz. 1623 ze zm.)

PrCel

ustawa z 19.3.2004 r. – Prawo celne (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r. poz. 727)

PrCzek

ustawa z 28.4.1936 r. – Prawo czekowe (Dz.U. Nr 37, poz. 283 ze zm.)

PrGosp

ustawa z 19.11.1999 r. – Prawo działalności gospodarczej (Dz.U. Nr 101, poz. 1178 ze zm.)

PrNot

ustawa z 14.2.1991 r. – Prawo o notariacie (tekst jedn. Dz.U. z 2008 r. Nr 189, poz. 1158 ze zm.)

PrPapW

ustawa z 21.8.1997 r. – Prawo o publicznym obrocie papierami wartościowymi (tekst jedn. Dz.U. z 2005 r. Nr 111, poz. 937 ze zm.)

PrPoczt

ustawa z 23.11.2012 r. – Prawo pocztowe (Dz.U. poz. 1529)

PrPostAdm

ustawa z 30.8.2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.)

PrPrywM

ustawa z 4.2.2011 r. – Prawo prywatne międzynarodowe (Dz.U. Nr 80, poz. 432)

PrSpółdz

ustawa z 16.9.1982 r. – Prawo spółdzielcze (tekst jedn. Dz.U. z 2003 r. Nr 188, poz. 1848 ze zm.)

PrUkł

rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 24.10.1934 r. – Prawo o postępowaniu układowem (Dz.U. Nr 93, poz. 836 ze zm.)

PrUp

rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 24.10.1934 r. – Prawo upadłościowe (tekst jedn. Dz.U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm.)

PrUpN

ustawa z 28.2.2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r. poz. 1112 ze zm.)

PrWeksl

ustawa z 28.4.1936 r. – Prawo wekslowe (Dz.U. Nr 37, poz. 282 ze zm.)

PrWłPrzem

ustawa z 30.6.2000 r. – Prawo własności przemysłowej (tekst jedn. Dz.U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1117 ze zm.)

PWKC

ustawa z 23.4.1964 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 94 ze zm.)

PWKH

rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z 27.10.1933 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks handlowy (Dz.U. Nr 82, poz. 601)

PWKPC

ustawa z 17.11.1964 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 297 ze zm.)

PWKrRejSU

ustawa z 20.8.1997 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowym Rejestrze Sądowym (Dz.U. Nr 121, poz. 770 ze zm.)

PWKZ

rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z 27.10.1933 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks zobowiązań (Dz.U. Nr 82, poz. 599 ze zm.)

PWSwobDziałGospU

ustawa z 2.7.2004 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o swobodzie działalności gospodarczej (Dz.U. Nr 173, poz. 1808 ze zm.)

RachunkU

ustawa z 29.9.1994 r. o rachunkowości (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r. poz. 330 ze zm.)

RachunkZakłUbezpR

rozporządzenie Min. Finansów z 8.12.2003 r. w sprawie szczegółowych zasad rachunkowości zakładów ubezpieczeń (Dz.U. Nr 218, poz. 2144 ze zm.)

RegSądR

rozporządzenie Min. Sprawiedliwości z 23.2.2007 r. – Regulamin urzędowania sądów powszechnych (Dz.U. Nr 38, poz. 249 ze zm.)

RejKRSR

rozporządzenie Min. Sprawiedliwości z 30.11.2011 r. w sprawie szczegółowego sposobu prowadzenia rejestrów wchodzących w skład Krajowego Rejestru Sądowego oraz szczegółowej treści wpisów w tych rejestrach (Dz.U. Nr 273, poz. 1616 ze zm.)

Rozporządzenie (WE) Nr 809/2004

Rozporządzenie Komisji (WE) Nr 809/2004 z 29.4.2004 r. wykonujące dyrektywę 2003/71/WE Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie informacji zawartych w prospektach emisyjnych oraz formy, włączenia przez odniesienie i publikacji takich prospektów emisyjnych oraz rozpowszechniania reklam (Dz.Urz. UE L Nr 149, s. 1)

RPrU

ustawa z 6.7.1982 r. o radcach prawnych (tekst jedn. Dz.U. z 2010 r. Nr 10, poz. 65 ze zm.)

RTVU

ustawa z 29.12.1992 r. o radiofonii i telewizji (tekst jedn. Dz.U. z 2011 r. Nr 43, poz. 226 ze zm.)

SamGminU

ustawa z 8.3.1990 r. o samorządzie gminnym (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r. poz. 594 ze zm.)

SamPowU

ustawa z 5.6.1998 r. o samorządzie powiatowym (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r. poz. 595 ze zm.)

SamWojU

ustawa z 5.6.1998 r. o samorządzie województwa (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r. poz. 596 ze zm.)

SCER

Rozporządzenie Rady (WE) Nr 1435/2003 z 22.7.2003 r. w sprawie statutu spółdzielni europejskiej (SCE) (Dz.Urz. UE L 207, s. 1)

SEU

ustawa z 4.3.2005 r. o europejskim zgrupowaniu interesów gospodarczych i spółce europejskiej (Dz.U. Nr 62, poz. 551 ze zm.)

SprawFinR

rozporządzenie Min. Finansów z 12.12.2001 r. w sprawie szczegółowych zasad sporządzenia przez jednostki inne niż banki i zakłady ubezpieczeń sprawozdania finansowego jednostek powiązanych (Dz.U. Nr 152, poz. 1729)

StatutSE

Rozporządzenie Rady (WE) Nr 2157/2001 z 8.10.2001 r. w sprawie statutu spółki europejskiej (SE) (Dz.Urz. WE L Nr 294, s. 1)

StatystPublU

ustawa z 29.6.1995 r. o statystyce publicznej (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r. poz. 591 ze zm.)

SwobDziałGospU

ustawa z 2.7.2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r. poz. 672 ze zm.)

SysUbSpołU

ustawa z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn. Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.)

SzczegUprawMinSPU

ustawa z 18.3.2010 r. o szczególnych uprawnieniach ministra właściwego do spraw Skarbu Państwa oraz ich wykonywaniu w niektórych spółkach kapitałowych lub grupach kapitałowych prowadzących działalność w sektorach energii elektrycznej, ropy naftowej oraz paliw gazowych (Dz.U. Nr 65, poz. 404)

SzczegUprawSPU

ustawa z 3.6.2005 r. o szczególnych uprawnieniach Skarbu Państwa oraz ich wykonywaniu w spółkach kapitałowych o istotnym znaczeniu dla porządku publicznego lub bezpieczeństwa publicznego (Dz.U. Nr 132, poz. 1108 ze zm.)

Szósta Dyrektywa UE

Szósta Dyrektywa Rady 82/891/EWG z 17.12.1982 r. wydana na podstawie art. 54 ust. 3 lit. g) Traktatu dotycząca podziału spółek akcyjnych (Dz.Urz. WE L Nr 378, s. 47)

TFUE

Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz.Urz. UE C z 2012 r. Nr 326, s. 47)

Trzecia Dyrektywa

Trzecia Dyrektywa Rady 78/855/EWG z 9.10.1978 r. wydana na podstawie art. 54 ust. 3 lit. g) Traktatu dotycząca łączenia się spółek (Dz.Urz. WE L Nr 295, s. 36)

Trzynasta Dyrektywa

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2004/25/WE z 21.4.2004 r. w sprawie ofert przejęcia (Dz.Urz. UE L Nr 142, s. 12)

TWE

Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską (od Traktatu z Lizbony przemianowany na Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej)

UczestnPracU

ustawa z 25.4.2008 r. o uczestnictwie pracowników w spółce powstałej w wyniku transgranicznego połączenia się spółek (Dz.U. Nr 86, poz. 525)

UdostInfGospU

ustawa z 9.4.2010 r. o udostępnianiu informacji gospodarczej i wymianie danych gospodarczych (Dz.U. Nr 81, poz. 530 ze zm.)

UmDokD

dekret z 10.12.1946 r. o umarzaniu utraconych dokumentów (Dz.U. z 1947 r. Nr 5, poz. 20)

WynOsKierU

ustawa z 3.3.2000 r. o wynagradzaniu osób kierujących niektórymi podmiotami prawnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r. poz. 254)

WynOsKSPU

ustawa z 31.7.1981 r. o wynagrodzeniu osób zajmujacych kierownicze stanowiska państwowe (tekst jedn. Dz.U. z 2011 r. Nr 79, poz. 430 ze zm.)

WynU

ustawa z 19.10.1972 r. o wynalazczości (tekst jedn. Dz.U. z 1993 r. Nr 26, poz. 117 ze zm.)

WzWnKRSR

rozporządzenie Min. Sprawiedliwości z 21.12.2000 r. w sprawie określenia wzorów urzędowych formularzy wniosków o wpis do Krajowego Rejestru Sądowego oraz sposobu i miejsca ich udostępniania (Dz.U. Nr 118, poz. 1247 ze zm.)

ZastRejU

ustawa z 6.12.1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów (tekst jedn. Dz.U. z 2009 r. Nr 67, poz. 569 ze zm.)

ZawLekU

ustawa z 5.12.1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (tekst jedn. Dz.U. z 2011 r. Nr 277, poz. 1634 ze zm.)

ZNKU

ustawa z 16.4.1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (tekst jedn. Dz.U. z 2003 r. Nr 153, poz. 1503 ze zm.)

ZnTowU

ustawa z 31.1.1985 r. o znakach towarowych (Dz.U. Nr 5, poz. 17 ze zm.)

ZPO

Zivilprozesordnung (niemiecki Kodeks postępowania cywilnego); http://dejure.org/gesetze/ZPO

ZwZawU

ustawa z 23.5.1991 r. o związkach zawodowych (tekst jedn. Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 854 ze zm.)

2. Organy orzekające

ETS

Europejski Trybunał Sprawiedliwości (po 1.12.2009 r. Trybunał Sprawiedliowści Unii Europejskiej)

NSA

Naczelny Sąd Administracyjny

NSA(7)

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie siedmiu sędziów

NTA

Najwyższy Trybunał Administracyjny

SA

Sąd Apelacyjny

SN

Sąd Najwyższy

SN(7)

Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów

SN(PSIC)

Sąd Najwyższy w pełnym składzie Izby Cywilnej (w latach 1982–1989: Izby Cywilnej i Administracyjnej)

SO

Sąd Okręgowy

SR

Sąd Rejonowy

SW

Sąd Wojewódzki

TK

Trybunał Konstytucyjny

TS

Trybunał Stanu

TSUE

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej

WSA

Wojewódzki Sąd Administracyjny

3. Czasopisma, publikatory

AUWr

Acta Universitatis Wratislaviensis

BGHZ

Entscheidungssammlung des Bundesgerichtshof in Zivilsachen

BSN

Biuletyn Sądu Najwyższego

CzPKiNP

Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych

Dz.U.

Dziennik Ustaw

Dz.Urz.

Dziennik Urzędowy

ECR

European Court Reports

EP

Edukacja Prawnicza

EPPP

Encyklopedia Podręczna Prawa Prywatnego

EPS

Europejski Przegląd Sądowy

Gl.

Glosa

GP

Gazeta Prawna

GSP

Gdańskie Studia Prawnicze

HUK

Czasopismo Kwartalne Całego Prawa Handlowego, Upadłościowego oraz Rynku Kapitałowego

Jur.

Jurysta

KPP

Kwartalnik Prawa Prywatnego

KSP

Krakowskie Studia Prawnicze

KZS

Krakowskie Zeszyty Sądowe

MoP

Monitor Prawniczy

MoPH

Monitor Prawa Handlowego

MoPod

Monitor Podatkowy

MoPr

Monitor Prawa Pracy

MoRiF

Monitor Rachunkowości i Finansów

MSiG

Monitor Sądowy i Gospodarczy

NP

Nowe Prawo

NPN

Nowy Przegląd Notarialny

OG

Orzecznictwo Gospodarcze

OJ

Official Journal

OSA

Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych

OSAB

Orzecznictwo Sądu Apelacyjnego w Białymstoku

OSG

Orzecznictwo Sądów Gospodarczych

OSN

Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Zbiór Orzeczeń Sądu Najwyższego (1917–1939, 1945–1952), Orzeczenia Sądu Najwyższego, Izby Cywilnej i Izby Karnej (1953–1961), Orzecznictwo Izby Cywilnej Sądu Najwyższego (1962), Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Izba Cywilna oraz Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych (1963–1981), Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Izba Cywilna i Administracyjna oraz Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych (od 1982 r.), Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych (od 1.1.2003 r.)

OSNK

Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Karna

OSP

Orzecznictwo Sądów Polskich (1921–1939, od 1990 r.)

OSPiKA

Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych (w latach 1957–1989)

OTK

Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego

OTK-A

Orzeczncitwo Trybunału Konstytucyjnego seria A 

PA

Prawo Asekuracyjne

Pal.

Palestra

PB

Prawo Bankowe

PCG

Przegląd Corporate Governance

PiP

Państwo i Prawo

PIPWI UJ

Prace Instytutu Prawa Własności Intelektualnej Uniwersytetu Jagiellońskiego

PiZS

Praca i Zabezpieczenie Społeczne

PL

Przegląd Legislacyjny

PN

Przegląd Notarialny

PNUŚl

Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego

POSAG

Przegląd Orzecznictwa Sądu Apelacyjnego w Gdańsku

PPH

Przegląd Prawa Handlowego

PPiA

Przegląd Prawa i Administracji

PPW

Prawo Papierów Wartościowych

Pr. Gosp.

Prawo Gospodarcze

Pr.Sp.

Prawo Spółek

Prok. i Pr.

Prokuratura i Prawo

Prz. Pod.

Przegląd Podatkowy

PS

Przegląd Sądowy

PUG

Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego

R. Pr.

Radca Prawny

Rej.

Rejent

RIW

Recht der Internationalen Wirtschaft

RPEiS

Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny

Rz.

Rzeczpospolita

SC

Studia Cywilistyczne

SI

Studia Iuridica

SP

Studia Prawnicze

SPP

Studia Prawa Prywatnego

TPP

Transformacje Prawa Prywatnego

Wok.

Wokanda

Zb. Orz. SN

Zbiór Orzecznictwa Sądu Najwyższego

ZN WSE

Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Ekonomii

ZP UKSW

Zeszyty Prawnicze Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie

4. Piśmiennictwo

Allerhand, Komentarz

M. Allerhand, Kodeks handlowy. Komentarz, Lwów 1935

Bieniak et al., Komentarz KSH

J. Bieniak, M. Bieniak, G. Nita-Jagielski, K. Oplustil, R. Pabis, A. Rachwał, M. Spyra, G. Suliński, M. Tofel, R. Zawłocki, Kodeks spółek handlowych. Komentarz, wyd. 1, Warszawa 2011; wyd. 2, Warszawa 2012

Czerniawski, Kodeks

Kodeks spółek handlowych. Przepisy o spółce akcyjnej, wyd. 1, Warszawa 2001; wyd. 2, Warszawa 2004

Dziurzyński, Fenichel, Honzatko, Komentarz

T. Dziurzyński, Z. Fenichel, M. Honzatko, Kodeks handlowy. Komentarz, t. I–II, Kraków 1935

Ereciński, Gudowski, Jędrzejewska, Komentarz

T. Ereciński, J. Gudowski, M. Jędrzejewska, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, t. I, wyd. 1, Warszawa 1997; wyd. 5, Warszawa 2005

Frąckowiak, Kidyba, Popiołek, Pyzioł, Witosz, Komentarz KSH

Kodeks spółek handlowych. Komentarz (red. W. Pyzioł), Warszawa 2008

Gniewek, Komentarz

Kodeks cywilny. Komentarz (red. E. Gniewek), wyd. 2, Warszawa 2006; wyd. 3, Warszawa 2008; wyd. 4, Warszawa 2011

Gniewek, Machnikowski, Komentarz KC 2013

Kodeks cywilny. Komentarz (red. E. Gniewek, P. Machnikowski), wyd. 5, Warszawa 2013

Gurgul, Prawo

S. Gurgul, Prawo upadłościowe i naprawcze. Komentarz, wyd. 1, Warszawa 2000; wyd. 2, Warszawa 2001; wyd. 3, Warszawa 2002; wyd. 4, Warszawa 2003; wyd. 5, Warszawa 2004; wyd. 6, Warszawa 2005; wyd. 7, Warszawa 2010; wyd. 8, Warszawa 2011; wyd. 9, Warszawa 2013

Haładyj, Komentarz

K. Haładyj, Ustawa o ofercie publicznej. Komentarz, Warszawa 2009

Jacyszyn, Krześ, Marszałkowska-Krześ, Komentarz

J. Jacyszyn, S. Krześ, E. Marszałkowska-Krześ, Kodeks spółek handlowych. Komentarz. Orzecznictwo, Warszawa 2001

Jakubecki, Kidyba, Mojak, Skubisz, Prawo spółek

A. Jakubecki, A. Kidyba, J. Mojak, R. Skubisz, Prawo spółek. Zarys, Warszawa 1999

Jakubecki, Zedler, Prawo

A. Jakubecki, F. Zedler, Prawo upadłościowe i naprawcze. Komentarz, Kraków 2003

Janczewski, Prawo

Prawo handlowe, wekslowe i czekowe (red. S. Janczewski), Warszawa 1946; Warszawa 1994 (reprint)

Jurga, Michalski, Spółka

R. Jurga, M. Michalski, Spółka akcyjna w publicznym obrocie papierami wartościowymi, Warszawa 2000

Kappes, Odpowiedzialność

A. Kappes, Odpowiedzialność komandytariusza za zobowiązania spółki, Kraków 1997

Kappes, Spółka

A. Kappes, Spółka komandytowa, Warszawa 1999

Kidyba, Handlowe

A. Kidyba, Handlowe spółki osobowe, Warszawa 2005

Kidyba, Komentarz

A. Kidyba, Kodeks spółek handlowych. Komentarz, t. I, wyd. 2, Kraków 2004; wyd. 3, Kraków 2005; wyd. 4, Warszawa 2006; wyd. 5, Warszawa 2007; wyd. 6, Warszawa 2008; wyd. 7, Warszawa 2010; wyd. 8, Warszawa 2011; t. II, wyd. 2, Kraków 2002; wyd. 3, Kraków 2005; wyd. 4, Warszawa 2006; wyd. 5, Warszawa 2007; wyd. 6, Warszawa 2008; wyd. 7, Warszawa 2010; wyd. 8, Warszawa 2011; wyd. 9, Warszawa 2013

Kidyba, Prawo

A. Kidyba, Prawo handlowe, wyd. 1, Warszawa 2000; wyd. 2, Warszawa 2001; wyd. 3, Warszawa 2002; wyd. 4, Warszawa 2004; wyd. 5, Warszawa 2004; wyd. 6, Warszawa 2005; wyd. 7, Warszawa 2006; wyd. 8, Warszawa 2007; wyd. 9, Warszawa 2008; wyd. 10, Warszawa 2009; wyd. 11, Warszawa 2009; wyd. 12, Warszawa 2010; wyd. 13, Warszawa 2011; wyd. 14, Warszawa 2012

Kidyba, Spółka

A. Kidyba, Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością. Komentarz, wyd. 1, Warszawa 1999; wyd. 2, Warszawa 2001; wyd. 3, Warszawa 2002; wyd. 4, Warszawa 2005; wyd. 5, Warszawa 2009

Kidyba, Status

A. Kidyba, Status prawny komandytariusza, Bydgoszcz 2000

Koch, Napierała, Prawo

Prawo spółek handlowych. Spółki handlowe. Umowy gospodarcze (red. A. Koch, J. Napierała), Kraków 2002

Koch, Napierała, Prawo spółek

Prawo spółek handlowych (red. A. Koch, J. Napierała), wyd. 3, Warszawa 2011

Kon, Kodeks

A. Kon, Kodeks handlowy. Komentarz, Warszawa 1934

Kon, Komentarz

Prawo o spółkach akcyjnych. Komentarz (red. H. Kon), Warszawa 1993

Kölner, Kommentar

Kölner, Kommentar zum Aktiengesetz (red. W. Zöllner), t. I, Kolonia 1998; t. II, Kolonia 1989; t. V, cz. 1, Kolonia 1998

Kruczalak, Komentarz

Kodeks handlowy. Komentarz (red. K. Kruczalak), Warszawa 1999

Kruczalak, Komentarz KSH

Kodeks spółek handlowych. Komentarz (red. K. Kruczalak), Warszawa 2001

Litwińska, Komentarz

M. Litwińska, Kodeks spółek handlowych. Komentarz, wyd. 1, Warszawa 2002

Litwińska, Umowa

M. Litwińska, Umowa spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, Warszawa 1999

Litwińska-Werner, Komentarz

M. Litwińska-Werner, Kodeks spółek handlowych. Komentarz, wyd. 2, Warszawa 2005; wyd. 3, Warszawa 2007

Münchener

Münchener Handbuch des Gesellschaftsrechts, t. IV, Aktiengesellschaft (red. M. Hoffmann-Becking), Monachium 1988

Namitkiewicz, Komentarz

J. Namitkiewicz, Kodeks handlowy. Komentarz, t. I, Warszawa 1934, t. II, Warszawa 1935, t. III, Warszawa 1937

Namitkiewicz, Zarys

J. Namitkiewicz, Zarys prawa handlowego, Warszawa 1934

Naworski, Strzelczyk, Siemiątkowski, Potrzeszcz, Komentarz. Spółka z o.o.

J. P. Naworski, K. Strzelczyk, T. Siemiątkowski, R. Potrzeszcz, Komentarz do Kodeksu spółek handlowych. Spółka z o.o., Warszawa 2001

Naworski, Strzelczyk, Siemiątkowski, Potrzeszcz, Komentarz KSH. Spółki osobowe

J. P. Naworski, K. Strzelczyk, T. Siemiątkowski, R. Potrzeszcz, Komentarz do Kodeksu spółek handlowych. Spółki osobowe, Warszawa 2001

Naworski, Strzelczyk, Raglewski, Siemiątkowski, Potrzeszcz, Komentarz KSH. Spółka akcyjna, t. 1

J. P. Naworski, K. Strzelczyk, J. Raglewski, T. Siemiątkowski, R. Potrzeszcz, Komentarz do Kodeksu spółek handlowych, t. 1, Spółka akcyjna. Przepisy karne, Warszawa 2003

Okolski, Komentarz

J. Jacyszyn, S. Krześ, E. Marszałkowska-Krześ, J. Okolski, Spółka akcyjna. Komentarz (red. J. Okolski), Warszawa 2001

Okolski, Prawo

Prawo handlowe (red. J. Okolski), Warszawa 1999

Okolski, Spółka

Kodeks handlowy. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością. Komentarz (red. J. Okolski), Warszawa 1994

Osajda, Komentarz KC

Kodeks cywilny. Komentarz (red. K. Osajda), wyd. 5, Beck online 2012

Pabis, Komentarz. Spółka z o.o.

R. Pabis, Komentarz. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, wyd. 1, Warszawa 2003; wyd. 2, Warszawa 2004; wyd. 3, Warszawa 2005; wyd. 4, Warszawa 2006

Piasecki, Komentarz

Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz (red. K. Piasecki), t. I, wyd. 1, Warszawa 1996; wyd. 2, Warszawa 1999; wyd. 3, Warszawa 2001; wyd. 4, Warszawa 2006; wyd. 5, Warszawa 2010; t. II, wyd. 1, Warszawa 1997; wyd. 2, Warszawa 2000; suplement do t. II, Warszawa 2001; wyd. 3, Warszawa 2002; wyd. 4, Warszawa 2006; wyd. 5, Warszawa 2010; t. III, wyd. 3, Warszawa 2002; wyd. 4, Warszawa 2006; wyd. 5, Warszawa 2012; t. IV, wyd. 5, Warszawa 2013

Pietrzykowski, Komentarz

Kodeks cywilny. Komentarz (red. K. Pietrzykowski), t. I, Warszawa 1997, wyd. 2, Warszawa 1999; wyd. 3, Warszawa 2002; wyd. 3 zaktual., Warszawa 2004; wyd. 4, Warszawa 2005; wyd. 5, Warszawa 2008; wyd. 6, Warszawa 2011; wyd. 7, Warszawa 2013 (w przygotowaniu); t. II, wyd. 1, Warszawa 1998; wyd. 2, Warszawa 2000; wyd. 3, Warszawa 2003; wyd. 3 zaktual., Warszawa 2004; wyd. 4, Warszawa 2005; wyd. 5, Warszawa 2009; wyd. 6, Warszawa 2011; wyd. 7, Warszawa 2013 (w przygotowaniu)

Pyzioł, Komentarz KSH

Kodeks spółek handlowych. Komentarz (red. W. Pyzioł), Warszawa 2008

Pyzioł, Szumański, Weiss, Prawo spółek

W. Pyzioł, A. Szumański, I. Weiss, Prawo spółek, wyd. 1, Bydgoszcz 1998; wyd. 3, Bydgoszcz-Kraków 2002; wyd. 4, Warszawa 2004

Radwański, Olejniczak, Prawo

Z. Radwański, A. Olejniczak, Prawo cywilne – część ogólna, wyd. 11, Warszawa 2011

Radwański, Olejniczak, Zobowiązania

Z. Radwański, A. Olejniczak, Zobowiązania – część ogólna, wyd. 5 i 6, Warszawa 2005; wyd. 7, Warszawa 2006; wyd. 8, Warszawa 2008; wyd. 9, Warszawa 2010; wyd. 10, Warszawa 2012

Radwański, Panowicz-Lipska, Zobowiązania

Z. Radwański, J. Panowicz-Lipska, Zobowiązania – część szczegółowa, wyd. 1, Warszawa 1996; wyd. 2, Warszawa 1998; wyd. 3, Warszawa 2001; wyd. 4, Warszawa 2003; wyd. 5, Warszawa 2004; wyd. 6, Warszawa 2005; wyd. 7, Warszawa 2008; wyd. 8, Warszawa 2010; wyd. 9, Warszawa 2012

Radwański, Prawo

Z. Radwański, Prawo cywilne – część ogólna, wyd. 1, Warszawa 1993; wyd. 2, Warszawa 1994; wyd. 3, Warszawa 1997; wyd. 4, Warszawa 1999; wyd. 5, Warszawa 2002; wyd. 6, Warszawa 2003; wyd. 7, Warszawa 2004; wyd. 8, Warszawa 2005; wyd. 9, Warszawa 2007; wyd. 10, Warszawa 2009

Radwański, Zobowiązania

Z. Radwański, Zobowiązania – część ogólna, wyd. 1, Warszawa 1995; wyd. 2, Warszawa 1998; wyd. 3, Warszawa 2001; wyd. 4, Warszawa 2003

Rodzynkiewicz, Komentarz

M. Rodzynkiewicz, Kodeks spółek handlowych. Komentarz, wyd. 1, Warszawa 2005; wyd. 2, Warszawa 2007; wyd. 3, Warszawa 2009; wyd. 4, Warszawa 2012

Siemiątkowski, Potrzeszcz, Komentarz KSH, t. 2

Kodeks spółek handlowych. Komentarz, t. 2, Tytuł III. Spółki kapitałowe. Dział I. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, Warszawa 2011

Siemiątkowski, Potrzeszcz, Komentarz KSH, t. 3

Kodeks spółek handlowych. Komentarz, t. 3, Tytuł III. Spółki kapitałowe, Dział II. Spółka akcyjna (red. T. Siemiątkowski, R. Potrzeszcz), Warszawa 2012

Siemiątkowski, Potrzeszcz, Komentarz KSH, t. 4

Kodeks spółek handlowych. Komentarz, t. 4, Tytuł IV. Łączenie, podział i przekształcanie spółek. Tytuł V. Przepisy karne. Tytuł VI. Zmiany w przepisach obowiązujących, przepisy przejściowe i przepisy końcowe (red. T. Siemiątkowski, R. Potrzeszcz), Warszawa 2011

Sobolewski, Prawo

Prawo o publicznym obrocie papierami wartościowymi. Komentarz (red. L. Sobolewski), Warszawa 1999

Sokolewicz, Sprzednicki, Holding

W. Sokolewicz, A. Sprzednicki, Holding, Warszawa 1998

Sołtysiński, Szajkowski, Szwaja, Komentarz KH

S. Sołtysiński, A. Szajkowski, J. Szwaja, Kodeks handlowy. Komentarz, t. I, wyd. 1, Warszawa 1994; wyd. 2, Warszawa 1997; t. II, wyd. 1, Warszawa 1996; wyd. 2, Warszawa 1998

Sołtysiński, Szajkowski, Szumański, Szwaja, Komentarz KSH

S. Sołtysiński, A. Szajkowski, A. Szumański, J. Szwaja, Kodeks spółek handlowych.Komentarz, t. I, wyd. 1, Warszawa 2001; wyd. 2, Warszawa 2006; wyd. 3, Warszawa 2012; t. II, wyd. 1, Warszawa 2002; wyd. 2, Warszawa 2005; t. III, wyd. 1, Warszawa 2003; wyd. 2, Warszawa 2008; wyd. 3, Warszawa 2013; t. IV, wyd. 1, Warszawa 2004; wyd. 2, Warszawa 2009; wyd. 3, Warszawa 2012; Suplement do t. IV, Warszawa 2004; Suplement do t. I–IV, Warszawa 2010; t. V, wyd. 1, Warszawa 2004; wyd. 2, Warszawa 2008

Stecki, Holding

L. Stecki, Holding, wyd. 2, Toruń 1999

Strzępka, Komentarz KSH

Kodeks spółek handlowych. Komentarz (red. J. A. Strzępka), wyd. 1, Warszawa 2001; wyd. 2, Warszawa 2003; t. I i II, wyd. 3, Warszawa 2005; wyd. 4, Warszawa 2009; wyd. 5, Warszawa 2012

System pr. cyw.

System prawa cywilnego, praca zbiorowa, t. I, wyd. 1, Ossolineum 1974; wyd. 2, Ossolineum 1985; t. II, Ossolineum 1977; t. III, cz. 1, Ossolineum 1981; t. III, cz. 2, Ossolineum 1976; t. IV, Ossolineum 1986

System pr. handl., t. [ ]

System Prawa Handlowego, t. 1, Warszawa 2009; t. 2A, wyd. 1, Warszawa 2007; t. 2B, wyd. 1, Warszawa 2007; t. 2, wyd. 2, Warszawa 2012; t. 5, wyd. 1, Warszawa 2001 (seria Prawo Gospodarcze i Handlowe), wyd. 2, Warszawa 2006; wyd. 3, Warszawa 2011; t. 7, wyd. 1, Warszawa 2007; wyd. 2, Warszawa 2013 (w przygotowaniu); t. 8, Warszawa 2010; t. 10, Warszawa 2012

System pr. pryw., t. [ ]

System Prawa Prywatnego, t. 1, wyd. 1, Warszawa 2007; wyd. 2, Warszawa 2012; t. 2, wyd. 1, Warszawa 2002; wyd. 2, Warszawa 2008; Suplement do t. 2, Warszawa 2004; t. 3, wyd. 1, Warszawa 2003; wyd. 2, Warszawa 2007; wyd. 3, Warszawa 2013; t. 4, wyd. 1, Warszawa 2005; wyd. 2, Warszawa 2007; wyd. 3, Warszawa 2012; t. 5, Warszawa 2006; wyd. 2, Warszawa 2012; t. 6, Warszawa 2009; Suplement do t. 6, Warszawa 2010; t. 7, wyd. 1, Warszawa 2001; wyd. 2, Warszawa 2004; wyd. 3, Warszawa 2011; t. 8, wyd. 1, Warszawa 2004; wyd. 2, Warszawa 2011; t. 9, Warszawa 2010; t. 10, Warszawa 2009; wyd. 2, Warszawa 2013; t. 11, Warszawa 2009; t. 12, Warszawa 2003, 2011; t. 13, wyd. 1, Warszawa 2003; wyd. 2, Warszawa 2007; wyd. 3, Warszawa 2013 (w przygotowaniu); t. 14A, Warszawa 2012; t. 14B Warszawa 2012; t. 15 (w przygotowaniu 1. wyd.); t. 16, Warszawa 2008; t. 17A, Warszawa 2010; t. 17B, Warszawa 2010; t. 18, wyd. 1, Warszawa 2005; wyd. 2, 2010, Suplement do t. 18, Warszawa 2006; t. 19, Warszawa 2006; t. 20 (w przygotowaniu 1. wyd.)

System pr. wł. intel.

System prawa własności intelektualnej, t. III. Prawo wynalazcze, praca zbiorowa (red. J. Szwaja, A. Szajkowski), Ossolineum 1990

Szajkowski, Prawo

A. Szajkowski, Prawo spółek handlowych, wyd. 1, Warszawa 1995; wyd. 2, Warszawa 1999; wyd. 3, Warszawa 2000

Szajkowski, Tarska, Prawo

A. Szajkowski, M. Tarska, Prawo spółek handlowych, wyd. 4, Warszawa 2004; wyd. 5, Warszawa 2005

Szumański, Wkłady

A. Szumański, Wkłady niepieniężne do spółek kapitałowych, Warszawa 1997

Szwaja, ZNKU Komentarz

Ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Komentarz (red. J. Szwaja), wyd. 1, Warszawa 2000; wyd. 2, Warszawa 2006; wyd. 3, Warszawa 2013

Tarska, Komentarz

M. Tarska, Kodeks spółek handlowych. Komentarz, Warszawa 2002; wyd. 2, Warszawa 2004

Tarska, Spółka z o.o.

M. Tarska, Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością. Istota – ustrój – funkcjonowanie, Warszawa 2003

Tomkiewicz, Bloch, Komentarz

J. Tomkiewicz, J. Bloch, Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Komentarz, Warszawa 1934

Uzasadnienie

Uzasadnienie projektu ustawy o zmianie niektórych przepisów Kodeksu cywilnego, KPP 2002, Nr 3

Wiśniewski, Prawo

A. W. Wiśniewski, Prawo o spółkach. Podręcznik praktyczny, t. I, Warszawa 1990; t. II, Warszawa 1991; t. III, Warszawa 1993

Włodyka, Strategiczne

S. Włodyka, Strategiczne umowy przedsiębiorców, Warszawa 2000

Włodyka, Prawo

K. Nędza, W. Pyzioł, A. Szumański, J. Szwaja, S. Włodyka, Prawo spółek (red. S. Włodyka), Kraków 1996

Włodyka, Prawo papierów

Prawo papierów wartościowych (red. S. Włodyka), Kraków 1994

Wróblewski, Komentarz

S. Wróblewski, Komentarz do Kodeksu handlowego, Kraków 1935

5. Inne skróty

ak.

akapit

ang.

język angielski/po angielsku

apr.

aprobująca

art.

artykuł

CEIDG

Centralna Ewidencja i Informacja o Działalności Gospodarczej

cyt.

cytowana (-e, -y)

cz.

część

daw.

dawniej

ECR

European Court Reports (zbiory orzecznictwa TSUE)

EFTA

Europejskie Stowarzyszenie Wolnego Handlu

EOG

Europejski Obszar Gospodarczy

etc.

et cetera

EZIG

europejskie zgrupowanie interesów gospodarczych

GPW

Giełda Papierów Wartościowych S.A.

GUS

Główny Urząd Statystyczny

IFRS

International Financial Reporting Standards

INP PAN

Instytut Nauk Prawnych Państwowej Akademii Nauk

itd.

i tak dalej

itp.

i temu podobne

KDPW

Krajowy Depozyt Papierów Wartościowych S.A.

KKPC

Komisja Kodyfikacyjna Prawa Cywilnego

KNB

Komisja Nadzoru Bankowego

KNF

Komisja Nadzoru Finansowego

KPWiG

Komisja Papierów Wartościowych i Giełd

KRS

Krajowy Rejestr Sądowy

lit.

litera

LLP

limited lability partnership (spółka partnerska)

m.in.

między innymi

Min.

Minister

Min. Sprawiedliwości

Minister Sprawiedliwości

MSR

Międzynarodowe Standardy Rachunkowości

NASK

Naukowa i Akademicka Sieć Komputerowa

nast.

następna (-e, -y)

Nb

numer brzegowy

NBP

Narodowy Bank Polski

NFI

Narodowy Fundusz Inwestycyjny

niem.

język niemiecki/po niemiecku

niepubl.

niepublikowana (-e, -y)

NIP

Numer Identyfikacji Podatkowej

np.

na przykład

Nr

numer

OECD

Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju

ONZ

Organizacja Narodów Zjednoczonych

op. cit.

opus citatum

orz.

orzeczenie

PKD

Polska Klasyfikacja Działalności

pkt

punkt

por.

porównaj

post.

postanowienie

poz.

pozycja

PSIC

pełny skład izby cywilnej

r.

rok

red.

redakcja

red. nauk

redaktor naukowy

RM

Rada Ministrów

rozdz.

rozdział

rozp.

rozporządzenie

s.

strona (-y)

S.A.

spółka akcyjna

SCE

spółdzielnia europejska

SE

spółka europejska

sp. z o.o.

spółka z ograniczoną odpowiedzialnością

t.

tom

tekst jedn.

tekst jednolity

tj.

to jest

tyt.

tytuł

tzn.

to znaczy

tzw.

tak zwane

UAM

Uniwersytet Adama Mickiewicza

uchw.

uchwała

UDRP

Uniform Domain – Name Dispute – Resolution Policy (Jednolite zasady prowadzenia sporów dotyczących nazw domenowych)

UE

Unia Europejska

UJ

Uniwersytet Jagielloński

UOKiK

Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów

ust.

ustęp

uw.

uwaga (-i)

uzas.

uzasadnienie

w zw.

w związku

WE

Wspólnota Europejska

wprow.

wprowadzenie

WTO

World Trade Organization (Światowa Organizacja Handlu)

wyd.

wydanie

wyr.

wyrok

z.

zeszyt

zd.

zdanie

zob.

zobacz

ZUS

Zakład Ubezpieczeń Społecznych

Kodeks spółek handlowych1,I

z dnia 15 września 2000 r. (Dz.U. Nr 94, poz. 1037)

(tekst jedn. Dz.U. z 2013 r. poz. 1030)

I Odnośnik nr 1 dodany do tytułu ustawy przez art. 7 ustawy z dnia 23.06.2006 r. o zmianie niektórych ustaw w związku z członkostwem Rzeczypospolitej Polskiej w Unii Europejskiej (Dz.U. Nr 133, poz. 935), która weszła w życie 5.08.2006 r.

¹ Niniejsza ustawa dokonuje w zakresie swojej regulacji transpozycji następujących dyrektyw Wspólnot Europejskich: 1) pierwszej dyrektywy Rady 68/151/EWG z dnia 9 marca 1968 r. w sprawie koordynacji gwarancji, jakie są wymagane w Państwach Członkowskich od spółek w rozumieniu art. 58 akapit drugi Traktatu, w celu uzyskania ich równoważności w całej Wspólnocie, dla zapewnienia ochrony interesów zarówno wspólników jak i osób trzecich (Dz.Urz. WE L 65 z 14.03.1968, str. 8, z późn. zm.; Dz.Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 17, t. 1, str. 3, z późn. zm.); 2) drugiej dyrektywy Rady 77/91/EWG z dnia 13 grudnia 1976 r. w sprawie koordynacji gwarancji, jakie są wymagane w Państwach Członkowskich od spółek w rozumieniu art. 58 akapit drugi Traktatu, w celu uzyskania ich równoważności, dla ochrony interesów zarówno wspólników, jak i osób trzecich w zakresie tworzenia spółki akcyjnej, jak również utrzymania i zmian jej kapitału (Dz.Urz. WE L 26 z 31.01.1977, str. 1, z późn. zm.; Dz.Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 17, t. 1, str. 8, z późn. zm.); 3) trzeciej dyrektywy Rady 78/855/EWG z dnia 9 października 1978 r. wydanej na podstawie art. 54 ust. 3 lit. g) Traktatu, dotyczącej łączenia się spółek akcyjnych (Dz.Urz. WE L 295 z 20.10.1978, str. 36, z późn. zm.; Dz.Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 17, t. 1, str. 42, z późn. zm.); 4) szóstej dyrektywy Rady 82/891/EWG z dnia 17 grudnia 1982 r. wydanej na podstawie art. 54 ust. 3 lit. g) Traktatu dotyczącej podziału spółek akcyjnych (Dz.Urz. WE L 378 z 31.12.1982, str. 47, z późn. zm.; Dz.Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 17, t. 1, str. 50, z późn. zm.); 5) jedenastej dyrektywy Rady 89/666/EWG z dnia 21 grudnia 1989 r. dotyczącej wymogów ujawniania informacji odnośnie do oddziałów utworzonych w Państwie Członkowskim przez niektóre rodzaje spółek podlegających prawu innego państwa (Dz.Urz. WE L 395 z 30.12.1989, str. 36, z późn. zm.; Dz.Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 17, t. 1, str. 100, z późn. zm.); 6) dwunastej dyrektywy Rady 89/667/EWG w sprawie prawa spółek z dnia 21 grudnia 1989 r. dotyczącej jednoosobowych spółek z ograniczoną odpowiedzialnością (Dz.Urz. WE L 395 z 30.12.1989, str. 40, z późn. zm.; Dz.Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 17, t. 1, str. 104, z późn. zm.); 7) dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2001/17/WE z dnia 19 marca 2001 r. w sprawie reorganizacji i likwidacji zakładów ubezpieczeń (Dz.Urz. WE L 110 z 20.04.2001, str. 28; Dz.Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 6, t. 4, str. 3); 8) dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2001/24/WE z dnia 4 kwietnia 2001 r. w sprawie reorganizacji i likwidacji instytucji kredytowych (Dz.Urz. WE L 125 z 05.05.2001, str. 15; Dz.Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 6, t. 4, str. 15).

Tytuł III. Spółki kapitałowe

(...)

Dział II. Spółka akcyjna

Rozdział 1. Powstanie spółki

Literatura: J. Bieniak, M. Bieniak, Spółka akcyjna. Komentarz, Warszawa 2005; G. Bieniek, Nieruchomości jako wkład niepieniężny, w: Księga pamiątkowa dedykowana Profesorowi Stanisławowi Sołtysińskiemu (red. A. Nowicka), Poznań 2005; G. Bieniek, S. Rudnicki, Nieruchomości. Problematyka prawna, wyd. 2, Warszawa 2005; P. Błaszczyk, Ochrona wspólnika mniejszościowego spółki zależnej, Warszawa 2013; J. Brol, Prawo spółek handlowych, Zielona Góra 1992; S. Buczkowski, Ograniczona odpowiedzialność przedsiębiorcy. Studium prawno-handlowe, Warszawa 1937; A. Chłopecki, Opcje i transakcje terminowe. Zagadnienia prawne, Warszawa 2001; A. Doliński, Austriackie prawo akcyjne, Lwów, 1903; G. Domański, Konwersja długu na kapitał. Aport czy potrącenie, PPH 1996, Nr 4; J. Frąckowiak, Spółka akcyjna w organizacji, w: Księga pamiątkowa dedykowana Profesorowi Stanisławowi Sołtysińskiemu (red. A. Nowicka), Poznań 2005; M. Furtek, Nowe elementy ustroju korporacyjnego spółki akcyjnej, R.Pr. 2001, Nr 2; Ł. Gasiński, Dopuszczalność zawierania umów (porozumień) akcjonariuszy co do sposobu wykonywania prawa głosu, PPH 2000, Nr 10; tenże, Umowy akcjonariuszy co do sposobu wykonywania prawa głosu w prawie polskim i amerykańskim, Warszawa 2006; A. Gburzyńska-Dulewicz, Pozycja prawna zarządu i członków zarządu spółek kapitałowych, Warszawa 2006; J. Jacyszyn, Pokrycie wkładu w spółkach kapitałowych, Rej. 1992, Nr 12; S. Janczewski, Ochrona mniejszości w spółkach kapitałowych, Warszawa 1930; W.J. Katner, Prawa mniejszości w spółkach kapitałowych, PPH 2002, cz. 1, PPH 2002, Nr 3, cz. 2, PPH 2002, Nr 4; A. Kidyba, Atypowe spółki handlowe, Kraków 2001; W. Klyta, Czynności notarialne w polskim międzynarodowym prawie spółek, Rej. 2001, Nr 7–8; tenże, Spółki kapitałowe w prawie międzynarodowym prywatnym, Kraków 2002; A. Koch, Braki przy wpisywaniu spółki z o.o. do rejestru handlowego i konsekwencje ich nieusunięcia (art. 173 k.h.), PPH 1996, Nr 4; A. Koch, J. Napierała, Prawo handlowe. Spółki handlowe. Umowy gospodarcze, Kraków 2002; T. Komosa, J. Modrzejewski, Sposoby ochrony mniejszości w spółkach kapitałowych, PUG 1991, Nr 11; M. Leśniak, W. Łukowski, Wybrane problemy związane ze stosowaniem ustawy o KRS i Kodeksu spółek handlowych, PPH 2001, Nr 9; O. Lipińska-Długosz, Ochrona spółki akcyjnej i jej akcjonariuszy przed niewłaściwym wykonywaniem prawa, Warszawa 2006; H. Litwińczuk, Prawo bilansowe, Warszawa 1995; E. Marszłkowska-Krześ, Ustawa o Krajowym Rejestrze Sądowym. Komentarz, Warszawa 2001; M. Mataczyński, Przepisy wymuszające swoje zastosowanie w prawie prywatnym międzynarodowym, Kraków 2005; M. Michalski, Pojęcie „dokumentu akcji” a pojęcie „akcji” w Kodeksie spółek handlowych, PPW 2001, Nr 8; M. Modrzejewska, Zasady obierania firmy spółki kapitałowej, PUG 1988, Nr 1; J. Modrzejewski, Jednoosobowa spółka z o.o. w przepisach Kodeksu spółek handlowych w świetle dwunastej dyrektywy Rady Wspólnot Europejskich, PPH 2001, Nr 1; J. Naworski, Problematyka skracania firmy spółek kapitałowych, cz. 1, PPH 1996, Nr 3; J. Okolski, A. Opalski, Porozumienia akcjonariuszy, PPH 1999, Nr 2; J. Okolski, J. Modrzejewski, Ł. Gasiński, Natura stosunku korporacyjnego spółki akcyjnej, PPH 2000, Nr 8; K. Oplustil, Instrumenty nadzoru korporacyjnego (corporate governance) w spółce akcyjnej, Warszawa 2010; D. Paszukiewicz-Garstka, „Wpis niedopuszczalny” – wpisem nie przewidzianym przez prawo, czy wpisem dokonanym na podstawie niedopuszczalnych aktów prawnych, PS 2000, Nr 5; M. Pazdan, Kodeks spółek handlowych a kodeks cywilny, PiP 2001, Nr 2; R. Skubisz, Prawo do firmy i jego ochrona, PiP 1993, Nr 1; tenże, Zasady prawa firmowego, Rej. 1993, Nr 1; S. Sołtysiński, Kodeks spółek handlowych. Podstawowe założenia, PiP 2000, Nr 11; tenże, Prawo właściwe dla spółek prawa handlowego, Rej. 2001, Nr 7–8; tenże, Przeniesienie akcji imiennych i świadectw tymczasowych, KPP 2002, Nr 1; tenże, Przepisy przejściowe o prawach nabytych w Kodeksie spółek handlowych: przyczynek do analizy art. 613, w: Księga pamiątkowa ku czci Profesora Janusza Szwaji (red. E. Nowińska i M. du Vall), Kraków 2007; R.A. Stefanicki, Ograniczenia i możliwości skracania firm spółek prawa handlowego, Pr.Sp. 1999, Nr 2; tenże, Prawo do nazwy (firmy) i jego ochrona, Kraków 1999; A. Szajkowski, Refleksje nad nowym kodeksem spółek handlowych, PUG 2001, Nr 1; A. Szumański, Nowe polskie prawo spółek handlowych, PPH 2001, Nr 1; tenże, Ograniczona wolność umów w prawie spółek handlowych, w: Księga pamiątkowa dla uczczenia pracy naukowej Profesora Kazimierza Kruczalaka, GSP 1999, t. V; tenże, Pojęcie i przedmiot aportu do spółki akcyjnej, PPH 1995, Nr 1; tenże, Problem funkcji gwarancyjnej kapitału zakładowego (akcyjnego), PiP 1997, Nr 6; tenże, Prymat kapitału nad osobą. Przymusowy wykup akcji pracowniczych oraz akcji Skarbu Państwa, Rz. z 14.2.2001 r., Nr 38; tenże, Umorzenie dobrowolne akcji jako forma wystąpienia akcjonariusza ze spółki, w: Księga pamiątkowa dedykowana Profesorowi Stanisławowi Sołtysińskiemu (red. A. Nowicka), Poznań 2005; tenże, Wkłady niepieniężne do spółek kapitałowych, Warszawa 1997; tenże, Zapis na sąd polubowny w sprawie zaskarżania uchwały zgromadzenia spółki kapitałowej, w: Prawo w XXI wieku (red. W. Czapliński), Warszawa 2006; J. Szwaja, Nowy Kodeks spółek handlowych – spółki kapitałowe, cz. 2, Pr.Sp. 2001, Nr 3; M. Tarska, Podmiotowość prawna spółki kapitałowej w organizacji, PUG 2001, Nr 5; taż, Zakres swobody umów w spółkach handlowych, Warszawa 2012; P. Tomaszewski, Pominięcie osobowości prawnej spółki w prawie USA, cz. 2, PPH 1995, Nr 11; M. Trzebiatowski, Spółka z o.o. w organizacji, Lublin 2000; tenże, Spółka z o.o. w organizacji w Europie Zachodniej, Warszawa 2001; tenże, Spółka z o.o. w organizacji w praktyce notarialnej, Warszawa 2001; I. Weiss, Prawo mniejszości w spółkach kapitałowych, PPH 1995, Nr 10; A.W. Wiśniewski, Rozstrzyganie sporów korporacyjnych spółek handlowych przez sądy polubowne – perspektywa ustawowego rozstrzygnięcia, cz. 2, PS 2005, Nr 5; S. Włodyka, Kodeksowe spółki atypowe, Warszawa 2004; A. Wolter, I. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, Zarys części ogólnej, Warszawa 1998; M. Wrzołek-Romańczuk, „Wpis niedopuszczalny” w Krajowym Rejestrze Sądowym, PPH 2002, Nr 4; R. Zdzieborski, Spółki kapitałowe przed rejestracją, Warszawa 2000; F. Zedler, Wpływ ogłoszenia upadłości spółki kapitałowej na umowę pożyczki udzielonej upadłej spółce przez wspólnika albo akcjonariusza, w: Księga pamiątkowa dedykowana Profesorowi Stanisławowi Sołtysińskiemu (red. A. Nowicka), Poznań 2005; C. Żuławska, Aporty w spółkach z ograniczoną odpowiedzialnością. Przedmiot i wycena, PS 1993, Nr 7–8..

Art. 301. [Założyciele; statut; odpowiedzialność]

§ 1. Zawiązać spółkę akcyjną może jedna albo więcej osób. Spółka akcyjna nie może być zawiązana wyłącznie przez jednoosobową spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością.

§ 2. Statut spółki akcyjnej powinien być sporządzony w formie aktu notarialnego.

§ 3. Osoby podpisujące statut są założycielami spółki.

§ 4. Akcjonariusze są zobowiązani jedynie do świadczeń określonych w statucie.

§ 5. Akcjonariusze nie odpowiadają za zobowiązania spółki.

Spis treści

Nb

I.

Uwagi ogólne

1

II.

Ogólna charakterystyka spółki akcyjnej

6

A.

Typowe cechy kodeksowego modelu spółki akcyjnej

6

B.

Spółka akcyjna a spółka z o.o.

20

C.

Ograniczenia swobody umów

22

D.

Osobowość prawna spółki akcyjnej

26

E.

Nadużycie formy (instytucji) prawnej spółki

33

1.

Wprowadzenie

33

2.

Przegląd typowych stanów nadużycia formy prawnej spółki

38

III.

Konstytutywne cechy spółki akcyjnej jako organizacji (korporacji)

45

IV.

Założyciele spółki

51

V.

Akcjonariusze

58

A.

Podmioty, które mogą być akcjonariuszami

58

B.

Zagadnienia kolizyjnoprawne

65

C.

Umowy akcjonariuszy

67

VI.

Wymóg formy notarialnej

78

A.

Uwagi ogólne

78

B.

Zagadnienia kolizyjnoprawne

82

VII.

Przedstawicielstwo

86

A.

Uwagi ogólne

86

B.

Zagadnienia kolizyjnoprawne

93

VIII.

Umowy przygotowujące zawiązanie spółki

95

IX.

Rozstrzyganie sporów

100

I. Uwagi ogólne

Nb 1

1. Przepis § 1 zawiera materię regulowaną uprzednio w art. 308 zd. 3 KH, z tym że liberalizuje on w istotny sposób wymogi dotyczące zawiązania spółki. Kodeks spółek handlowych znosi wymóg założenia spółki przez co najmniej trzy osoby. Jedynym założycielem nie może być tylko jednoosobowa sp. z o.o. Zob. niżej, Nb 51–57. Przepis § 2 zawiera identyczne uregulowanie jak art. 308 zd. 1 KH. Przepisy § 4 i 5 zawierają, z niewielkimi zmianami redakcyjnymi, normy zawarte w art. 307 § 2 i 3 KH.

Nb 2

2. Wśród dotychczasowych typów spółek handlowych KSH wprowadził najbardziej daleko idące zmiany w odniesieniu do spółki akcyjnej. Ten typ spółki kapitałowej, służący przede wszystkim przedsiębiorstwom większych rozmiarów, ulegał największym przeobrażeniom na przestrzeni ostatniego półwiecza również w innych ustawodawstwach, zwłaszcza w państwach OECD. Na temat najważniejszych zmian instytucji spółki akcyjnej wprowadzonych w KSH por. szerzej: Kodeks spółek handlowych. Projekt, Warszawa 1999, s. 288 i nast.; S. Sołtysiński, Kodeks, s. 15 i nast.; A. Szajkowski, Refleksje, s. 1 i nast.; J. Szwaja, Nowy, s. 8 i nast.; A. Szumański, Nowe, s. 7 i nast.

Nb 3

3. Najważniejsze zmiany w stosunku do uregulowań KSH przedstawione zostały w urzędowym uzasadnieniu projektu KSH. Zob. Kodeks spółek handlowych. Projekt. Ministerstwo Sprawiedliwości. Warszawa 1999, s. 230 i nast. Szczegółowe zestawienie zmian wprowadzonych do obowiązującego Kodeksu zawiera poprzednie wydanie niniejszego Komentarza. Por. S. Sołtysiński, w: Sołtysiński, Szajkowski, Szumański, Szwaja, Komentarz KSH, t. III, wyd. 2, s. 6 i nast.

Nb 4

4. Stosowanie przepisów KSH dotyczących spółki akcyjnej musi uwzględniać także przepisy Tytułu I KSH (Przepisy ogólne). Do spółki akcyjnej znajdują zastosowanie art. 1–7 oraz art. 11–21. Istotne zmiany wprowadzają w szczególności art. 4 (słowniczek), art. 6 i 7 (elementy prawa holdingowego), art. 11–13 (spółka w organizacji), art. 14 (wkłady), art. 15 (regulacja umów, których przedmiotem są przysporzenia na rzecz członków zarządu i innych „piastunów” spółki kapitałowej), art. 17 (skutki czynności prawnych zawartych bez aprobaty organu uchwałodawczego bądź nadzorczego spółki), art. 18 (pozytywne i negatywne przesłanki zdolności do pełnienia funkcji „piastuna” spółki kapitałowej), art. 20 (zasada równego traktowania wspólników i akcjonariuszy) i art. 21 (braki, które mogą spowodować rozwiązanie spółki przez sąd rejestrowy).

Nb 5

5. Kierując się dyrektywą kontynuacji, KSH utrzymuje bez większych zmian pojęcia i terminologię KH. Nieliczne korekty obejmują np. rezygnację z pojęcia „kapitał akcyjny” i zastąpienie go określeniem „kapitał zakładowy”, który lepiej oddaje w istocie rzeczy identyczną funkcję tego kapitału w obu spółkach kapitałowych (por. art. 152 i 154 oraz art. 302 i 308 KSH). Ponadto, pojęcie „przedmiot przedsiębiorstwa” (art. 309 § 1 pkt 2 KH) zastąpiono określeniem „przedmiot działalności spółki” (por. np. art. 304 § 1 pkt 2 KSH). Za dokonaniem tej zmiany przemawiała m.in. wieloznaczność pojęcia „przedsiębiorstwo” w języku prawnym. Powołane przepisy KH i KSH mają na celu wyjawienie dziedzin, w których spółka zamierza prowadzić działalność. Znacznie liczniejsze są korekty obliczone na dostosowanie języka KSH do terminologii KC i do współczesnych standardów języka prawniczego (np. rezygnacja z pojęcia „osobistej” odpowiedzialności w art. 301 § 5 KSH lub zastąpienie „pokwitowania” terminem „absolutorium” w art. 395 § 2 pkt 3 KSH).

II. Ogólna charakterystyka spółki akcyjnej

A. Typowe cechy kodeksowego modelu spółki akcyjnej

Nb 6

1. Spółka akcyjna stanowi „najczystszą” formę spółki kapitałowej. Jest to spółka handlowa, której kapitał zakładowy podzielony jest na akcje o równej wartości nominalnej (art. 302 KSH). W sprawie pojęcia „spółka handlowa” zob. art. 1 § 2 KSH.

Nb 7

2. Typowa spółka akcyjna jest podmiotem grupującym większą liczbę akcjonariuszy, którzy posiadają znaczny kapitał zakładowy. Anonimowy i zmienny skład pasywnych akcjonariuszy nie odgrywa w takiej spółce większej roli ani w zarządzaniu, ani w procesie bezpośredniej kontroli jej działalności, pomijając udział w walnym zgromadzeniu, który nie zapewnia poszczególnym akcjonariuszom większego wpływu na zarządzanie lub kierunki działania spółki.

Nb 8

3. Charakterystyczną cechą spółki akcyjnej jest silna pozycja zarządu. W doktrynie panuje pogląd, że sprawy niezastrzeżone do kompetencji innych organów spółki należą do kompetencji zarządu. Należy podkreślić, że KSH umocnił pozycję tego organu, stanowiąc, że zarząd prowadzi sprawy spółki (art. 368 § 1). Kodeks handlowy powierzał zarządowi wyraźnie jedynie prawo reprezentacji i ograniczał je do spraw związanych z „prowadzeniem jakiegokolwiek przedsiębiorstwa handlowego”. Kodeks spółek handlowych nie zawiera tego ograniczenia. Zob. art. 368 i 372 KSH. Wzmocnienie pozycji zarządu przewidują także m.in. przepisy o odwołaniu jego członków (art. 370 § 2 i 3) oraz o kapitale docelowym i warunkowym (art. 444–454 KSH). Powołane przepisy realizują aprobowany przez doktrynę promenadżerski model zarządzania spółką (por. A. Szumański, w: Pyzioł, Szumański, Weiss, Prawo spółek, wyd. 1, s. 616; M. Furtek, Nowe, s. 5 i nast.). Pozycję członków zarządu osłabia istotnie uchwała SN(7) z 5.3.2007 r. (II CZP 94/06, omówiona na łamach Rz. z 5.3.2007 r., C3), który stwierdza, że odwołanemu piastunowi nie służy legitymacja do zaskarżenia uchwały odwołującego go ze stanowiska nawet, jeśli narusza ona przepisy KSH lub innej ustawy. Orzeczenie to zostało poddane przekonywającej krytyce przez większość doktryny. Zob. uw. do art. 422, Nb 99–120.
Równocześnie KSH ograniczył możliwość nadużywania funkcji przez członków zarządu i zaostrzył wymogi dotyczące kwalifikacji (zdolności), jakimi powinni legitymować się „piastuni” spółki. Zob. art. 15 i 18 KSH. Kodeks pozwala jednak tak ukształtować strukturę i wzajemne stosunki między akcjonariuszami, że może ona przybrać cechy spółki, która posiada niektóre cechy spółek osobowych. Na temat spółki akcyjnej o charakterze kapitałowo-osobowym zob. S. Sołtysiński, w: Sołtysiński, Szajkowski, Szwaja, Komentarz KH, t. I, wyd. 2, Wprow., Nb 22. W kwestii możliwości tworzenia atypowych spółek akcyjnych, którym statut i obligacyjne umowy akcjonariuszy zawierane obok statutu mogą nadać pewne cechy spółek osobowych, por. Wiśniewski, Prawo, t. III, s. 29; A. Kidyba, Atypowe, s. 6 i nast. Taka atypowa spółka akcyjna grupuje zazwyczaj niewielką liczbę akcjonariuszy dysponujących akcjami imiennymi. Zmiana jej składu osobowego może być poddana istotnym ograniczeniom statutowym lub pozastatutowym (np. w umowie akcjonariuszy), a wpływ akcjonariuszy na zarząd może być zagwarantowany poprzez odpowiednią ich reprezentację w radzie nadzorczej i uzależnienie istotnych decyzji w przedmiocie zarządzania od uprzedniej aprobaty rady, na co zezwala art. 384 § 1 KSH.

Nb 9

4. Typowe publiczne spółki akcyjne, tzn. spółki, których akcje zostały dopuszczone do publicznego obrotu, grupują często wielotysięczną liczbę anonimowych akcjonariuszy, których głosy mogą odgrywać istotną rolę przy podejmowaniu przez walne zgromadzenie uchwał wymagających kwalifikowanej większości. Jednakże właściciele dużych pakietów akcji, którzy kontrolują 4/5 głosów oddanych na walnym zgromadzeniu, mogą zadecydować o dopuszczeniu do spółki publicznej strategicznego inwestora, głosując za podjęciem uchwały o podniesieniu kapitału zakładowego spółki przy jednoczesnym pozbawieniu prawa poboru dotychczasowych akcjonariuszy. Zob. art. 433 § 2 KSH. W razie znacznego rozproszenia akcji, posiadanie około 30% akcji w spółce publicznej umożliwia zazwyczaj zmianę statutu i kontrolę spółki. Wiele polskich spółek giełdowych jest jednak kontrolowanych przez inwestorów branżowych i Skarb Państwa.

Nb 10

5. Aczkolwiek kodeksowy wzorzec spółki akcyjnej ukształtował ją jako typową spółkę kapitałową, to jednak ustawodawca pozostawia akcjonariuszom na tyle znaczny margines autonomii, że mogą oni utworzyć spółkę akcyjną, łączącą cechy korporacji kapitałowej i osobowej. Por. Szajkowski, Prawo, wyd. 3, s. 322; Wiśniewski, Prawo, t. III, s. 31. Spółki akcyjne mające pewne cechy spółek osobowych określane będą terminami prywatna lub zamknięta spółka akcyjna. Stanowią one przeciwieństwo publicznych spółek akcyjnych, których akcje zostały dopuszczone do publicznego obrotu i znajdują się na giełdzie.

Nb 11

6. Zamknięta spółka akcyjna charakteryzuje się następującymi cechami:

1) ograniczoną liczbą akcjonariuszy,

2) statut lub umowa akcjonariuszy ograniczają zbywalność akcji lub przewidują kontrolę składu osobowego spółki,

3) spółka posiada wyłącznie akcje imienne i 

4) akcjonariusze biorą aktywny udział w zarządzaniu lub sprawowaniu nadzoru nad zarządem spółki.

Wyróżnienie zamkniętej spółki akcyjnej ma charakter typologiczny. Brak jednej z wymienionych cech nie powoduje utraty przez spółkę atrybutu zamkniętej (prywatnej) spółki akcyjnej. Spółki takie kontrolowane są często przez akcjonariuszy powiązanych węzłami rodzinnymi (niem. familien Aktiengeselschaften). Niektóre rodziny utrzymywały kontrolę nad spółką akcyjną przez kilka pokoleń, bez konieczności uczynienia z nich spółek giełdowych (np. Ford Motor Co. był spółką zamkniętą przez trzy generacje). W niektórych systemach prawnych rodzinne spółki akcyjne korzystają z pewnych przywilejów. Tak np. w Niemczech spółki takie nie podlegają obowiązkowi zadośćuczynienia postanowieniom ustawy o współudziale pracowników w radzie nadzorczej, jeśli zatrudniają poniżej 500 pracobiorców (§ 76 Betriebsverfassungsgesetz z 1952 r. ze zm.). Model taki występuje często w spółkach skandynawskich i portugalskich, co uniemożliwia przeprowadzenie niektórych reform przez Komisję Europejską (np. ograniczenia nadużywanych instrumentów przeciwko „wrogiemu” przejęciu spółki).

Nb 12

7. Tworzenie zamkniętych spółek akcyjnych umożliwiają w szczególności przepisy o ograniczaniu zbywalności akcji, akcjach imiennych, powoływaniu i odwoływaniu członków zarządu oraz rady nadzorczej, a także spory margines autonomii woli stron przewidziany w KSH w zakresie kształtowania treści statutu. Por. art. 339, 345, 348 § 1–3, art. 366 § 3, art. 368, 377, 379 § 2 i art. 388 KSH. Umocnieniu kontroli akcjonariuszy nad spółką akcyjną służyć może także odpowiednio zredagowana umowa akcjonariuszy. Zob. szerzej uw. niżej, Nb 67–76.

Nb 13

8. W doktrynie dominuje pogląd, że w spółce akcyjnej, silniej niż w innych spółkach handlowych, znalazła wyraz zasada władzy większości. Por. A. Szumański, Prymat, C 3/4; J. Okolski, J. Modrzejewski, Ł. Gasiński, Natura, s. 9–11; A.W. Wiśniewski, Glosa do uchw. SN z 20.8.1996 r., III CZP 67/96, Gl. 1997, Nr 7, s. 13–21 i nast. Nowym przejawem tej zasady jest instytucja przymusowego wykupu i odkupu akcji (art. 418–418¹ KSH). Jednocześnie KSH, zgodnie z dyrektywami UE, chroni w niezbędnym zakresie uprawnienia akcjonariuszy mniejszościowych. Nowe gwarancje zapewnienia praw mniejszości zawierają np. art. 20 i 428 KSH. Por. S. Sołtysiński, w: Sołtysiński, Szajkowski, Szumański, Szwaja, Komentarz KSH, t. I, wyd. 2, s. 212 i nast.

Nb 14

9. Obok zasady władzy większości, doktryna wyróżnia następujące zasady (dyrektywy) dotyczące spółki akcyjnej: wyłączenia odpowiedzialności akcjonariuszy za zobowiązania spółki (art. 301 § 5 KSH), realnego wniesienia i ochrony kapitału zakładowego (por. np. art. 14, 306 pkt 2, art. 308–309, 311–312, 329–332, 344–346, 360, 362–367 KSH), równego traktowania akcjonariuszy (art. 20), zbywalności akcji (art. 337–338), podziału władz (rozdzielności kompetencji), która akcentuje delimitację kompetencji i zakaz łączenia funkcji nadzorczych i zarządczych (por. w szczególności art. 387 § 1–3) oraz zasadę ochrony praw wierzycieli spółki (por. np. art. 456, 496 i 546 KSH) (zob. szerzej J. Okolski, J. Modrzejewski, Ł. Gasiński, Natura, s. 7 i nast.). Wyróżniając zasady prawa spółek handlowych mamy na względzie normy prawne o szczególnej doniosłości, które wskazują na preferencje ustawodawcy i służą jako dyrektywy interpretacyjne w razie kolizji lub niejasności norm prawnych.

Nb 15

10. Sporne jest, czy uzasadnione jest wyróżnienie zasady ochrony mniejszości. Na gruncie KH wyrażono pogląd, że przepisy służące ochronie mniejszości delimitują zakres władzy większości i nie można przyjąć obowiązywania zasady ochrony mniejszości (zob. J. Okolski, J. Modrzejewski, Ł. Gasiński, Natura, s. 9). Obowiązywania zasady ochrony mniejszości bronił m.in. L. Koziorowski (Glosa do wyr. SN z 1.10.1998 r., I CKN 338/98, PPH 1999, Nr 6, s. 44). Istotne znaczenie przepisów KH poświęconych ochronie mniejszości podkreślano już w literaturze okresu międzywojennego – zob. S. Janczewski, Ochrona, s. 3 i nast. Dyrektywę ochrony strony słabszej w spółkach kapitałowych uzasadnili T. Komosa, J. Modrzejewski (Sposoby, s. 204 i nast.; por. także W.J. Katner, Prawa, s. 1 i nast. oraz I. Weiss, Prawo mniejszości, s. 105 i nast.). Skuteczna ochrona praw mniejszości stanowi niewątpliwie cechę współczesnego prawa spółek. Znajduje ona wyraz w licznych przepisach KSH i ObrInstrFinU. Prawa mniejszości chronią przede wszystkim przepisy o kwalifikowanej większości głosów przy podejmowaniu najbardziej istotnych uchwał (np. art. 415–418, 445 i 506), przepisy o wyborze członków rady nadzorczej grupami i kompetencjach członków rady nadzorczej powołanych w tym trybie (art. 385 § 3–9 i art. 390 § 2), prawo zwoływania i umieszczania spraw w porządku obrad walnego zgromadzenia przez akcjonariusza (akcjonariuszy) reprezentujących co najmniej 1/10 kapitału zakładowego (art. 400 § 1) oraz nowa instytucja rewidenta do spraw szczególnych (art. 84–85 OfertaPublU). W doktrynie państw OECD zwraca się uwagę, że skuteczna ochrona praw mniejszości stanowi niezbędną przesłankę zaufania inwestorów do instytucji działających na rynkach kapitałowych. Jednocześnie dyrektywa ochrony interesów mniejszości doznaje ograniczeń, które mają na celu przeciwdziałanie nadużywaniu uprawnień procesowych przez mniejszość, która mogłaby utrudnić efektywne zarządzanie spółką albo procesy łączenia, dzielenia lub przekształcenia spółek zgodnie z wolą większości (por. np. art. 509 § 3 KSH). Z powyższych względów należy opowiedzieć się za przyjęciem zasady ochrony mniejszości. W razie konfliktu tej dyrektywy z zasadą władzy większości, którego nie rozwiązują przepisy ustawy, przyznać należy pierwszeństwo tej ostatniej dyrektywie. Zasada ochrony praw mniejszości nie może kolidować z dyrektywami sprawnego zarządzania spółką oraz realizacji woli większości w sprawach dotyczących łączenia, podziału, przekształceń oraz przymusowego wykupu akcji (np. art. 418, 509 § 3 i art. 544 § 3 KSH). Tak również W.J. Katner, Prawa, s. 2–4.

Nb 16

11. Spółka akcyjna może mieć zarówno cel gospodarczy, jak i jakikolwiek inny cel zgodny z prawem (np. charytatywny lub polityczny). Spółki akcyjne – w przeciwieństwie do innych spółek handlowych – mogą więc być wykorzystywane również dla prowadzenia działalności innej niż zarobkowa lub gospodarcza (np. dla działalności naukowej lub badawczo-rozwojowej nienastawionej na osiąganie zysku). Zob. Namitkiewicz, Spółka, s. 2351; Szajkowski, Prawo, wyd. 2, s. 321. Typowe spółki akcyjne są jednak wykorzystywane przede wszystkim dla prowadzenia działalności gospodarczej, a w szczególności dla pozyskiwania kapitałów drogą publicznej subskrypcji lub obejmowania akcji w ramach oferty skierowanej do określonych osób (np. założycieli spółki albo osób obejmujących akcje nowej emisji). Emisja akcji nie jest jedynym sposobem pozyskiwania kapitałów na utworzenie lub rozwój przedsiębiorstwa. Wszelkie inne metody uzyskiwania środków finansowych na prowadzenie działalności gospodarczej łączą się jednak z reguły z koniecznością zwrotu kapitału wraz z odsetkami (np. pożyczki, obligacje i inne papiery wartościowe emitowane przez podmioty gospodarcze). Działalność gospodarcza nie musi zakładać osiągania zysku, niekiedy może wymagać stałego dofinansowania działalności spółki (np. działalność badawczo-rozwojowa). Tak trafnie A. Szajkowski, w: Sołtysiński, Szajkowski, Szwaja, Komentarz KH, t. I, wyd. 2, s. 934.

Nb 17

12. Spółka akcyjna jest jednym z podtypów „spółki” w rozumieniu art. 860 § 1 KC. Do powstania spółki akcyjnej niezbędne jest – oprócz uzgodnienia istotnych składników czynności prawnej przewidzianych w art. 3 KSH – aby akcjonariusze-założyciele uzgodnili inne konieczne składniki czynności prawnej przewidziane w art. 304 KSH oraz dokonali wszystkich pozostałych czynności wymienionych w art. 306 KSH (zob. A. Szajkowski, w: Sołtysiński, Szajkowski, Szumański, Szwaja, Komentarz KSH, t. I, wyd. 2, uw. do art. 3, Nb 40).

Nb 18

13. Co najmniej od momentu powstania spółki akcyjnej w organizacji wadliwość jej zawiązania, nieważność umowy założycielskiej lub brak niektórych spośród koniecznych postanowień statutu (art. 304 § 1 KSH) nie powodują automatycznie nieważności umowy spółki oraz spółki akcyjnej w organizacji jako podmiotu prawa. Konieczność odpowiedniego stosowania przepisów KC o nieważności czynności prawnych, w szczególności postanowień art. 58 § 1–3 KC, dyktuje dyrektywa bezpieczeństwa obrotu. Odpowiednie stosowanie przepisów KC przewiduje obecnie art. 2 zd. 2 KSH. Przepis ten umożliwia m.in. łagodzenie sankcji bezwzględnej nieważności czynności prawnej. Od chwili rejestracji wadliwie zawiązanej spółki akcyjnej, podmiot ten nie może być uznany za „nieważny” (nieistniejący). Sąd rejestrowy może orzec o rozwiązaniu spółki wadliwie zawiązanej, w przypadkach określonych w art. 21 KSH. W razie zaistnienia innych braków, sąd rejestrowy może wszcząć wyłącznie postępowanie sanacyjne w myśl postanowień art. 327 KSH. Stanowisko to dominowało w orzecznictwie i doktrynie także na gruncie KH. Tak np. SA w Łodzi w wyr. z 1.12.1999 r. (I ACA 555/99, OSA 2000, Nr 5, poz. 29) orzekł, że: „postępowanie o zarejestrowanie spółki akcyjnej oraz przepis art. 337 KH służy usunięciu braków w procesie zawiązania spółki, co w zasadzie wyłącza możliwość stosowania art. 58 KC do umowy o jej zawiązaniu”. Por. szerzej uw. do art. 327, Nb 2 i 3.

Nb 19

14. Najpóźniej w chwili rejestracji, spółka akcyjna powinna dysponować przedsiębiorstwem, tzn. zespołem składników materialnych i niematerialnych przeznaczonym do realizacji określonych celów gospodarczych oraz posiadać firmę (nazwę, pod którą występuje w obrocie). Spółka akcyjna, której celem jest prowadzenie innej działalności niż gospodarcza, powinna być również wyposażona w zorganizowany zespół mienia, który pozwala jej podjąć zadania przewidziane w statucie. Do takiego agregatu aktywów i pasywów spółki akcyjnej, jej firmy i ksiąg handlowych należy stosować w drodze analogii art. 55¹ KC i pozostałe przepisy KC dotyczące „przedsiębiorstwa” w znaczeniu przedmiotowym (np. art. 75¹ KC) także wówczas, gdy nie jest ono przeznaczone do prowadzenia działalności gospodarczej. Nie ma bowiem żadnych istotnych argumentów, które przemawiałyby za odmiennym ukształtowaniem odpowiedzialności nabywcy takiego zorganizowanego kompleksu majątkowego spółki akcyjnej lub zasad jego przenoszenia (art. 75¹ KC) także wówczas, gdy podmiot ten nie prowadzi działalności gospodarczej. Na temat wieloznaczności terminu „przedsiębiorstwo” w prawie cywilnym zob. S. Sołtysiński, w: Sołtysiński, Szajkowski, Szwaja, Komentarz KH, t. I, wyd. 2, Wprow., Nb 48 i nast.

B. Spółka akcyjna a spółka z o.o.

Nb 20

1. Spółka akcyjna ma szereg cech wspólnych ze spółką z o.o. Zob. Kidyba, Spółka, wyd. 3, s. 4–7; K. Kruczalak, Spółka, s. 75 i nast. Obydwa typy spółek zaliczane są do spółek kapitałowych (art. 11 § 1 KSH). W spółce akcyjnej, na pierwszy plan wysuwa się niewątpliwie nie zrzeszenie osób, lecz połączenie kapitałów zarządzanych przez zarząd. Niemniej trafny wydaje się pogląd, że typowa sp. z o.o. ma szereg atrybutów spółki osobowej (zob. A. Szajkowski, w: Sołtysiński, Szajkowski, Szwaja, Komentarz KH, t. I, wyd. 2, uw. do art. 158 KH, Nb 34), a to ze względu na ustawowe prawo kontroli wspólników (art. 212 KSH), daleko silniejsze niż w spółce akcyjnej prawo wspólników do kontroli składu osobowego spółki na drodze ustanawiania ograniczeń zbycia lub zastawiania udziałów (art. 182 KSH) oraz możliwości ograniczenia lub wyłączenia wstąpienia do spółki spadkobierców zmarłego wspólnika (art. 183 KSH). Por. natomiast uw. do przepisów art. 337–338, które poddają ustawowym rygorom możliwość wprowadzania oraz statutowe i pozastatutowe ograniczenia zbywalności akcji. Zbywalność akcji oraz anonimowość akcjonariatu w typowej spółce akcyjnej zapewniają w szczególności akcje na okaziciela, które są papierami wartościowymi. Tymczasem sp. z o.o. nie może wystawiać żadnych dokumentów na okaziciela ani też dokumentów na zlecenie na udziały lub prawa do zysku (art. 174 § 6 KSH), co również ma na celu zapobieżenie łatwemu, niekontrolowanemu przez dotychczasowych wspólników rozporządzaniu prawami udziałowymi. Na pokrewieństwo sp. z o.o. ze spółkami osobowymi zwracał uwagę m.in. T. Dziurzyński, w: Dziurzyński, Fenichel, Honzatko, Komentarz, t. I (uw. 1 do art. 307 KH). Por. także Kidyba, Komentarz, t. I, wyd. 9, s. 613. Autor ten trafnie podkreśla, że w sp. z o.o. przeważają elementy kapitałowe.

Nb 21

2. W spółce akcyjnej daleko silniejsza jest pozycja zarządu i to nie tylko z uwagi na brak ustawowego prawa kontroli akcjonariuszy – jak to ma miejsce w sp. z o.o. (art. 212 KSH), lecz również ze względu na to, że zarządzanie dużymi podmiotami gospodarczymi, zorganizowanymi w formie spółki akcyjnej, powierza się z reguły menedżerom, którzy dysponują odpowiednim przygotowaniem zawodowym. Zarządy spółek akcyjnych składają się z osób powołanych często spoza grona akcjonariuszy. Mimo że KSH nie wprowadza żadnych ustawowych wymogów w tej materii, to jednak należy mieć na uwadze, że należyte wykonywanie obowiązków członków zarządu banków, funduszów powierniczych, firm ubezpieczeniowych i wielu innych podmiotów gospodarczych zorganizowanych w formie spółki akcyjnej wymaga odpowiednich kwalifikacji zawodowych i doświadczenia, którymi zwykle nie dysponują akcjonariusze będący założycielami spółki. Niektóre ustawy wprowadzają tu szczególne postanowienia dotyczące kwalifikacji członków zarządu spółki akcyjnej. Por. np. art. 30 ust. 1 pkt 2 PrBank.

C. Ograniczenia swobody umów

Nb 22

1. Przepisy działu II KSH poświęcone spółce akcyjnej mają różnorodny charakter. Obok norm bezwzględnie obowiązujących (imperatywnych) i dyspozytywnych znaleźć wśród nich można także przepisy semiimperatywne (semidyspozytywne), które wyznaczają stronom jedynie pewne ustawowe minimum albo maksimum zakazów (nakazów). Por. S. Sołtysiński, w: Sołtysiński, Szajkowski, Szwaja, Komentarz KH, t. I, wyd. 2, Wprow., Nb 106 i nast. Ze względu na interes publiczny i interes akcjonariuszy, przepisy KSH oraz innych ustaw poddają spółki akcyjne w daleko większym stopniu niż spółki osobowe i spółki z o.o. przepisom imperatywnym, których nie można zmienić wolą stron. Por. A. Szumański, Ograniczona, s. 412 i nast. Niemniej szereg przepisów zawartych w Dziale II Tytule III KSH ma charakter dyspozytywny, a zwłaszcza semidyspozytywny (semiimperatywny). Por. np. art. 330 § 5, art. 334 § 1 i 2, art. 337, 338 § 1, art. 347 § 3, art. 368 § 4 KSH.

Nb 23

2. Kodeks spółek handlowych określa bliżej granice wolności umów w procesie tworzenia statutu (art. 304 § 3 i 4 KSH). Statut nie może zawierać postanowień sprzecznych z naturą spółki akcyjnej lub dobrymi obyczajami. Ograniczenia wolności umów, podyktowane właściwością stosunków prawnych powstałych w wyniku utworzenia spółki akcyjnej, harmonizują z postanowieniami art. 353¹ KC, który stwierdza, że strony umowy „mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego”. Tym samym został ostatecznie rozstrzygnięty spór toczony pod rządami KH, czy swoboda umów w dziedzinie prawa spółek akcyjnych jest ograniczona wyłącznie do sfery wyznaczonej przez przepisy zezwalające na odmienne, niż przewiduje ustawa, ukształtowanie treści statutu. Por. A. Jakubecki, w: Jakubecki, Kidyba, Mojak, Skubisz, Prawo spółek, s. 154.

Nb 24

3. Przepis art. 304 § 4 KSH zawiera również zakaz wprowadzania do statutu postanowień wykraczających poza zakres wyczerpującej regulacji ustawowej. Ustalenie, czy ustawa zawiera wyczerpującą regulację danego zagadnienia, może być czasem trudne. Przykłady wyczerpującej regulacji zawierają m.in. art. 306 i 362 KSH. Statut nie może przewidywać np., że do powstania spółki – obok wymogów przewidzianych w art. 306 – konieczne jest uzyskanie koncesji albo, że spółka może nabyć akcje własne w innych przypadkach niż określone w art. 362 § 1 KSH. Konstytucja spółki nie może ustanawiać innych organów niż przewiduje ustawa. Zob. uw. do art. 304 KSH, Nb 80.

Nb 25

4. Zasada swobody umów dopuszcza również zawieranie przez część lub wszystkich akcjonariuszy tzw. umów akcjonariuszy, na mocy których strony zobowiązują się np. do określonego wykonywania służącego im prawa głosu, spowodowania podjęcia konkretnych działań przez organy spółki, na które mają wpływ wszyscy lub poszczególni akcjonariusze, ograniczenia zbywalności akcji lub do innych form współdziałania w ramach spółki. Umowy akcjonariuszy są ważne, jeżeli nie są sprzeczne z ustawą, zasadami współżycia społecznego lub właściwością (naturą) spółki akcyjnej. Znajdują tu zastosowanie przepisy art. 353¹ KC w zw. z art. 2 KSH. Por. szerzej uw. niżej, Nb 67–77.

D. Osobowość prawna spółki akcyjnej

Nb 26

1. Spółki akcyjne są spółkami handlowymi (art. 1 § 2 KSH) wyposażonymi w osobowość prawną. Spółka akcyjna uzyskuje osobowość prawną z chwilą rejestracji (art. 12 KSH). Przed zarejestrowaniem spółka akcyjna stanowi tzw. ułomną osobę prawną. Por. uw. do art. 12. Spółka akcyjna przestaje istnieć z chwilą jej wykreślenia z rejestru po ukończeniu likwidacji. Por. uw. do art. 478 KSH.

Nb 27

2. Jako osoba prawna spółka akcyjna jest samodzielnym podmiotem praw i obowiązków, zarówno cywilnoprawnych, jak i publicznoprawnych (np. zezwoleń administracyjnych, koncesji itp.). Należy ściśle rozgraniczać majątek spółki i majątek akcjonariuszy oraz uprawnienia/obowiązki spółki akcyjnej od uprawnień/obowiązków akcjonariuszy. Właściciel wszystkich akcji w konkretnej spółce akcyjnej nie jest jednocześnie podmiotem, któremu służą prawa własności lub inne uprawnienia do składników majątku spółki. Akcjonariusz jest jedynie „współwłaścicielem” majątku spółki akcyjnej w sensie ekonomicznym i może stać się właścicielem poszczególnych składników mienia spółki, np. w następstwie jej likwidacji. Mienie spółki stanowi w stosunku do akcjonariuszy mienie osoby trzeciej.

Nb 28

3. Akcjonariusz, który rozporządza lub zawłaszcza składniki mienia spółki akcyjnej w sposób sprzeczny z ustawą lub statutem, ponosi odpowiedzialność cywilną (art. 350 KSH) oraz może odpowiadać karnie. Nawet jedyny akcjonariusz, który samowolnie dysponuje mieniem należącym do spółki i w ten sposób uniemożliwia zapłatę należności z tytułu umowy cywilnoprawnej zawartej z innym podmiotem gospodarczym, odpowiada karnie, jeśli są spełnione przesłanki odpowiedzialności zawarte w przepisach KK, które przewidują sankcje z tytułu przywłaszczenia lub innego nieuprawnionego rozporządzenia lub wyrządzenia szkody w cudzym mieniu (por. art. 278 i nast. KK). Zdaniem SN: „mienie sp. z o.o. jest dla jej wspólników mieniem cudzym w rozumieniu art. 120 § 7 Kodeksu karnego z 1969 r.” (uchw. SN z 20.5.1993 r., I KZP 10/93, OSP 1994, Nr 1, poz. 10, s. 23). Należy uznać, że uchwała ta dotyczy również odpowiedzialności akcjonariuszy spółki akcyjnej. W uchwale podniesiono, że majątek sp. z o.o. stanowi cudze mienie także wobec jedynego wspólnika, do którego należą wszystkie udziały. „Termin (mienie) cudze oznacza, że mienie to posiada właściciela i że do tego mienia nie przysługuje sprawcy przestępstwa żadne prawo rzeczowe wyłączające inne osoby” (ibidem, s. 25). Stanowisko to jest w pełni zgodne z przepisami KH (KSH). Wiele nadużyć instytucji spółki kapitałowej, zwłaszcza spółki jednoosobowej wynika z błędnego przekonania, że udziałowiec jest właścicielem bądź współwłaścicielem majątku spółki. Pozbawienie udziałowców spółek posiadających osobowość prawną jakichkolwiek uprawnień rzeczowych, a także kontraktowych do majątku korporacji, stanowi typową cechę nowoczesnego prawa spółek. Tak np. w prawie angielskim i amerykańskim podkreśla się, że spółka nie może być traktowana jako powiernik akcjonariusza (wspólnika), a udziałowcy nie posiadają nawet ekwitarnych uprawnień do jej mienia (no equitable interests). Zob. R. Pennington, Company Law, Londyn 2001, s. 36 i 40. Analogiczne stanowisko dominuje w prawie kontynentalnym. W prawie niemieckim uznaje się konieczność respektowania dyrektywy ścisłego rozgraniczania majątku spółki kapitałowej i akcjonariuszy (wspólników), podnosząc ją do rangi zasady prawnej (Trennungsprinzip). Zob. A. Kraft, w: Kölner Kommentar, t. I, s. 11–17. Naruszenie powyższej zasady, polegające na traktowaniu mienia spółki jak majątku akcjonariusza, może stanowić podstawę wytoczenia powództwa o odszkodowanie na zasadach ogólnych (art. 415 i nast. KC). Akcjonariusz może odpowiadać także wobec osób trzecich w oparciu o konstrukcję nadużycia formy prawnej (instytucji) spółki. Zob. niżej, Nb 33–44.

Nb 29

4. Spółka akcyjna ma zdolność prawną i zdolność do czynności prawnych z uwzględnieniem ograniczeń, które dotyczą zdolności osób prawnych, np. nie ma zdolności do testowania (por. S. Sołtysiński, w: Sołtysiński, Szajkowski, Szwaja, Komentarz KH, t. I, wyd. 2, Wprow., Nb 58–67). Po zniesieniu przepisów KC statuujących tzw. szczególną zdolność prawną osób prawnych (skreślony art. 36 KC) należy przyjąć, że zdolność prawna spółki kapitałowej nie jest ograniczona przez przedmiot jej działalności określonej w statucie (art. 304 § 1 pkt 2 KSH). W obowiązującym prawie polskim nie ma uzasadnienia koncepcja działań ultra vires, na podstawie której spółka akcyjna mogłaby się uchylić od skutków umowy zawartej przez zarząd poza zakresem przedmiotu działalności. W interesie bezpieczeństwa obrotu i zgodnie z przeważającym stanowiskiem panującym w ustawodawstwie i judykaturze państw UE należy zaaprobować pogląd, w myśl którego przekroczenie zakresu kompetencji przez organy spółki lub ich działanie poza zakresem przedmiotu przedsiębiorstwa spółki wywołuje skutki w zasadzie wyłącznie w stosunkach wewnętrznych między zarządem a spółką lub jej akcjonariuszami i nie wpływa na ważność dokonanej czynności prawnej z osobą trzecią. Tak m.in. przewiduje prawo niemieckie. Por. U. Hüffer, Aktiengesetz. Kommentar, Monachium 1993, s. 2. Zob. również S. Sołtysiński, w: Sołtysiński, Szajkowski, Szwaja, Komentarz KH, t. I, wyd. 2, Wprow., Nb 61–80. W myśl art. 10 Dyrektywy 2009/101/WE: „czynności podjęte przez organy spółki są dla niej wiążące, nawet jeśli nie pokrywają się z zakresem przedmiotu przedsiębiorstwa spółki, chyba że wykraczają poza uprawnienia, jakie prawo przyznaje lub pozwala przyznać tym organom”. Zob. szerzej uw. do art. 304 KSH, Nb 44.

Nb 30

5. Spółka nie ma zdolności do czynności prawnych w zakresie wyłączonym przez ustawę (np. w razie dokonania czynności zakazanej przez ustawę dokonanej między spółką akcyjną a osobą trzecią jest ona nieważna, chyba że ustawa przewiduje inny skutek – art. 58 § 3 KC). To samo dotyczy czynności dokonanych bez koncesji lub innego zezwolenia. Dopuszczalne jest zawieranie umów pod warunkiem uzyskania koncesji lub stosownego zezwolenia, chyba że ustawa wprowadza w tym względzie dodatkowe obostrzenia, np. w postaci posiadania promesy uzyskania zezwolenia na dokonanie określonej czynności prawnej. Spółka ponosi jednak odpowiedzialność wobec kontrahenta, w razie zawarcia umowy bez wymaganej koncesji lub zezwolenia na zasadach ogólnych. Odpowiedzialność ex contractu (art. 471 i nast. KC) wchodzi w rachubę zwłaszcza wówczas, jeżeli spółka udzieliła zapewnienia, że posiada koncesję (zezwolenie) potrzebną do dokonania czynności prawnej.

Nb 31

6. Spółka akcyjna działa za pośrednictwem swoich organów. W stosunkach zewnętrznych jest reprezentowana z reguły przez zarząd (art. 372 KSH) lub wyjątkowo przez radę nadzorczą (art. 378 § 1–2 KSH) albo pełnomocnika ustanowionego przez walne zgromadzenie (art. 426 § 1 KSH). Za spółkę akcyjną mogą również działać prokurenci lub pełnomocnicy ustanowieni przez zarząd (art. 371 § 4 KSH). Szerzej o organach spółek handlowych por. S. Sołtysiński, w: System pr. pryw., t. 17B, s. 455 i nast.; A. Opalski, Pojęcie organu osoby prawnej, PiP 2009, Nr 1; A. Dadańska, Działanie osoby prawnej, Warszawa 2006, s. 6 i nast.

Nb 32

7. Spółce akcyjnej przysługują wszystkie typowe atrybuty cywilnej zdolności prawnej (np. zdolność do posiadania i odpowiedzialności deliktowej oraz zdolność procesowa). Przysługuje jej również zdolność czekowa i wekslowa. Będąc osobą prawną, spółka akcyjna może być wpisana do księgi wieczystej jako podmiot praw i obowiązków. Może być także podmiotem postępowania upadłościowego i układowego. W starszej literaturze przedmiotu podnoszono wątpliwości, czy spółka akcyjna może być stroną umowy spółki jawnej lub komplementariuszem w spółce komandytowej i komandytowo-akcyjnej. Tak m.in. Namitkiewicz, Spółka, s. 2352. Wątpliwości te nie są uzasadnione. Por. A. Szumański, w: Sołtysiński, Szajkowski, Szumański, Szwaja, Komentarz KSH, t. I, wyd. 2, uw. do art. 127, Nb 9 oraz zob. J. Szwaja, ibidem, uw. do art. 102, Nb 41–61 i A. Szumański, ibidem, uw. do art. 127, Nb 9–15.

E. Nadużycie formy (instytucji) prawnej spółki

1. Wprowadzenie

Nb 33

1. Określenie „nadużycie formy prawnej spółki” zostało tu użyte jako zbiorczy termin, który obejmuje różnorodne sytuacje, gdy porządek prawny nie uznaje wszystkich lub tylko niektórych konsekwencji braku odpowiedzialności akcjonariuszy za zobowiązania spółki lub całkowitej samodzielności prawnej spółek wyposażonych w osobowość prawną lub odrębności majątku spółki i jej akcjonariuszy. Por. Wiśniewski, Prawo, t. I, s. 53–55 oraz Włodyka, Prawo, s. 149 i nast. Autorzy ci trafnie zwracają uwagę, że koncepcja nadużycia formy prawnej spółki służy rozwiązaniu problemów, jakie pojawiają się wówczas, gdy instytucja prawna spółki jest używana albo dla obejścia zakazów ustawowych (S. Włodyka), albo dla działania w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego na szkodę osób trzecich. W niniejszym komentarzu termin „nadużycie formy prawnej spółki” obejmuje te wszystkie sytuacje, które uzasadniają interwencję sądu w interesie wierzycieli spółki, polegającą na odmowie respektowania niektórych przepisów traktujących spółkę jako niezależny (odrębny) podmiot od wspólnika (akcjonariusza). W judykaturze angloamerykańskiej używa się tu określeń disregarding corporate identity (nieuznanie tożsamości korporacyjnej) lub piercing corporate veil (rozdarcie korporacyjnej zasłony). W prawie niemieckim używa się najczęściej terminu Durchgriff. Judykatura francuska posługuje się denominacją gérance de fait (sprawowanie faktycznego kierownictwa). Terminy te ilustrują, na czym polegają różnorodne postacie nadużycia formy prawnej spółek.

Nb 34

2. Instytucja nadużycia instytucji spółki stanowi niemal wyłącznie domenę orzecznictwa. Pojawiają się jednak coraz częściej przepisy przypisujące podmiotowi dominującemu (parent company) odpowiedzialność za czynności prawne lub inne działania dokonywane przez podległe mu spółki kontrolowane. Tak np. prawo antytrustowe UE traktuje spółkę-matkę i spółkę-córkę jako jeden podmiot gospodarczy (undertaking). W myśl art. 6 § 2 KSH, nabycie lub wykonywanie praw z akcji przez spółkę lub spółdzielnię zależną uważa się za nabycie lub wykonywanie praw przez spółkę dominującą. W braku takich przepisów, przejście do porządku dziennego wobec odrębności prawnej spółek kontrolowanych może być uzasadnione tylko w wyjątkowych okolicznościach, gdy dochodzi do nadużycia instytucji spółki w sposób sprzeczny ze społeczno-gospodarczym celem odrębnej podmiotowości osób prawnych (art. 2 KSH w zw. z art. 5 i 354 KC).

Nb 35

3. W poniższych rozważaniach nie zajmujemy się nadużyciem prawa w stosunkach wewnętrznych między akcjonariuszami i organami osoby prawnej. Problemom tym poświęcone są w szczególności uwagi na temat ochrony praw akcjonariuszy mniejszościowych.

Nb 36

4. Instytucja „nadużycia formy (instytucji) prawnej spółki” obejmuje najczęściej sytuacje, gdy odrębna podmiotowość prawna jest wykorzystywana przez akcjonariuszy lub założycieli do obejścia zakazów ustawowych, uniknięcia lub ograniczenia odpowiedzialności przez akcjonariusza w sposób sprzeczny z prawem, zasadami współżycia społecznego lub społeczno-gospodarczym przeznaczeniem spółki akcyjnej. Sankcje polegają tu najczęściej na pozbawieniu osób „stojących za spółką” korzyści związanych z wyłączeniem ich odpowiedzialności za zobowiązania spółki (art. 301 § 5 KSH).

Nb 37

5. Z doświadczeń zagranicznych wynika, że interwencja judykatury nie może polegać wyłącznie na sięganiu do odpowiedników art. 5 KC (nadużycie prawa). Pozbawienie akcjonariusza przywileju ograniczonej odpowiedzialności i respektowania odrębności jego majątku osobistego od majątku spółki może nastąpić na drodze uznania pewnych czynności za sprzeczne z prawem (np. obejście prawa lub delikt), celowościowej wykładni przepisów (wykładni restryktywnej lub rozszerzającej) lub na odmowie traktowania spółki i akcjonariusza jako odrębnych podmiotów prawnych na podstawie innych niż nadużycie prawa podmiotowego konstrukcji prawnych, co umożliwia np. wystąpienie z roszczeniem wobec akcjonariusza z tytułu czynności dokonanej formalnie przez spółkę. Klasyczna koncepcja nadużycia prawa nie nadaje się najczęściej do osiągnięcia takich celów, gdyż służy w zasadzie wyłącznie jako instrument ochrony pozwanego, a nie jako podstawa do wytoczenia powództwa. Podobne wielopłaszczyznowe podejście do koncepcji nadużycia formy prawnej spółki przyjmuje się w prawie niemieckim (zob. K. Schmidt, Geselschaftsrecht, Kolonia 1994, s. 186–211; por. także P. Tomaszewski, Pominięcie, s. 14 i nast.).

2. Przegląd typowych stanów nadużycia formy prawnej spółki

Nb 38

1. Zapobieżeniu nadużyciu formy (instytucji) prawnej spółki może służyć celowościowa wykładnia przepisów prawa zobowiązań do czynności prawnych między osobami trzecimi a spółką lub kontrolującym ją podmiotem (osobą fizyczną lub prawną). Chodzi tu o sytuacje, gdy respektowanie odrębnej tożsamości prawnej spółki i akcjonariusza albo członka zarządu spółki akcyjnej pociągałoby za sobą nieuzasadnione ograniczenie ich odpowiedzialności wobec osób trzecich. Problemy te ilustruje przykład, gdy jednoosobowy akcjonariusz spółki akcyjnej A przenosi wszystkie akcje na nabywcę N. Czy sprzedawcy akcji można wówczas przypisać odpowiedzialność za wady prawne lub fizyczne przedsiębiorstwa? Sprzedaż akcji i udziałów stanowi sprzedaż praw (art. 555 KC). Literalna wykładnia przepisów KC prowadzi do wniosku, że sprzedawca nawet wszystkich akcji w spółce akcyjnej odpowiada jedynie za wady prawne praw udziałowych wynikających ze sprzedanych akcji (art. 555 w zw. z art. 556 § 2 KC) i nie mają do niego zastosowania przepisy o zbyciu przedsiębiorstwa jako zorganizowanego agregatu praw i obowiązków (art. 55¹ KC). Pomijając jednak nierozstrzygniętą dotąd w naszej judykaturze kwestię granic odpowiedzialności za wady fizyczne zbywcy przedsiębiorstwa, należy zastanowić się, czy uwolnienie zbywcy wszystkich akcji przedsiębiorstwa od tej odpowiedzialności byłoby zgodne ze społeczno-gospodarczym celem analizowanej transakcji. Twierdząco na to pytanie udziela odpowiedzi np. orzecznictwo niemieckie, kwalifikując zbycie wszystkich akcji (udziałów) jako zbycie przedsiębiorstwa i stosując wówczas wobec sprzedawcy przepisy o odpowiedzialności za wady przedsiębiorstwa spółki w znaczeniu przedmiotowym (zob. A. Kraft, w: Kölner Kommentar, t. I, s. 20). Problem ten nie uszedł uwadze S. Buczkowskiego, który jeszcze przed wojną zastanawiał się, analizując treść art. 44 KH (obecnie art. 55¹ KC), czy zbycie wszystkich udziałów w spółce należy traktować jako ukryte zbycie przedsiębiorstwa. Ostatecznie autor doszedł do wniosku, że konkluzja taka dopuszczalna jest tylko wyjątkowo, a mianowicie wtedy, gdy przemawia za tym ochrona dobrej wiary lub zwyczaje uczciwego obrotu (zob. S. Buczkowski, Ograniczona, s. 56 i nast.). W piśmiennictwie polskim pojawił się pogląd, że w razie zbycia przedsiębiorstwa, zbywca odpowiada tylko za istotne wady fizyczne lub prawne tej zorganizowanej całości (universitas rerum). Za istotne uznaje się takie wady przedsiębiorstwa, które uniemożliwiają lub utrudniają korzystanie z przedsiębiorstwa jako całości (zob. M. Poźniak-Niedzielska, Zbycie przedsiębiorstwa w świetle zmian w Kodeksie cywilnym, PiP 1991, Nr 6, s. 43). Pogląd ten jest w pełni uzasadniony.

Nb 39

2. Odmowa uznania odrębnej tożsamości prawnej spółki i wykorzystującego jej osobowość prawną akcjonariusza jest szczególnie uzasadniona wówczas, gdy udziałowiec jednoosobowy albo większościowy spółki kapitałowej wykorzystuje ją w celu obejścia prawa (art. 58 § 2 KC). Rozważmy następujący przykład: Akcjonariusz posiadający akcje w spółce akcyjnej (S1) przenosi je na utworzoną przez siebie jednoosobową spółkę z o.o. (S2), w celu umożliwienia głosowania przez nią na walnym zgromadzeniu przy podjęciu uchwały dotyczącej zwolnienia go z odpowiedzialności wobec spółki S1. Czy można przyjąć, że spółka S2 nie jest objęta zakazem z art. 413 KSH, który stanowi, że: „akcjonariusz nie może ani osobiście, ani przez pełnomocnika, ani jako pełnomocnik innej osoby głosować przy powzięciu uchwał dotyczących jego odpowiedzialności wobec spółki z jakiegokolwiek tytułu (...)”? Akt głosowania przez spółkę zależną (S2) w sprawach dotyczących odpowiedzialności akcjonariusza na walnym zgromadzeniu spółki akcyjnej (S1) można zakwalifikować jako obejście prawa (art. 58 § 1 KC), gdyż przepisów art. 413 KSH przewidujących wyłączenie podstawowego prawa akcjonariusza nie należy interpretować rozszerzająco (exceptiones non sunt extendendae) i dlatego przepis ten nie może być stosowany do analizowanego stanu faktycznego. Należy również podnieść, że zdaniem części doktryny zarzut obejścia prawa nie wymaga wykazania, że pozwany działał w celu lub ze świadomością obejścia prawa. Por. W. Wąsowicz, Obejście prawa jako przyczyna nieważności czynności prawnej, KPP 1999, Nr 1, s. 83–84.

Nb 40

3. Sądy niemieckie odmawiają niekiedy uznania odrębnej podmiotowości spółki w przypadkach zawinionego przez wspólnika spółki jednoosobowej pomieszania sfer działania lub mienia spółki oraz jego majątku osobistego, a także nadużycia stosunku dominacji nad spółką oraz świadomego niedokapitalizowania spółki kapitałowej (zob. K. Schmidt, Geselschaftsrecht, s. 186 i nast.).

Nb 41

4. Przypadki zawinionego pomieszania sfer działania osoby fizycznej i kontrolowanej przez nią jednoosobowej spółki akcyjnej zachodzą przede wszystkim wówczas, gdy np. jedyny akcjonariusz prowadzi rachunkowość spółki lub inwentaryzację jej majątku w taki sposób, że nie pozwala to na dokładną identyfikację majątku korporacji. Załóżmy, że jedyny akcjonariusz dysponuje (przemieszcza) mieniem spółki akcyjnej w taki sposób, że nie można dokładnie zidentyfikować, które rzeczy należą do jego majątku osobistego, a które stanowią mienie spółki. Czy w trakcie egzekucji prowadzonej w takiej sytuacji z majątku spółki akcjonariusz może polegać wówczas na domniemaniu, że jest właścicielem pewnych rzeczy (np. pojazdów), ponieważ znajdują się one w jego posiadaniu (art. 341 KC)? Na pytanie to należy udzielić odpowiedzi przeczącej.
Przykład ten ilustruje rozstrzygnięcia sądów zachodnioeuropejskich, które w podobnych sytuacjach przerzucają na akcjonariusza ciężar udowodnienia własności rzeczy. De lege lata należy opowiedzieć się za sankcją, polegającą na pozbawieniu akcjonariusza prawa do korzystania z domniemań związanych z posiadaniem rzeczy. Za możliwością przyjęcia takiej sankcji za brak rozdzielenia obydwu majątków zdaje się opowiadać A.W. Wiśniewski (Prawo, t. I, s. 54).

Nb 42

5. Sprawowanie pełnej kontroli nad podmiotem kontrolowanym przez jednoosobowego wspólnika (akcjonariusza) będącego osobą prawną lub fizyczną nie stanowi nadużycia formy (instytucji) prawnej spółki. Sprawowanie zintegrowanego zarządu w ramach grup przedsiębiorstw (spółek) kontrolowanych przez podmiot dominujący stanowi charakterystyczną cechę współczesnych organizacji holdingowych. Jednakże w wyjątkowych sytuacjach, gdy sposób sprawowania władztwa lub wykonywania innych form kontroli przez podmiot dominujący jest sprzeczny z podstawowymi zasadami autonomii organów spółki kontrolowanej i narusza interesy osób trzecich, sądy zagraniczne pozbawiają podmiot dominujący przywileju nieodpowiedzialności za zobowiązania spółki (art. 301 § 5 KSH). Odpowiedzialność podmiotu dominującego powstaje na przykład wówczas, gdy wskutek zakulisowych działań podmiotu dominującego dochodzi do upadłości (bankructwa) spółki kontrolowanej. We Francji, W. Brytanii i Belgii odpowiedzialność „rzeczywistego” zarządcy spółki kontrolowanej w podobnych okolicznościach regulują ustawy uchwalone w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych oraz orzecznictwo. Por. szerzej M. Lutter, The Law of Groups of Companies in Europe: A Challenge for Jurisprudence, Forum Internationale, Berlin–Nowy Jork 1988, s. 24 i nast.

Nb 43

6. W ostatnich dwóch dekadach judykatura niektórych państw kwalifikuje jako nadużycie formy prawnej spółki także przypadki niewystarczającej kapitalizacji spółki. Z uwagi na bezpieczeństwo obrotu, a w szczególności ochronę interesów kontrahentów spółki i jej pracowników, doktryna oraz orzecznictwo niektórych państw UE wyróżnia obok nominalnych (ustawowych) także konkretne, materialne minima kapitałowe spółek. Za nadużycie formy prawnej spółek uznaje się sytuacje, gdy wspólnik (akcjonariusz) tworzy rażąco niedoinwestowaną spółkę, biorąc pod uwagę jej rzeczywisty zakres działalności lub pozbawia funkcjonującą już spółkę niezbędnego minimum aktywów (środków trwałych i obrotowych) potrzebnych do prowadzenia założonej działalności (Unterkapitalisierung w prawie niemieckim, capital manifestement insuffisant oraz abus de biens sociaux w prawie belgijskim itp.). Por. M. Lutter, The Law, s. 23 i nast. oraz E. Weymeersch, Groups of Companies, w: European Business Law (red. R. Buxbaum, G. Hertig i K. Hopt), Berlin 1991, s. 233–234. Jednocześnie jednak – wzorem ustawodawstw państw anglosaskich kwestionuje się rolę kapitału zakładowego i proponuje zastąpienie go innymi instrumentami ochrony wierzycieli. Por. szerzej A. Opalski, Kapitał zakładowy. Skuteczny instrument ochrony wierzycieli czy przestarzała koncepcja prawna? Próba porównania modeli ochrony wierzycieli w prawie państw europejskich i Stanów Zjednoczonych, KPP 2004, Nr 2, s. 435 i nast.

Nb 44

7. W razie, gdy np. jedyny akcjonariusz albo inny podmiot dominujący dokonuje rozmyślnych działań na rzecz pozbawienia spółki zależnej jej majątku we własnym interesie i ze szkodą dla interesów wspólników mniejszościowych lub wierzycieli spółki, powodując lub zagrażając tym samym jej niewypłacalnością, czynności takie mogą być zaskarżone przez akcjonariuszy mniejszościowych na podstawie art. 422 i nast. KSH, o ile pozwana spółka dokonała rozporządzeń swym majątkiem na podstawie uchwał walnego zgromadzenia. Wierzycielom spółki mogą natomiast służyć w takich przypadkach skargi pauliańskie z tytułu czynności prawnej dłużnika (spółki kontrolowanej), dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli. Wierzycielom, którymi mogą być także pokrzywdzeni akcjonariusze mniejszościowi, służą wówczas skargi o uznanie czynności dekapitalizacyjnych za bezskuteczne w stosunku do nich (art. 527 i nast. KC). Udzielenie odpowiedzi na pytanie, czy de lege lata doprowadzenie do dekapitalizacji spółki zależnej przez spółkę dominującą może spowodować jej bezpośrednią i nieograniczoną odpowiedzialność wobec wierzycieli spółki kontrolowanej, wymaga zbadania konkretnych okoliczności sprawy. Do istotnych okoliczności należą m.in.: 1) czy podmiot dominujący działał rozmyślnie lub przynajmniej nieumyślnie na szkodę innych osób, 2) czy zostały naruszone przepisy prawa albo postanowienia organizacyjne umowy (statutu) przy podejmowaniu decyzji organów spółki zależnej lub dobre obyczaje kupieckie, 3) czy istnieje związek przyczynowy między bezprawnym i nagannym działaniem podmiotu dominującego a szkodą poniesioną przez osoby trzecie. W razie twierdzących odpowiedzi na te pytania, podstawą odpowiedzialności akcjonariusza dominującego mogą być także przepisy o odpowiedzialności deliktowej. Na temat pojęć „spółka dominująca” i „spółka zależna” por. art. 4 § 1 pkt 4 KSH.

III. Konstytutywne cechy spółki akcyjnej jako organizacji (korporacji)

Nb 45

1. Przepisy art. 301 i 302 KSH zawierają najważniejsze konstytutywne cechy spółki akcyjnej jako organizacji typu korporacyjnego. Spółka akcyjna jest osobą prawną, która może być zawiązana przez jedną lub więcej osób (art. 301 § 1 zd. 1 KSH). Zob. niżej uw. dotyczące podmiotów, które mogą być akcjonariuszami, Nb 58–64.

Nb 46

2. Statut spółki powinien być sporządzony w formie aktu notarialnego. Naruszenie przepisów o formie szczególnej czynności prawnej powoduje jej nieważność. W praktyce sądów rejestrowych przeważa opinia, że akt założycielski spółki akcyjnej może sporządzić wyłącznie polski notariusz, chyba że umowa międzynarodowa, której stroną jest Polska, stanowi inaczej. Zob. uw. niżej, Nb 78–85.

Nb 47

3. Uzgodnienie treści statutu, który stanowi konstytucję tworzonej organizacji, stanowi pierwszy etap „kaskadowej” umowy założycielskiej, którą uzupełniają oświadczenia założycieli lub akcjonariuszy przewidziane w art. 313 KSH. W myśl tego przepisu, do powstania spółki akcyjnej konieczne jest wyrażenie przez te osoby zgody na zawiązanie spółki, treść statutu i objęcie akcji. Statut stanowi umowę organizacyjną, która ma na celu utworzenie spółki akcyjnej. Zob. szerzej uw. do art. 304 KSH, Nb 6–22. Spółka akcyjna może zostać zawiązana również przez jedynego założyciela (akcjonariusza). Do aktu założycielskiego dokonanego przez jedynego akcjonariusza stosuje się także przepisy o statucie i umowie założycielskiej (art. 4 § 2 KSH).

Nb 48

4. Konstytutywną cechą spółki akcyjnej jest również udział założycieli w procesie jej tworzenia, którzy mogą być równocześnie akcjonariuszami albo ograniczyć swoje uczestnictwo do uzgodnienia treści statutu i zawiązania spółki. Zob. niżej, Nb 51–57.

Nb 49

5. Akcjonariusze są zobowiązani jedynie do świadczeń określonych w statucie i nie odpowiadają za zobowiązania spółki (art. 301 § 4 i 5 KSH). Przepisy te nie stoją jednak na przeszkodzie, aby akcjonariusz zawarł umowę ze spółką lub osobą trzecią, na mocy której zobowiąże się odpowiadać osobiście za zobowiązania spółki całym swoim majątkiem (np. na mocy umowy poręczenia) albo tylko określonymi przedmiotami majątkowymi (np. wyrażając zgodę na ustanowienie hipoteki lub zastawu na swoim mieniu w celu zabezpieczenia roszczeń osób trzecich wobec spółki).

Nb 50

6. Pominięcie w art. 301 § 5 KSH wzmianki, że akcjonariusz nie odpowiada „osobiście” za zobowiązania spółki (por. art. 307 § 3 KH) miało m.in. na celu podkreślenie, że podmiot ten nie odpowiada za spółkę ani osobiście, ani rzeczowo. Ponadto określenie „odpowiedzialność osobista” jest terminem języka prawnego, lecz nie używa go KC. Ilekroć ustawa przewiduje odpowiedzialność, zobowiązany odpowiada całym swoim majątkiem.

IV. Założyciele spółki

Nb 51

1. Założycielami spółki akcyjnej są osoby, które podpisały jej statut (art. 301 § 3). Przepis ten odpowiada treści art. 308 zd. 2 KH. Założyciele stają się najczęściej akcjonariuszami. Jak wynika z innych przepisów KSH, nie jest to jednak obowiązująca reguła (art. 313 § 1 KSH). Założyciele uczestniczą w procesie zawiązywania spółki. Do ich obowiązków należy przede wszystkim: opracowanie statutu, przygotowanie sprawozdania, o którym mowa w art. 311 i 312 KSH, wynagrodzenie osób świadczących usługi na rzecz spółki w organizacji oraz nabywanie mienia lub zamawianie usług potrzebnych spółce przed jej zarejestrowaniem. Założycielami mogą być osoby fizyczne, osoby prawne lub „ułomne” (niepełne) osoby prawne (np. spółki osobowe). Nie może być założycielem spółka cywilna, która nie jest osobą prawną i nie przysługuje jej zdolność prawna oraz zdolność do czynności prawnej. Tak trafnie Czerniawski, Kodeks, wyd. 2, s. 61. Zob. niżej, Nb 59–61.

Nb 52

2. Założyciele działają do chwili powołania zarządu. Kodeks spółek handlowych nie reguluje sposobu działania promotorów spółki akcyjnej w okresie przed podpisaniem statutu. Od chwili podpisania statutu założyciele są zobowiązani i uprawnieni do prowadzenia spraw spółki zgodnie z art. 323 § 4 KSH. Do chwili ustanowienia zarządu spółka akcyjna w organizacji jest reprezentowana przez wszystkich założycieli działających łącznie albo przez powołanego przez nich pełnomocnika. W sprawach nieuregulowanych w KSH, a dotyczących założycieli, należy stosować odpowiednio przepisy dotyczące zarządu spółki akcyjnej (art. 11 § 2 KSH). Stosując przepisy o kompetencjach zarządu spółki akcyjnej przed jej wpisem do rejestru, należy badać, czy ich zastosowanie prowadzi do rozstrzygnięć zgodnych z naturą spółki akcyjnej w organizacji. Należy zwrócić uwagę, że w okresie między podpisaniem statutu a powstaniem spółki w organizacji przepis art. 323 § 2 KSH stosuje się do założycieli odpowiednio (art. 323 § 4 KSH). Kodeks spółek handlowych – podobnie jak inne ustawodawstwa – nie uregulował bliżej praw i obowiązków założycieli w okresie „przedspółki”. Por. szerzej uw. do art. 323, Nb 23–27.

Nb 53

3. Założyciele mogą uzyskać za swoje usługi wynagrodzenie, jeżeli przewiduje to statut lub umowa akcjonariuszy. Inną formą wynagrodzenia za usługi założycielskie jest przyznanie świadectw założycielskich (art. 355 KSH). Por. uw. do art. 355 KSH. Kodeks spółek handlowych nie zabrania przyznania założycielom akcji uprzywilejowanych (art. 351 KSH) lub uprawnień osobistych, o których mowa w art. 354 KSH. Akcjonariusze ci mają jednak obowiązek wniesienia wkładów, a przyznanie im akcji uprzywilejowanych może być uzależnione od spełnienia dodatkowych świadczeń na rzecz spółki (art. 351 § 3 KSH).

Nb 54

4. Założyciele nie mogą objąć akcji w zamian za świadczone usługi organizacyjne, gdyż żadne usługi nie mają zdolności aportowej. Por. szerzej uw. do art. 14, Nb 1–13 oraz S. Sołtysiński, w: Sołtysiński, Szajkowski, Szwaja, Komentarz KH, t. I, wyd. 2, Wprow., Nb 201.

Nb 55

5. Założyciele odpowiadają solidarnie, wraz z innymi osobami, które działały w imieniu spółki przed jej zarejestrowaniem (por. szerzej uw. do art. 13 § 1 w zw. z art. 323 § 2–3 KSH). Mogą oni także odpowiadać wobec spółki za szkody wyrządzone przy jej tworzeniu (art. 480–481 KSH). Nie można również wykluczyć odpowiedzialności odszkodowawczej założycieli wobec akcjonariuszy lub osób trzecich na zasadach ogólnych (art. 490 KSH).

Nb 56

6. Założyciele mogą działać we własnym imieniu, lecz na cudzy rachunek. Wyjawienie osoby, na której rachunek działa założyciel, nie jest konieczne dla ważności czynności prawnej. Jednak, jeśli ukrycie beneficjenta ma na celu obejście ustawy (np. przepisów zakazujących objęcie wszystkich akcji przez spółkę z o.o. – art. 301 § 1 KSH), wówczas powoduje to nieważność czynności prawnej z powodu obejścia prawa (art. 58 § 1 KC). Jednakże z chwilą rejestracji spółki, której akcje zostały objęte przez założyciela na rachunek osoby nieuprawnionej, może być ona rozwiązana wyłącznie w zgodzie z art. 21 KSH lub poddana sanacji tylko w ramach postępowania przewidzianego w art. 327 KSH.

Nb 57

7. Założycielem może być także jedyny akcjonariusz (art. 303 § 1 KSH). W. Popiołek, w: Strzępka, Komentarz KSH, wyd. 5, s. 778–779. Nie wszyscy założyciele muszą być akcjonariuszami. Akcje powinien jednak objąć przynajmniej jeden z założycieli (art. 313 § 1 KSH) (zob. Kidyba, Komentarz, t. II, wyd. 9, s. 23; odmiennie R. Pabis, Tworzenie spółki akcyjnej, PS 2002, Nr 1, s. 22).

V. Akcjonariusze

A. Podmioty, które mogą być akcjonariuszami

Nb 58

1. Akcjonariuszami mogą być zarówno osoby prawne, jak i osoby fizyczne, a ponadto ułomne osoby prawne (art. 33¹ KK), w szczególności wszystkie osobowe spółki handlowe (spółka jawna, partnerska, komandytowa i komandytowo-akcyjna). Zdolność bycia akcjonariuszem posiadają także kapitałowe spółki w organizacji. Również i te podmioty mogą we własnym imieniu nabywać prawa, pozywać i być pozywane (art. 11 KSH).

Nb 59

2. Dyskusyjna jest sprawa dopuszczalności uczestnictwa w spółce akcyjnej spółki cywilnej. Spółka ta nie ma zdolności do nabywania praw i obowiązków we własnym imieniu i nie jest „ułomną” osobą prawną. Dlatego należy podzielić pogląd, że spółka cywilna nie może być ani założycielem spółki akcyjnej, ani akcjonariuszem (zob. J. Frąckowiak, w: Kruczalak, Komentarz, s. 455; Czerniawski, Kodeks, wyd. 2, s. 61). Powstaje jednak problem, czy wspólnicy spółki cywilnej mogą objąć akcje wnosząc majątek stanowiący przedmiot wspólności łącznej (art. 863 KC), nie rozwiązując jednocześnie spółki. Możliwość taką dopuszcza uchw. SN z 22.5.1996 r. (III CZP 49/96, OSN 1996, Nr 9, poz. 119), w myśl której: „Dopuszczalne jest objęcie udziałów w sp. z o.o. na zasadzie współwłasności łącznej w następstwie podwyższenia kapitału zakładowego wskutek wniesienia aportu w postaci przedsiębiorstwa spółki cywilnej przez wspólników”. Uchwałę zaaprobowali M. Litwińska, PPH 1997, Nr 3, s. 36–38 oraz J. Jacyszyn, Rej. 1997, Nr 1, poz. 13, s. 88 i nast. Uchwała dotyczy wprawdzie sp. z o.o., lecz przytoczone w niej argumenty mają zastosowanie także do objęcia akcji przez akcjonariuszy w spółce akcyjnej. Tak również J. Frąckowiak, w: Kruczalak, Komentarz KSH, s. 455. W doktrynie niemieckiej dopuszcza się uznanie spółki cywilnej jako akcjonariusza, chociaż podkreśla się równocześnie, że rozwiązanie to posiada zarówno zalety, jak i wyłania trudne do rozwiązania problemy (zob. U. Hüffer, Aktiengesetz, s. 11–12).

Nb 60

3. Uchwała SN z 22.5.1996 r. (wyżej, Nb 59) zakłada, że wniesienie całego przedsiębiorstwa spółki cywilnej nie powoduje jej rozwiązania. Stanowisko to jest dyskusyjne, gdyż w takim przypadku, pierwotny cel spółki nie jest z reguły możliwy do osiągnięcia. Tak np., gdy umowa spółki przewidywała prowadzenie przedsiębiorstwa gastronomicznego i współdziałanie wspólników w formie świadczenia usług, to wniesienie takiego przedsiębiorstwa do spółki akcyjnej jako wkładu nakazuje przyjąć, że cel spółki został osiągnięty, a w każdym razie dotychczasowy cel umowy nie może być nadal realizowany. Zarówno osiągnięcie celu spółki, jak i trwała niemożliwość jego realizacji powinny być uznane za przyczynę rozwiązania spółki cywilnej. Tak m.in. S. Grzybowski, w: System pr. cyw., t. III, cz. 2, s. 834–835. Jeśli zatem wspólnicy spółki cywilnej pragną pozostać związani umową spółki cywilnej i objąć akcje na zasadzie wspólności łącznej, powinni zmienić cel umowy (np. zastąpić prowadzenie działalności gastronomicznej działalnością inwestycyjną). Akcje objęte przez wspólników spółki cywilnej podlegać będą przepisom art. 333 § 2 i 3 KSH. Obejmowanie akcji za przedsiębiorstwo spółki cywilnej, wniesionej do spółki akcyjnej bez równoczesnego rozwiązania spółki, ma zwykle na celu uniknięcie negatywnych skutków podatkowych jej likwidacji. Wspólnicy będący akcjonariuszami mogą rozwiązać spółkę cywilną w późniejszym okresie, gdy znikną negatywne konsekwencje jej likwidacji.

Nb 61

4. Kolejnym problemem, który został pominięty w powołanej uchw. SN z 22.5.1996 r. (wyżej, Nb 59) dopuszczającej powstanie współwłasności łącznej na udziale w spółce kapitałowej w następstwie wniesienia przedsiębiorstwa spółki cywilnej, jest kwestia surogacji majątku odrębnego, stanowiącego przedmiot współwłasności łącznej. Wobec braku wyraźnego przepisu, dopuszczalność surogacji w odniesieniu do majątku wspólników spółki cywilnej, tak jak to ma miejsce np. w odniesieniu do majątku wspólnego małżonków (art. 33 pkt 3 KRO), budzi wątpliwości w doktrynie. Niektórzy zwolennicy surogacji majątku wspólników spółki cywilnej zakładają, że nie obejmuje ona środków trwałych i obrotowych. Tak m.in. E. Kitłowski, Surogacja rzeczowa w prawie cywilnym, Warszawa 1970, s. 177 i nast.; S. Grzybowski, System pr. cyw., t. I, wyd. 1, s. 473 (notka 142). Ograniczenia tego nie wprowadza Z. Radwański (Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2002, s. 133), który zakłada, że prawa nabyte ze środków majątku odrębnego podlegają reżimowi ustanowionemu dla tego samego majątku. Uchwała SN z 22.5.1996 r. (Nb 59) wydaje się aprobować stanowisko Z. Radwańskiego.

Nb 62

5. Akcjonariuszami w polskiej spółce akcyjnej mogą być także osoby zagraniczne. Przepisy art. 13 ust. 1–3 SwobDziałGospU nie wymagają, aby osoba zagraniczna wykazała istnienie wzajemności po stronie państwa, którego jest obywatelem lub w którym posiada miejsce zamieszkania (siedzibę). Osoby zagraniczne z państw członkowskich UE oraz państw członkowskich Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) – stron umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym, a także wielu innych państw, które mogą korzystać ze swobody przedsiębiorczości na podstawie umów zawartych z UE, mogą podejmować i wykonywać działalność gospodarczą na takich samych zasadach jak obywatele polscy (art. 13 ust. 1 SwobDziałGospU). To samo dotyczy cudzoziemców, którzy posiadają: zezwolenie na osiedlenie się w Polsce, status uchodźcy, ważną Kartę Polaka itp. (art. 13 ust. 2 SwobDziałGospU). Inne osoby zagraniczne niż wymienione w art. 13 ust. 1 i 2 SwobDziałGospU mogą podejmować działalność gospodarczą wyłącznie w ramach spółek kapitałowych i spółki komandytowo-akcyjnej, o ile umowy międzynarodowe nie stanowią inaczej.

Nb 63

6. Akcjonariuszem lub założycielem spółki akcyjnej może być także spółdzielnia. W myśl uchw. SN z 12.1.2001 r. (III CZP 44/00, OSN 2001, Nr 5, poz. 69 z aprobującą glosą P. Bielskiego, PPH 2001, Nr 6, s. 44 i nast.): „niedopuszczalne jest wniesienie przez spółdzielnię do spółki z o.o. wkładu niepieniężnego w postaci jej przedsiębiorstwa, jeśli wyłącza to prowadzenie przez spółdzielnię statutowej działalności gospodarczej”. Argumenty zawarte w uchwale są aktualne także w odniesieniu do spółki akcyjnej. Sąd Najwyższy trafnie podniósł, że jedna spółdzielnia może posiadać więcej niż jedno przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 55¹ KC. Wniesienie jednego z dwóch lub kilku przedsiębiorstw w znaczeniu przedmiotowym jest dopuszczalne, gdyż nic nie stoi wówczas na przeszkodzie prowadzeniu przez spółkę działalności zgodnie z art. 1 § 1 PrSpółdz. Jednakże nie jest uzasadnione stanowisko, że wnosząc swoje przedsiębiorstwo lub większość jego składników do spółki, spółdzielnia powinna nadal prowadzić dotychczasową działalność statutową pod sankcją uznania, że wniesienie takiego wkładu stanowi obejście przepisów prawa spółdzielczego (np. przepisów o likwidacji lub prowadzeniu działalności gospodarczej przez spółdzielnię pracy w oparciu o osobistą pracę członków – art. 181 PrSpółdz). Niemal każde wniesienie przedsiębiorstwa wpływa na zmianę dotychczasowego przedmiotu działalności spółdzielni. Spółdzielnia, która decyduje się na wniesienie przedsiębiorstwa do spółki może jednak odpowiednio dostosować swój statut do nowego stanu rzeczy, a przepisy art. 114 § 1 PrSpółdz dają jej nawet rok na zaprzestanie działalności, nie mówiąc już o częściowym zaprzestaniu działalności. Dlatego błędna jest uchwała SN, która stanowi, że spółdzielnia nieprowadząca działalności „mimo posiadania innych cech charakterystycznych dla spółdzielni, nie jest spółdzielnią” (zob. uchw. SN z 12.1.2001 r., III CZP 44/00, OSNC 2001, Nr 5, poz. 69). W tej samej uchwale SN wyraził pogląd, że wniesienie przez spółdzielnię spożywców aportu w postaci przedsiębiorstwa do spółki z o.o. dopuszczalne jest, „chyba że przedsiębiorstwo to stanowi cały majątek spółdzielni niezbędny do prowadzenia wspólnej działalności gospodarczej”. Pogląd ten podzielili glosatorzy P. Pinior (OSP 2001, Nr 12, poz. 178) oraz M. Jasiakiewicz (PPH 2001, Nr 9, s. 43 i nast.), którzy skoncentrowali uwagę na problematyce zdolności aportowej takich wkładów.
Podzielając niebudzący wątpliwości pogląd, że przedsiębiorstwo spółdzielni posiada zdolność aportową, powołane wyżej uchwały SN poddali przekonywującej krytyce M. Poźniak-Niedzielska (Jeszcze w sprawie zdolności aportowej przedsiębiorstwa spółdzielni, PPH 2001, Nr 11, s. 43 i nast.) oraz T. Bieniek, glosa do uchw. SN z 13.12.2000 r., III CZP 43/00, OSP 2001, Nr 12, s. 177 i nast.). Dominujące stanowisko judykatury SN w omawianej materii jest sprzeczne z art. 22 Konstytucji RP. Swoboda przedsiębiorczości obejmuje niewątpliwie swobodę przekształcenia dotychczas prowadzonej działalności w inną wybraną przez ten podmiot formę prawną. Rygory nakładane przez większość orzeczeń SN na spółdzielców, którzy zamierzają dokonać transformacji spółdzielni w spółkę nie leżą w interesie publicznym i nie mogłyby zostać wprowadzone nawet przez Parlament, ponieważ w myśl art. 22 Konstytucji RP ustawowe ograniczenia wolności gospodarczej mogą być ustanowione tylko z uwagi na „ważny interes publiczny”. Por. szerzej S. Sołtysiński, Droga przez mękę: Uwagi o przekształceniu spółdzielni w spółkę kapitałową, w: Współczesne problemy prawa handlowego. Księga jubileuszowa dedykowana Profesor dr hab. M. Poźniak-Niedzielskiej (red. A. Kidyba, R. Skubisz), Lublin 2007, s. 325–337. Skutki rygorystycznej wykładni SN złagodziła nowelizacja prawa spółdzielczego z 27.4.2006 r. (Dz.U. Nr 94, poz. 651 ze zm.), która uregulowała przekształcenie spółdzielni pracy w spółkę prawa handlowego (art. 203e i nast. Pr. Spółdz.). Pozostaje jednak nadal otwarta sprawa dopuszczalności wniesienia przedsiębiorstwa innych spółdzielni do spółki jako aportu. Przepis art. 22 Konstytucji RP przemawia za dopuszczalnością takich czynności prawnych.

Nb 64

7. Wniesienie całego przedsiębiorstwa w znaczeniu przedmiotowym (art. 55¹ KC), należącego do przedsiębiorstwa państwowego, może stanowić sposób jego likwidacji. Przeprowadzenie likwidacji wymaga zaspokojenia lub zabezpieczenia wierzycieli (art. 18a PPU). W myśl art. 19 PPU, likwidacja przedsiębiorstwa państwowego może nastąpić, jeżeli udziały, inne tytuły uczestnictwa w spółkach lub obligacje stanowią ponad połowę aktywów przedsiębiorstwa (art. 19 ust. 1 pkt 4 PPU). Akcje stanowią niewątpliwie „tytuły uczestnictwa w spółkach” w rozumieniu powołanego przepisu.

B. Zagadnienia kolizyjnoprawne

Nb 65

1. Dla oceny zdolności prawnej zagranicznej osoby prawnej lub innego podmiotu zagranicznego, który zamierza utworzyć w Polsce spółkę akcyjną, miarodajny jest w zasadzie jego statut personalny (np. prawo obowiązujące w miejscu jego siedziby).

Nb 66

2. Normy zakazujące niektórym podmiotom uczestnictwa w spółkach kapitałowych są z reguły interpretowane jako przepisy wymuszające swoją właściwość. Zakaz taki zawiera art. 301 § 1 zd. 2 KSH, który wyklucza zawiązanie spółki akcyjnej przez jednoosobową sp. z o.o. W post. z 28.4.1997 r. (II CKN 133/97, OSN 1997, Nr 10, poz. 154) SN orzekł, iż założycielem jednoosobowej sp. z o.o. nie może być podmiot zagraniczny działający w formie jednoosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Pytanie to powstało w związku z wykładnią art. 158 § 3 KH, który zawierał analogiczny zakaz jak te, które przewidują de lege lata art. 151 § 2 oraz art. 301 § 1 KSH. Sąd Najwyższy przyjął, że analizowany zakaz dotyczy „jednoosobowej spółki prawa obcego, mającej cechy spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w rozumieniu przepisów kodeksu handlowego”. Orzeczenie to należy uznać za trafne, chociaż w praktyce mogą powstać trudności, jak kwalifikować spółki spoza bliskiego nam kręgu kontynentalnych kultur prawnych. Tak na przykład powstać może problem, czy amerykańska close corporation stanowi odpowiednik polskiej sp. z o.o. Na użytek praktyczny, przy interpretacji pojęcia „zagraniczny odpowiednik sp. z o.o.”, można posłużyć się np. wyliczeniem odpowiedników niemieckiej Gesellschaft mit bechränkter Haftung (wzorca naszej sp. z o.o.), które zawiera Dyrektywa 2009/109/WE. Por. szerzej G. Bieniek, Podejmowanie przez przedsiębiorców zagranicznych działalności gospodarczej w Polsce (wybrane zagadnienia), Rej 2001, Nr 7–8, s. 19 i nast.; S. Sołtysiński, Prawo właściwe, s. 28 i nast.; A. Szumański, Glosa do post. SN z 28.4.1997 r., II CKN 133/97, PS 1998, Nr 1, s. 38 i nast.; K. Kruczalak, Glosa do ww. postanowienia, Rej. 1998, Nr 5, s. 197 i nast. Pogląd SN zaaprobował także A. Szumański, PS 1998, Nr 1, s. 69 i nast.; zob. także glosę (kryt.) J. Frąckowiaka do post. SN z 28.4.1997 r., III CKN 133/97, OSP 1998, Nr 4, poz. 87.
Nie jest odpowiednikiem sp. z o.o. amerykańska limited liability company (L.L.C.). Wierne tłumaczenie tej nazwy na język polski sugeruje odmienną konkluzję, gdy tymczasem L.L.C. stanowi „hybrydę”, w której przewagę mają cechy charakterystyczne dla spółek osobowych (partnership), podczas gdy w sp. z o.o. przeważają elementy kapitałowe. Por. szerzej Kidyba, Spółka, wyd. 2, s. 4 i nast.; S. Sołtysiński, Prawo właściwe, s. 280–281.
Do istotnych cech spółki z o.o., które należy brać pod uwagę przy kwalifikacji pojęcia sp. z o.o. (na potrzeby wykładni art. 301 § 1 zd. 2 KSH), należy zaliczyć przede wszystkim:

1) osobowość prawną,

2) obowiązek wniesienia wkładów,

3) brak odpowiedzialności wspólnika za zobowiązania spółki,

4) posiadanie przez spółkę organów,

5) prawo kontroli spółki przez wspólników,

6) silniejszy wpływ wspólników na strukturę organów i skład osobowy spółki niż w spółce akcyjnej,

7) zakaz emitowania dokumentów na okaziciela oraz dokumentów imiennych i na zlecenie inkorporujących prawa udziałowe lub prawa do zysku i 

8) brak sądowej kontroli wnoszonych aportów.

Przedstawione wyżej zestawienie typowych atrybutów sp. z o.o. ma charakter typologiczny, co przesądza o konieczności brania pod uwagę całokształtu cech wzorca. Oznacza to, że oceniając, czy dana spółka zagraniczna może być uznana za odpowiednik sp. z o.o., należy udzielić odpowiedzi twierdzącej, jeżeli posiada ona większość uznanych za istotne cech polskiej sp. z o.o., przy czym intensywność jednych cech uznanych za istotne kompensować może brak innych. Por. Z. Radwański, Teoria umów, Warszawa 1977, s. 213.

C. Umowy akcjonariuszy

Nb 67

1. Z rozmaitych powodów wszyscy lub niektórzy akcjonariusze zawierają często, w okresie przed utworzeniem spółki lub w czasie jej trwania, umowy obligacyjne dotyczące ich wzajemnej współpracy w ramach spółki akcyjnej (umowy akcjonariuszy). Treścią takich umów są najczęściej porozumienia dotyczące przyszłej treści statutu lub jego zmiany, obsady stanowisk w radzie nadzorczej i zarządzie, ograniczenia zbywalności akcji, wykonywania prawa głosu na walnym zgromadzeniu, rozwiązywania sporów między akcjonariuszami, ustanawiania obowiązków w zakresie dokapitalizowania spółki, obowiązków akcjonariuszy w razie prób „wrogiego” przejęcia spółki lub konieczności jej restrukturyzacji itp. Umowy akcjonariuszy poprzedzają także istotne zmiany statutu spółki oraz łączenie, podział lub przekształcanie formy prawnej spółek. Zaletą umów akcjonariuszy jest łatwość ich zawierania i modyfikacji, gdyż nie wymagają one formy notarialnej. Por. szerzej J. Okolski, A. Opalski, Porozumienia, s. 7 i nast.; Ł. Gasiński, Dopuszczalność, s. 33 i nast.

Nb 68

2. Do umów akcjonariuszy nie ma zastosowania wymóg formy szczególnej (art. 73 § 2 KC), chyba że strony postanowią inaczej, aby osiągnąć szczególny cel czynności prawnej (np. gdy umowa akcjonariuszy przybiera postać umowy przedwstępnej do zawarcia umowy założycielskiej dotyczącej zawiązania spółki akcyjnej). W tym ostatnim przypadku, umowa przyszłych akcjonariuszy, stanowiąca umowę przedwstępną, wymaga do swej wzmocnionej skuteczności dochowania formy aktu notarialnego (art. 390 § 2 KC w zw. z art. 301 § 2 KSH).

Nb 69

3. Stronami umów akcjonariuszy mogą być przyszli akcjonariusze (założyciele spółki akcyjnej) albo aktualni akcjonariusze. Jeśli umowa taka nie pełni wyłącznie funkcji umowy przedwstępnej (art. 389 KC), dotychczasowi promotorzy stają się akcjonariuszami spółki akcyjnej z chwilą rejestracji. Z reguły bowiem umowa akcjonariuszy reguluje nie tylko treść najważniejszych postanowień przyszłego statutu, lecz także istotne kwestie, dotyczące wykonywania uprawnień korporacyjnych przez strony (np. wykonywanie prawa głosu, pierwszeństwo nabycia akcji, obsadę organów spółki, ograniczenia konkurencji między spółką a akcjonariuszami itp.). Stronami umów akcjonariuszy mogą być także przyszli akcjonariusze istniejącej już spółki (np. podmiot, na rzecz którego dotychczasowi akcjonariusze zamierzają zrzec się prawa poboru lub głosować za pozbawieniem lub ograniczeniem tego prawa – art. 433 § 2 KSH). Celem takiej umowy jest bliższe uregulowanie zasad współpracy stron w spółce akcyjnej oraz procedury zmiany umowy spółki w celu podwyższenia kapitału akcyjnego lub dopuszczenia do niej nowego akcjonariusza (np. tzw. inwestora strategicznego, którego środki pieniężne, technologia lub umiejętności zarządzania są niezbędne dla dalszego rozwoju spółki). W praktyce, stroną umowy akcjonariuszy – wbrew nazwie tej czynności prawnej – jest także często spółka akcyjna. Natura umowy akcjonariuszy nie stoi na przeszkodzie takiemu rozwiązaniu, o ile wynikające z niej obowiązki nie naruszają ograniczeń przewidzianych w art. 353¹ KC (np. ustawowych kompetencji organów spółki) lub innych norm imperatywnych. Nietrafne jest stanowisko SA, który orzekł, że postanowienie umowy zobowiązujące udziałowca do głosowania za określoną zmianą umowy spółki stanowi niedopuszczalne rozporządzenie udziałem, jako prowadzące do obejścia prawa (wyr. SA z 5.1.2006 r., I ACa 630/05, OSA 2007, Nr 10, poz. 33, s. 61). Utrwalenie tego poglądu podważającego praktykę obrotu mogłoby doprowadzić jedynie do poddawania umów regulujących wykonywanie prawa głosu prawu obcemu oraz jurysdykcji sądów (sądów polubownych) innych państw OECD, w których dopuszczalność takich umów nie budzi wątpliwości (zob. K. Gasiński, Umowy, s. 83–283).

Nb 70

4. Umowy akcjonariuszy są czynnościami prawnymi nienazwanymi (tzn. nieuregulowanymi w ustawie). Wiążą one tylko strony i ich następców prawnych pod tytułem ogólnym. Umowy akcjonariuszy przewidują często, że w razie zbycia akcji przez stronę umowy, jej następca prawny wchodzi w miejsce swego poprzednika prawnego (sukcesja syngularna). W takim przypadku umowa akcjonariuszy powinna rozstrzygać, czy zmiana stron umowy wymaga udzielenia zgody przez pozostałych kontrahentów, czy też udzielają oni z góry swej aprobaty na zmianę składu stron umowy w opisanych okolicznościach, czy też strona, która zbywa swoje akcje zapewnia pozostałe strony o przystąpieniu swego następcy prawnego pod tytułem szczególnym do umowy akcjonariuszy (art. 391 KC). Jeśli umowa akcjonariuszy nie wyjaśnia skutków analizowanego postanowienia, wówczas należy z reguły przyjąć, że strony zobowiązują się spowodować, iż ich następca prawny złoży ofertę przystąpienia do umowy akcjonariuszy na przewidzianych w niej warunkach, natomiast pozostałe strony wyrażą na to zgodę. Zmiana stron umowy (przejście praw i obowiązków kontraktowych na inną osobę) wymaga bowiem m.in. spełnienia ustawowych przesłanek przejęcia długu (art. 519 § 2 KC). Nie wszyscy akcjonariusze muszą być stronami umowy akcjonariuszy. Umowy te są zawierane zazwyczaj przez akcjonariuszy wiodących, których współpraca, a zwłaszcza skoordynowana praktyka głosowania w organach spółki, pozwala wpływać na kierunki działalności spółki. Nawet jeśli większość lub wszyscy akcjonariusze są stronami umowy akcjonariuszy, kontrakt taki nie wiąże bezpośrednio spółki akcyjnej, tzn. jej organów zarządzających, nadzorczych i stanowiących. Egzekwowanie postanowień umów akcjonariuszy odbywa się za pośrednictwem działań podejmowanych przez strony w ramach kompetencji, jakie przysługują im w spółce zgodnie z ustawą i statutem.

Nb 71

5. Umowy akcjonariuszy uzupełniają statuty i stanowią często ukrytą przed akcjonariuszami, niebędącymi ich stronami, „małą konstytucję” spółki akcyjnej. Ich użyteczność i dopuszczalność nie może być kwestionowana. Uprawnienia stron do zawierania umów akcjonariuszy wynikają z zasady wolności umów, a granice tych kompetencji wyznaczają imperatywne normy ustawowe, natura stosunku prawnego spółki akcyjnej, zasady współżycia społecznego (art. 2 KSH w zw. z art. 353¹ i art. 58 § 1–3 KC).

Nb 72

6. Zważywszy, że przepisy KSH o spółkach akcyjnych zawierają w przeważającej mierze normy bezwzględnie obowiązujące, strony analizowanych tu umów powinny uwzględniać możliwość postawienia im zarzutu próby obejścia prawa. Obejście prawa polega na tym, że strony zmierzają do realizacji stanu rzeczy albo wyraźnie zakazanego przez ustawę, albo dającego się wyinterpretować z bezwzględnie obowiązujących norm prawnych, jak i zasad współżycia społecznego, jako stan rzeczy niezgodny z prawem. Tak m.in. Z. Radwański, w: System pr. cyw., t. I, wyd. 1, s. 516–520 i nast. Czynność prawna mająca na celu obejście prawa jest nieważna (art. 58 § 1 KC), chyba że ustawa przewiduje inny skutek. Nieuzasadnione jest orzeczenie SA z 5.1.2006 r., że umowa zobowiązująca do głosowania za określoną zmianą umowy spółki stanowi obejście prawa (I ACa 630/05, OSA 2007, Nr 10, poz. 33). Należy podkreślić, że art. 58 § 1 KC zakazuje nie tylko czynności prawnych, których treść koliduje z normami imperatywnymi lub zasadami współżycia społecznego, lecz także takich czynności, których cel jest sprzeczny z ustawą lub np. zasadami uczciwości kupieckiej. Por. Z. Radwański, w: System pr. cyw., t. I, wyd. 1 oraz Ł. Gasiński, Dopuszczalność, s. 45 i nast. Z drugiej strony, zarzuty obejścia prawa lub naruszenia zasad współżycia społecznego wymagają przeprowadzenia przekonywającego dowodu i w razie wątpliwości należy przyjąć, że strony działały w ramach służących im kompetencji, korzystając z wolności umów (art. 353¹ KC). Nawet w przypadku naruszenia art. 58 § 1 lub § 2 KC należy domniemywać, że nieważnością dotknięta jest jedynie ta część czynności prawnej, której treść lub cel jest sprzeczny z prawem albo zasadami współżycia społecznego, chyba że z okoliczności wynika, iż „bez postanowień dotkniętych nieważnością, czynność nie zostałaby dokonana” (art. 58 § 3 KC). Z. Radwański, w: System pr. cyw., t. I, wyd. 1, s. 529. Strony umowy akcjonariuszy mogą wzmocnić to domniemanie, wprowadzając do niej odpowiednie postanowienie, regulujące skutki częściowej nieważności czynności prawnej, np. przewidując konieczność jej uzupełnienia przez arbitra lub przez samych akcjonariuszy albo określając te istotne postanowienia umowy, których nieważność prowadzi do unicestwienia całej czynności prawnej (tzw. klauzule salwatoryjne).

Nb 73

7. Przykładami postanowień umów akcjonariuszy, które uznać należy za nieważne wskutek kolizji z bezwzględnie obowiązującymi normami KSH, w szczególności z uwagi na ich sprzeczność z właściwością (naturą) stosunku prawnego spółki akcyjnej (art. 353¹ KC w zw. z art. 2 KSH), są np. zobowiązania do głosowania na walnym zgromadzeniu zgodnie z instrukcją zarządu lub klauzula postanawiająca, że akcjonariusz większościowy sprawi przy pomocy dostępnych mu uprawnień, że zarząd podporządkuje się wszelkim instrukcjom firmy zarządzającej (tzw. management firm, wyznaczonej przez innego akcjonariusza). W pierwszym przypadku zachodziłoby niedopuszczalne „ubezwłasnowolnienie” akcjonariuszy oraz obejście m.in. przepisów art. 395 § 2 pkt 3 KSH (np. udzielenie zarządowi absolutorium z wykonania obowiązków), a także art. 412 § 3 i 4 KSH, który zabrania członkom zarządu nawet występowania w roli pełnomocników i przedstawicieli ustawowych akcjonariuszy na walnym zgromadzeniu. W drugim przypadku (oddanie zarządu w ręce firmy zarządzającej bez zawarcia stosownej umowy z zarządzaną spółką), zachodziłoby sprzeczne z celami art. 368 KSH przekazanie kompetencji zarządu w ręce podmiotu, który nie odpowiada wobec spółki i akcjonariuszy na podstawie art. 479 i nast. KSH. Zob. uw. do art. 412 KSH. W sprawie przesłanek dopuszczalności zawierania umów o zarządzanie i innych umów koncernowych – por. uw. do art. 7, Nb 18–21. Nawet w przypadku zawarcia umowy o zarządzanie, zgodnie z art. 7 KSH, zarząd spółki zależnej nie może zobowiązać się do przestrzegania wszystkich bez wyjątku zaleceń firmy zarządzającej. Zarząd spółki zależnej powinien odmówić wykonania zalecenia, które jest sprzeczne z prawem lub grozi spółce poniesieniem szkody. Zawarcie umowy o zarządzanie nie zwalnia piastunów spółki od odpowiedzialności przewidzianej w art. 483 § 1 i 2 KSH. Całkowite podporządkowanie spółki w ramach zgrupowania dyrektywom spółki dominującej (zarządzającej) wymagałoby wprowadzenia stosownej regulacji koncernowej w ustawie. Por. L. Kwaśnicki, D. Nilsson, Legalne działanie na szkodę spółki zależnej, PPH 2007, Nr 12, s. 26 i nast.

Nb 74

8. Egzekwowalność umów akcjonariuszy, które zobowiązują strony do określonego głosowania na walnym zgromadzeniu, jest z wielu względów utrudniona (np. przepisami o głosowaniu tajnym, koniecznością zapewniania udziału akcjonariusza w walnym zgromadzeniu, odwołalnością udzielonego pełnomocnictwa oraz czasem niezbędnym dla uzyskania ewentualnego orzeczenia sądu (arbitrażu), które zastępuje oświadczenie woli podmiotu zobowiązanego do jego złożenia – art. 64 KC). Należy jednak podzielić pogląd, że egzekwowanie obowiązku głosowania zgodne z umową akcjonariuszy nie narusza natury spółki akcyjnej i jest – co do zasady – dopuszczalne w myśl art. 2 KSH w zw. z art. 64 KC (tak trafnie K. Gasiński, Umowy, s. 255–261). Naruszenie obowiązku głosowania w określony sposób można zagrozić karą umowną. Por. szerzej uw. do art. 412 KSH.

Nb 75

9. Przepisów KSH, które wymuszają swoją właściwość, nie można obejść poddając umowę akcjonariuszy prawu obcemu. W literaturze prawa kolizyjnego podkreśla się, że umowy akcjonariuszy nie mogą naruszać tych norm państwa siedziby spółki, które mają na celu wykonywanie praw korporacyjnych, np. zaskarżania uchwał, prawa żądania zwoływania walnego zgromadzenia itp. Statutowi personalnemu spółki podlegają bowiem przepisy statuujące prawa i obowiązki korporacyjne akcjonariuszy. Por. szerzej S. Sołtysiński, Prawo właściwe, s. 289–291 oraz W. Klyta, Spółki, s. 46–48. Podobne stanowisko zajmuje doktryna niemiecka. C. Ebenroth, w: Bürgerliches Gesetzbuch. Einfürungsgesetz. Internationales Privatsrecht, Monachium 1983, s. 316 i nast. Rozgraniczenie norm wymuszających swoje zastosowanie od „zwykłych” norm imperatywnych rodzi trudności w praktyce (por. M. Mataczyński, Przepisy, s. 42 i nast.).

Nb 76

10. Według tradycyjnego poglądu prawa rzeczowe na akcjach podlegają prawu obowiązującemu w miejscu ich lokalizacji (lex rei cartae). Wobec dematerializacji akcji i innych papierów wartościowych komplikacji uległ problem lokalizacji takich praw. Innym czynnikiem komplikującym ustalenie prawa właściwego dla statutu obligacyjnego i rzeczowego praw z papierów wartościowych jest udział banków i innych pośredników wykonujących uprawnienia z takich praw, którzy prowadzą działalność w więcej niż jednej jurysdykcji. Rozwiązanie przyjęte w dyrektywach UE oraz Konwencji Haskiej z 13.12.2002 r. o prawie właściwym dla praw dotyczących papierów wartościowych złożonych u pośrednika omawia szerzej A. Kawecki, Z problematyki kolizyjnoprawnej współczesnego obrotu papierami wartościowymi, w: Prawo prywatne czasu przemian. Księga pamiątkowa dedykowana Profesorowi Stanisławowi Sołtysińskiemu (red. A. Nowicka), Poznań 2005, s. 821 i nast.

Nb 77

11. Zgodnie z wyr. SN z 20.4.2011 r., I CSK 391/10, niepubl. statut spółki kreuje stosunek cywilnoprawny, „zawierający cechy szczególne, właścwe dla regulacji prawa handlowego”. Statut może zawierać także typowe zobowiązania obligacyjne, przy czym do takich postanowień nie mają zastosowania ograniczenia określone w art. 304 § 3 i 4 KSH.

VI. Wymóg formy notarialnej

A. Uwagi ogólne

Nb 78

1. Statut i inne dokumenty założycielskie (art. 313 § 1 KSH) powinny być sporządzone w formie aktu notarialnego pod sankcją nieważności (art. 301 § 2 KSH w zw. z art. 73 § 2 KC). Akt notarialny stanowi najbardziej typową postać formy szczególnej. Polega ona na tym, że notariusz spisuje oświadczenie woli stron i podpisuje wraz z nimi dokument, obejmujący treść ich oświadczeń woli. Treść statutu odzwierciedla zwykle wcześniejsze porozumienie stron zawarte w umowie akcjonariuszy, umowie przedwstępnej lub w innym projekcie umowy założycielskiej. Notariusz uczestniczy w redagowaniu statutu i ma obowiązek czuwać, aby jego treść była zgodna z prawem. Jeżeli uczestnik czynności notarialnej nie umie lub nie może pisać, powinien złożyć pod dokumentem tuszowy odcisk palca, a obok tego znaku inna osoba wypisuje jego nazwisko i imię, umieszczając zarazem swój podpis (art. 87 PrNot). Forma aktu notarialnego zwiększa w istotny sposób bezpieczeństwo transakcji. Notariusz sprawdza także tożsamość stron, pełnomocnictwa ich przedstawicieli oraz zaznacza, z jakiego powodu obecna przy dokonywaniu czynności strona nie może go podpisać. Notariusz przechowuje także oryginał statutu, a strony uzyskują jedynie jego wypisy.

Nb 79

2. Mimo że akt notarialny stanowi szczególną postać formy pisemnej, należy przyjąć, że nie można sporządzić statutu w formie wymiany dokumentów, z których każdy obejmuje treść oświadczenia woli jednej ze stron i jest przez nią podpisany (art. 78 § 1 KC). Z uwagi na doniosłość umowy założycielskiej i częstą konieczność dokonywania zmian w tekście projektu statutu już w ostatniej chwili u notariusza, trudno sobie wyobrazić zawarcie umowy założycielskiej spółki akcyjnej w drodze wymiany aktów notarialnych (art. 78 § 1 zd. 2 KC). Również z art. 301 § 3 KSH można wysnuć wniosek, że założyciele spółki akcyjnej powinni podpisać jeden dokument zawierający treść statutu. Mimo pewnych wątpliwości podnoszonych w doktrynie należy przyjąć, że wszystkie elementy treści czynności prawnej, dla której ustawa przewiduje formę aktu notarialnego, a nie tylko jej istotne składniki, muszą być sporządzone w nakazanej formie. Tak m.in. Z. Radwański, w: System pr. cyw., t. I, wyd. 1, s. 635.

Nb 80

3. Zmiana lub uzupełnienie statutu mogą nastąpić tylko w formie aktu notarialnego, mimo że gramatyczna wykładnia art. 77 KC sugeruje, że dla uzupełnienia, zmiany lub rozwiązania każdej umowy pisemnej wystarczy zwykła forma pisemna. Funkcjonalne reguły wykładni, a zwłaszcza względy bezpieczeństwa obrotu przemawiają za tym, aby zmianę lub uzupełnienie aktu notarialnego poddać również tej samej formie. Modyfikację treści statutu należy traktować tak samo, jak nową umowę założycielską, ponieważ z niedochowaniem formy aktu notarialnego wiążą się dla stron podobne niebezpieczeństwa, jak w przypadku niedochowania formy notarialnej przy zawarciu pierwotnej umowy założycielskiej. Por. Z. Radwański, w: System pr. cyw., t. I, wyd. 1, s. 641 oraz przytoczona tam literatura.

Nb 81

4. Artykuł 247 KPC wprowadza procesowe ograniczenia przeprowadzenia dowodów ze świadków lub z przesłuchania stron przeciwko osnowie lub ponad osnowę dokumentu. Przepis ten nie rozstrzyga, czy wolno przeprowadzić dowód dotyczący dokumentu, który nie stanowi załącznika statutu, lecz został w nim powołany (np. gdy statut odsyła do umowy najmu lub licencji zawartej między spółką akcyjną a akcjonariuszem), w celu wykładni treści samego statutu. Na pytanie to należy odpowiedzieć twierdząco, jeżeli bez ustalenia treści dokumentu (umowy), o której wspomina statut, nie da się dokonać wykładni postanowień aktu notarialnego. Por. S. Sołtysiński, w: Sołtysiński, Szajkowski, Szwaja, Komentarz KH, t. I, wyd. 2, Wprow., Nb 148.

B. Zagadnienia kolizyjnoprawne

Nb 82

1. Przed wejściem w życie obowiązującego PrPrywM sporne było również, czy statut i inne czynności prawne niezbędne do założenia spółki akcyjnej w Polsce mogą podlegać innej formie niż forma aktu notarialnego, jeśli prawo miejsca dokonania czynności przewiduje łagodniejszą formę niż prawo polskie. Odpowiedź twierdzącą wywodzono z art. 12 PrPrywM z 1965 r., który nie przewidywał żadnych wyjątków od zasady, że forma czynności prawnej podlega prawu właściwemu dla danej czynności (tzn. w tym wypadku prawu miejsca zawiązania spółki); wystarcza jednak dochowanie wymogów obowiązujących w miejscu dokonania czynności (lex loci actus). Zob. post. SN z 20.1.1998 r. (I CKN 345/97, OSN 1998, Nr 9, poz. 137). Przepisy o formie zawiązania spółek kapitałowych należało jednak traktować jako tzw. normy bezpośredniego zastosowania, które ze względu na interes publiczny i bezpieczeństwo obrotu podlegały prawu właściwemu dla spółki (statutowi personalnemu spółki). Zob. S. Sołtysiński, w: Sołtysiński, Szajkowski, Szwaja, Komentarz KH, t. I, wyd. 2, Wprow., Nb 318–325. Wymogi dotyczące formy szczególnej splatają się ściśle z wymogami co do treści czynności prawnej. Sporządzenie aktu założycielskiego spółki akcyjnej w innej formie niż akt notarialny zagrażałoby bezpieczeństwu obrotu i komplikowałoby proces rejestracji spółki w Polsce. Interes publiczny przemawia tu – zdecydowanie bardziej niż w przypadku formy pełnomocnictwa – za właściwością prawa personalnego spółki. Por. szerzej S. Sołtysiński, Prawo właściwe, s. 283. Tak również W. Klyta, (Czynności, s. 139).

Nb 83

2. Obecnie problem ten reguluje wyraźnie art. 25 ust. 2 PrPrywM, który stanowi, że zasada locus regit actus nie dotyczy m.in. powstania, łączenia, przekształcenia lub ustania osoby prawnej albo jednostki organizacyjnej niemającej osobowości prawnej. Przyjęte w nowej ustawie rozwiązanie jest zgodne z dominującym poglądem w literaturze niemieckiej, austriackiej i szwajcarskiej. Por. np. K. Rebman, F.J. Sacker, Münchener Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch, Internationales Privatrecht, Monachium 1983, s. 301–302. Por. szerzej M. Pazdan, Prawo prywatne międzynarodowe, wyd. 14, s. 125 i nast.

Nb 84

3. Sporne jest również, czy statut może być sporządzony przed notariuszem zagranicznym. Z całą pewnością nie można uznać za notariusza tzw. notary public, tzn. osoby, która w systemach prawnych common law zajmuje się uwierzytelnianiem autentyczności podpisów i dokumentów. Stanowisko to podzielił m.in. W. Klyta (Czynności, s. 133). Tak np. amerykański notary public różni się zasadniczo od notariusza polskiego tym, że sprawowanie jego funkcji nie wymaga nawet ukończenia studiów prawniczych. Sporne jest również, czy statut sporządzić może notariusz niemiecki lub francuski, a to m.in. dlatego, że wątpliwe jest, czy znają oni dostatecznie prawo polskie, aby ocenić ważność rozwiązań proponowanych założycielowi spółki akcyjnej przy sporządzaniu statutu. Z drugiej strony, jeśli sporządzony przez zagranicznego notariusza statut odpowiada zarówno wymogom treści, jak i formy przewidzianej dla statutu przez prawo polskie, to można bronić poglądu, że czynność taka jest ważna w świetle art. 25 ust. 1 i 2 PrPrywM. Za uznaniem ekwiwalentności zagranicznego aktu notarialnego dla czynności notarialnych na obszarze prawa spółek opowiedział się W. Klyta (Czynności, s. 137). Autor ten podkreśla, że w judykaturze i doktrynie najbliższych nam systemów prawnych (np. w Niemczech i Austrii), zagraniczny akt notarialny sporządzony przez notariusza, który dysponuje porównywalnymi kwalifikacjami i statusem jak notariusz niemiecki (austriacki), należy uznać za równoważny aktowi sporządzonemu w miejscu siedziby spółki, zwłaszcza jeżeli zagraniczny akt notarialny odpowiada zasadom przewidzianym przez prawo polskie odnośnie do trybu sporządzania aktu notarialnego (ekwiwalentność formalna) i przestrzegania polskich przepisów prawa materialnego (ekwiwalentność materialna). Na uwagę zasługuje okoliczność, że w okresie międzywojennym Ministerstwo Sprawiedliwości uznawało ważność aktu notarialnego spisanego za granicą „jeżeli forma sporządzenia tego dokumentu [była] zgodna z przepisami obowiązującymi dla aktów notarialnych w miejscu dokonania czynności”. Reskrypt Ministerstwa Sprawiedliwości z 1935 r., Nr I M 2310, PN 1935, Nr 1935, s. 23. Por. szerzej M. Hulist, T. Kot, Jeszcze o formie pełnomocnictwa udzielonego za granicą, Rej. 2001, Nr 6, s. 86, 97 i nast. Wyrażony wyżej pogląd nie jest jednak obecnie aprobowany w praktyce sądów rejestrowych.

Nb 85

4. Należy podnieść, że uznawanie dokumentów prywatnych uwierzytelnionych przez notariuszy zagranicznych przewidują niektóre umowy międzynarodowe. Tak np. art. 56 ust. 3 Konwencji polsko-austriackiej z 11.12.1963 r. o wzajemnych stosunkach w sprawach z zakresu prawa cywilnego oraz o dokumentach (Dz.U. z 1974 r. Nr 6, poz. 33 ze zm. i poz. 34) stanowi, że: „Dokumenty prywatne z podpisem uwierzytelnionym przez państwowe biuro notarialne w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, notariusza publicznego w Republice Austrii albo przez sąd lub inny organ jednej Umawiającej się Strony nie wymagają dalszego uwierzytelnienia do użycia na obszarze drugiej Umawiającej się Strony”.

VII. Przedstawicielstwo

A. Uwagi ogólne

Nb 86

1. Założyciele spółki akcyjnej i akcjonariusze mogą być reprezentowani przez swoich przedstawicieli ustawowych lub pełnomocników. Do czynności prawnych tych osób przy zakładaniu spółki akcyjnej i zmianie umowy założycielskiej mają zastosowanie art. 95–109 KC.

Nb 87

2. Pełnomocnictwo do zawarcia czynności założycielskich powinno być udzielone w formie aktu notarialnego (art. 99 § 1 KC). Należy przyjąć, że do podpisania statutu i dokonania innych czynności założycielskich wystarcza pełnomocnictwo ogólne, chyba że przekracza to czynności zwykłego zarządu, np. z uwagi na konieczność wniesienia jako aportu przedsiębiorstwa lub nieruchomości (art. 98 zd. 1 KC). Pełnomocnik powinien legitymować się upoważnieniem mocodawcy do zawarcia konkretnej umowy założycielskiej. Judykatura przyjmuje zasadę jawności pełnomocnictwa. Por. wyr. SA w Katowicach z 3.7.1992 r. (I ACr 323/92, OSA 1993, Nr 7, s. 26–29). Zaleca się jednak, aby treść pełnomocnictwa precyzowała wystarczająco dokładnie umowę założycielską, do której zawarcia jest upoważniony pełnomocnik. Nie jest natomiast konieczne, aby umocowanie wymieniało wszystkie istotne postanowienia statutu spółki akcyjnej. Nie można także odrzucić a limine poglądu, że przedstawiciel założyciela spółki akcyjnej może legitymować się przed notariuszem pełnomocnictwem rodzajowym do zawarcia umowy założycielskiej, jeżeli z jego treści wynika kompetencja do zakładania spółek handlowych. Nie jest w zasadzie konieczne, aby pełnomocnictwo precyzowało wysokość wkładu, który może być wniesiony do kapitału akcyjnego spółki akcyjnej. Jednak notariusze wymagają często, aby pełnomocnictwo określało górną granicę wkładu kapitałowego. Jeśli pełnomocnik dysponuje pełnomocnictwem ogólnym (art. 98 zd. 1 KC), wówczas wartość wkładu kapitałowego pozwala zazwyczaj określić, czy przekracza on zakres zwykłego zarządu.

Nb 88

3. Prokurent może uczestniczyć w zakładaniu spółki akcyjnej, bez konieczności legitymowania się szczególnym upoważnieniem. Prokurent może legitymować się wobec osób trzecich odpisem lub wyciągiem z rejestru.

Nb 89

4. Przepisy KC o przedstawicielstwie ustawowym nie mają w zasadzie zastosowania do działań osób, które wchodzą w skład organów osoby prawnej. Ich kompetencje określają przepisy właściwych ustaw oraz statutu osoby prawnej. Tak np. przedsiębiorstwo państwowe powinno być reprezentowane zazwyczaj przy spełnieniu warunków tzw. reprezentacji łącznej, tzn. za pośrednictwem dyrektora i jego zastępcy lub dyrektora i pełnomocnika przedsiębiorstwa (art. 50 ust. 2 PPU). Z reguły bowiem uczestnictwo w spółce akcyjnej stanowi czynność, która obejmuje rozporządzenie lub powstanie zobowiązania, którego wartość przekracza 5 tys. zł.

Nb 90

5. Pełnomocnicy powinni legitymować się przed notariuszem dokumentem pełnomocnictwa i dowodem osobistym (lub paszportem). Przedstawiciele ustawowi powinni przedstawić inny stosowny dokument (np. rodzice reprezentujący dzieci winni przedłożyć odpisy aktów stanu cywilnego i dowody tożsamości). Prokurenci i osoby działające jako organy osób prawnych są zobowiązani okazać urzędowo poświadczone wypisy z rejestru handlowego (rejestru przedsiębiorstw) oraz dowody tożsamości, które podlegają kontroli notariusza.

Nb 91

6. Stosownie do art. 99 § 1 KC w zw. z art. 301 § 2 i art. 313 § 1 KSH, pełnomocnictwo do podpisania statutu i zawarcia umowy założycielskiej powinno być udzielone w formie aktu notarialnego.

Nb 92

7. Nie mogą podpisać statutu ani dokonać czynności określonych w art. 313 § 1 KSH działający w imieniu przedsiębiorstwa państwowego dyrektor lub osoba zajmująca równorzędne stanowisko, jeżeli występują oni równocześnie w charakterze akcjonariuszy-założycieli spółki akcyjnej (uchw. SN(7) z 30.5.1990 r., III CZP 8/90, OSN 1990, Nr 10–11, poz. 124 z glosą E. Skowrońskiej, PiP 1991, Nr 4, s. 113–116). Zgodnie z powołaną uchwałą, umowa założycielska jest wówczas nieważna. W razie zarejestrowania takiej spółki nie może być ona obecnie rozwiązana na podstawie art. 21 § 1 KSH, ponieważ przepis ten dotyczy sytuacji, gdy strony nie zawarły umowy (negotium non existens). Por. S. Sołtysiński, w: Sołtysiński, Szajkowski, Szumański, Szwaja, Komentarz KSH, t. I, wyd. 2, s. 217.

B. Zagadnienia kolizyjnoprawne

Nb 93

1. Pełnomocnicy i członkowie organów zagranicznych osób fizycznych i prawnych powinni legitymować się dokumentami stwierdzającymi ich kompetencje do działania w imieniu lub za obcy podmiot (np. uwierzytelniony wypis z rejestru handlowego, dokument pełnomocnictwa itp.) oraz dokument tożsamości (np. paszport). W praktyce przyjmuje się, że dokumenty takie powinny być uwierzytelnione przez właściwe polskie placówki konsularne i przetłumaczone na język polski przez tłumacza przysięgłego. Dokumenty te powinny stwierdzać, że wystawiono je zgodnie z prawem miejsca ich wystawienia lub prawem miejsca siedziby zagranicznej osoby prawnej. Należy jednak zwrócić uwagę, że przepis art. 19 ust. 4 i 5 ustawy z 13.2.1984 r. o funkcjach konsulów Rzeczypospolitej Polskiej (tekst jedn. Dz.U. z 2002 r. Nr 215, poz. 1823 ze zm.) stanowi, że akt notarialny może sporządzić za granicą konsul, który dysponuje pisemnym upoważnieniem wydanym na wniosek ministra właściwego do spraw zagranicznych przez Min. Sprawiedliwości. Czynności prawne dokonane przed konsulem za granicą mają taką samą moc, jak czynności notarialne dokonane z udziałem notariusza i nie wymagają legalizacji. Konsul nie może jednak sporządzić aktu poświadczenia dzedziczenia (art. 19 ust. 4a ww. ustawy).

Nb 94

2. Według art. 23 ust. 1 PrPrywM z 2011 r. pełnomocnictwo podlega prawu wybranemu przez mocodawcę, o ile osoba trzecia, z którą pełnomocnik dokonał czynności prawnej (np. zawarł umowę założycielską), wiedział lub mógł się z łatwością dowiedzieć o wyborze mocodawcy. W braku dokonania takiego wyboru przez mocodawcę pełnomocnictwo podlega kolejno jednemu z praw wymienionych w art. 23 ust. 2 PrPrywM (w pierwszej kolejności prawu państwa siedziby pełnomocnika, w której on stale działa). Wystarczy jednak zastosowanie prawa miejsca dokonania czynności (lex loci actus). Zdaniem M. Pazdana przepis art. 99 § 1 KC znajduje zastosowanie jedynie wówczas, gdy prawo polskie jest właściwe dla oceny formy pełnomocnictwa. M. Pazdan, Prawo, wyd. 14, s. 137. Nie ma tu zastosowania art. 25 ust. 2 PrPrywM z 2011 r., gdyż udzielenie umocowania nie stanowi jednej z czynności wymienionych w powołanym przepisie, lecz odrębną czynność upoważniającą prawa materialnego. Zob. także wyrok SN z 20.1.1998 r. (I CK 345/07, niepubl.).

VIII. Umowy przygotowujące zawiązanie spółki

Nb 95

1. W umowie przedwstępnej jedna lub kilka stron zobowiązują się do zawarcia w przyszłości oznaczonej umowy (art. 389 KC). Konstrukcja ta może się również okazać przydatna w okresie przygotowań do zawiązania spółki akcyjnej. Przesłanką umowy przedwstępnej jest określenie istotnych postanowień umowy definitywnej. Wskazane jest również określenie terminu, w ciągu którego ma być ona zawarta. Do istotnych postanowień umowy założycielskiej spółki akcyjnej (statutu) należy zaliczyć wszystkie elementy treści statutu wymienione w art. 304 § 1 KSH. Termin można określić posługując się datą kalendarzową, jednostką czasu (np. po upływie sześciu miesięcy) lub w inny sposób, pozwalający ustalić bez trudu dzień, w którym powinno dojść do zawarcia umowy definitywnej (zob. wyr. SN z 14.12.1972 r., III CRN 331/72, OSPiKA 1973, Nr 10, poz. 195). Por. jednak uw. do art. 304, Nb 23–63, dotyczące istotnych elementów statutu. Jeżeli umowa przedwstępna nie zawiera terminu, w ciągu którego ma być zawarta umowa przyrzeczona, strona uprawniona może wyznaczyć odpowiedni termin dokonania tej czynności (art. 389 § 2 KC).

Nb 96

2. Skuteczna egzekucja postanowień umowy przedwstępnej jest uzależniona m.in. od tego, czy umowa ta czyni zadość wymaganiom, od których zależy ważność umowy przyrzeczonej w szczególności wymaganiom co do formy umowy (art. 390 § 2 KC). Umowa przedwstępna do zawiązania spółki akcyjnej powinna być więc zawarta w formie aktu notarialnego. Roszczenia o zawarcie umowy definitywnej można dochodzić przed sądem w trybie art. 64 KC. Konstytutywny wyrok sądu zastępuje oświadczenie woli dłużnika złożone w formie aktu notarialnego. Por. Z. Radwański, w: System pr. pryw., t. 2, wyd. 2, s. 150 oraz uchw. SN z 2.8.1994 r. (III CZP 96/94, OSN 1995, Nr 1, poz. 11).

Nb 97

3. Jeśli umowa przedwstępna nie została zawarta przed notariuszem, wierzyciel może dochodzić w zasadzie jedynie odszkodowania w granicach negatywnego interesu umowy. Umowę przedwstępną można również umocnić przez zastrzeżenie przez strony zadatku (art. 394 KC), kary umownej (art. 483–484 KC) lub innych sankcji. Przepis art. 390 § 1 KC stanowi obecnie, że strony mogą odmiennie określić zakres odszkodowania. Umowa przedwstępna o skutku słabszym, spełniająca jedynie warunki określone w art. 389 § 1 KC (np. umowa zobowiązująca do zawiązania spółki akcyjnej zawarta w zwykłej formie pisemnej), daje uprawnionemu tylko prawo do żądania odszkodowania w granicach tzw. negatywnego interesu umowy (np. kosztów zawarcia umowy). Pojęcie „negatywny interes umowy” jest sporne w doktrynie i niewyjaśnione przez judykaturę. Dyskusyjny jest problem, w jakich granicach poszkodowany może dochodzić korzyści, które utracił w związku z odmową zawarcia umowy definitywnej. Por. szerzej W. Czachórski, Odpowiedzialność odszkodowawcza w ramach tzw. ujemnego interesu umowy, RPEiS 1968, Nr 3; Radwański, Olejniczak, Zobowiązania, 2012, s. 95–96.

Nb 98

4. Zawarcie umowy przedwstępnej w celu zawiązania spółki akcyjnej tworzy stan prawny, który w braku uzgodnień terminologicznych określany będzie jako stadium przygotowań do zawiązania spółki. Należy go odróżnić od spółki w organizacji, która istnieje w okresie od zawiązania spółki akcyjnej w formie aktu notarialnego i objęcia wszystkich akcji (art. 310 § 1 w zw. z art. 323 § 1 KSH) do chwili jej rejestracji (art. 12 KSH). Moment powstania spółki akcyjnej w organizacji może wyznaczać także chwila objęcia minimalnej liczby akcji przeznaczonych do objęcia (art. 310 § 2 KSH).

Nb 99

5. Od umów przedwstępnych należy odróżnić listy intencyjne i inne kontrakty przygotowujące umowy założycielskie spółki akcyjnej. Listy intencyjne (letters of intent) są zazwyczaj niewiążącymi oświadczeniami woli stron, precyzującymi bliżej ich zamiary dotyczące utworzenia spółki akcyjnej. Coraz częściej jednak listy intencyjne i memoranda (memoranda of understanding) są zawierane w ten sposób, że strony wyraźnie określają, które z ich postanowień mają dla nich charakter wiążący (np. postanowienia precyzujące zakres obowiązków poufności, tryb i terminy przeprowadzania audytu lub klauzule arbitrażowe). Szerzej na temat listów intencyjnych por. L. Zalewski, Letter of intent, PiP 1988, Nr 9, s. 89; O. Trzaskalska, List intencyjny w świetle prawa polskiego, Gl. 2001, s. 15 i nast. Innym typem czynności przygotowawczych do zawarcia umowy założycielskiej są tzw. heads of agreement (ang. dosłownie: tytuły rozdziałów umowy). Polegają one na tym, że przyszli założyciele spółki akcyjnej precyzują bliżej istotne postanowienia przyszłej umowy założycielskiej lub umów akcjonariuszy (por. uw. wyżej, Nb 67–77). Zaleca się, aby strony sięgające do wspomnianych tu praktyk przygotowania umowy, które nie są uregulowane w prawie polskim, wyraźnie określały ich prawny charakter (tzn. wiążący bądź niewiążący). W razie zamiaru przyznania im mocy wiążącej zaleca się, aby np. treść heads of agreement odpowiadała wymogom KC stawianym umowie przedwstępnej (art. 389–390 KC). W sytuacji gdy stronami takich umów są podmioty zagraniczne, uzasadnione jest zazwyczaj poddanie ich prawu właściwemu dla statutu personalnego przyszłej spółki akcyjnej, aby uniknąć kolizji między prawem polskim a postanowieniami kontraktu. Por. S. Sołtysiński, w: Sołysiński, Szajkowski, Szwaja, Komentarz KH, t. I, wyd. 2, Wprow., Nb 272–303. W razie poddania jej prawu obcemu, należy dokonać analizy skutków takiej czynności prawnej w świetle zarówno prawa polskiego (przepisów wymuszających swoją właściwość), jak i prawa obcego.

IX. Rozstrzyganie sporów

Nb 100

1. W sprawach sporów wynikających ze stosunków cywilnych między podmiotami gospodarczymi, w zakresie prowadzonej przez nie działalności gospodarczej, właściwe są sądy rejonowe i sądy okręgowe (sądy gospodarcze). W myśl art. 2 ust. 2 pkt 2 ustawy z 24.5.1989 r. o rozpoznawaniu przez sądy spraw gospodarczych (Dz.U. Nr 33, poz. 175), sprawami gospodarczymi są także sprawy „ze stosunku spółki”. Obejmują one m.in. spory między akcjonariuszami a spółką, spółką a członkami organów zarządzających i nadzorczych oraz między akcjonariuszami.

Nb 101

2. Umowy założycielskie spółki akcyjnej i umowy akcjonariuszy zawierają często zapis na sąd polubowny (art. 1161 i n. KPC). Typowa klauzula arbitrażowa brzmi: „Wszystkie spory między spółką a akcjonariuszami oraz między akcjonariuszami (wspólnikami), wynikające ze stosunku spółki podlegają arbitrażowi ad hoc. Sąd polubowny składa się z trzech arbitrów. Miejscem arbitrażu jest Poznań”. Ważność takiego zapisu nie ulega z reguły wątpliwości w świetle art. 1161 § 1 KPC, który stanowi, że zapis na sąd polubowny wymaga wskazania przedmiotu sprawy lub stosunku prawnego, z którego spór wyniknął lub ma wyniknąć.

Nb 102

3. Wątpliwości budzi nadal możliwość poddania arbitrażowi sporów o prawa organizacyjne, które bywają błędnie klasyfikowane jako uprawnienia niemajątkowe. Zob. S. Sołtysiński, w: Sołtysiński, Szajkowski, Szwaja, Komentarz KH, t. I, wyd. 2, Wprow., Nb 211–214; J. Frąckowiak, w: Kruczalak, Komentarz KSH, s. 464. Za prawa majątkowe uznaje się uprawnienia służące w przeważającej mierze ochronie interesu ekonomicznego (zob. S. Grzybowski, w: System pr. cyw., t. I, wyd. 2, s. 234 i nast.; Radwański, Prawo, wyd. 5, s. 97). Pogląd o majątkowym charakterze praw organizacyjnych (korporacyjnych) toruje sobie drogę także w najnowszej judykaturze. W post. SN z 1.12.2006 r. (I CZ 95/06, Legalis) SN trafnie zwrócił uwagę, że: „nie można praw korporacyjnych traktować jako prawa niemajątkowe z tej prostej przyczyny, że ich wykonywanie służy bezpośrednio ochronie interesów majątkowych akcjonariuszy”. Stanowisko zbieżne z tym poglądem wyraził SN w wyr. z 17.10.2000 r. (III CKN 864/98, OSN 2001, Nr 3, poz. 49). Obowiązujące przepisy o sądzie polubownym nie ograniczają arbitrażu do sporów o prawa majątkowe.

Nb 103

4. Przepis art. 1163 § 1 KPC stanowi, że zamieszczony w umowie spółki (statucie) zapis na sąd polubowny dotyczący sporów ze stosunku spółki wiąże spółkę oraz jej wspólników. Przepis ten dotyczy również akcjonariuszy spółki z uwagi na wzmiankę o statucie w powołanym przepisie. Przemawia to za możliwością poddania arbitrażowi nie tylko sporów o zasądzenie świadczenia, o ustalenie stosunku prawnego lub prawa, lecz także o ukształtowanie stosunku prawnego wymienionego w zapisie na sąd polubowny (np. rozwiązanie spółki). Natomiast zakres potencjalnej kognicji arbitrażu nie obejmuje spraw zastrzeżonych kompetencji sądów rejestrowych (np. sporów z art. 21 i 327 KSH), które wykonują swoje kompetencje z urzędu, a sprawy przez nie rozstrzygane nie podlegają swobodnej dyspozycji akcjonariuszy lub spółki.

Nb 104

5. W myśl art. 1162 § 1 KPC, zapis na sąd polubowny powinien być sporządzony na piśmie. Wymóg złożenia podpisów przez wszystkie strony umowy zapisu wynika z art. 78 KC o wymogach formy pisemnej dla czynności prawnej. Szczególne wymogi dotyczące formy pisemnej zawiera art. 1162 § 2 KPC, który reguluje sposób zawarcia umowy za pomocą środków porozumiewania się na odległość. Klauzula arbitrażowa zamieszczona w umowie spółki (statucie) wiąże spółkę akcyjną także po rejestracji oraz akcjonariuszy, którzy wyrażają zgodę na zawiązanie spółki i brzmienie statutu (art. 313 § 1 KSH), jak również osoby obejmujące akcje nowej emisji na drodze subskrypcji (art. 437 § 2 pkt 3 KSH). Zapisem na sąd polubowny są związani nabywcy akcji (art. 1163 § 1 KPC). Wątpliwe jest, czy są związani klauzulą arbitrażową zamieszczoną w statucie członkowie zarządu i rady nadzorczej w swych sporach ze spółką. Zdaniem A. Szumańskiego (Zapis, s. 887), przepis art. 1163 § 1 KPC nie obejmuje sporów między piastunem a spółką. Spółka natomiast jest związana zapisem, gdyż założyciele działają w imieniu spółki akcyjnej w stadium organizacji na mocy upoważnienia ustawowego (art. 301 § 3 w zw. z art. 323 § 2 KSH). Z chwilą rejestracji, prawa i obowiązki spółki w organizacji przechodzą zaś na „dojrzałą” spółkę akcyjną (art. 12 KSH w zw. z art. 1163 § 1 KPC).

Nb 105

6. Obecnie mogą być poddane arbitrażowi spory ze stosunku pracy między spółką a jej pracownikami. Zapis na sąd polubowny między pracownikiem a spółką musi być sporządzony tylko po powstaniu sporu (art. 1164 KPC). Zdaniem A. Szumańskiego (w: Włodyka, Prawo, s. 148): „nie jest jednak sporem ze stosunku pracy problem wysokości wynagrodzenia przeznaczonego przez spółkę na rzecz członków zarządu czy rady nadzorczej, problem ten bowiem nie należy do spraw ze stosunku pracy”. Pogląd ten można podzielić, dokonując dwóch istotnych zastrzeżeń: po pierwsze, należy uznać za sporny problem związania członków organów spółki klauzulą arbitrażową zawartą w umowie spółki (statucie), chyba że chodzi o założycieli, a to ze względu na wymóg podpisania zapisu na sąd polubowny przez obie strony (art. 1162 § 1 KPC w zw. z art. 78 KC). Po drugie, spór między członkiem zarządu a spółką o wynagrodzenie może wynikać z umowy o pracę, a nie tylko ze stosunku spółkowego (art. 378 § 1 KSH).

Nb 106

7. Sporny jest problem dopuszczalności zapisu na sąd polubowny obejmującego spory dotyczące ważności uchwał podejmowanych przez organy spółek kapitałowych, w szczególności uchwał zgromadzeń wspólników (walnych zgromadzeń). Wątpliwości dotyczą przede wszystkim tego, czy zarząd spółki może zawrzeć ugodę w takich sprawach, jak ważność uchwały o podziale zysku z jednym wspólnikiem (akcjonariuszem), bez uwzględniania stanowiska pozostałych udziałowców w świetle art. 1157 KPC w zw. z art. 917 KC oraz zasady rządów większości. Obok wątpliwości co do zdolności ugodowej takich sporów, wysuwa się argument, że dopuszczenie kwestionowania uchwał przez każdego akcjonariusza w trybie arbitrażowym zapewniałoby powodowi zbyt silny wpływ na wybór zespołu arbitrażowego. W doktrynie zwrócono także uwagę na ryzyko paralelnych sporów i sprzecznych orzeczeń w razie zaskarżenia uchwały zgromadzenia przez zarząd (do sądu) i akcjonariusza (do sądu arbitrażowego) (zob. G. Suliński, Dopuszczalność poddania sporu ze stosunku spółki pod rozstrzygnięcie sądu polubownego, PPH 2005, Nr 12, s. 31; K. Falkiewicz, R.K. Kwaśnicki, Arbitraż i mediacja w świetle najnowszej nowelizacji Kodeksu postępowania cywilnego, PPH 2005, Nr 11, s. 33 i nast.).
W doktrynie wysunięto propozycje zapobieżenia negatywnym skutkom objęcia zapisem na sąd polubowny sporów dotyczących ważności uchwał zgromadzeń spółek kapitałowych. Polegają one na ustaleniu w zapisie „wspólnego” arbitra, którego miałby wyznaczyć na przykład stały sąd arbitrażowy albo inna osoba trzecia. Osoba taka miałaby dokonywać swoistej nominacji „zastępczej” arbitrów zamiast wielu uwikłanych w spór stron (tzn. spółki i wszystkich wspólników). Por. szerzej A. Szumański, Zapis, s. 901 i nast.; tenże, Dopuszczalność kognicji sądu polubownego w sprawach o zaskarżenie uchwał zgromadzeń spółek kapitałowych, w: Rozprawy prawnicze. Księga pamiątkowa Profesora Maksymiliana Pazdana (red. L. Ogiegło, W. Popiołek, M. Szpunar), Kraków 2005, s. 102; A.W. Wiśniewski, Międzynarodowy arbitraż handlowy w Polsce. Status prawny arbitrażu i arbitrów, Warszawa 2011, s. 253 i nast. Ta interesująca propozycja nie rozwiązuje wszystkich problemów związanych z rozszerzoną skutecznością orzeczenia sądu polubownego wszczętego z inicjatywy jednego wspólnika (np. legitymacji piastunów spółki do zaskarżania uchwały przed sądem). Dlatego próby uregulowania tego zagadnienia w statucie narażone są na ryzyko uznania ich za sprzeczne z naturą spółki akcyjnej oraz zasadą rządów większości. De lege lata w doktrynie i judykaturze dominuje pogląd, że spory o ważność (wadliwość) uchwał zgromadzeń spółek kapitałowych nie mają zdatności arbitrażowej. Por. T. Ereciński, K. Weitz, Sąd arbitrażowy, Warszawa 2008, s. 122 i nast. oraz powołane tam orzecznictwo.

Nb 107

8. W myśl orzeczenia Sądu Arbitrażowego przy Krajowej Izbie Handlu Zagranicznego klauzula arbitrażowa zawarta w umowie spółki z o.o., przewidująca, że obejmuje ona wszelkie spory między wymienionymi w niej stronami ma charakter autonomiczny i może obejmować wszelkie spory, nie zaś wyłącznie spory ze stosunku spółki (orz. Sądu Arbitrażowego przy KIG z 19.11.1993 r., Kd.A. 245/92, OSG 1994, Nr 2, s. 433). Wprawdzie orzeczenie to dotyczyło klauzuli zawartej w umowie spółki z o.o., lecz wyrażona w nim zasada jest aktualna także w odniesieniu do zapisów na sąd polubowny zawartych w statucie. Tak m.in. W. Popiołek, w: Strzępka, Komentarz KSH, wyd. 5, s. 784. Należy jednak podkreślić, że o ile klauzula arbitrażowa nie przewiduje wyraźnie, że zapis obejmuje wszelkie spory między stronami, należy domniemywać, że dotyczy ona wyłącznie sporów wynikających z umowy założycielskiej. Należy zwrócić uwagę, że art. 1161 § 1 KPC wymaga konkretyzacji przedmiotu sporu lub stosunku prawnego, z którego spór wyniknął lub może powstać.

Nb 108

9. Zgodnie z wyr. SN z 3.9.1998 r. (I CKN 822/97, OSN 1999, Nr 2, poz. 39), zapis na sąd polubowny odnosi także skutek wobec cesjonariusza. SN uzasadnił, że przelew jest dokonywany w formie pisemnej, a czynność prawna będąca podstawą przelewu zawiera podpisy obu stron, co czyni zadość wymaganiom art. 1162 § 1 KPC. Orzeczenie to odnosi się również do sytuacji, gdy umowa o przeniesieniu akcji imiennych lub akcji na okaziciela czyni zadość tym wymaganiom. W świetle art. 1163 § 1 KPC nabywca udziału (akcji) jest związany zapisem zamieszczonym w konstytucji spółki.

Art. 302. [Akcje] Kapitał zakładowy spółki akcyjnej dzieli się na akcje o równej wartości nominalnej.

Nb 1

1. Przepis art. 302 KSH stanowi odpowiednik art. 307 § 1 KH. Dotychczasowy termin „kapitał akcyjny” zastąpiono określeniem „kapitał zakładowy”. Ma to m.in. na celu podkreślenie analogicznej funkcji tego kapitału w obu spółkach kapitałowych. Należy także zwrócić uwagę, że art. 307 § 1 KH również posługiwał się pojęciem „kapitał zakładowy”, lecz sięgał do tzw. definicji nawiasowej, nazywając ów kapitał akcyjnym w dalszych przepisach KSH.

Nb 2

2. Inaczej niż w sp. z o.o., kapitał zakładowy spółki akcyjnej dzieli się na prawa udziałowe (akcje) o równej wartości nominalnej. Por. art. 152 KSH. Przepis art. 302 KSH zawiera normę imperatywną. Kodeks spółek handlowych nie przewiduje możliwości emisji akcji bez określonej wartości nominalnej. Niektóre ustawodawstwa dopuszczają natomiast emitowanie akcji bez wartości nominalnej (np. prawo niemieckie – § 8 Aktiengesetz).

Nb 3

3. Kapitał zakładowy pełni funkcję gwarancyjną w spółce i stanowi swoistą „cenę” uzyskania przez akcjonariuszy „przywileju” nieodpowiedzialności za zobowiązania spółki (art. 301 § 5 KSH). O funkcjach kapitału zakładowego por. szerzej uw. do art. 308, Nb 8–12.

Nb 4

4. Kapitał zakładowy stanowi określona w statucie kwota, będąca sumą wartości nominalnej wszystkich akcji, umieszczona w bilansie spółki po stronie pasywów. Por. uw. do art. 304, Nb 48–50. Od kapitału zakładowego należy odróżnić kapitały zapasowe (rezerwowe), kapitał docelowy i kapitały (fundusze) rezerwowe (por. np. art. 348 § 1, art. 396 § 1–5, art. 444 § 1 i art. 448 § 1–4 KSH).

Nb 5

5. Termin „akcja” występuje w języku prawniczym w różnych znaczeniach. Po pierwsze, pojęcie to wyraża ogół praw i obowiązków akcjonariusza w stosunku do spółki, związanych z nabyciem (objęciem) praw udziałowych (akcji) emitowanych przez spółki akcyjne. Po drugie, „akcja” oznacza dokument ucieleśniający uprawnienia przysługujące akcjonariuszowi wobec spółki. W języku prawniczym stosowanym przez KSH, dokument ten określany jest z reguły jako „dokument akcji” (por. art. 328 § 1, art. 335, 337 § 1–3, art. 358 § 1 i 2 KSH). W przeciwieństwie do KH, który używał jednolitego pojęcia „akcja” dla określenia zarówno praw udziałowych akcjonariusza, jak i materialnego „nośnika” tych praw, KSH stosuje rozróżnienie między „akcją” a „dokumentami akcyjnymi”, na co trafnie zwrócono uwagę w doktrynie. Por. szerzej M. Michalski, Pojęcie, s. 5 i nast. W piśmiennictwie prawniczym używa się także pojęcia „akcja” na oznaczenie udziału akcjonariusza w kapitale zakładowym spółki (zob. Czerniawski, Kodeks, wyd. 2, s. 63). Tak m.in. M. Michalski, Pojęcie, s. 7 i W. Popiołek, w: Strzępka, Komentarz KSH, wyd. 5, s. 775–776. M. Michalski zwraca uwagę, że w tym ostatnim znaczeniu używane jest pojęcie „akcja” w art. 6 § 1, art. 400 § 1, art. 410 § 1, art. 418 § 1, art. 418¹ § 1 i art. 506 § 3 KSH. W wymienionych przypadkach akcje przysługujące jednemu lub kilku akcjonariuszom służą jako miara ich uczestnictwa w kapitale zakładowym spółki, a wykonywanie praw i obowiązków w spółce jest uzależnione od posiadania określonego pakietu akcji rozumianych jako suma praw udziałowych i związanych z nimi obowiązków. Ponieważ każda akcja reprezentuje jednakową wartość nominalną w kapitale zakładowym, iloczyn nominału akcji i jednostek akcji, które przysługują konkretnemu akcjonariuszowi stanowi przydatny instrument dla „pomiaru” jego uprawnień lub obowiązków w spółce. W przytoczonych jednak przepisach KSH ustanawiających progi wykonywania uprawnień bądź obowiązków, termin „akcja” nie występuje w jakimś trzecim znaczeniu. Tak np. przepis art. 400 § 1 KSH stwierdza po prostu, że akcjonariusz (akcjonariusze) ma prawo żądać zwołania nadzwyczajnego walnego zgromadzenia, jeżeli posiada taką liczbę akcji (jednostkowych praw podmiotowych w spółce), których iloczyn nominału (liczba akcji × wartość nominalna) jest równy co najmniej 1/20 kapitału zakładowego. W podanych przykładach nie jest więc konieczne założenie, że KSH używa terminu „akcja” w trzecim znaczeniu, na oznaczenie udziału akcjonariusza w kapitale zakładowym spółki. Reasumując: w przypadkach, gdy KSH używa pojęcia „akcja” bez podkreślenia, że chodzi o dokument akcji, należy z reguły przyjąć, iż chodzi o wiązkę praw i obowiązków udziałowych, chyba że w konkretnym przypadku założenie to byłoby trudne do pogodzenia z wykładnią danego przepisu (por. także uw. do art. 328, Nb 24–25).

Nb 6

6. Akcja stanowi papier wartościowy. Jednakże należy uwzględnić, że akcja ucieleśnia prawa udziałowe, które różnią się od klasycznych wierzytelności, a uprawnienia akcjonariusza wynikają ze stosunku obligacyjno-organizacyjnego (por. uw. do art. 304, Nb 17–22). Z tych względów, przepisy art. 921⁶ KC można tu stosować jedynie odpowiednio (art. 2 zd. 2 KSH). Do akcji jako papieru wartościowego mają zastosowanie w pierwszym rzędzie przepisy KSH, a uzupełniająco odpowiednie przepisy KC. Wspólną cechą papierów wartościowych jest ścisłe powiązanie dokumentu z inkorporowanym w nim prawem podmiotowym. Posiadanie dokumentu akcji jest warunkiem wykonywania prawa. Zob. K. Zawada, w: System pr. handl., t. 4, s. 42; M. Michalski, w: Sobolewski, Prawo, s. 125.

Nb 7

7. Swoiste uregulowania akcji jako papieru wartościowego w KSH polegają m.in. na tym, że w przypadku emisji akcji imiennych wobec spółki uważa się za akcjonariusza w zasadzie tylko tę osobę, która jest wpisana do księgi akcyjnej (art. 343 § 1 KSH), a przeniesienie akcji imiennej lub świadectwa tymczasowego następuje w trybie określonym w art. 339 KSH.

Nb 8

8. Uprawnienia udziałowe akcjonariusza istnieją przed wydaniem, a nawet podpisaniem przez zarząd spółki, dokumentu akcji. Prawa udziałowe akcjonariusza powstają w chwili zawiązania spółki (art. 310 KSH). W okresie przed rejestracją spółki obowiązuje zakaz rozporządzania prawami udziałowymi w spółkach kapitałowych (art. 16 KSH). Zakaz ten nie rozciąga się na dokonywanie czynności zobowiązujących (np. zawarcie umowy przedwstępnej zbycia akcji po rejestracji). Zob. A. Szajkowski, w: Sołtysiński, Szajkowski, Szumański, Szwaja, Komentarz KSH, t. I, wyd. 2, s. 189. Po rejestracji spółki, do czasu emisji dokumentu akcji, akcjonariusz może rozporządzać prawami udziałowymi z akcji zgodnie z przepisami o przelewie (art. 509 i nast. KC). Zob. także Czerniawski, Kodeks, wyd. 2, s. 65 i powołana tam literatura przedmiotu. Sporne jest natomiast, jaki moment wyznacza granicę czasową, do której akcjonariusz może rozporządzać prawami akcyjnymi na zasadach przelewu. Jako miarodajną chwilę powstania akcji jako papieru wartościowego przyjmuje się najczęściej wydanie dokumentu akcji uprawnionemu albo podpisanie tego dokumentu przez zarząd. Zob. uw. do art. 328 KSH. Przeważa stanowisko, w myśl którego akcjonariusz może rozporządzać prawami akcyjnymi w drodze przelewu do chwili wydania mu dokumentu akcji.

Nb 9

9. W przypadku akcji dopuszczonych do publicznego obrotu następuje dematerializacja dokumentu akcji. Materialny nośnik praw udziałowych zostaje zastąpiony przez zapis na rachunku papierów wartościowych. Prawa z papierów wartościowych dopuszczonych do publicznego obrotu powstają z chwilą zapisania papierów „po raz pierwszy na rachunku papierów wartościowych i przysługują osobie będącej posiadaczem tego rachunku” (art. 7 ust. 1 ObrInstrFinU). Przepisy ObrInstrFinU ustanawiają autonomiczny reżim przenoszenia praw z akcji zdematerializowanych. Dokument akcji zastępują częściowo świadectwa depozytowe (art. 9 ust. 1 ObrInstrFinU). Świadectwa stanowią znaki legitymacyjne, które są niezbędne dla wykonywania niektórych praw korporacyjnych (organizacyjnych) w spółkach akcyjnych. Por. szerzej L. Sobolewski, w: Sobolewski, Prawo, s. 235–335.