Redakcja: Wioleta Beczek

Projekt okładki: GRAFOS

Skład i łamanie: GRAFOS

© Wydawnictwo C.H. Beck 2012

ISBN 978-83-255-4904-6

Wydawnictwo C.H. Beck Sp. z o.o.
ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

Konwersja: eLitera s.c.

Spis treści

Przedmowa

Wykaz skrótów

Część I. Postępowanie o dział spadku

Rozdział I.  Zagadnienia wstępne

1. Wprowadzenie

2. Tryby działu spadku

2.1. Uwagi ogólne

2.2. Dział spadku przed sądem polubownym

2.3. Dział spadku w postępowaniu pojednawczym

2.4. Dział spadku w postępowaniu mediacyjnym

2.5. Testamentowy dział spadku

2.6. Dział spadku dokonywany przez wykonawcę testamentu

2.7. Dział spadku za życia spadkodawcy

2.8. Podsumowanie

3. Zagadnienia ogólne postępowania o dział spadku

4. Całkowity a częściowy dział spadku

Rozdział II. Podmioty postępowania o dział spadku

1. Uwagi ogólne

2. Sąd

2.1. Jurysdykcja krajowa

2.1.1. Wprowadzenie

2.1.2. Jurysdykcja krajowa wyłączna

2.1.3. Jurysdykcja krajowa fakultatywna

2.1.4. Jurysdykcja krajowa konieczna

2.1.5. Jurysdykcja krajowa wynikająca z umów międzynarodowych

2.2. Właściwość rzeczowa

2.3. Właściwość miejscowa

2.3.1. Uwagi ogólne

2.3.2. Przekazanie sprawy innemu sądowi (art. 683 KPC)

2.3.3. Właściwość delegacyjna

2.3.4. Właściwość umowna

2.4. Skład sądu

3. Uczestnicy postępowania

3.1. Wprowadzenie

3.2. Spadkobiercy

3.3. Małżonek spadkobiercy

3.4. Nabywca spadku

3.5. Prokurator

3.6. Rzecznik Praw Obywatelskich

3.7. Rzecznik Praw Dziecka

3.8. Organizacja społeczna

3.9. Organ państwowy

3.10. Zapisobierca

3.11. Uprawniony do zachowku

3.12. Wierzyciel spadku

3.13. Podmioty podstawione

3.13.1. Kurator spadku

3.13.2. Wykonawca testamentu

3.13.3. Syndyk upadłości, zarządca, nadzorca sądowy

3.13.4. Wierzyciel spadkobiercy

3.14. Inne podmioty

Rozdział III. Wszczęcie postępowania

1. Wniosek o dział spadku

2. Kumulacja żądań (art. 689 KPC)

Rozdział IV. Zakres kognicji sądu I instancji

1. Stwierdzenie nabycia spadku (art. 681 KPC)

2. Ustalenie składu i wartości spadku

3. Spory rozstrzygane na podstawie art. 685 KPC

3.1. Zagadnienia ogólne

3.2. Spory o istnienie uprawnienia do żądania działu spadku

3.3. Spory o przynależność określonych przedmiotów do spadku

4. Rozstrzyganie o roszczeniach ubocznych (art. 686 KPC)

4.1. Zagadnienia ogólne

4.2. Roszczenia z tytułu zapisów

4.3. Roszczenia z tytułu posiadania przedmiotów spadkowych

4.4. Roszczenia z tytułu pobranych pożytków i innych przychodów

4.5. Roszczenia z tytułu poczynionych na spadek nakładów

4.6. Roszczenia z tytułu spłaconych długów spadkowych

5. Rozstrzyganie o żądaniach wynikających z Kodeksu cywilnego

5.1. Uwagi ogólne

5.2. Żądanie stwierdzenia bezskuteczności rozporządzenia przez spadkobiercę udziałem w przedmiocie należącym do spadku

5.3. Żądanie zaliczenia darowizn oraz zapisów windykacyjnych na poczet sched spadkowych

5.4. Zaliczanie udziałów spadkobierców w gospodarstwie rolnym na poczet ich udziałów w całości spadku

Rozdział V.  Podział spadku

1. Sposoby podziału spadku

1.1. Uwagi ogólne

1.2. Wniosek spadkobierców co do sposobu podziału spadku

1.3. Kolejność stosowania sposobów podziału spadku

1.4. Podział spadku w naturze

1.5. Przyznanie spadku jednemu spadkobiercy

1.6. Podział cywilny spadku

2. Okoliczności mające wpływ na ustalenie sched spadkowych

3. Spłaty i dopłaty na rzecz spadkobierców

Rozdział VI. Rodzaje postanowień co do istoty sprawy w postępowaniu o dział spadku

1. Wprowadzenie

2. Postanowienia pozytywne i negatywne

3. Postanowienia konstytutywne i deklaratywne

4. Postanowienia wyodrębnione ze względu na zakres rozstrzygnięcia

4.1. Postanowienie całościowe

4.2. Postanowienie częściowe

4.3. Postanowienie wstępne

4.4. Postanowienie końcowe

4.5. Postanowienie uzupełniające

4.6. Postanowienie łączne

5. Postanowienie działowe wydane na podstawie zgodnego wniosku uczestników a ugoda sądowa zawarta w sprawie o dział spadku

Rozdział VII. Zagadnienia szczególne postępowania o dział spadku

1. Przebieg postępowania

1.1. Postępowanie przed sądem I instancji

1.2. Postępowanie apelacyjne

1.3. Postępowanie kasacyjne

1.4. Wznowienie postępowania

1.5. Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia

Część II. Wzory pism procesowych i orzeczeń sądowych

1. Wniosek o dział spadku

2. Wniosek o dział spadku obejmujący rozliczenie nakładów i spłaconych długów spadkowych

3. Wniosek o zawezwanie do próby ugodowej

4. Wniosek o dział spadku i podział majątku wspólnego

5. Postanowienie wstępne

6. Postanowienie częściowe

7. Postanowienie końcowe

8. Postanowienie całościowe

9. Postanowienie łączne

10. Postanowienie uzupełniające

11. Apelacja

12. Skarga o wznowienie postępowania

13. Skarga kasacyjna

14. Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia

Indeks

Przedmowa

W wypadku dziedziczenia spadku przez kilku spadkobierców kształtuje się między nimi szczególny rodzaj wspólnoty, określanej przez ustawę mianem wspólności majątku spadkowego. Czas trwania tej wspólności uzależniony jest w zasadzie od woli podmiotów ją tworzących, a więc spadkobierców i nabywców udziałów w spadku. Ustanowiona w wyniku spadkobrania wspólnota może być zatem stanem długotrwałym, jak i trwającym krótki czas. Okres funkcjonowania wspólności majątku spadkowego jest ściśle związany z aktualnymi warunkami społeczno-gospodarczymi oraz stanem i rozmiarem majątku spadkowego, powstałego niezależnie od zachowań przyszłych spadkobierców.

Wszyscy powoli uczymy się zasad rządzących gospodarką wolnorynkową. O ile w poprzedniej formacji społeczno-politycznej i przy stosunkowo nieznacznym – na ówczesne czasy – poziomie zamożności społeczeństwa kładziono nacisk na element tymczasowości i przejściowości wspólnot majątkowych, o tyle teraz utrzymanie stanu wspólności może być głęboko przemyślanym i racjonalnym rozwiązaniem. Renoma nazwiska spadkodawcy czy jego przedsiębiorstwa mogą odwodzić spadkobierców od zamysłu dzielenia tego majątku spadkowego. Wymierną korzyścią majątkową może być korzystanie przez współspadkobierców z utrwalonej już na rynku nazwy firmy i czerpanie z niej dochodów. Jednak tempo życia i kanon gospodarki wolnorynkowej, polegający na swobodzie dopuszczalnych przez prawo dyspozycji majątkowych, może skłaniać spadkobierców do zniesienia wiążącej ich wspólności spadkowej. Trzeba jednak pamiętać, że domaganie się działu spadku mieści się w sferze uprawnienia, a nie obowiązku spadkobiercy.

Dział spadku jest instrumentem prawnym, który prowadzi do zerwania łączącej spadkobierców wspólności i przyznania im oznaczonych praw majątkowych. Dział ten może być przeprowadzony różnymi drogami prawnymi. Dwa takie główne trakty prawne to dział na podstawie umowy stron i dział dokonywany przed sądem. Sam majątek spadkowy natomiast może być podzielony w różny sposób. Typowym sposobem podziału spadku jest jego dział w naturze, przyznanie spadku jednej osobie lub sprzedaż w drodze licytacji. Prowadzony przed sądem dział majątku spadkowego dokonywany jest na podstawie przepisów normujących postępowanie w sprawach o dział spadku. Niniejsza książka poświęcona jest temu, toczonemu przed sądem, postępowaniu (art. 680–689 KPC).

Każda sprawa o dział spadku jest inna, różny bowiem może być krąg spadkobierców i różnego rodzaju prawa majątkowe mogą zasilać masę majątkową podlegającą podziałowi. Aby spełnić wymogi użyteczności przedmiotowej publikacji, należało poruszyć w niej wiele aspektów i wątków, które mogą pojawiać się w różnych sprawach dotyczących działu spadku. Postępowanie działowe z uwagi na szerokie spektrum zagadnień dotyczących materii związanej z podziałem majątku spadkowego, z założenia samego ustawodawcy jest nie tylko złożone, ale i zwykle długotrwałe, a to ze względu na możliwość zgłoszenia w toku prowadzonego działu wielu roszczeń i żądań akcesoryjnych. Właśnie w tym przejawia się kompleksowość postępowania o dział spadku.

Ze względu na znaczny stopień powiązań działu spadku ze zniesieniem współwłasności i podziałem majątku wspólnego małżonków publikowana książka może być przydatna także przy prowadzeniu tych innych, przytoczonych spraw działowych. Integracja postępowań działowych sprawia bowiem, że pewne rozwiązania prawne są wspólne dla wszystkich działów wspólności majątkowych. Przedmiotowe opracowanie zostało wzbogacone także wzorami pism procesowych inicjujących dział spadku i dotyczących środków jego zaskarżenia oraz wzorami orzeczeń sądowych zapadających w toku postępowania działowego. Niniejsza praca uwzględnia stan prawny oraz literaturę i orzecznictwo na dzień 30.6.2012 r. 

Andrzej Stempniak

Obrzębin, czerwiec 2012 r.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki