Kodeks wyborczy

prof. dr hab. Bogusław Banaszak

WYDAWNICTWO C.H.BECK

WARSZAWA 2014

Propozycja cytowania:
Banaszak, [w:] Kodeks wyborczy. Komentarz, art. 14, Nb 2, Warszawa 2014

Wydawca: Dagna Kordyasz

© Wydawnictwo C.H.Beck 2014

Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o.

ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

Skład i łamanie: Wydawnictwo C.H.Beck

Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H.Beck

ISBN epub: 978-83-255-5950-2

Spis treści

Wstęp

Wykaz skrótów

Kodeks wyborczy

Wprowadzenie

Dział I. Przepisy wstępne

Wprowadzenie

Art. 1–151

Rozdział 1. Przepisy ogólne

Wprowadzenie

Art. 1–9

Rozdział 2. Prawa wyborcze

Wprowadzenie

Art. 10–11

Rozdział 3. Obwody głosowania

Wprowadzenie

Art. 12–17

Rozdział 4. Rejestr wyborców

Wprowadzenie

Art. 18–25

Rozdział 5. Spis wyborców

Wprowadzenie

Art. 26–37

Rozdział 5a. Przekazywanie informacji o wyborach wyborcom niepełnosprawnym

Art. 37a–37c

Rozdział 6. Przepisy wspólne dla głosowania

Art. 38–53

Rozdział 7. Głosowanie przez pełnomocnika

Wprowadzenie

Art. 54–61

Rozdział 7a. Głosowanie korespondencyjne przez wyborców niepełnosprawnych

Wprowadzenie

Art. 61a–61j

Rozdział 8. Głosowanie korespondencyjne w obwodach głosowania utworzonych za granicą

Art. 62–68

Rozdział 9. Ustalanie wyników głosowania w obwodzie

Art. 69–81

Rozdział 10. Protesty wyborcze

Art. 82–83

Rozdział 11. Komitety wyborcze

Wprowadzenie

Art. 84–103

Rozdział 12. Kampania wyborcza

Art. 104–115

Rozdział 13. Kampania wyborcza w programach nadawców radiowych i telewizyjnych

Wprowadzenie

Art. 116–122

Rozdział 14. Finansowanie wyborów z budżetu państwa

Art. 123–124

Rozdział 15. Finansowanie kampanii wyborczej

Art. 125–151

Dział II. Organy wyborcze

Art. 152–191

Rozdział 1. Przepisy ogólne

Wprowadzenie

Art. 152–156

Rozdział 2. Państwowa Komisja Wyborcza

Art. 157–165

Rozdział 3. Komisarz wyborczy

Wprowadzenie

Art. 166–169

Rozdział 4. Okręgowa komisja wyborcza

Wprowadzenie

Art. 170–173

Rozdział 5. Rejonowa komisja wyborcza

Wprowadzenie

Art. 174–177

Rozdział 6. Terytorialna komisja wyborcza

Wprowadzenie

Art. 178–181

Rozdział 7. Obwodowa komisja wyborcza

Wprowadzenie

Art. 182–186

Rozdział 8. Krajowe Biuro Wyborcze

Wprowadzenie

Art. 187–191

Dział III. Wybory do Sejmu

Art. 192–254

Rozdział 1. Zasady ogólne

Wprowadzenie

Art. 192–200

Rozdział 2. Okręgi wyborcze

Wprowadzenie

Art. 201–203

Rozdział 3. Zgłaszanie kandydatów na posłów

Art. 204–222

Rozdział 4. Karty do głosowania

Art. 223–226

Rozdział 5. Sposób głosowania i warunki ważności głosu

Art. 227

Rozdział 6. Ustalanie wyników głosowania i wyników wyborów w okręgu wyborczym

Wprowadzenie

Art. 228–237

Rozdział 7. Ogłaszanie wyników wyborów do Sejmu

Art. 238–240

Rozdział 8. Ważność wyborów

Wprowadzenie

Art. 241–246

Rozdział 9. Wygaśnięcie mandatu posła i uzupełnienie składu Sejmu

Art. 247–251

Rozdział 10. Kampania wyborcza w programach publicznych nadawców radiowych i telewizyjnych

Wprowadzenie

Art. 252–254

Dział IV. Wybory do Senatu

Art. 255–286

Rozdział 1. Zasady ogólne

Wprowadzenie

Art. 255–259

Rozdział 2. Okręgi wyborcze

Art. 260–261

Rozdział 3. Szczególne zadania komisji wyborczych

Art. 262

Rozdział 4. Zgłaszanie kandydatów na senatorów

Art. 263–265

Rozdział 5. Karty do głosowania

Art. 266–267

Rozdział 6. Sposób głosowania i warunki ważności głosu

Art. 268–269

Rozdział 7. Ustalanie wyników głosowania i wyników wyborów w okręgu wyborczym

Art. 270–275

Rozdział 8. Ogłaszanie wyników wyborów do Senatu

Art. 276–278

Rozdział 9. Wygaśnięcie mandatu senatora i uzupełnienie składu Senatu

Art. 279–283

Rozdział 10. Kampania wyborcza w programach publicznych nadawców radiowych i telewizyjnych

Wprowadzenie

Art. 284–285

Rozdział 11. Szczególne zasady finansowania kampanii wyborczej do Senatu

Art. 286

Dział V. Wybory Prezydenta Rzeczypospolitej

Art. 287–327

Rozdział 1. Zasady ogólne

Wprowadzenie

Art. 287–295

Rozdział 2. Zgłaszanie kandydata na Prezydenta Rzeczypospolitej

Art. 296–306

Rozdział 3. Karty do głosowania

Art. 307–310

Rozdział 4. Sposób głosowania i warunki ważności głosu

Art. 311–312

Rozdział 5. Ustalanie wyników głosowania i wyboru Prezydenta Rzeczypospolitej. Ważność wyborów

Art. 313–325

Rozdział 6. Kampania wyborcza w programach publicznych nadawców radiowych i telewizyjnych

Wprowadzenie

Art. 326

Rozdział 7. Finansowanie kampanii wyborczej

Art. 327

Dział VI. Wybory do Parlamentu Europejskiego

Art. 328–368

Rozdział 1. Zasady ogólne

Wprowadzenie

Art. 328–338

Rozdział 2. Komisje wyborcze i okręgi wyborcze

Art. 339–340

Rozdział 3. Zgłaszanie kandydatów na posłów do Parlamentu Europejskiego

Art. 341–346

Rozdział 4. Kampania wyborcza w programach publicznych nadawców radiowych i telewizyjnych

Wprowadzenie

Art. 347–348

Rozdział 5. Ustalanie wyników głosowania i wyników wyborów

Art. 349–360

Rozdział 6. Ogłaszanie wyników wyborów do Parlamentu Europejskiego

Art. 361–362

Rozdział 7. Wygaśnięcie mandatu. Utrata mandatu

Art. 363–368

Dział VII. Wybory do organów stanowiących jednostek samorządu terytorialnego

Wprowadzenie

Art. 369–469

Rozdział 1. Zasady ogólne

Wprowadzenie

Art. 369–379

Rozdział 2. Obsadzenie mandatów bez głosowania

Art. 380–381

Rozdział 3. Ogłaszanie wyników wyborów na obszarze kraju

Art. 382

Rozdział 4. Wygaśnięcie mandatu radnego. Wybory uzupełniające i przedterminowe

Wprowadzenie

Art. 383–389

Rozdział 5. Zmiany w podziale terytorialnym państwa

Art. 390–391

Rozdział 6. Ważność wyborów

Art. 392–398

Rozdział 7. Zgłaszanie kandydatów na radnych

Art. 399–407

Rozdział 8. Nadawanie numerów zarejestrowanym listom kandydatów

Art. 408–410

Rozdział 9. Kampania wyborcza w programach publicznych nadawców radiowych i telewizyjnych

Wprowadzenie

Art. 411–412

Rozdział 10. Przepisy szczególne dotyczące wyborów do rad gmin

Art. 413–449

Rozdział 11. Przepisy szczególne dotyczące wyborów do rad powiatów

Art. 450–458

Rozdział 12. Przepisy szczególne dotyczące wyborów do sejmików województw

Art. 459–469

Dział VIII. Wybory wójta, burmistrza i prezydenta miasta

Art. 470–493

Rozdział 1. Przepisy ogólne

Art. 470–477

Rozdział 2. Zgłaszanie kandydatów na wójta

Art. 478–483

Rozdział 3. Karty do głosowania

Art. 484–485

Rozdział 4. Sposób głosowania, warunki ważności głosu i ustalanie wyników wyborów

Art. 486–490

Rozdział 5. Kampania wyborcza w programach publicznych nadawców radiowych i telewizyjnych

Wprowadzenie

Art. 491–491a

Rozdział 6. Wygaśnięcie mandatu wójta

Art. 492–493

Dział IX. Przepisy karne

Wprowadzenie

Art. 494–516

Dział X. Przepis końcowy

Art. 517

Załącznik 1

Załącznik 2

Załącznik 3

Indeks rzeczowy

Wstęp

Konstytucja nie reguluje zasad prawa wyborczego w osobnym rozdziale lub w inaczej wyodrębnionej jej części. Szczegółowe regulacje prawne odsyła do ustaw. Kodeks wyborczy z 5.1.2011 r. zastąpił dotychczas obowiązujących pięć ordynacji wyborczych. Unormowanie w nich prawa wyborczego było nie tylko fragmentaryczne, ale też niespójne. Poszczególne ustawy wyborcze powtarzały niektóre rozwiązania zawarte w innych ordynacjach (widoczne to było np. w niektórych unormowaniach odnoszących się do kampanii wyborczej), przyjmowały sformułowania podobne, jedynie nieznacznie odmienne od sformułowań występujących w innych ordynacjach, wychodziły poza ramy określone tytułem i regulowały sprawy odnoszące się do innych rodzajów wyborów (np. w Ordynacji sejmowej i senackiej z 2001 r. zamieszczono regulacje dotyczące rejestru i spisów wyborców).

W tej sytuacji nauka prawa od dawna postulowała uchwalenie – wzorem innych państw demokratycznych – jednego aktu ustawowego kompleksowo normującego problematykę wyborów. Ustawodawca zrealizował ten postulat w 2011 r. uchwalając Kodeks wyborczy. Wprowadził nim ograniczoną ilość nowych instytucji czy rozwiązań prawnych, a wiele z jego przepisów nawiązuje lub wręcz powtarza rozwiązania obowiązujące dotychczas.

Mimo, że normy Kodeksu zostały dotychczas tylko raz użyte w wyborach parlamentarnych cieszą się dużym zainteresowaniem nauki i praktyki, gdyż wytyczają ramy następnych wyborów. W Kodeksie oprócz rozwiązań nowatorskich są także przejęte z dotychczas obowiązujących ordynacji. W tym ostatnim przypadku dla wyjaśnienia ich treści można skorzystać z dorobku nauki i orzecznictwa, gdyż wobec analogicznych lub bardzo podobnych uregulowań poglądy dotychczasowe zachowują aktualność. Należy ponadto przypuszczać, że w zasadniczo niezmienionej formie zachowają swoją aktualność wytyczne i informacje PKW dotyczące pierwszych przeprowadzonych według przepisów Kodeksu wyborów parlamentarnych w 2011 r.

Mam nadzieję, że Czytelnicy znajdą w tym Komentarzu rozwiązanie przynajmniej niektórych problemów, jakie przysporzy stosowanie nowych przepisów, a osoby interesujące się prawem wyborczym znajdą w nim odpowiedzi na nurtujące je pytania.

Wrocław, październik 2013 r.

Autor

Książkę dedykuję Ignacemu – przyszłemu wyborcy, jego Babci i Rodzicom

Wykaz skrótów

1. Źródła prawa

KC

ustawa z 23.4.1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 ze zm.)

KK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny (tekst jedn. Dz.U. z 1997 r. Nr 88, poz. 553 ze zm.)

KP

ustawa z 26.6.1974 r. – Kodeks pracy (tekst jedn. Dz.U. z 1974 r. Nr 24, poz. 141 ze zm.)

KPA

ustawa z 14.6.1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.)

KPC

ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (tekst jedn. Dz.U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 ze zm.)

KWyb

ustawa z 5.1.2011 r. – Kodeks wyborczy (Dz.U. z 2011 Nr 21 poz. 112 ze zm.)

PPSA

ustawa z 30.8.2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r. Nr 153, poz. 1270 ze zm.)

SamGminU

ustawa z 8.3.1990 r. o samorządzie gminnym (Dz.U. z 2013 r. poz. 594)

SamPowU

ustawa z 5.6.1998 r. o samorządzie powiatowym (Dz.U. z 2013 r. poz. 595)

SamWojU

ustawa z 5.6.1998 r. o samorządzie województwa (Dz.U. z 2013 r. poz. 596)

2. Organy orzekające

ETPCz

Europejski Trybunał Praw Człowieka

FTK

Federalny Trybunał Konstytucyjny

IPUSiSP SN

Izba Pracy Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych Sądu Najwyższego

NSA

Naczelny Sąd Administracyjny

NSA (7)

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie 7 sędziów

PKW

Państwowa Komisja Wyborcza

SA

Sąd Apelacyjny

SN

Sąd Najwyższy

SN (7)

Sąd Najwyższy w składzie 7 sędziów

SO

Sąd Okręgowy

TK

Trybunał Konstytucyjny

TS

Trybunał Stanu

WSA

Wojewódzki Sąd Administracyjny

3. Czasopisma, publikatory

BIP

Biuletyn Informacji Publicznej

BSN

Biuletyn Sądu Najwyższego

Dz.U.

Dziennik Ustaw

Dz.Urz. UE

Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej

M.P

Monitor Polski

ONSA

Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego

ONSAiWSA

Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego i Wojewódzkich Sądów Administracyjnych

OSN

Orzecznictwo Sądu Najwyższego

OSNAPiUS

Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

OSNC

Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna

OSNKW

Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Karna i Wojskowa

P. Pr. i Adm.

Przegląd Prawa i Administracji

P. Sejm.

Przegląd Sejmowy

P. Wyb.

Przegląd Wyborczy

PiP

Państwo i Prawo

R. Pr.

Radca Prawny

ST

Samorząd Terytorialny

4. Inne skróty

art.

artykuł

EUROATOM

Europejska Wspólnota Energii Atomowej

KBW

Krajowe Biuro Wyborcze

KBWE (obecnie OBWE)

Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie

kom.

komentarz

KW

pokwitowanie odbioru gotówki do rozliczenia

m.in.

między innymi

m.st.

miasto stołeczne

nast.

następna (-y)

niepubl.

niepublikowane

NIP

Numer Identyfikacji Podatkowej

Nr

numer

OKW

Okręgowa Komisja Wyborcza

ONZ

Organizacja Narodów Zjednoczonych

opubl.

opublikowane

PE

Parlament Europejski

PESEL

Powszechny Elektroniczny System Ewidencji Ludności

PIT-R

deklaracja, do złożenia której zobowiązani są płatnicy będący osobami fizycznymi, osoby prowadzące działalność gospodarczą, osoby prawne i ich jednostki organizacyjne, a także jednostki organizacyjne niemające osobowości prawnej, które dokonują wypłaty podatnikowi należności wolnych od podatku oraz osobom z tytułu pełnienia obowiązków społecznych i obywatelskich

pkt

punkt

por.

porównaj

post.

postanowienie

poz.

pozycja

r.

rok

REGON

Rejestr Gospodarki Narodowej

RM

Rada Ministrów

RP

Rzeczpospolita Polska

s.

strona

t.j.

tekst jednolity

uchw.

uchwała

UE

Unia Europejska

USA

Stany Zjednoczone Ameryki

ust.

ustęp

wyr.

wyrok

ze zm.

ze zmianami

zob.

zobacz

Kodeks wyborczy¹

z dnia 5 stycznia 2011 r. (Dz.U. Nr 21, poz. 112)

(zm.: Dz.U. 2011, Nr 26, poz. 134, Nr 94, poz. 550, Nr 102, poz. 588, Nr 134, poz. 777, Nr 147, poz. 881, Nr 149, poz. 889, Nr 171, poz. 1016, Nr 217, poz. 1281; 2012, poz. 849, poz. 951, poz. 1529)

Wprowadzenie

Nb 1

1. Przepisy niniejszej ustawy wdrażają postanowienia dyrektywy Rady 93/109/WE z 6.12.1993 r. ustanawiającej szczegółowe warunki wykonywania prawa do głosowania i kandydowania w wyborach do Parlamentu Europejskiego przez obywateli Unii mających miejsce zamieszkania w Państwie Członkowskim, którego nie są obywatelami oraz dyrektywy Rady 94/80/WE z 19.12.1994 r. ustanawiającej szczegółowe zasady korzystania z prawa głosowania i kandydowania w wyborach lokalnych przez obywateli Unii zamieszkałych w Państwie Członkowskim, którego nie są obywatelami.

Nb 2

2. Ustawodawca odchodząc od praktyki regulowania każdych z wyborów w odrębnej ustawie odszedł też w przypadku aktu dotyczącego wszystkich wyborów od nazwy ordynacja i zastosował kodeks. Pojęcie to ma ustalone znaczenie w nauce prawa, która definiuje je następująco: „kwalifikowana forma porządkowania przepisów prawnych polegająca na całościowym, względnie wyczerpującym i opartym na jednolitych zasadach uregulowaniu jakiejś dziedziny życia społecznego” [W. Gromski, Hasło „kodeks”, w: U. Kalina-Prasznic (red.), Encyklopedia prawa, Warszawa 2007, s. 291]. Kodeksy przyjmuje się w parlamencie w ramach szczególnego postępowania (zob. rozdział 4 regulaminu Sejmu). Ustawodawca stosując nazwę „kodeks” podkreślił w ten sposób nie tylko kompleksowy charakter regulacji, ale również jej większą trwałość, mimo, że formalnie jest to ustawa zwykła. Może to przeciwdziałać instrumentalizacji prawa wyborczego i występującemu w poprzednich kilkunastu latach stosunkowo częstemu zmienianiu poszczególnych ordynacji przed kolejnymi wyborami, tak aby wprowadzić do nich rozwiązania odpowiadające nadziejom i doraźnym celom politycznym ugrupowań mających aktualnie większość w parlamencie. Należy tu dodać, że już po ogłoszeniu Kodeks wyborczy był kilkakrotnie nowelizowany, a ponadto dwukrotnie nowelizowano również ustawę wprowadzającą Kodeks.

Nb 3

3. Nauka prawa od dawna postulowała zastąpienie kilku ordynacji wyborczych jednym kodeksem [por. np. W. Skrzydło, O potrzebie i walorach kodyfikacji prawa wyborczego, Studia wyborcze, t. I (2006), s. 9–21; K. Czaplicki, B. Dauter, A. Kisielewicz, F. Rymarz, Samorządowe prawo wyborcze. Komentarz, Warszawa 2010, s. 22].

Nb 4

4. Reakcją na dotychczasowe praktyki zmian ordynacji wyborczych był wywiedziony przez TK z zasady demokratycznego państwa prawnego wymóg sześciomiesięcznego okresu tzw. ciszy legislacyjnej, w czasie którego nie mogą być dokonywane istotne zmiany prawa wyborczego mające zastosowanie do wyborów zarządzonych przed upływem tego okresu. Wymóg ten obejmuje tylko zmiany istotne – tzn. sposób wyznaczania okręgów wyborczych, stosowane progi wyborcze oraz algorytmy wykorzystywane do ustalania wyników wyborów (por. wyr. z 3.11.2006 r., K 31/06, OTK-A 2006, Nr 10, poz. 147) oraz takie, które w wyraźny sposób wpływają na przebieg głosowania i jego wyniki i które w związku z tym wymagają uprzedzenia adresatów normy prawnej o jej wprowadzeniu (wyr. z 28.10.2009 r., Kp 3/09, OTK-A 2009, Nr 9, poz. 138). TK w 2009 r. stwierdził: „okres wyłączenia prawa wyborczego spod dokonywania w nim «zmian istotnych» przed samą datą przeprowadzenia wyborów wynika z orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego z okresu po 2000 r., odpowiadającego na uchybienia związane ze zmianami prawa wyborczego tuż przed wyborami. Został on wprowadzony niedawno, w powiązaniu z soft law Rady Europy, w celu zapobieżenia zmianom prawa wyborczego w ostatniej chwili i dla poszanowania praw podmiotowych” (wyr. z 28.10.2009 r., Kp 3/09, OTK-A 2009, Nr 9, poz. 138). W 2011 r. TK zmodyfikował nieco swoje stanowisko: „De lege ferenda Trybunał pragnie jednak zauważyć, że okres sześciu miesięcy wyłączenia prawa wyborczego od dokonywania w nim istotnych zmian przed wyborami jest okresem minimalnym i ustawodawca każdorazowo powinien dążyć do jego maksymalizacji. Komisja Rady Europy na Rzecz Demokracji przez Prawo (Komisja Wenecka) we wspomnianej wcześniej opinii Nr 190/2002 z 5.7.2002 r. zaleciła państwom członkowskim w pkt II.2.b, że: «Zasadnicze elementy prawa wyborczego, w szczególności przepisy ogólne prawa wyborczego, skład komisji wyborczych oraz wytyczenie granic okręgów wyborczych, nie powinny podlegać zmianom na nie później niż rok przed wyborami lub powinny być określone w konstytucji albo w akcie prawa wyższym niż ustawa zwykła». Zalecenia zawarte w tym akcie, choć należy on do soft law i nie wiąże Polski jak ratyfikowana umowa międzynarodowa, nie mogą być ignorowane w procesie stanowienia prawa wyborczego przez państwa członkowskie Rady Europy” (wyr. z 20.7.2011 r., K 9/11, OTK-A 2011, Nr 6, poz. 61). Znaczenie tych zaleceń od dawna podkreślono w polskiej doktrynie prawa (zob. np. K. W. Czaplicki, O potrzebie stabilności prawa wyborczego. Wybrane problemy, Toruń 2009, s. 27).

Nb 5

5. W kontekście zapobieżenia instrumentalizacji prawa wyborczego interesującą i godną poparcia jest sformułowana w nauce prawa propozycja głosząca, „iż istotne zmiany w prawie wyborczym mogą wchodzić w życie dopiero po wyborach, przed którymi zostały przyjęte” [S. Kubas, System wyborczy a model polskiej demokracji, Studia wyborcze t. VI (2008), s. 30].

Nb 6

6. Kodeks wyborczy uprościł istniejącą dotychczas ustawową regulację prawa wyborczego. Jego 517 artykułów zastąpiło ponad 1000 dotychczas obowiązujących przepisów.

Nb 7

7. Należy w tym miejscu jednak dodać, że KWyb nie jest jedynym, oprócz Konstytucji, źródłem prawa wyborczego. Niektóre zagadnienia (np. podział na okręgi wyborcze) są regulowane w załącznikach do Kodeksu wyborczego. Źródłami prawa wyborczego są też akty wykonawcze mające rangę niższą od ustawy. Należą do nich np.: rozporządzenie ministra właściwego do spraw wewnętrznych określające sposób prowadzenia rejestru wyborców. Do źródeł polskiego prawa wyborczego zalicza się ponadto ratyfikowane przez RP umowy międzynarodowe zawierające regulacje z zakresu prawa wyborczego. Należy tu wskazać przede wszystkim art. 25 Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych. Regulacje dotyczące prawa wyborczego są w Polsce, mimo obowiązywania KWyb, rozproszone w różnych aktach, o różnej mocy prawnej.

¹ Przepisy niniejszej ustawy wdrażają postanowienia dyrektywy Rady 93/109/WE z dnia 6 grudnia 1993 r. ustanawiającej szczegółowe warunki wykonywania prawa do głosowania i kandydowania w wyborach do Parlamentu Europejskiego przez obywateli Unii mających miejsce zamieszkania w Państwie Członkowskim, którego nie są obywatelami oraz dyrektywy Rady 94/80/WE z dnia 19 grudnia 1994 r. ustanawiającej szczegółowe zasady korzystania z prawa głosowania i kandydowania w wyborach lokalnych przez obywateli Unii zamieszkałych w Państwie Członkowskim, którego nie są obywatelami.

Dział I. Przepisy wstępne

Wprowadzenie

Nb 1

1. Dział ten zawiera przepisy mające z punktu widzenia regulacji prawa wyborczego charakter ogólny i odnoszące się do wszystkich rodzajów wyborów. Określają one cele Kodeksu, wartości leżące u jego podstaw oraz jego zakres przedmiotowy i podmiotowy.

Rozdział 1. Przepisy ogólne

Wprowadzenie

Nb 1

1. Przepisy zawarte w tym rozdziale poprzedzają znajdujące się w dziale I szczegółowe regulacje dotyczące materii obejmujących swoim zakresem wszystkie rodzaje wyborów, a także przepisy odnoszące się do poszczególnych wyborów oraz do instytucji i rozwiązań prawnych mających jedynie ograniczone zastosowanie w prawie wyborczym.

Art. 1. [Zakres przedmiotowy]

Kodeks wyborczy określa zasady i tryb zgłaszania kandydatów, przeprowadzania oraz warunki ważności wyborów:

1) do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej i do Senatu Rzeczypospolitej Polskiej;

2) Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej;

3) do Parlamentu Europejskiego w Rzeczypospolitej Polskiej;

4) do organów stanowiących jednostek samorządu terytorialnego;

5) wójtów, burmistrzów i prezydentów miast.

Nb 1

1. Pierwsze zdanie art. 1 KWyb wskazuje na to, że ustawodawca realizuje nakazy płynące z Konstytucji. W myśl jej art. 100 ust. 3, art. 127 ust. 7 oraz art. 169 ust. 2, to ustawa powinna określać zasady i tryb zgłaszania kandydatów i przeprowadzania wyborów oraz warunki ważności wyborów. Wyłączność ustawy dla regulowania materii wyborczej wiąże się ze znaczeniem wyborów dla istnienia i funkcjonowania państwa demokratycznego oraz z potrzebą ochrony praw wyborczych obywateli. W państwie demokratycznym wybory stały się podstawowym sposobem powoływania parlamentu, organów samorządowych oraz niektórych innych organów państwowych (w wielu krajach zwłaszcza głowy państwa) i jednym z najważniejszych zjawisk w życiu politycznym.

Nb 2

2. Konstytucja w różnym zakresie determinuje treści ustawowej regulacji poszczególnych rodzajów wyborów. Najpełniej (co nie znaczy, że szczegółowo) czyni to w przypadku wyborów obu izb parlamentu i Prezydenta RP, w sposób mniej rozwinięty – w przypadku wyborów samorządowych, a w ogóle nie zawiera żadnych postanowień dotyczących wyborów do Parlamentu Europejskiego. Jak zauważył TK: „Nie jest natomiast funkcją polskiej Konstytucji normowanie wyboru organów Wspólnot i Unii Europejskiej. Stanowi ono materię umów międzynarodowych konstytuujących Wspólnoty i Unię Europejską, ratyfikowanych przez Rzeczpospolitą Polską. Z tego też powodu uregulowań dotyczących kontroli ważności wyborów do Parlamentu Europejskiego należy poszukiwać w traktatach międzynarodowych, konstytuujących Wspólnoty Europejskie i Unię Europejską. Nie stoi to na przeszkodzie stosownemu uregulowaniu w Rzeczypospolitej Polskiej – w drodze ustawy zwykłej – samego przebiegu wyborów do Parlamentu Europejskiego, odbywanych na terytorium Rzeczypospolitej” (wyr. z 11.5.2005 r., K 18/04, OTK-A 2005, Nr 5, poz. 49).

Nb 3

3. Określeniu przedmiotowego zakresu Kodeksu wyborczego w jego art. 1 oraz wskazaniu rodzaju wyborów, których on dotyczy, nie towarzyszy zdefiniowanie samego pojęcia wyborów. Termin ten w nauce prawa jest jednolicie rozumiany i – najogólniej rzecz ujmując – oznacza „czynności mające na celu powołanie odpowiednich kandydatów do wypełniania określonych funkcji” [B. Banaszak, Prawo konstytucyjne, Warszawa 2009, s. 334; por. także J. Buczkowski, Hasło „wybory”, w: W. Skrzydło, S. Grabowska, R. Grabowski (red.), Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz encyklopedyczny, Warszawa 2009, s. 681]. Chodzi tu o czynności podejmowane przez organy władzy publicznej i inne uprawnione podmioty, jak i czynności indywidualne wyborcy.

Nb 4

4. Już po uchwaleniu KWyb zaistniała konieczność bliższego zdefiniowania używanego przez niego pojęcia wyborów w kontekście dopuszczalności przeprowadzenia dwudniowego głosowania w wyborach i w referendach (przewidywał to, uchylony po wyr. TK art. 4 § 2 KWyb). TK stwierdził: „Na gruncie Konstytucji pojęcie «wybory» jest używane w dwóch znaczeniach. Po pierwsze, chodzi o proces wyborczy, tj. rozłożony w czasie zespół działań organów państwa, komitetów wybiorczych, wyborców i innych podmiotów, uregulowanych w Konstytucji i prawie wyborczym, zmierzających do wyłonienia członków organów przedstawicielskich lub osób do pełnienia określonych funkcji (urzędów) monokratycznych, na który składają się: zarządzenie wyborów, rejestracja komitetów wyborczych, zebranie przez kandydatów na kandydatów wymaganej liczby podpisów oraz rejestracja kandydatów, kampania wyborcza, głosowanie przez osoby mające czynne prawo wyborcze, obliczanie głosów i podanie wyników głosowania przez PKW do wiadomości publicznej, uchwała IPUSiSP SN w sprawie ważności wyborów. W takim znaczeniu wyraz «wybory» jest użyty w podtytule rozdziału IV Konstytucji (Sejm i Senat) – «Wybory i kadencja». Głosowanie jest kluczowym aktem w tym procesie, nie pierwszym jednak ani ostatnim. Po drugie, chodzi o głosowanie w wyborach, czyli wyrażenie (uzewnętrznienie) przez wyborców ich decyzji co do wyboru konkretnych osób na określoną funkcję lub stanowisko” (wyr. z 20.7.2011 r., K 9/11, OTK-A 2011, Nr 6, poz. 61). W tym ujęciu głosowanie jest częścią całego procesu wyborczego i pojęcie wyborów nie może być z nim utożsamiane. Utożsamienie pojęcia wyborów z głosowaniem w wyborach lub sfinalizowaniem głosowania oznaczające redukcję wyborów tylko do czynności głosowania nie znajduje oparcia w KWyb. Jego normy uznają szereg różnych czynności jako elementy procesu wyborczego, a tym samym i wyborów.

Nb 5

5. Trybunał Konstytucyjny, podobnie jak przeważająca opinia nauki prawa, nie podzielił więc stanowiska Sejmu, jakoby wyraz „wybory” na gruncie tych postanowień (Konstytucji – przyp. B. B.) nie oznaczał głosowania w wyborach, lecz „moment skumulowania przez organy wyborcze wszystkich oddanych głosów w toku procesu wyborczego” (tamże).

Nb 6

6. Warto tu też przytoczyć następującą konstatację SN: „termin «wybory» w pojęciu art. 101 Konstytucji RP powinien być rozumiany szeroko i obejmuje zarówno akt zbiorowej woli wyborców prowadzącej do wyłonienia Sejmu (Senatu) jako organu władzy ustawodawczej oraz posłów (senatorów) wyposażonych w określone kompetencje, jak również procedurę, która wyrażenie tej woli umożliwia” [uchw. SN (7) z 18.10.2012 r., III SW 4/12, OSNP 2013, Nr 5–6, poz. 70].

Nb 7

7. Katalog wyborów regulowanych przez KWyb jest zamknięty. Oznacza to, że przepisów KWyb nie stosuje się do wszelkich innych wyborów (np. wyborów sołtysa).

Nb 8

8. Warto zwrócić uwagę na funkcje wyborów we współczesnym państwie demokratycznym. W nauce prawa konstytucyjnego brak jest jednej, powszechnie przyjętej klasyfikacji funkcji wyborów, ale najczęściej wyróżnia się następujące funkcje:

1) funkcję kreacyjną – z istoty wyborów wynika, że ich sens polega na wyłonieniu, kształtowaniu składu personalnego organów przedstawicielskich na okres ich kadencji i rekrutacji dzięki temu elit politycznych. Dzięki wyborom organy przedstawicielskie mogą zaistnieć, a to z kolei umożliwia właściwe funkcjonowanie pozostałych elementów systemu organów państwowych;

2) funkcję wyrażania woli wyborców – wyborcy mogą dokonując elekcji wyrazić poparcie dla określonego programu politycznego, w którym kandydaci na przedstawicieli i ich ugrupowania, partie polityczne itp. prezentują wyborcom zadania organów państwowych w różnych dziedzinach życia. Wyborcy udzielając preferencji programowej sami artykułują w pewnym sensie własne poglądy i interesy. Determinują w ten sposób postępowanie przedstawicieli i działalność organów przedstawicielskich, których skład ustalili w wyniku wyborów;

3) funkcję legitymującą – organy przedstawicielskie i sami przedstawiciele uzyskują dzięki wyborom prawną legitymację do sprawowania władzy w imieniu i w interesie wyborców. Wybory legitymują też cały system polityczny i ekipę rządzącą mającą oparcie w większości parlamentarnej wyłonionej w wyborach. Pozwalają domniemywać, że ma ona upoważnienie do działania za wyborców. Legitymacja ta musi być regularnie, periodycznie odnawiana, gdyż inaczej zanikłaby z biegiem czasu;

4) funkcję kontrolną – periodycznie dokonywane wybory umożliwiają kontrolę nad organami przedstawicielskimi ze strony wyborców zapewniając zgodność działalności tych organów z wolą suwerena;

5) funkcję integracyjną – wybory umożliwiają zespolenie się wyborców wokół pewnych wartości społecznych, celów politycznych i programów. Służą ujęciu konfliktów społecznych, politycznych, gospodarczych itp. w ramy postępowania wyborczego i przyczyniają się do ich pokojowego rozwiązania, przenosząc walkę o władzę na płaszczyznę konkurencji różnych programów. Wyniki wyborów pokazują realny zakres oddziaływania poszczególnych partii, programów, idei itp. Pluralistyczne społeczeństwo dzięki wyborom staje się wspólnotą zdolną do działania poprzez organy wyłonione w ich wyniku (B. Banaszak, Prawo konstytucyjne, Warszawa 2012, s. 265).

Art. 2. [Głosowanie osobiste]

W wyborach głosować można tylko osobiście, chyba że kodeks stanowi inaczej.

Nb 1

1. Regułą uznaną przez ustawodawcę jest osobiste stawiennictwo wyborcy przed komisją wyborczą w celu oddania głosu. Taki sposób głosowania jest utrwalony w prawie polskim już od zarania odrodzenia Państwa Polskiego po I wojnie światowej (por. W. Komarnicki, Ustrój państwowy Polski współczesnej. Geneza i system, Warszawa 1937, s. 280–281). We współczesnej nauce prawa podkreśla się, że: „wymóg głosowania osobistego jest podyktowany ściśle osobistym charakterem praw politycznych (w tym prawa wyborczego)” (M. Chmaj, W. Skrzydło, System wyborczy w Rzeczpospolitej Polskiej, Warszawa 2008, s. 48).

Nb 2

2. Od reguły tej sam kodeks może ustanowić odstępstwa, gdy będą za tym przemawiały potrzeby części wyborców (por. kom. do art. 54). Głosowanie osobiste nie jest więc w przekonaniu ustawodawcy jedyną forma realizacji konstytucyjnej zasady bezpośredniości wyborów. Ku temu stanowisku przychyla się TK, według którego przepisy Konstytucji „przymiot bezpośredniości odnoszą do wyborów, a nie do aktu samego głosowania”, a tym samym „zasada bezpośredniości wyborów, o której mowa w art. 96 ust. 2, art. 97 ust. 2, art. 127 ust. 1 i art. 169 ust. 2 zdanie pierwsze Konstytucji, oznacza jednostopniowość aktu wyborczego i nie zawiera wymogu głosowania osobistego”. Ponadto, zdaniem TK, wymóg głosowania osobistego nie może zostać wywiedziony z art. 62 ust. 1 Konstytucji RP gdyż „prawo wybierania przedstawicieli, określane również jako czynne prawo wyborcze, nie jest ograniczone w tym przepisie do wyboru osobistego” (wyr. z 20.7.2011 r., K 9/11, OTK-A 2011, Nr 6, poz. 61).

Nb 3

3. Ustawodawca uznał, że głosowaniem osobistym jest również głosowanie korespondencyjne (por. kom. do art. 38 § 2).

Art. 3. [Głosowanie jednokrotne]

W tych samych wyborach głosować można tylko jeden raz.

Nb 1

1. Jest to ważna gwarancja zasady równości prawa wyborczego w sensie formalnym zapewniająca każdemu wyborcy taką samą ilość głosów w danych wyborach. Obejmuje ona wszystkie rodzaje wyborów objęte regulacją KWyb.

Nb 2

2. Wyborca nie może ani zmienić, ani cofnąć już oddanego głosu, ani nie ma możliwości głosowania po raz drugi bez względu na to jak to uzasadni np. tym, że nie wrzucił karty do urny (i pokaże, iż kartę posiada). Jeżeli wyborcy uda się powtórnie zagłosować podlega karze grzywny (zob. kom. do art. 513). Narusza on w ten sposób jedna z podstawowych zasad prawa wyborczego – zasadę równości. Wobec wyborcy, który próbuje głosować ponownie w tych samych wyborach nie przewidziano jednak żadnych sankcji. Należy tu dodać, że w myśl niektórych prawodawstw wyborczych (np. stanu Illinois w USA), samo usiłowanie powtórnego głosowania jest przestępstwem.

Art. 4. [Termin wyborów, głosowanie dwudniowe]

§ 1. Wybory odbywają się w dniu wolnym od pracy.

§ 2.² Organ zarządzający wybory może postanowić, że głosowanie w wyborach przeprowadzone zostanie w ciągu dwóch dni.

§ 3.³ Jeżeli głosowanie w wyborach przeprowadza się w ciągu dwóch dni termin głosowania określa się na dzień wolny od pracy oraz dzień go poprzedzający.

Nb 1

1. Kodeks wyborczy podobnie jak Konstytucja używa niejednoznacznego pojęcia dnia wolnego od pracy. Artykuł 4 § 1 nie stanowi o „dniu wolnym od pracy określonym w ustawie”. Trybunał Konstytucyjny utożsamił jednak te dwa pojęcia stwierdzając, że w przypadku regulacji konstytucyjnej „Ratio legis tego wymagania zakłada jednak, że chodzi o dzień wolny, co do zasady, dla wszystkich pracowników, aby mogli oni bez przeszkód dokonać aktu głosowania. Taki charakter mają tylko «określone w ustawie dni wolne od pracy», o których mowa w art. 66 ust. 2 zd. 1 Konstytucji. Określa je enumeratywnie ustawa z 18.1.1951 r. o dniach wolnych od pracy (Dz.U. Nr 4, poz. 28 ze zm.). Potwierdza to art. 151⁹ § 1 – Kodeksu pracy (Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.; dalej: KP) zgodnie z którym „Dniami wolnymi od pracy są niedziele i święta określone w przepisach o dniach wolnych od pracy”. Takiego charakteru nie mają dni wolne od pracy wynikające z przeciętnie pięciodniowego tygodnia pracy, którymi z reguły (lecz nie zawsze) są soboty” (wyr. z 20.7.2011 r., K 9/11, OTK-A 2011, Nr 6, poz. 61). Na podobnym stanowisku stanął SN stwierdzając, że: „w odróżnieniu od niedziel i świąt, które są ustanowione dniami wolnymi od pracy jednolicie dla wszystkich pracowników i są nazywane «dniami ustawowo wolnymi od pracy», dni wolne od pracy wynikające z pięciodniowego tygodnia pracy oraz z bilansowania przeciętnej tygodniowej normy czasu pracy, mogą być różne dla pracowników zatrudnionych u różnych pracodawców, a nawet dla poszczególnych grup pracowników zatrudnionych u tego samego pracodawcy. Mogą też być różne w poszczególnych tygodniach okresu rozliczeniowego. W związku z tym, sobota nie jest dniem wolnym od pracy w ramach pięciodniowego tygodnia pracy” (uchw. 7 sędziów z 25.4.2003 r., III CZP 8/03, OSNC 2004, Nr 1, poz. 1). Tak więc o tym, czy dany dzień jest ustawowo określonym dniem wolnym od pracy, decyduje ustawa, a nie inny akt prawny – np. układ zbiorowy pracy, regulamin pracy, umowa stron stosunku pracy lub jednostronne zarządzenie prawodawcy. Na innym stanowisku stanął jednak NSA stwierdzając: „Jeżeli dzień wolny od pracy w pięciodniowym tygodniu pracy (…) przypada w sobotę nie objętą ustawą z 18.1.1951 r. o dniach wolnych od pracy (…), to dzień ten należy uznać za równorzędny z dniem ustawowo wolnym od pracy w rozumieniu art. 57 § 4 KPA w związku z art. 59 ustawy z 11.5.1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym” [uchw. NSA (7) z 25.6.2001 r., FPS 7/00].

Nb 2

2. Kodeks wyborczy podobnie jak Konstytucja wskazuje wyraźnie na stanowisko prawodawcy w kwestii długości trwania wyborów. Posługuje się on jednolicie pojęciem „dzień” w liczbie pojedynczej. Ma to rozstrzygające znaczenie dla ustalenia sensu powołanych przepisów w oparciu o wykładnię językową, gramatyczną tam, gdzie następuje zbieg regulacji kodeksowej i konstytucyjnej – tzn. w przypadku wyborów do obu izb parlamentu i wyborów Prezydenta RP. Trybunał Konstytucyjny uznał art. 4 § 3 KWyb, przewidujący możliwość zarządzenia dwudniowego głosowania w wyborach do Sejmu i do Senatu oraz na urząd Prezydenta, jest niezgodny odpowiednio z art. 98 ust. 2 i 5 oraz art. 128 ust. 2 Konstytucji. „Wskazane jako wzorce postanowienia Konstytucji używają wyrażenia «dzień wyborów» (wyraz «dzień» zawsze w liczbie pojedynczej). Wykładnia językowa daje więc podstawę do przyjęcia, że wolą ustrojodawcy było, aby głosowanie w wyborach odbywało się w ciągu jednego dnia – co do zasady, wolnego od pracy. Postanowienia te są jednoznaczne, a ich rozumienie zgodnie z regułami języka polskiego nie wywołuje wątpliwości ani nie prowadzi do rezultatów, które byłyby nie do przyjęcia z jakichkolwiek względów. Nie ma więc podstaw do poszukiwania innego znaczenia tych postanowień niż wprost w nich wyrażone. W szczególności nieprzekonujący jest pogląd, jakoby użycie liczby pojedynczej w stosunku do terminu wyborów nie miało znaczenia przesądzającego o liczbie dni, w ciągu których ma odbywać się głosowanie, a wynikało tylko z przyjmowanego powszechnie sposobu redagowania tekstu przepisów wyrażających normy prawne o charakterze generalnym i abstrakcyjnym, z zastosowaniem liczby pojedynczej w odniesieniu do desygnatów, gdyż wykładnia językowa tych postanowień znajduje potwierdzenie w wykładni historycznej” (wyr. z 20.7.2011 r., K 9/11, OTK-A 2011, Nr 6, poz. 61). W świetle tej wypowiedzi TK termin wyborów jest równoznaczny z dniem głosowania.

Nb 3

3. Na marginesie można tu dodać, że w nauce państw demokratycznych, w których istnieją analogiczne co u nas regulacje przewidujące wyznaczenie wyborów na dzień wolny od pracy podkreśla się niemożność rozciągnięcia ich na więcej dni. Jak zauważają T. Maunz i G. Dürig, w swoim komentarzu do niemieckiej Ustawy Zasadniczej: „Czasowo rozciągnięty termin wyborów (…) budziłby również wątpliwości konstytucyjne oparte na naruszeniu zasady równości prawa wyborczego” (T. Maunz, G. Dürig, Grundgezetzkommentar, wyd. ciągłe, omówienie art. 39, m.p. 34).

Nb 4

4. Artykuł 4 § 3 KWyb stanowi, że w wypadku dwudniowego głosowania termin głosowania określa się na dzień wolny od pracy oraz dzień go poprzedzający, który nie musi być dniem wolnym od pracy. Trybunał Konstytucyjny uznał w przypadku wyborów do Parlamentu Europejskiego i do organów samorządu terytorialnego, że głosowanie w ciągu dwóch dni nie narusza Konstytucji. W odniesieniu do tych wyborów „zgodnie z zasadą pewności prawa, to, czy głosowanie w wyborach określonego rodzaju ma być przeprowadzone w ciągu jednego dnia czy dwóch dni powinno wynikać z ustawy, a nie być wynikiem decyzji organu władzy wykonawczej (…) dwudniowe glosowanie jest dopuszczalne, lecz oznacza, że powinien o tym przesądzić sam ustawodawca” (wyr. z 20.7.2011 r., K 9/11, OTK-A 2011, Nr 6, poz. 61).

Art. 5. [Rozumienie pojęć]

Ilekroć w kodeksie jest mowa o:

1) wyborach – należy przez to rozumieć wybory do Sejmu i do Senatu, wybory Prezydenta Rzeczypospolitej, wybory do Parlamentu Europejskiego w Rzeczypospolitej Polskiej, wybory do organów stanowiących jednostek samorządu terytorialnego oraz wybory wójtów, burmistrzów i prezydentów miast;

2) referendach – należy przez to rozumieć referenda ogólnokrajowe i referenda lokalne;

3) organach stanowiących jednostek samorządu terytorialnego – należy przez to rozumieć, odpowiednio, rady gmin, rady powiatów i sejmiki województw;

4) radzie gminy – należy przez to rozumieć także radę miasta na prawach powiatu;

5) radzie – należy przez to rozumieć także sejmik województwa;

6) wójcie – należy przez to rozumieć także burmistrza i prezydenta miasta;

7) zakładzie opieki zdrowotnej – należy przez to rozumieć szpital, zakład opiekuńczo-leczniczy, zakład pielęgnacyjno-opiekuńczy, sanatorium, prewentorium, hospicjum stacjonarne oraz inny zakład przeznaczony dla osób, których stan zdrowia wymaga udzielania całodobowych świadczeń zdrowotnych, o których mowa w ustawie z dnia 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej (Dz.U. z 2007 r. Nr 14, poz. 89, z późn. zm.);

8) domu pomocy społecznej – należy przez to rozumieć także placówkę zapewniającą całodobową opiekę osobom niepełnosprawnym, przewlekle chorym lub osobom w podeszłym wieku, o której mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1362, z późn. zm.);

9) stałym zamieszkaniu – należy przez to rozumieć zamieszkanie w określonej miejscowości pod oznaczonym adresem z zamiarem stałego pobytu;

10) numerze ewidencyjnym PESEL – należy przez to rozumieć, w odniesieniu do obywateli Unii Europejskiej niebędących obywatelami polskimi, numer paszportu lub innego dokumentu stwierdzającego tożsamość;

11)⁴ wyborcy niepełnosprawnym – należy przez to rozumieć wyborcę o ograniczonej sprawności fizycznej, psychicznej, umysłowej lub w zakresie zmysłów, która utrudnia mu wzięcie udziału w wyborach.

Nb 1

1. W zasadzie swoisty słowniczek umieszczony w art 5 zawiera definicje ważniejszych terminów używanych w Kodeksie wyborczym i czyni to w sposób spełniający wymogi przewidziane w § 146 Zasad Techniki Prawodawczej (rozporządzenie Prezesa RM z 20.6.2002 r., Dz.U. Nr 100, poz. 908). Chodzi tutaj o niepozostawiające wątpliwości ustalenie treści pojęć niejednoznacznych lub niedookreślonych w kontekście regulacji prawa wyborczego.

Nb 2

2. Kodeks wyborczy wprowadza pojęcie stałego zamieszkania różniące się od występującego w art. 52 Konstytucji RP i art. 25 KC pojęcia „miejsca zamieszkania” oznaczającego miejscowość, w której przebywa osoba fizyczna z zamiarem stałego pobytu. W opinii TK: „w przypadku zamieszkania chodzi o pobyt kwalifikowany przez dodatkowe okoliczności dotyczące jego trwałości” (wyr. z 2.7.2003 r., K 25/01, OTK-A 2003, Nr 6, poz. 60). Mamy tu więc do czynienia z określonym stanem faktycznym. Miejscem zamieszkania w ujęciu Konstytucji RP i KC nie jest konkretny adres, pod którym dana osoba zamieszkuje. Przy ustaleniu miejsca zamieszkania nie jest rozstrzygające też zameldowanie na pobyt stały lub czasowy. Tym samym w praktyce mogą się pojawić problemy ze zgodnością pojęcia stałego zamieszkania określonego w art. 5 pkt 9 z art. 52 ust. 1 Konstytucji RP, a także z jego harmonizacją z art. 25 KC. W takich sytuacjach należy przyznać pierwszeństwo konstytucyjnemu rozumieniu miejsca zamieszkania. W tym kontekście należy zwrócić uwagę na następujące stanowisko NSA: „Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej nie uzależnia (…) korzystania z praw wyborczych od zameldowania, dzięki temu w wyborach mogą brać udział osoby nigdzie nie zameldowane. Nie powinno to jednak prowadzić do całkowitego zerwania z instytucją zameldowania, bowiem w przypadku osób posiadających stałe zameldowanie fakt ten przynajmniej formalnie potwierdza ich zamiar stałego pobytu w miejscu stałego zameldowania i nie może być traktowany jako okoliczność bez znaczenia. Ustalenie faktu stałego zamieszkania dla potrzeb określenia kto posiada czynne i bierne prawo wyborcze powinno mieć z jednej strony na względzie ułatwienie obywatelom dostępu do udziału w wyborach, z drugiej zaś strony nie może być jednak przyzwoleniem na nadużywanie tego prawa. Z tego powodu dla oceny miejsca stałego pobytu nie należy kierować się wyłącznie oświadczeniami osoby zainteresowanej, konieczne jest bowiem uwzględnienie okoliczności zewnętrznych mogących świadczyć o tym, że dana osoba rzeczywiście zamierza stale przebywać w tej miejscowości. (…) W orzecznictwie wyraźnie podkreśla się, że faktyczne przebywanie w danej miejscowości nie może być rozumiane jedynie, jako pobyt wymuszony koniecznością wykonywania w niej swych obowiązków pracowniczych czy zarobkowych, ale musi mieć ono jednocześnie cechy założenia tam ośrodka swoich osobistych i majątkowych interesów. Przebywanie w miejscowości bowiem musi wiązać się ze skupieniem w niej życiowej aktywności, związanej nie tylko z pracą, ale również z rodziną (post. NSA w Warszawie z 30.3.2006 r., I OW 265/05, Legalis; wyr. NSA w Warszawie z 15.1.2009 r., II FSK 896/08, Legalis)” (wyr. z 4.4.2013 r., II OSK 530/13, niepubl.). Na temat wyjaśnienia pojęcia stałego zamieszkania; zob. też kom. do art. 10.

Nb 3

3. Kodeks wyborczy nie nawiązuje w art. 5 pkt 11 do definicji osób niepełnosprawnych wynikającej z przepisów prawa i dotycząca prawnej podstawy kwalifikacji do grupy osób niepełnosprawnych. Oznacza to, że przychyla się do objęcia pojęciem wyborców niepełnosprawnych nie tylko osób niepełnosprawnych prawnie, ale również osób, które co prawda orzeczenia o niepełnosprawności nie posiadają, lecz deklarują, że mają ograniczenia w wykonywaniu czynności związanych z udziałem w wyborach (np. z powodu problemów zdrowotnych miały ograniczoną zdolność wykonywania czynności, jakie ludzie zwykle wykonują) wszędzie tam, gdzie w normach szczegółowo regulujących uprawnienia wyborców niepełnosprawnych nie powołuje się na prawne definicje niepełnosprawności (np. w art. 61a § 1 uznaje za wyborcę niepełnosprawnego osobę o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności w rozumieniu ustawy z 27.8.1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych).

Art. 6. [Zwolnienie od opłat i kosztów sądowych]

Wszelkie pisma oraz postępowanie sądowe i administracyjne w sprawach wyborczych są wolne od opłat administracyjnych i kosztów sądowych.

Nb 1

1. Wszelkie pisma oraz postępowanie sądowe i administracyjne w sprawach wyborczych są z mocy ustawy zwolnienie od opłat administracyjnych i kosztów sądowych, co stanowi ważną gwarancję powszechności prawa wyborczego.

Nb 2

2. Zwolnienie nie dotyczy jednak kosztów sądowych związanych z rozpatrzeniem protestów wyborczych w wyborach nieobjętych regulacją KWyb – np. wyborach sołtysów i o zwolnieniu z kosztów w tym wypadku sąd decyduje na zasadach ogólnych (por. post. WSA w Gliwicach z 8.11.2011 r., IV SA/Gl 1293/11, Legalis). Nie dotyczy również pomocy związanej z ustanowieniem adwokata lub radcy prawnego i wniosek w tej sprawie jest rozpatrywany przez sąd na zasadach ogólnych (por. post. WSA w Szczecinie z 24.11.2011 r., II SA/Sz 651/11, Legalis).

Art. 7. [Tłumaczenie dokumentów na język polski]

Dokumenty wymagane na podstawie przepisów kodeksu niesporządzone w języku polskim są składane wraz z tłumaczeniem przysięgłym na język polski.

Nb 1

1. Z art. 27 Konstytucji RP stanowiącego iż język polski jest językiem urzędowym wynika, że w sprawach wyborczych wszelkie dokumenty niesporządzane w języku polskim powinny być właśnie na ten język przetłumaczone.

Nb 2

2. Postanowienie art. 7 KWyb nie narusza praw mniejszości narodowych wynikających z ustawodawstwa polskiego i z ratyfikowanych umów międzynarodowych. Należy tu dodać, że istnieją w polskim porządku prawnym przepisy ustawowe (np. wymiaru sprawiedliwości lub postępowania administracyjnego) dopuszczające stosowanie innych języków niż polski w trakcie urzędowania organów władz publicznych. „Przepisy te incydentalnie dotyczą jednak kwestii języka. Ich zasadniczym celem nie jest bowiem regulacja dopuszczalności używania języka obcego. Regulacje te służą zabezpieczeniu prawidłowości postępowania sądowego czy administracyjnego, w toku którego obywatele dochodzą swoich praw, czy też wynikają z wymogów obrotu gospodarczego i handlowego w stosunkach z obcokrajowcami” (zob. uchw. TK z 14.5.1997 r., W 7/96, OTK 1997, Nr 2, poz. 27).

Art. 8. [Dostęp do dokumentów, archiwa państwowe]

§ 1. Dokumenty z wyborów są przekazywane do archiwów państwowych i mogą być udostępniane.

§ 2. Minister właściwy do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego, po zasięgnięciu opinii Państwowej Komisji Wyborczej oraz Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych, określi, w drodze rozporządzenia, sposób przekazywania, przechowywania i udostępniania dokumentów z wyborów, ze szczególnym uwzględnieniem okresu, po jakim muszą być one przekazywane do archiwów państwowych, potrzeby ochrony przekazywanych, przechowywanych materiałów 5 zawartych w nich danych oraz podmiotów, którym dokumenty mogą być udostępniane.

Nb 1

1. Artykuł 8 KWyb stanowi realizację prawa do uzyskiwania informacji określonego w art. 61 Konstytucji RP (szerzej na ten temat zob. B. Banaszak, Konstytucja Rzeczypospolitej polskiej. Komentarz, Warszawa 2012, s. 361–374).

Nb 2

2. Upoważnienie zawarte w art. 8 § 2 dla ministra właściwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego dla wydania rozporządzenia jest szczegółowe treściowo i zawiera wystarczające wytyczne dotyczące treści rozporządzenia. Minister ma wydać w miejsce obowiązujących dotychczas kilku rozporządzeń dotyczących tej materii i odnoszących się do poszczególnych wyborów jedno rozporządzenie dotyczące sposób przekazywania, przechowywania i udostępniania dokumentów ze wszystkich rodzajów wyborów objętych regulacją KWyb, ze szczególnym uwzględnieniem okresu, po jakim dokumenty te muszą być one przekazywane do archiwów państwowych, potrzeby ochrony przekazywanych, przechowywanych materiałów i zawartych w nich danych oraz podmiotów, którym dokumenty mogą być udostępniane. Zważywszy na regulacje art. 79 § 1 KWyb rozporządzenie to nie może regulować sposobu przekazywania, przechowywania i udostępniania dokumentów przez organy wyborcze, których sposób działania określa Państwowa Komisja Wyborcza.

Art. 9. [Upływ terminu]

§ 1. Ilekroć w kodeksie jest mowa o upływie terminu do wniesienia skargi, odwołania lub innego dokumentu do sądu, organu wyborczego, urzędu gminy, konsula albo kapitana statku, należy przez to rozumieć dzień złożenia skargi, odwołania lub innego dokumentu w sądzie, organowi wyborczemu, w urzędzie gminy, w konsulacie lub kapitanowi statku.

§ 2. Jeżeli koniec terminu wykonania czynności określonej w kodeksie przypada na sobotę albo na dzień ustawowo wolny od pracy, termin upływa pierwszego roboczego dnia po tym dniu.

§ 3. Jeżeli kodeks nie stanowi inaczej, czynności wyborcze określone kalendarzem wyborczym oraz czynności, o których mowa w § 1, są dokonywane w godzinach urzędowania sądów, organów wyborczych, urzędów gmin oraz konsulatów.

Nb 1

1. Artykuł 9 nie określa jak należy rozumieć pojęcie skargi i odwołania. Zarówno skarga, jak i odwołanie, stwarza szerokie możliwości obrony interesu prawnego i gwarantuje jednostce lub innemu podmiotowi wskazanemu w KWyb prawo do zaskarżania decyzji organów skazanych w KWyb do organu wyższej instancji, w celu skontrolowania jej prawidłowości przez ponowne rozpatrzenie i rozstrzygnięcie sprawy. W myśl ugruntowanych w nauce prawa poglądów w najszerszym rozumieniu „skarga to wystąpienie jednostki lub grupy osób zawierające krytykę zjawisk, których dotyczy” (por. B. Banaszak, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, Warszawa 2012, kom. do art. 63). W węższym tego słowa znaczeniu, w odniesieniu do prawa wyborczego, skarga to szczególny środek prawny inicjujący procedurę kontroli działalności organów wyborczych. Kodeks wyborczy określa przypadki, w których wyborcy lub inaczej określonemu podmiotowi przysługuje wniesienie skargi i wskazuje organy, do których skargę się wnosi oraz termin, w jaki można to uczynić. Przedmiotem skargi może być sprawa określona w przepisie KWyb. W szczególności chodzić może o zaniedbanie lub nienależyte wykonywanie zadań przez właściwe organy lub ich pracowników oraz naruszenie przepisów KWyb lub innych ustaw. Przepisy szczegółowe KWyb mogą określić inne, poza terminem, wymogi skargi.

Nb 2

2. Odwołanie w myśl ugruntowanych poglądów jest pismem odformalizowanym i w tej mierze nie wymaga szczegółowego uzasadnienia, jego istota sprowadza się do zakomunikowania organowi, że strona jest niezadowolona z wydanej decyzji (por. art. 128 KPA).

Nb 3

3. Niezłożenie w terminie określonych w KWyb skarg, odwołań lub innych dokumentów do sądu, organu wyborczego, urzędu gminy, konsula albo kapitana statku powoduje wygaśnięcie możliwości ich skutecznego złożenia (a tym samym bezskuteczność nawet jeżeli zostały złożone, ale po terminie).

Nb 4

4. Zasadą – od której szczegółowe przepisy KWyb mogą wprowadzić wyjątki – jest, że określone w KWyb skargi, odwołania lub inne dokumenty skutecznie mogą być wniesione tylko pod warunkiem, że w terminie dotrą do sądu, organu wyborczego, urzędu gminy, konsula albo kapitana statku. Nie przewidziano więc, że równoważne z tym jest ich nadanie w placówce pocztowej (nie decyduje data stempla pocztowego). Jak stwierdził SN: „zgodnie z art. 9 § 1 Kodeksu wyborczego dla zachowania terminu konieczne jest złożenie wniosku u jego adresata, a nie wysłanie pocztą” (uchw. z 14.12.2011 r., III SW 173–174/11, P. Wyb. 2011, Nr 12).

Nb 5

5. Kodeks wyborczy (podobnie jak prawo administracyjne i Ordynacja podatkowa) uznaje sobotę za równoważną dniu ustawowo wolnemu od pracy w przypadku ustalenia końca terminów do wniesienia określonych w nim skarg, odwołań lub innych dokumentów do sądu, organu wyborczego, urzędu gminy, konsula albo kapitana statku.

Nb 6

6. Kalendarz wyborczy to „element aktu – zarządzenia wyborów, w którym organ zarządzający wybory określa (…) dni, w których upływają terminy wykonania najważniejszych czynności wyborczych przewidzianych w ustawie wyborczej” (B. Michalak, A. Sokala, Leksykon prawa wyborczego i systemów wyborczych, Warszawa 2010, s. 56). Nie określa on charakteru terminów podawanych w kalendarzu wyborczym. Należy to uczynić odrębnie dla każdego terminu. Ma to istotne znaczenie, gdyż oprócz terminów instrukcyjnych, w przypadku których czynności podejmowane po ich upływie są ważne, występują terminy prekluzyjne (zawite), których uchybienie powoduje bezskuteczność czynności wyborczej po ich upływie.

Rozdział 2. Prawa wyborcze

Wprowadzenie

Nb 1

1. Kodeks wyborczy używając w rozdziale 2 pojęcia prawa wyborczego traktuje je nie jako określone prawo obywatela (jednostki), a raczej jako ogół wyborczych jego uprawnień. W nauce prawa mówi się w takim przypadku o prawie wyborczym w znaczeniu podmiotowym. Obejmuje ono czynne i bierne prawo wyborcze. Nie można przy tym zapominać, że uprawnienia te przyznane są przez prawo wyborcze w znaczeniu przedmiotowym.

Nb 2

2. Zarówno bierne, jak i czynne prawo wyborcze nie zajmuje się faktycznymi uwarunkowaniami, szansami itp. mogącymi mieć wpływ na korzystanie przez jednostkę z prawa wyborczego.

Art. 10. [Czynne prawo wyborcze, brak prawa]

§ 1. Prawo wybierania (czynne prawo wyborcze) ma:

1) w wyborach do Sejmu i do Senatu oraz w wyborach Prezydenta Rzeczypospolitej – obywatel polski, który najpóźniej w dniu głosowania kończy 18 lat;

2) w wyborach do Parlamentu Europejskiego w Rzeczypospolitej Polskiej – obywatel polski, który najpóźniej w dniu głosowania kończy 18 lat oraz obywatel Unii Europejskiej niebędący obywatelem polskim, który najpóźniej w dniu głosowania kończy 18 lat, oraz stale zamieszkuje na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej;

3) w wyborach do organów stanowiących jednostek samorządu terytorialnego:

a) rady gminy – obywatel polski oraz obywatel Unii Europejskiej niebędący obywatelem polskim, który najpóźniej w dniu głosowania kończy 18 lat, oraz stale zamieszkuje na obszarze tej gminy,

b) rady powiatu i sejmiku województwa – obywatel polski, który najpóźniej w dniu głosowania kończy 18 lat, oraz stale zamieszkuje na obszarze, odpowiednio, tego powiatu i województwa;

4) w wyborach wójta w danej gminie – osoba mająca prawo wybierania do rady tej gminy.

§ 2. Nie ma prawa wybierania osoba:

1) pozbawiona praw publicznych prawomocnym orzeczeniem sądu;

2) pozbawiona praw wyborczych prawomocnym orzeczeniem Trybunału Stanu;

3) ubezwłasnowolniona prawomocnym orzeczeniem sądu.

Nb 1

1. Kwestie związane z obywatelstwem polskim oprócz postanowień Konstytucji regulują dwie ustawy: ustawa z 2.4.2009 r. o obywatelstwie polskim (Dz.U. z 2012 r. poz. 161) i ustawa z 9.11.2000 r. o repatriacji (t.j. Dz.U. z 2004 r. Nr 53, poz. 532 ze zm.). „Można zdefiniować obywatelstwo jako stosunek prawny łączący jednostkę z państwem, z którego to stosunku wynikają skutki prawne, określone w prawie wewnętrznym danego państwa oraz w prawie międzynarodowym, a także prawa i obowiązki wspólne wszystkim osobom mającym to obywatelstwo, chyba że pewnym ich grupom zapewniono specjalny status” (B. Banaszak, Prawo konstytucyjne, Warszawa 2012, s. 348–349). Obywatelem UE jest obywatel państwa członkowskiego UE. Kwestie obywatelstwa UE reguluje więc prawo wewnętrzne poszczególnych państw członkowskich UE.

Nb 2

2. Przez czynne prawo wyborcze należy rozumieć prawo obywatela do głosowania w wyborach i do podejmowania innych czynności wyborczych. „Prawa wyborcze przysługują w zasadzie wszystkim dorosłym obywatelom, zdolnym do zajmowania się swoimi własnymi sprawami, zaś ograniczenie tych praw jest dopuszczalne wyłącznie wtedy, gdy ustawa zasadnicza wyraźnie to przewiduje, przy czym przepisy konstytucyjne ustanawiające ograniczenia – jako przepisy wprowadzające wyjątki od ogólnej reguły – podlegają zawsze ścisłej, literalnej wykładni. Obowiązująca konstytucja wylicza wyczerpująco kategorie osób, którym nie przysługuje prawo udziału w referendum oraz prawo wyborcze. De lege lata nie jest zatem możliwe wprowadzanie innych ograniczeń praw wyborczych, a w szczególności uniemożliwianie korzystania z tych praw przez osoby, które nie zostały ich pozbawione zgodnie z art. 62 ust. 2 konstytucji” (wyr. TK z 10.11.1998 r., K 39/97, OTK 1998, Nr 6, poz. 99). Jeżeli ustawodawca w innej ustawie niż KWyb nie precyzuje tego, o jakie wybory chodzi, to pojęcie czynnego prawa wyborczego należy rozumieć w sposób ogólny, tak jak jest ono sformułowane w art. 62 Konstytucji RP (zob. wyr. WSA w Bydgoszczy z 7.8.2012 r., II SA/Bd 1298/11, http://orzeczenia.nsa.gov.pl/doc/723E082FFC – dostęp 21.1.2013 r.).

Nb 3

3. Czynne prawo wyborcze określone jest odrębnie dla każdego rodzaju z wyborów objętych regulacją KWyb. We wszystkich z nich obowiązuje jednolity cenzus wieku – 18 lat ukończonych w dniu głosowania. Odpowiada to osiągnięciu przez wyborcę pełnoletniości cywilnej i oznacza zdolność do podejmowania decyzji w sposób świadomy.

Nb 4

4. We wszystkich tych wyborach obowiązuje też cenzus obywatelstwa, z tym, że w wyborach do Parlamentu Europejskiego i w wyborach rad gmin cenzus ten ulega rozszerzeniu i oprócz obywateli polskich, czynne prawo wyborcze posiadają obywatele innych państw członkowskich UE, co zgodne jest z art. 20 ust. 2 lit. b Traktatu o funkcjonowaniu UE. Kwestie związane z obywatelstwem polskim oprócz postanowień Konstytucji RP (art. 34) regulują dwie ustawy: ustawa z 2.4.2009 r. o obywatelstwie polskim (Dz.U. z 2012 r. poz. 161) i ustawa z 9.11.2000 r. o repatriacji (t.j. Dz.U. z 2004 r. Nr 53, poz. 532 ze zm.). Obywatelstwo UE, w myśl art. 20 ust. 1 zd. 2b Traktatu o funkcjonowaniu UE, posiada „każda osoba mająca przynależność do Państwa Członkowskiego”. Sprawy dotyczące obywatelstwa należą do kompetencji państw członkowskich UE i regulowane są przez akty prawa wewnętrznego, które decydują, komu przyznane jest obywatelstwo i pod jakimi warunkami. W przypadku osób o podwójnym lub wielokrotnym obywatelstwie, gdy posiadają one obywatelstwo chociaż jednego z państw członkowskich UE, powinny być traktowane jak obywatele UE. Jeżeli posiadają obywatelstwa dwóch lub więcej państw członkowskich bez wątpienia są obywatelami UE. W razie jakichkolwiek wątpliwości polskie organy wyborcze i sądy rozpatrujące sprawy wyborcze zobligowane są rozstrzygać kwestie prawne w oparciu o prawo państwa, którego dana osoba jest obywatelem. Czynią to wybierając jeden z wchodzących w grę systemów prawnych. Wybór ten zdeterminowany jest zasadą obywatelstwa efektywnego, tzn. obywatelstwa państwa, z którym dana osoba jest rzeczywiście związana, np. przez zamieszkiwanie na jego terytorium, korzystanie z przyznanych w nim praw, wypełnianie nałożonych przez nie obowiązków itp. W Polsce w myśl art. 5 ustawy o cudzoziemcach, cudzoziemca będącego obywatelem dwóch lub więcej państw traktuje się jako obywatela tego państwa, którego dokument podróży stanowił podstawę wjazdu na terytorium RP.

Nb 5

5. W wyborach do Parlamentu Europejskiego i w wyborach samorządowych KWyb oprócz cenzusu wieku i obywatelstwa wprowadza cenzus domicylu. W wyborach samorządowych obowiązuje wymóg stałego zamieszkiwania na terenie jednostki samorządowej. „Posługiwanie się cenzusem domicylu w wyborach samorządowych, w kontekście posiadania czynnego i biernego prawa wyborczego, w pełni oddaje charakter tych wyborów, w których mieszkańcy danego terytorium (danej jednostki) wybierają swoje organy stanowiące, a w gminie organ wykonawczy. W świetle art. 16 ust. 1 Konstytucji RP członkostwo we wspólnocie samorządowej nie jest warunkowane wpisem do stałego rejestru wyborców. Ustawodawca nie może zatem przesądzać o czynnym i biernym prawie wyborczym, bądź o jego pozbawieniu, skoro prawo to wynika z samej ustawy zasadniczej. Wpis do stałego rejestru wyborców nie kreuje podmiotowego prawa wyborczego. Trybunał Konstytucyjny w wyr. z 20.2.2006 r., K 9/05 (OTK-ZU 2006, Nr 2, poz. 17) stwierdził, że okoliczność wpisania do rejestru wyborców w gminie stanowi czynność formalną, nie jest natomiast warunkiem przynależności do wspólnoty samorządowej, a tym samym nie powinna być uważana za przesłankę związanych z tą przynależnością praw wyborczych. (…) Przynależność do wspólnoty samorządowej powstaje ex lege z chwilą zamieszkania na terenie określonej jednostki samorządu terytorialnego, bez względu na dopełnienie obowiązku meldunkowego. (…) dla oceny miejsca stałego pobytu nie należy kierować się wyłącznie oświadczeniami osoby zainteresowanej. Konieczne jest też uwzględnienie okoliczności zewnętrznych mogących świadczyć o tym, że dana osoba rzeczywiście zamierza stale przebywać w tej miejscowości” (wyr. z 9.4.2013 r., II OSK 479/13, niepubl.). Do takich okoliczności NSA zaliczył: podany przez daną osobę adres dla korespondencji, zgłoszenie w ewidencji podatników, zarejestrowanie w danej miejscowości działalności gospodarczej, zarejestrowanie w danej miejscowości pojazdów samochodowych danej osoby (tamże). Na temat wyjaśnienia pojęcia stałego zamieszkania zob. też kom. do art. 5.
W wyborach do Parlamentu Europejskiego KWyb formułuje wymóg stałego zamieszkiwania na terytorium RP. Jego znaczenie można rekonstruować również w oparciu o art. 5 (zob. kom. do art. 5). Koresponduje z nim dotychczasowe rozumienie tego pojęcia w orzecznictwie TK oznaczające przebywanie co najmniej przez 5 lat „z zamiarem stałego pobytu w jakiejkolwiek miejscowości położonej na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej” (uchw. TK z 21.8.1991 r., W 7/91, OTK 1991, poz. 24).

Nb 6

6. W polskim prawie karnym nie występuje pozbawienie czynnego prawa wyborczego, a art. 40 § 1 KK przewiduje środek karny w postaci pozbawienia praw publicznych obejmujący wszystkie wymienione w nim prawa, które sprawca posiadał w chwili orzekania, w tym czynne prawo wyborcze. Aby orzec pozbawienie praw publicznych muszą być spełnione łącznie dwa kryteria, określone w art. 40 § 2 KK: wymiar orzeczonej kary nie może być krótszy, niż 3 lata, zaś przestępstwo, musi być popełnione w wyniku motywacji zasługującej na szczególne potępienie. Kodeks karny nie zawiera legalnej definicji „motywacji zasługującej na szczególne potępienie”. W nauce prawa i w orzecznictwie przyjmuje się, że chodzi tu o wypadki, w których proces motywacyjny zasługuje na szczególne potępienie, a więc o motywy jaskrawo naganne, które przekraczają próg zwykłego potępienia przestępstwa [Z. Sienkiewicz, w: Kodeks karny. Komentarz, O. Górniok (red.), Warszawa 2006, s. 127; podobnie: wyr. SA w Krakowie z 16.1.2002 r., II Ka 308/01, KZS 2002, z. 2, poz. 32]. Jest to takie zachowanie sprawcy, które powoduje utratę zaufania publicznego, utratę prestiżu i autorytetu, którymi powinien charakteryzować się człowiek prawa takie posiadający [M. Szewczyk, w: Kodeks karny, część ogólna. Komentarz, A. Zoll (red.), Kraków 2004, s. 684]. Należy dodać, że PKW uważa obecną regulację pozbawienia praw wyborczych ze względu na pozbawienie praw publicznych za optymalną. „Ograniczenie pozbawienia praw wyborczych w ramach pozbawienia praw publicznych wyłącznie do sytuacji popełnienia przestępstwa «w kwestiach związanych z wyborami i instytucjami demokratycznymi» mogłoby prowadzić do udziału w wyborach osób osadzonych w zakładach karnych na wieloletnie kary pozbawienia wolności, których czyny w odczuciu społecznym zasługują na szczególne potępienie, także z przyczyn moralnych i etycznych, chociaż nie byłyby związane z wyborami” (Informacja o działalności Państwowej Komisji Wyborczej i Krajowego Biura Wyborczego w 2012 r., Warszawa 2013 r., http://pkw.gov.pl/g2/oryginal/2013\ 02/0131f5bff75ad899e77b65af4474ed59.pdf – dostęp 22.5.2013 r.).

Nb 7

7. Trybunał Stanu orzeka jako sąd I i jako sąd II instancji. Za naruszenie Konstytucji lub ustaw, albo za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe popełnione w związku z zajmowanym stanowiskiem (w przypadku Prezydenta RP za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe) TS wymierza łącznie lub osobno m.in. karę utraty czynnego i biernego prawa wyborczego w wyborach prezydenta, w wyborach do Sejmu i do Senatu, w wyborach do Parlamentu Europejskiego oraz w wyborach organów samorządu terytorialnego.

Nb 8

8. Ubezwłasnowolnienie jest instytucją przede wszystkim cywilnoprawną. Procedurę jego orzekania, jego formy i przesłanki określa przez Kodeks cywilny (ustawa z 23.4.1964 r. – Kodeks cywilny, Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.) oraz Kodeks postępowania cywilnego (szerzej na ten temat zob. K. Lubiński, Postępowanie o ubezwłasnowolnienie, Warszawa 1979, s. 11–42). Skutki ubezwłasnowolnienia polegają głównie na utracie lub ograniczeniu zdolności do czynności prawnych osoby ubezwłasnowolnionej. Ubezwłasnowolnienie ogranicza więc w wysokim stopniu prawa i wolności osobiste człowieka (post. SN z 18.1.1978 r., IV CR 515/77, niepubl.). Kodeks cywilny przewiduje dwa rodzaje ubezwłasnowolnienia: całkowite (art. 13) i częściowe (art. 16). Nie różnią się w istocie co do przesłanek, ale co do intensywności ich występowania i co do następstw. Osoba ubezwłasnowolniona nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii. Według SN, w kierowaniu postępowaniem istotną rolę, obok świadomości, odgrywa element woli, w tym ustalenie, czy dana osoba jest w stanie dokonywać czynności prawnych skierowanych na osiągnięcie zamierzonych skutków prawnych i z pełną świadomością tych skutków i ich znaczenia (post. z 26.2.1971 r., I CR 659/70, BSN 1971, Nr 11, poz. 115). Dotyczy to także możliwości świadomego wzięcia udziału w wyborach. Na podobnym stanowisku stoi TK: „ubezwłasnowolnienie i wiążące się z nim ograniczenie praw publicznych wywiera istotne skutki w sferze konstytucyjnych praw politycznych osób ubezwłasnowolnionych. Przykładowo osoby takie nie mają czynnego prawa wyborczego oraz prawa udziału w referendum (art. 62 ust. 2 Konstytucji), nie mogą kandydować na urząd Prezydenta (art. 127 ust. 3 Konstytucji), nie mogą korzystać z prawa dostępu do służby publicznej (art. 60 Konstytucji) i z prawa powszechnej inicjatywy ustawodawczej (art. 118 ust. 2 Konstytucji). Odebranie osobom ubezwłasnowolnionym wskazanych praw politycznych wynika z założenia, że osoby, które z powodu choroby umysłowej, upośledzenia lub innych zaburzeń psychicznych nie mogą samodzielnie i racjonalnie kierować swoim własnym postępowaniem i decydować o swoich osobistych sprawach (przesłanki ubezwłasnowolnienia z art. 13 i art. 16 ustawy z 23.4.1964 r. – Kodeks cywilny, (…) nie powinny również mieć wpływu na rozstrzyganie spraw publicznych dotyczących dobra wspólnego, na kierowanie sprawami państwa i wspólnot samorządowych. Nie stanowi ono niedopuszczalnej dyskryminacji osób ubezwłasnowolnionych (art. 32 Konstytucji) ani też nie jest sprzeczne z generalną zasadą powszechności dostępu polskich obywateli do praw politycznych (por. np. art. 96 ust. 2, art. 97 ust. 2, art. 127 ust. 1, art. 169 ust. 2 Konstytucji)” (wyr. z 27.3.2007 r., K 28/05, OTK-A 2007, Nr 3, poz. 24).

Nb 9

9. Wobec podobieństwa obecnej regulacji prawnej do dotychczasowej nadal aktualne jest stanowisko SN głoszące, że: „wyborca pominięty w spisie wyborców, mimo że sąd uchylił postanowienie o jego ubezwłasnowolnieniu, powinien wykorzystać tryb reklamacji” (post. SN z 20.7.2010 r., III SW 85/10, OSNAPiUS 2011, Nr 3–4, poz. 52). Tryb reklamacji określa art. 37 KWyb.

² Zgodnie z wyrokiem Tryb. Konst. z dnia 20.07.2011 r. (Dz.U. Nr 149, poz. 889) art. 4 § 2 w części obejmującej wyrazy „Jeżeli głosowanie przeprowadza się w ciągu jednego dnia”, w zakresie, w jakim dotyczy wyborów do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej i do Senatu Rzeczypospolitej Polskiej, jest niezgodny z art. 98 ust. 2 i 5 Konstytucji RP, a w zakresie, w jakim dotyczy wyborów Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, jest niezgodny z art. 128 ust. 2 Konstytucji RP. Zgodnie z punktem 3 wyroku art. 4 § 2 jest niezgodny z art. 2 Konstytucji RP. Utrata mocy nastąpi 21.07.2011 r.

³ Zgodnie z wyrokiem Tryb. Konst. z dnia 20.07.2011 r. (Dz.U. Nr 149, poz. 889) art. 4 § 3 w części obejmującej wyrazy „Jeżeli głosowanie przeprowadza się w ciągu jednego dnia”, w zakresie, w jakim dotyczy wyborów do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej i do Senatu Rzeczypospolitej Polskiej, jest niezgodny z art. 98 ust. 2 i 5 Konstytucji RP, a w zakresie, w jakim dotyczy wyborów Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, jest niezgodny z art. 128 ust. 2 Konstytucji RP. Utrata mocy, w tym zakresie, nastąpi 21.07.2011 r.

⁴ Art. 5 pkt 11 dodany ustawą z dnia 27.05.2011 r. (Dz.U. Nr 147, poz. 881), która wchodzi w życie 30.07.2011 r.