Prawo prasowe

Komentarz

Redaktorzy

Bogusław Kosmus
Grzegorz Kuczyński

Autorzy

 Anna Augustyniak;  Krzysztof Gotkowicz; dr Bogusław Kosmus; dr Grzegorz Kuczyński;  Krzysztof Paczoska;  Łukasz Syldatk

2. wydanie

WYDAWNICTWO C.H. BECK

WARSZAWA 2013

Propozycja cytowania:
B. Kosmus, G. Kuczyński (red.), Prawo prasowe. Komentarz, wyd. 2, Warszawa 2013

Poszczególne części komentarza opracowali:

Anna Augustyniak:
art. 3–4, 11, 13

Krzysztof Gotkowicz:
art. 15–16 (wspólnie z B. Kosmusem)

Bogusław Kosmus:
Przedmowa, art. 5–6, 10, 12 (wspólnie z Ł. Syldatkiem), 15–16 (wspólnie z K. Gotkowiczem), 31–54a

Grzegorz Kuczyński:
art. 1–2

Krzysztof Paczoska:
art. 9, 17–24, 27, 58–61

Łukasz Syldatk:
art. 7–8, 12 (wspólnie z B. Kosmusem), 14, 25, 54b

Wydawca: Natalia Adamczyk

© Wydawnictwo C.H. Beck 2013

Wydawnictwo C.H. Beck Sp. z o.o.

ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

Skład i łamanie: Wydawnictwo C.H. Beck

Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H. Beck

ISBN epub: 978-83-255-5279-4

Spis treści

Przedmowa

Wykaz skrótów

Prawo prasowe

Rozdział 1. Przepisy ogólne

Art. 1–9

Rozdział 2. Prawa i obowiązki dziennikarzy

Art. 10–16

Rozdział 3. Rada Prasowa

Art. 17–18

Rozdział 4. Organizacja działalności prasowej

Art. 19–30

Rozdział 5. Sprostowanie

Art. 31–33

Rozdział 6. Komunikaty i ogłoszenia

Art. 34–36

Rozdział 7. Odpowiedzialność prawna

Art. 37–49a

Rozdział 8. Postępowanie w sprawach prasowych

Art. 50–54b

Rozdział 9. Zmiany w przepisach obowiązujących oraz przepisy przejściowe i końcowe

Art. 55–61

Indeks rzeczowy

Przedmowa

Oddajemy w Państwa ręce drugie wydanie naszego komentarza do Prawa prasowego. Potrzebę jego stworzenia wywołały przede wszystkim rewolucyjne zmiany stanu prawnego w zakresie sprostowań i odpowiedzi prasowych, które będą wywoływać i już wywołują istotne wątpliwości dla osób stosujących prawo. Drugim motywem jest chęć poszerzenia opracowania o ważniejsze wypowiedzi orzecznictwa i nauki, które pojawiły się od czasu „debiutu” niniejszego dzieła.

Otrzymują Państwo praktyczny komentarz do Prawa prasowego. Przygotowany został przez praktyków, dla praktyków i z myślą głównie o praktyce.

„Praktyczność”, jako myśl przewodnia, ma daleko idące konsekwencje metodologiczne, treściowe i formalne. Niniejsza publikacja powstała jako synteza wielu lat aktywności naukowej oraz praktyki adwokackiej współautorów. Przedstawiamy problematykę prawa prasowego ze szczególnym uwypukleniem tych zagadnień, które w praktyce wywołują problemy, kontrowersje, a niekiedy nawet jeszcze nie wywołują, ale mogą mieć doniosłe znaczenie dla praktyków w przyszłości. Opracowanie to ma być wszechstronnym i wygodnym narzędziem w pracy praktyków prawa prasowego i szerzej – praktyków prasy. Komentarz adresowany jest przede wszystkim do prawników, ale także do dziennikarzy oraz prasoznawców.

Prawo prasowe niesie ze sobą bardzo wiele bardzo trudnych rozterek praktycznych. Przyczyny tego stanu rzeczy są złożone.

Po pierwsze, ustawa pochodzi sprzed niemal 30 lat; diametralnie zmieniły się od tej chwili warunki ustrojowe, polityczne, społeczne, ekonomiczne, a także techniczne. Pomimo to ustawa wykazuje zadziwiającą żywotność i skutecznie opiera się większości projektów nowelizacji lub zastąpienia nowym aktem ustawowym. Ma to zarówno dobre, jak i złe strony. W niektórych zakresach prawo prasowe okazuje się elastyczne, ponadczasowe i przemyślane, w innych razi anachronicznością, domagając się elastycznej wykładni.

Po drugie, niezależnie od wielu słusznych założeń, jakość legislacyjna prawa prasowego jest wyjątkowo niska. Ustawa obfituje w niezliczoną ilość paradoksów, niedorzeczności, niekonsekwencji, przepisów niejasnych czy wręcz absurdalnych.

Po trzecie, komentowana ustawa obrosła w szerokie orzecznictwo i wypowiedzi literatury, w wielu miejscach sprzeczne, chwiejne, niejednoznaczne.

Po czwarte, materia prawa prasowego jest szczególna. Styk wolności słowa, tworzywa, jakim jest żywy język, potrzeb społecznych, jakim odpowiada działalność prasy, i zagrożeń dla zbiorowości oraz jednostek ze strony prasy tworzy nie lada pogmatwany i wielopoziomowy konglomerat problemów. Działalność prasowa to dziedzina na wskroś humanistyczna, która nie zawsze łatwo poddaje się prostej i jednoznacznej kwalifikacji prawnej.

Po piąte wreszcie, prawo prasowe przeplata się ściśle i nierozerwalnie z wieloma innymi dziedzinami prawa, wobec czego nie sposób prawidłowo rozumieć go i stosować bez zbadania kluczowych sfer stycznych. Chodzi przede wszystkim o: prawo ochrony dóbr osobistych, autorskie, uczciwej konkurencji, dostępu do informacji publicznej, prawo procesowe (karne i cywilne oraz sądowoadministracyjne), prawo karne materialne i wiele, wiele innych.

To wszystko powoduje, że praktyk napotyka często niełatwe zadanie, chcąc poprawnie zinterpretować określony przepis prawa prasowego.

Treść opracowania podporządkowano ściśle praktycznym zadaniom. Celowo zrezygnowano z krytyki rozwiązań legislacyjnych, a także postulatów de lege ferenda. Tam gdzie doszło do interwencji Trybunału Konstytucyjnego, jest to odnotowane ze wskazaniem skutku, ale bez analizy motywów rozstrzygnięć TK. Komentarz bogato cytuje orzecznictwo, w tym wiele judykatów nigdzie niepublikowanych, także sądów okręgowych. Szeroko przytoczono stanowiska nauki. Poszczególne tezy komentarza prezentują stanowisko merytoryczne Autorów, z reguły ze zwięzłym uzasadnieniem. Wyjątkowo, tam gdzie problem budzi szczególne spory czy też jest nadzwyczaj doniosły bądź dotychczas w ogóle niezbadany, pojawia się szersze uzasadnienie, nie wyłączając wątków „głęboko” teoretycznych, ale zawsze w służbie wyjaśnienia zagadnień praktycznych. Wiele tez stanowi gotowe, praktyczne odpowiedzi na konkretne pytania wyłaniające się w toku stosowania prawa prasowego.

Ponieważ prawo prasowe jest dziedziną interdyscyplinarną, Autorzy postanowili zwięźle przybliżyć, w ramach tego komentarza, najistotniejsze instytucje prawne związane z działalnością prasową, spoza komentowanej ustawy. Przy art. 3a została szczegółowo omówiona regulacja ustawy o dostępie do informacji publicznej; przy art. 37 – zasady odpowiedzialności cywilnej i karnej za naruszenia prawa w działalności dziennikarskiej (cywilno- i karnoprawną materię ochrony dóbr osobistych); przy art. 50 i 52 zaprezentowano rozbudowaną analizę problematyki procesowej dotyczącej procesów o nakazanie publikacji sprostowań, o ochronę dóbr osobistych oraz o zniesławienie. Oczywiście nie omówiono wszystkich zagadnień z tym związanych, ale te, które ściśle łączą się ze sprawami prasowymi i mają walor praktyczny.

Ambicją Autorów było także zaprezentowanie pewnych oryginalnych i szerzej nierozważanych dotąd rozwiązań oraz punktów widzenia.

Pierwszym kierunkiem takich wysiłków było zidentyfikowanie poszczególnych uprawnień „IV władzy” i adwersarzy prasy jako dóbr osobistych, co pozwala głębiej zrozumieć poszczególne instytucje prawne oraz lepiej, sprawniej i skuteczniej realizować ochronę prawną (zob. uwagi do art. 3, 5, 12 ust. 1, art. 15, 35, 36 ust. 4). Należy dodać, że chodzi o uprawnienia, które dotąd nie były postrzegane w kategoriach dóbr osobistych. Szczególnie ważne wydaje się spojrzenie na wolność słowa, zarówno przedstawicieli prasy, jak i jej interlokutorów, jako dobro osobiste, co niesie ze sobą dalekosiężne konsekwencje dla praktyki.

Drugi kierunek to identyfikacja i szczegółowe opisanie przypadków występowania w prawie prasowym tzw. aktów administracyjnych: ich charakteru, konsekwencji praktycznych wynikających z ich występowania (zob. uwagi do art. 4, 6, 34, 35).

Trzeci kierunek to ujęcie wielu występujących w orzecznictwie i nauce rozbieżności w pewne ogólniejsze ramy, rodzaj wspólnego mianownika – spojrzenie na nie, jako wyraz szerszej dyskusji na temat pożądanej wykładni przepisów prawa prasowego. Wokół wielu konkretnych rozwiązań pojawiają się zazwyczaj dwie rozbieżne interpretacje, które można uniwersalnie określić mianem „koncepcji liberalnej” i „koncepcji restrykcyjnej”. Pierwsza z nich zmierza do zawieszenia przed prasą poprzeczki na wysokim poziomie, druga zaś jest wyrazem rozluźniania rygorów działalności dziennikarskiej. Autorzy komentarza raz opowiadają się za koncepcjami liberalnymi, w innych miejscach za restrykcyjnymi. Jednak z uwagi na polaryzację poglądów doktryny i judykatury w poszczególnych obszarach, zaproponowana konwencja metodologiczna może się okazać przydatnym rozwiązaniem dla opisu analizowanej materii. Wzmiankowaną terminologię i metodę opisu zastosowano np. przy sporach o: odpowiedzialność dziennikarzy za przedstawienie obiektywnej prawdy, względnie za dochowanie szczególnej staranności i rzetelności (art. 6); możliwość procesowego wykorzystania zeznań lub wyjaśnień osoby naruszającej tajemnicę dziennikarską (art. 15); dostęp do innych niż zeznania nośników informacji poufnych (art. 15); konsekwencje naruszenia przez redaktora naczelnego tzw. trybu naprawczego sprostowania (art. 33 ust. 3); możliwość odmowy publikacji ogłoszeń zwykłych i reklam (art. 36 ust. 4).

Forma komentarza także pozostaje pod silnym wpływem przyjętej praktycznej koncepcji. Autorzy postawili na lakoniczność, esencjonalną formę wypowiedzi. Tekst został podzielony na krótkie, zwarte i treściwe monotematyczne tezy. Każda z nich poświęcona jest jednemu szczegółowemu zagadnieniu. Komentarze do poszczególnych jednostek redakcyjnych zostały oparte na czytelnej, jasnej strukturze rozdziałów, podrozdziałów etc. Struktura ta jest elastyczna, tj. dopasowana do specyfiki poszczególnych komentowanych przepisów. Często stosowane są wyliczenia, katalogi ułatwiające lekturę i pozwalające na szybkie dotarcie do interesującego czytelnika fragmentu większej całości.

Mamy nadzieję, że owoc naszych wysiłków okaże się przydatnym narzędziem w dziedzinie praktyki prawa prasowego.

Warszawa, kwiecień 2013 r.

dr Bogusław Kosmus, dr Grzegorz Kuczyński

Wykaz skrótów

1. Źródła prawa

EKPCz

Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z 4.11.1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.)

InfPubDostU

ustawa z 6.9.2001 r. o dostępie do informacji publicznej (Dz.U. Nr 112, poz. 1198 ze zm.)

JęzPolU

ustawa z 7.10.1999 r. o języku polskim (t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr 43, poz. 224 ze zm.)

KC

ustawa z 23.4.1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.)

KK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.)

KKS

ustawa z 10.9.1999 r. – Kodeks karny skarbowy (t.j. Dz.U. z 2007 r. Nr 111, poz. 765 ze zm.)

KKW

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz.U. Nr 90, poz. 557 ze zm.)

Konstytucja RP

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze sprost. i ze zm.)

KP

ustawa z 26.6.1974 r. – Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.)

KPA

ustawa z 14.6.1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 267 ze zm.)

KPC

ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.)

KPK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. Nr 89, poz. 555 ze zm.)

KPW

ustawa z 24.8.2001 r. – Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia (t.j. Dz.U. z 2008 r. Nr 133, poz. 848 ze zm.)

KRO

ustawa z 25.2.1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.)

KSCU

ustawa z 28.7.2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr 90, poz. 594 ze zm.)

KSH

ustawa z 15.9.2000 r. – Kodeks spółek handlowych (Dz.U. Nr 94, poz. 1037 ze zm.)

KW

ustawa z 20.5.1971 r. – Kodeks wykroczeń (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr 46, poz. 275 ze zm.)

MPPOiP

Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych otwarty do podpisu w Nowym Jorku 19.12.1966 r. (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167)

ObywU

ustawa z 15.2.1962 r. o obywatelstwie polskim (t.j. Dz.U. z 2000 r. Nr 28, poz. 353 ze zm.)

OchrDanOsobU

ustawa z 29.8.1997 r. o ochronie danych osobowych (t.j. Dz.U. z 2002 r. Nr 101, poz. 926 ze zm.)

OchrInfU

ustawa z 22.1.1999 r. o ochronie informacji niejawnych (t.j. Dz.U. z 2005 r. Nr 196, poz. 1631 ze zm.)

OKiKU

ustawa z 16.2.2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz.U. Nr 50, poz. 331 ze zm.)

OgłAktNormU

ustawa z 20.7.2000 r. o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr 17, poz. 95)

OrdPod

ustawa z 29.8.1997 r. – Ordynacja podatkowa (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 749 ze zm.)

PAPU

ustawa z 31.7.1997 r. o Polskiej Agencji Prasowej (Dz.U. Nr 107, poz. 687 ze zm.)

PrAut

ustawa z 4.2.1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (t.j. Dz.U. z 2006 r. Nr 90, poz. 631 ze zm.)

PrPostAdm

ustawa z 30.8.2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.)

PrPras

ustawa z 26.1.1984 r. – Prawo prasowe (Dz.U. Nr 5, poz. 24 ze zm.)

PrTelekom

ustawa z 16.7.2004 r. – Prawo telekomunikacyjne (Dz.U. Nr 171, poz. 1800 ze zm.)

PrUpN

ustawa z 28.2.2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 1112 ze zm.)

PrWłPrzem

ustawa z 30.6.2000 r. – Prawo własności przemysłowej (t.j. Dz.U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1117 ze zm.)

RegSądR

rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 23.2.2007 r. – Regulamin urzędowania sądów powszechnych (Dz.U. Nr 38, poz. 249 ze zm.)

RejDiCzR

rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 9.7.1990 r. w sprawie rejestru dzienników i czasopism (Dz.U. Nr 46, poz. 275 ze zm.)

RTVU

ustawa z 29.12.1992 r. o radiofonii i telewizji (t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr 43, poz. 226 ze zm.)

SwobDziałGospU

ustawa z 2.7.2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr 220, poz. 1447 ze zm.)

ŚwUDrElU

ustawa z 18.7.2002 r. o świadczeniu usług drogą elektroniczną (Dz.U. Nr 114, poz. 1204 ze zm.)

ZarzKrU

ustawa z 26.4.2007 r. o zarządzaniu kryzysowym (Dz.U. Nr 89, poz. 590 ze zm.)

ZNKU

ustawa z 16.4.1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (t.j. Dz.U. z 2003 r. Nr 153, poz. 1503 ze zm.)

2. Organy i instytucje

ETPCz

Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu

ETS

Trybunał Sprawiedliwości w Luksemburgu

GIODO

Generalny Inspektor Ochrony Danych Osobowych

KRRiT

Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji

MS

Minister Sprawiedliwości

NSA

Naczelny Sąd Administracyjny

PAP

Polska Agencja Prasowa

RM

Rada Ministrów

SA

Sąd Apelacyjny

SO

Sąd Okręgowy

SOKIK

Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów

SN

Sąd Najwyższy

SW

Sąd Wojewódzki

TK

Trybunał Konstytucyjny

UOKiK

Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów

WSA

Wojewódzki Sąd Administracyjny

3. Czasopisma i publikatory

Biul. SN

Biuletyn Sądu Najwyższego

CzPKiNP

Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych

Dz.U.

Dziennik Ustaw

Dz.Urz.

Dziennik Urzędowy

Gl.

Glosa

GSP-Prz. Orz.

Gdańskie Studia Prawnicze – Przegląd Orzecznictwa

KPP

Kwartalnik Prawa Prywatnego

KZS

Krakowskie Zeszyty Sądowe

MoP

Monitor Prawniczy

MSiG

Monitor Sądowy i Gospodarczy

NKPK

Nowa Kodyfikacja Prawa Karnego

NPN

Nowy Przegląd Notarialny

ONSAiWSA

Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego i Wojewódzkich Sądów Administracyjnych

OSAiSN

Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych i Sądu Najwyższego

OSAW

Orzecznictwo Apelacji Wrocławskiej

OSNA

Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Administracyjna

OSNC

Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Cywilna

OSNC-ZD

Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Cywilna – Zeszyt Dodatkowy

OSNCP

Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Cywilna i Pracy

OSNK

Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Karna

OSNKW

Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Karna i Wojskowa

OSNP

Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Pracy

OSNAPiUS

Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

OSNPG

Orzecznictwo Sądu Najwyższego Wydawnictwo Prokuratury Generalnej

OSNwSK

Orzecznictwo Sądu Najwyższego w Sprawach Karnych

OSP

Orzecznictwo Sądów Polskich

OTK-A

Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego; zbiór urzędowy, Seria A 

OwSS

Orzecznictwo w Sprawach Samorządowych

Pal.

Palestra

PiM

Prawo i Medycyna

PiP

Państwo i Prawo

PIPWI UJ

Prace Instytutu Prawa Własności Intelektualnej Uniwersytetu Jagiellońskiego

PiŻ

Prawo i Życie

POP

Przegląd Orzecznictwa Podatkowego

POSAG

Przegląd Orzecznictwa Sądu Apelacyjnego w Gdańsku

PPH

Przegląd Prawa Handlowego

PPP

Przegląd Prawa Publicznego

Pr. Sp.

Prawo Spółek

Pr. w Dział.

Prawo w Działaniu

Prok. i Pr.

Prokuratura i Prawo

Prz. Sejm.

Przegląd Sejmowy

PS

Przegląd Sądowy

PUG

Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego

R. Pr.

Radca Prawny

Rej.

Rejent

RPEiS

Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny

Rzeczp.

Rzeczpospolita

SC

Studia Cywilistyczne

SP

Studia Prawnicze

ST

Samorząd Terytorialny

TPP

Transformacje Prawa Prywatnego

Wok.

Wokanda

WPP

Wojskowy Przegląd Prawniczy

Wspóln.

Wspólnota

Zam.Pub.Dor.

Zamówienia Publiczne Doradca

ZNUJ PWiOWI

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace z Wynalazczości i Ochrony Własności Intelektualnej

ZP

Zeszyty Prawnicze

4. Inne skróty

art.

artykuł

n.

następny (-a, -e)

nt.

na temat

niepubl.

niepublikowany (-a, -e)

Nr

numer

orz.

orzeczenie

post.

postanowienie

poz.

pozycja

rozp.

rozporządzenie

SDP

Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskich

SDRP

Stowarzyszenie Dziennikarzy Rzeczypospolitej Polskiej

t.j.

tekst jednolity

tj.

to jest

uchw.

uchwała

uchw. NSA(7)

uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego w składzie siedmiu sędziów

uchw. SN(7)

uchwała Sądu Najwyższego w składzie siedmiu sędziów

wkł.

wkładka

ww.

wyżej wymieniony (-a, -e)

wyr.

wyrok

z.

zeszyt

ze zm.

ze zmianami

zob.

zobacz

Prawo prasowe

z dnia 26 stycznia 1984 r. (Dz.U. Nr 5, poz. 24)

(zm.: Dz.U. 1989, Nr 34, poz. 187; 1990, Nr 29, poz. 173; 1991, Nr 100, poz. 442; 1996, Nr 114, poz. 542; 1997, Nr 88, poz. 554, Nr 121, poz. 770; 1999, Nr 90, poz. 999; 2001, Nr 112, poz. 1198; 2002, Nr 153, poz. 1271; 2004, Nr 111, poz. 1181; 2005, Nr 39, poz. 377; 2007, Nr 89, poz. 590; 2010, Nr 182, poz. 1228, Nr 235, poz. 1551; 2011, Nr 85, poz. 459, Nr 156, poz. 934, Nr 205, poz. 1204, Nr 282, poz. 1660; 2012, poz. 1136)

Rozdział 1. Przepisy ogólne

Literatura: B. Adamiak, J. Borkowski, Glosa do post. NSA w Warszawie z 19.7.1988 r., I SA 500/88, OSP 1990, Nr 7; T. R. Aleksandrowicz, Komentarz do ustawy o dostępie do informacji publicznej, Warszawa 2006; J. Barta, I. Dobosz, Prawo prasowe, Kraków 1986; J. Barta, R. Markiewicz, Internet a prawo, Kraków 2008; ciż (red.), Media a dobra osobiste, Warszawa 2009; ciż, Ochrona danych osobowych. Komentarz, Kraków 2001; ciż (red.), Prawo mediów, Warszawa 2008; M. Bąkiewicz, Prawo do informacji w jednostkach samorządu terytorialnego, [w:] T. Gardocka (red.), Obywatelskie prawo do informacji, Warszawa 2008; M. Bidziński, M. Chmaj, P. Szustakiewicz, Ustawa o dostępie do informacji publicznej. Komentarz, Warszawa 2010; P. Bogdalski, Cywilnoprawne aspekty ochrony informacji, PUG 1996, Nr 7–8; E. Czarny-Drożdżejko, Dziennikarskie dochodzenie prawdy a przestępstwo zniesławienia w środkach masowego przekazywania, PIPWI UJ 2005, Nr 90; taż, [w:] J. Barta, R. Markiewicz, A. Matlak (red.), Prawo mediów, Warszawa 2005; B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, komentarz do art. 3, Warszawa 2009; I. Dobosz, Prawo i etyka w zawodzie dziennikarza, Warszawa 2008; taż, Prawo prasowe. Podręcznik, Warszawa 2006; J. Drachal, Prawo do informacji publicznej w świetle wykładni funkcjonalnej, [w:] J. Góral, R. Hauser, J. Trzciński (red.), Sądownictwo administracyjne gwarantem wolności i praw obywatelskich 1980–2005, Warszawa 2005; E. Ferenc-Szydełko, Prawo prasowe. Komentarz, Warszawa 2010; W. Gontarski, Wyprostować sprostowania, Rzeczp. z 19.2.2004 r.; T. Górzyńska, Prawo do informacji i zasada jawności administracyjnej, Kraków 1999; A. Grzywacz, Reklama w Internecie, TPP 2002, Nr 3; M. Jabłoński, K. Wygoda, Dostęp do informacji i jego granice. Wolność informacji, prawo dostępu do informacji publicznej, ochrona danych osobowych, Wrocław 2002; ciż, Ustawa o dostępie do informacji publicznej. Komentarz, Wrocław 2002; E. Jarzęcka-Siwik, Jawność warunkiem skutecznego i etycznego działania administracji, Kontrola Państwowa 2005, Nr 1; M. Jaśkowska, „Dostęp do informacji publicznych”. Materiały na Konferencję sędziów NSA, październik 2002; I. C. Kamiński, Swoboda wypowiedzi w orzeczeniach Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu, Kraków 2006; M. Kłaczyński, S. Szuster, Komentarz do art. 17 ustawy z dnia 6 września 2001 r. o dostępie do informacji publicznej (Dz.U.01.112.1198), LEX/el. 2003; K. Kohutek, [w:] M. Brożyna, M. Chudzik, K. Kohutek, J. Molis, S. Szuster, Ustawa o swobodzie działalności gospodarczej. Komentarz, LEX/el. 2005; X. Konarski, Internet i prawo w praktyce, Warszawa 2002; T. Kononiuk, B. Michalski, Problemy prawne zawodu dziennikarskiego, Warszawa 1998; K. Korus, Komentarz do art. 11 ustawy z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (Dz.U.93.47.211), [w:] K. Korus, Komentarz do ustawy z dnia 5 lipca 2002 r. o zmianie ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (Dz.U.02.126.1071), LEX/el. 2002; C. Kosikowski, Polskie publiczne prawo gospodarcze, Warszawa 2000; B. Kosmus, Sprostowanie i odpowiedź prasowa, Warszawa 2006; R. Kowalczyk, Media lokalne a dostęp do informacji publicznej, [w:] R. Kowalczyk, W. Machura (red.), Etyka w mediach, Poznań 2009; I. Krasicki, Prasa jako towar i przedsiębiorstwo, Kraków 1973; W. Lis, [w:] W. Lis, P. Wiśniewski, Z. Husak, Prawo Prasowe. Komentarz, Warszawa 2012; J. Maślanka (red.), Encyklopedia wiedzy o prasie, Wrocław 1976; B. Michalski, Podstawowe problemy prawa prasowego, Warszawa 1998; A. Młynarska-Sobaczewska, Wolność wirtualnej wypowiedzi, PiP 2008, Nr 2; Z. Mozgawa, Zwalczanie nieuczciwej konkurencji środkami prawa karnego, Gdańsk 1997; T. Mróz, E. Bieniek-Koronkiewicz, Kontrowersje wokół pojęcia „przedsiębiorca”, Pr. Sp. 2003, Nr 6; A. Niżnik-Mucha, Problematyka zakresu przedmiotowego konstytucyjnego prawa do informacji publicznej, Casus 2008, Nr 48; M. A. Nowicki, Europejska Konwencja Praw Człowieka – przegląd orzecznictwa, Pal. 1999, Nr 5–6; J. E. Nowicki, Naruszenie zasady zachowania uczciwej konkurencji, Zam.Pub.Dor. 2007, Nr 5; M. Nowikowska, Glosa do wyr. SA we Wrocławiu z 18.6.2009 r., I ACa 459/09, GSP-Prz. Orz. 2010, Nr 3–4, poz. 93; E. Nowińska, Nieuczciwa reklama w Internecie – problemy prawne, [w:] R. Skubisz (red.), Internet – problemy prawne, Lublin 1999; taż, Wolność wypowiedzi prasowej, Warszawa 2007; E. Nowińska, M. du Vall, Komentarz do ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji, Warszawa 2001; W. Orżewski, Prawo w mediach. Prawne aspekty działalności wydawniczej, reklamowej i poligraficznej. Wiadomości podręczne, Warszawa 2004; M. Ożóg, Reklama prasowa, [w:] E. Traple (red.), Prawo reklamy i promocji, Warszawa 2007; S. Piątek, Ustawa o radiofonii i telewizji. Komentarz, Warszawa 1993; Z. Radwański, Glosa do uchw. SN z 18.2.2005 r., III CZP 53/04, OSP 2005, Nr 9, poz. 110; tenże, Glosa do wyr. SN z 14.5.2003 r., I CKN 463/01, OSP 2004, Nr 2, poz. 22; tenże, Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2009; W. Russ, Heidelberger Kommentar zum Handelsgesetzbuch, Heidelberg 1999; P. Sarnecki, [w:] J. Barta, R. Markiewicz, A. Matlak (red.), Prawo mediów, Warszawa 2005; J. Serda, Glosa do wyr. SN z 6.12.1990 r., I CR 575/90, OSP 1992, Nr 10, poz. 214; J. Sieńczyło-Chlabicz, Glosa do uchw. SN z 18.2.2005 r., III CZP 53/04, PiP 2005, Nr 7; R. Skubisz, M. Trzebiatowski, Kościelne osoby prawne jako przedsiębiorcy rejestrowi (na przykładzie osób prawnych kościoła katolickiego), PPH 2002, Nr 3; J. Sobczak, Polskie prawo prasowe, Poznań 1993; tenże, Prawo prasowe. Komentarz, Warszawa 2008; tenże, Prawo prasowe. Podręcznik akademicki, Warszawa 2000; tenże, Ustawa prawo prasowe. Komentarz, Warszawa 1999; P. Sobolewski, Glosa do uchw. SN z 18.2.2005 r., III CZP 53/04, OSP 2005, Nr 12, poz. 144; A. Sołtysiński, [w:] J. Szwaja (red.), Ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji, Warszawa 2000; D. Szczepański, Tajemnica przedsiębiorstwa, Zam.Pub.Dor. 2006, Nr 8; P. Szkudlarek, Glosa do wyr. NSA z 24.6.1999 r., II SA 686/99, ST 2001, Nr 11; J. Taczkowska, Glosa do post. SN z 26.7.2007 r., IV KK 174/07, OSP 2008, Nr 6, poz. 60; J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Warszawa 2009; G. Wierczyński, Glosa do wyr. WSA z 20.7.2005 r., I SA/Bd 275/05, GSP-Prz. Orz. 2006, Nr 3; P. Winczorek, Reporter prosi o akta, Rzeczp. z 8.1.2001 r.; L. Wiśniewski, Wolność słowa i druku, [w:] R. Wieruszewski (red.), Prawa człowieka. Model prawny, Wrocław 1991; M. Wojtasik, Naruszenia dóbr osobistych w Internecie, R. Pr. 2001, Nr 6; T. Woś, H. Knysiak-Molczyk, M. Romańska, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Warszawa 2005; M. Zaremba, Prawo dostępu do informacji publicznej. Zagadnienia praktyczne, Warszawa 2009; tenże, Prawo prasowe. Ujęcie praktyczne, Warszawa 2007.

Art. 1.¹ [Wolność prasy]

Prasa, zgodnie z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej, korzysta z wolności wypowiedzi i urzeczywistnia prawo obywateli do ich rzetelnego informowania, jawności życia publicznego oraz kontroli i krytyki społecznej.

Spis treści

Nb

I.

Istota wolności słowa

1

II.

Podstawy prawne wolności słowa i wolności prasy

7

III.

Podmiot wolności słowa

12

IV.

Obszary wolności prasy

16

V.

Zakaz cenzury prewencyjnej

19

VI.

Ograniczenia wolności prasy

29

VII.

Mechanizmy prawne wspierające wolność prasy

37

I. Istota wolności słowa

Nb 1

1. Wolność słowa należy do kategorii wolności, a więc wartości prawnych stojących wyżej, niż prawa. Wolność jest zazwyczaj ujmowana jako immanentna cecha każdego, przynależna mu w ramach statusu człowieka. Wolność słowa (w szerokim rozumieniu) jawi się zatem jako element prawa naturalnego, a nie skutek prawodawczej aktywności państwa.

Nb 2

2. Wolność słowa funkcjonuje w następujących płaszczyznach: swobody wyboru forum (interlokutorów), określenia przez siebie treści i doboru formy wypowiedzi (zob. J. Sobczak, Prawo prasowe, s. 73; P. Sarnecki, [w:] J. Barta, R. Markiewicz, A. Matlak (red.), Prawo mediów, s. 24).

Nb 3

3. Pod zbiorczym pojęciem wolności słowa kryje się wolność własnej wypowiedzi kierowanej do innych; wolność poszukiwania, pozyskiwania i otrzymywania informacji; wolność komunikowania (zob. J. Sobczak, Prawo prasowe, s. 73 i n.; T. Górzyńska, Prawo do informacji, s. 42; M. Jabłoński, K. Wygoda, Dostęp do informacji, s. 12–15).

Nb 4

4. Swoboda wypowiedzi nie ogranicza się do komunikatów odbieranych przychylnie lub choćby nawet neutralnie; obejmuje także takie wypowiedzi, które niepokoją, oburzają. Dlatego dopuszczalne jest w pewnych granicach posługiwanie się przesadą czy prowokacją intelektualną (zob. szczegółowe uwagi do art. 12 ust. 1 pkt 1). Szerokiemu spektrum przedmiotowemu swobodnej wypowiedzi towarzyszy zasada swobody przy doborze form jej wyrażenia (zob. J. Sobczak, Prawo prasowe, s. 170; orz. ETPCz z 8.7.1986 r. w sprawie Lingens przeciwko Austrii; orz. ETPCz z 24.5.1988 r. w sprawie Müller i inni przeciwko Szwajcarii; orz. ETPCz z 23.5.1991 r. w sprawie Oberschlick przeciwko Austrii; orz. ETPCz z 26.4.1995 r. w sprawie Prager i Oberschlick przeciwko Austrii; orz. ETPCz z 24.2.1997 r. w sprawie De Hayes i Gijsels przeciwko Belgii; orz. ETPCz z 25.8.1998 r. w sprawie Hertel przeciwko Szwajcarii).

Nb 5

5. Wolność słowa jest – czego dotąd zbyt powszechnie się nie akcentuje – dobrem osobistym w rozumieniu art. 23 KC. Termin „dobra osobiste” odnosi się do „uznanych przez system prawny wartości (tj. wysoko cenionych stanów rzeczy), obejmujących fizyczną i psychiczną integralność człowieka, jego indywidualność oraz godność i pozycję w społeczeństwie, co stanowi przesłankę samorealizacji osoby ludzkiej” (zob. Z. Radwański, Prawo cywilne, s. 156). Powszechnie przyjmuje się, że dobro osobiste to dotycząca konkretnej jednostki wartość, atrybut, pozwalający prawidłowo funkcjonować w społeczeństwie, otoczeniu. Niewątpliwie możliwość swobodnego, nieskrępowanego wypowiadania się na wybranym przez siebie forum i na wybrany temat oraz w pożądany przez siebie sposób jest wartością, atrybutem pozwalającym na pełnoprawne, prawidłowe funkcjonowanie we współczesnym społeczeństwie (zwanym niekiedy „społeczeństwem informacyjnym”). W odniesieniu do przedsiębiorców jest to nierzadko warunek sine qua non bytu na rynku. Ingerencja w opisane powyżej dobro osobiste następuje poprzez ograniczenie treści, formy lub forum wypowiedzi (szersze uwagi na ten temat zostały zawarte w komentarzu do art. 5).

Nb 6

6. Wolność prasy jest tylko wąskim wycinkiem wolności słowa. Działalność prasowa służy urzeczywistnianiu wolności słowa ludzi (zob. E. Ferenc-Szydełko, Prawo prasowe, s. 23).

II. Podstawy prawne wolności słowa i wolności prasy

Nb 7

1. Zgodnie z art. 54 ust. 1 Konstytucji RP: „Każdemu zapewnia się wolność wyrażania swoich poglądów oraz pozyskiwania i rozpowszechniania informacji”, natomiast art. 14 ustawy zasadniczej stanowi, iż „Rzeczpospolita Polska zapewnia wolność prasy i innych środków społecznego przekazu”.

Nb 8

2. Opisane powyżej wolności służą nie tylko obywatelom polskim, albowiem w myśl art. 37 ust. 1 Konstytucji RP: „Kto znajduje się pod władzą Rzeczypospolitej Polskiej, korzysta z wolności i praw zapewnionych w Konstytucji”.

Nb 9

3. Ważną treść, z punktu widzenia rozważań nad istotą wolności słowa i wolności prasy, niesie art. 61 Konstytucji RP: „Obywatel ma prawo do uzyskiwania informacji o działalności organów władzy publicznej oraz osób pełniących funkcje publiczne. Prawo to obejmuje również uzyskiwanie informacji o działalności organów samorządu gospodarczego i zawodowego, a także innych osób oraz jednostek organizacyjnych w zakresie, w jakim wykonują one zadania władzy publicznej i gospodarują mieniem komunalnym lub majątkiem Skarbu Państwa [...]. Ograniczenie prawa [...] może nastąpić wyłącznie ze względu na określone w ustawach ochronę wolności i praw innych osób i podmiotów gospodarczych oraz ochronę porządku publicznego, bezpieczeństwa lub ważnego interesu gospodarczego państwa [...]” (zob. wyr. SN z 3.10.2002 r., III RN 89/02, OSNAPiUS 2003, Nr 18, poz. 426).

Nb 10

4. Wedle art. 9 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z 4.11.1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.): „Każdy ma prawo do wolności myśli [...]; prawo to obejmuje [...] wolność uzewnętrzniania indywidualnie lub wspólnie z innymi, publicznie lub prywatnie [...] przekonań [...]. Wolność uzewnętrzniania [...] przekonań może podlegać jedynie takim ograniczeniom, które są przewidziane przez ustawę i konieczne w społeczeństwie demokratycznym z uwagi na interesy bezpieczeństwa publicznego, ochronę porządku publicznego, zdrowia i moralności lub ochronę praw i wolności innych osób”. Artykuł 10 stanowi natomiast: „Każdy ma prawo do wolności wyrażania opinii. Prawo to obejmuje wolność posiadania poglądów oraz otrzymywania i przekazywania informacji i idei bez ingerencji władz publicznych i bez względu na granice państwowe [...]”.

Nb 11

5. Regulacje dotyczące wolności prasy i wolności wypowiedzi są umieszczone także w innych aktach prawa międzynarodowego, zwłaszcza w art. XIX Powszechnej deklaracji praw człowieka, uchwalonej przez Zgromadzenie Narodów Zjednoczonych 10.12.1948 r. oraz w art. 19 ust. 3 lit. a Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167) (zob. J. Sobczak, Prawo prasowe, s. 36).

III. Podmiot wolności słowa

Nb 12

1. Wolność słowa i komunikowania się służy właściwie nie prasie, ale każdemu człowiekowi, o czym przypomina także komentowany przepis. Źródłem tej wolności jest przyrodzona każdemu człowiekowi godność i niezależność w najszerszym tego słowa znaczeniu.

Nb 13

2. Prasa, jak się to często trafnie ujmuje, nie jest nośnikiem własnych wolności, a jedynie depozytariuszem wolności jej odbiorców. Dziennikarze nie dla siebie zatem, ale w imieniu i w interesie odbiorców prasy korzystają z wolności słowa, wolności prasy. Prasa nie jest „wyspą na morzu” społeczeństwa czy populacji ludzkiej, a jedynie wyspecjalizowanym instrumentem społecznym gromadzenia (formułowania), przetwarzania i przekazywania informacji, opinii, myśli pomiędzy ludźmi. Prasa pełni funkcję służebną wobec ludzi, działa ze względu na ludzi oraz w ich interesie. Z powyższej konstatacji wynikają ważne konsekwencje. Prasa nie działa w swoim interesie, nie realizuje więc swoich partykularnych dążeń, ambicji, celów, tylko podejmuje aktywność w interesie społecznym (szerzej na ten temat w uwagach do art. 41).

Nb 14

3. „Wolność prasy jest jedną z «wolności politycznych», które w praktyce mogą doznawać ograniczeń z uwagi na konieczność zapewnienia wolności jednostki. Tak więc wolność prasy nie ma i nie może mieć charakteru absolutnego, nie może mieć postaci nieskrępowanej niczym swobody działania, a tym bardziej nie sposób jej traktować jako samoistnego źródła wartości” (zob. post. SN z 12.11.2003 r., V KK 52/03, OSNK 2004, Nr 3, poz. 24).

Nb 15

4. Europejski Trybunał Praw Człowieka wskazuje wielokrotnie, iż prasa powinna pełnić funkcję „publicznego kontrolera” (public watchdog). Chodzi mianowicie o przyrównanie roli dziennikarza do psa łańcuchowego, który przygląda się uważnie strzeżonemu podwórku i dba o to, aby interes gospodarza (w naszym przypadku czytelników) nie ucierpiał – zob. następujące orzeczenia: Sunday Times przeciwko Wielkiej Brytanii (orz. z 26.4.1979 r., A.30); Dalban przeciwko Rumunii (skarga Nr 28114/95); Lingens przeciwko Austrii (orz. z 8.7.1986 r., A.103, skarga Nr 9815/82); Bladet Tromso i Stensaas przeciwko Norwegii (skarga Nr 21980/93); Jersild przeciwko Danii (orz. z 23.9.1994 r., A.298, skarga Nr 15890/89); Observer i Guardian przeciwko Wielkiej Brytanii (orz. z 24.11.1991 r., A.216); Goodwin przeciwko Wielkiej Brytanii (orz. z 27.3.1996 r.).

IV. Obszary wolności prasy

Nb 16

1. Prasa urzeczywistnia prawo obywateli do rzetelnego informowania. Dziennikarze realizują prawo obywateli do rzetelnej, prawdziwej i uczciwej informacji, nie zaś informacji dowolnej (zob. J. Sobczak, Prawo prasowe, s. 168; tenże, Polskie prawo prasowe, s. 39–42; tenże, Prawo prasowe. Podręcznik, s. 153; L. Wiśniewski, Wolność słowa i druku, s. 679 i n.; zob. także szerokie uwagi do art. 12 ust. 1 pkt 1 i art. 41 niniejszego komentarza).

Nb 17

2. Prasa urzeczywistnia prawo obywateli do jawności życia publicznego i kontroli społecznej. Oznacza to prawo i obowiązek dziennikarzy wszechstronnego, obiektywnego, niezależnego, odważnego i wnikliwego przedstawiania i weryfikowania poczynań władzy publicznej, a także wszelkich przejawów życia o znaczeniu dla dobra publicznego.

Nb 18

3. Prasa urzeczywistnia prawo obywateli do krytyki. Krytyka w rozumieniu PrPras, to pejoratywna wypowiedź ocenna, także oparta na faktach, służąca realizacji kontroli społecznej spraw publicznie doniosłych (zob. szerokie uwagi do art. 41 niniejszego komentarza). Jednakże podjęcie przez dziennikarzy działania w celu realizowania interesu społecznego samo przez swoją szczytną motywację nigdy nie będzie wystarczające dla uznania postawy dziennikarzy za zgodną z prawem. O ile dziennikarz nie wypełni innych szczególnych obowiązków na nim spoczywających, zwłaszcza dochowania szczególnej staranności i rzetelności w zbieraniu i wykorzystaniu materiałów prasowych (art. 12 ust. 1 PrPras) oraz poszanowania prywatności (art. 14 ust. 6), to w sytuacji naruszenia cudzych dóbr osobistych, charakterystycznego dla krytyki, będzie działał bezprawnie i poniesie odpowiedzialność prawną (zob. wyr. SA we Wrocławiu z 18.6.2009 r., I ACa 459/09, OSAW 2009, Nr 4, poz. 144 wraz z glosą M. Nowikowskiej, GSP-Prz. Orz. 2010, Nr 3–4, poz. 93; wyr. SA w Poznaniu z 15.6.2011 r., I ACa 477/11, Legalis).

V. Zakaz cenzury prewencyjnej

Nb 19

1. Zgodnie z art. 54 ust. 2 Konstytucji RP: „Cenzura prewencyjna środków społecznego przekazu oraz koncesjonowanie prasy są zakazane. Ustawa może wprowadzić obowiązek uprzedniego uzyskania koncesji na prowadzenie stacji radiowej lub telewizyjnej”. Prasa urzeczywistnia prawo obywateli do rzetelnego informowania.

Nb 20

2. Wedle art. 10 ust. 1 EKPCz in fine, nie jest wykluczone stosowanie zezwoleń względem przedsiębiorstw radiowych, telewizyjnych lub kinematograficznych.

Nb 21

3. Z przepisów przytoczonych w powyższych dwóch tezach wynika, że koncesjonowanie działalności mediów elektronicznych nie stanowi zakazanej cenzury prewencyjnej. W Polsce działalność w zakresie radiofonii i telewizji co do zasady podlega obowiązkowi uzyskania koncesji na nadawanie – art. 33 ust. 1 ustawy z 29.12.1992 r. o radiofonii i telewizji (t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr 43, poz. 226 ze zm.).

Nb 22

4. Wydawanie dzienników i czasopism podlega obowiązkowi rejestracji jednostek prasy (zob. uwagi do art. 20). Obowiązek ten nie stanowi w żadnej mierze przejawu cenzury prewencyjnej.

Nb 23

5.  Cenzurę prewencyjną stanowiłaby uprzednia w stosunku do publikacji kontrola materiału prasowego przez organ publiczny, kończąca się decyzją o dopuszczeniu lub odmowie dopuszczenia do rozpowszechnienia.

Nb 24

6. Zakazanie w Konstytucji RP stosowania jedynie cenzury prewencyjnej a contrario wskazuje na dopuszczalność stosowania cenzury postpublikacyjnej. Chodzi o działania władzy publicznej ograniczające lub wyłączające dalszą dostępność już opublikowanego materiału prasowego.

Nb 25

7. Cenzura postpublikacyjna jest więc dopuszczalna, a niekiedy niezbędna dla ochrony wartości prawnych (indywidualnych i zbiorowych) równie ważnych lub niekiedy ważniejszych niż wolność słowa, a także dla ochrony samej wolności słowa, rozumianej jako prawo do informacji rzetelnej, nie dowolnej. Najistotniejsze formy takiej cenzury to:

1) zakaz dalszych naruszeń dóbr osobistych, w szczególności przez nakazanie usunięcia dostępnej publikacji (art. 24 KC) – zob. uwagi do art. 37;

2) zakazanie w ramach zabezpieczenia powództwa rozpowszechniania określonych treści na czas procesu o ochronę dóbr osobistych (art. 755 § 2 KPC). Powyższe nie może sprowadzać się do ogólnikowego zakazania ingerencji w dane dobro osobiste wierzyciela, np. w dobre imię, cześć, a tym bardziej zakazania publikowania materiałów prasowych na temat danego podmiotu. Zbyt ogólnie zakreślone ramy zabezpieczenia naruszałyby nadmiernie wolność prasy. Dlatego niezbędne jest wskazanie w postanowieniu o zabezpieczeniu konkretnych rodzajowo albo – jeśli to możliwe – indywidualnych zarzutów krytycznych, których dłużnik nie może prezentować – zob. uwagi do art. 50;

3) przepadek materiału prasowego, orzekany w razie skazania za przestępstwo prasowe – zob. uwagi do art. 37a.

Nb 26

8. Cenzura prewencyjna może mieć niekiedy inne źródło niż władza publiczna. Dlatego PrPras staje na straży wolności prasy w rozmaitych szczegółowych regulacjach:

1) art. 3 zakazuje sabotowania druku i kolportażu prasy ze względów treściowych oraz programowych;

2) art. 5 ust. 2 bierze w ochronę informatorów prasy, broniąc przed uszczerbkiem z tytułu współpracy z dziennikarzami;

3) art. 6 ust. 4 i art. 43–44 zwalczają utrudnianie bądź tłumienie krytyki prasowej.

Nb 27

9. Ustawodawca dopuszcza jednak prewencyjną cenzurę wewnątrzredakcyjną, obligując dziennikarza do realizacji ustalonej w statucie lub regulaminie redakcji linii programowej (art. 10 ust. 2). Na tej podstawie przełożeni dziennikarza (redaktorzy) mogą w pełni legalnie ocenzurować przygotowane materiały prasowe, nawet blokując całkowicie ich publikację (zob. J. Sobczak, Prawo prasowe, s. 168). Nieposłuszny dziennikarz może, w razie niezastosowania się do woli redaktorów – cenzorów, ponieść konsekwencje służbowe, jako pracownik (zob. uwagi do art. 10).

Nb 28

10. Prasa ma niestety silną tendencję do zawłaszczania wolności słowa. Dziennikarze, domagając się poszanowania realizowanej przez siebie wolności, nie chcą dostrzegać cudzych uprawnień o tej samej naturze. Prasa, z mocy przepisów PrPras, jest obowiązana respektować cudzą wolność słowa i urzeczywistniać ją w przewidziany przepisami sposób, choćby wbrew własnej woli. Oto najważniejsze obszary:

1) obowiązek publikowania stanowiska podmiotu krytyki (art. 12 ust. 1 pkt 1 PrPras);

2) obowiązek publikowania sprostowań (art. 31a–33 PrPras);

3) obowiązek publikowania komunikatów i ogłoszeń urzędowych (art. 34–35 PrPras);

4) obowiązek publikowania ogłoszeń zwykłych i reklam, które spełniają wymogi ustawowe i nie są sprzeczne z linią programową oraz charakterem publikacji (art. 36 ust. 4 PrPras).

VI. Ograniczenia wolności prasy

Nb 29

1. Bardzo często działalność prasowa, urzeczywistniająca wolność słowa, godzi w inne chronione prawem, w tym konstytucyjnie, prawa i wolności człowieka. W szczególności chodzi o cześć (art. 30 Konstytucji RP), prywatność (art. 47, 49 Konstytucji RP), tajemnicę przedsiębiorcy, swobodę wyznania (art. 53 Konstytucji RP), prawo do niedyskryminacji (art. 32 Konstytucji RP). Realizowanie wolności słowa zagraża także często innym wartościom chronionym tajemnicami: zawodową, śledztwa etc. oraz stanowiącym informacje niejawne.

Nb 30

2. Nie istnieje żaden priorytet wolności słowa nad innymi wolnościami i prawami podmiotów, z którymi prasa w swej działalności się styka i wchodzi w kolizję. Nie ma też żadnej generalnej zasady subsydiarności wolności słowa względem ww. praw. Kolizje te są rozstrzygane na podstawie szczegółowych zasad, w tym zawartych w komentowanej ustawie, które ważą kłócące się wartości i określają granice oraz warunki ingerencji w nie. Trybunał Konstytucyjny stanął nawet na stanowisku o prymacie czci nad wolnością słowa (zob. wyr. SN z 10.9.2009 r., V CSK 64/09, Legalis; wyr. TK z 30.10.2006 r., P 10/06, OTK-A 2006, Nr 9, poz. 128; wyr. SN z 25.2.2010 r., I CSK 220/09, Legalis; wyr. SN z 5.11.2009 r., I CSK 155/09, Legalis; J. Sobczak, Prawo prasowe, s. 168 i n.; E. Nowińska, Wolność wypowiedzi, s. 53; Z. Radwański, Glosa do wyr. SN z 14.5.2003 r., I CKN 463/01, OSP 2004, Nr 2, poz. 22; J. Serda, Glosa do wyr. SN z 6.12.1990 r., I CR 575/90, OSP 1992, Nr 10, poz. 214; M. A. Nowicki, Europejska Konwencja Praw Człowieka, s. 107–108; I. C. Kamiński, Swoboda wypowiedzi w orzecznictwie, s. 445–452).

Nb 31

3. Artykuł 10 ust. 2 EKPCz stanowi: „Korzystanie z [...] wolności pociągających za sobą obowiązki i odpowiedzialność może podlegać takim wymogom formalnym, warunkom, ograniczeniom i sankcjom, jakie są przewidziane przez ustawę i niezbędne w społeczeństwie demokratycznym w interesie bezpieczeństwa państwowego, integralności terytorialnej lub bezpieczeństwa publicznego ze względu na konieczność zapobieżenia zakłóceniu porządku lub przestępstwu, z uwagi na ochronę zdrowia i moralności, ochronę dobrego imienia i praw innych osób oraz ze względu na zapobieżenie ujawnieniu informacji poufnych lub na zagwarantowanie powagi i bezstronności władzy sądowej”.

Nb 32

4. W polskim prawie wolność słowa człowieka nie jest absolutna i bezgraniczna. Jest w wielu obszarach limitowana przedmiotowo i jakościowo ze względu na ochronę praw osób trzecich.

Nb 33

5. Na straży czci stoją przepisy art. 6, 12 ust. 1, art. 13 i 41 PrPras, art. 24, 448 KC, art. 212 i 216 KK. Podejmowana w prasie krytyka musi zmierzać do prawdziwego opisu rzeczywistości, być efektem szczególnie starannego, szczególnie rzetelnego i zgodnego z zasadami współżycia społecznego działania dziennikarzy.

Nb 34

6. Ochronie prywatności służą art. 24, 448 KC oraz art. 13, 14 ust. 6 w zw. z art. 49 PrPras. W prywatność prasa może wnikać tylko i wyłącznie wtedy, gdy służy to celom krytyki, a ponadto gdy dana okoliczność życia prywatnego pozostaje w bezpośrednim, funkcjonalnym związku z działalnością publiczną podmiotu krytyki. Nie wystarczy istnienie interesu społecznego w ujawnieniu określonej wiadomości (zob. uwagi do art. 14 ust. 6).

Nb 35

7. Pomocniczą funkcję w ochronie prywatności i czci pełnią tajemnice wykreowane przez art. 14 ust. 3–5 PrPras oraz art. 15 PrPras, a także gwarancje integralności wypowiedzi – prawo do autoryzacji i zezwalania na publikacje zapisów audio-wizualnych z art. 14 ust. 1–2 PrPras.

Nb 36

8. Tajemnice: zawodowa, śledztwa oraz informacje niejawne korzystają z ochrony poszczególnych ustaw „branżowych”, względnie procesowych (zob. uwagi do art. 13).

VII. Mechanizmy prawne wspierające wolność prasy

Nb 37

1. Wolność prasy jest jednym z podstawowych, niezbędnych fundamentów każdego demokratycznego społeczeństwa. Dlatego ustawodawca przysporzył dziennikarzom szczególnych prerogatyw i ułatwień w pracy, aby w sposób sprawny i zgodny ze społeczną misją mogli skutecznie działać. Oto najważniejsze:

1) przymusowy dostęp do druku i kolportażu (zob. uwagi do art. 3);

2) dostęp do informacji publicznej (zob. uwagi do art. 3a);

3) dostęp do informacji o działalności gospodarczej i społecznej (zob. uwagi do art. 4, 11);

4) gwarancje prawne dostępu do informatorów (zob. uwagi do art. 5, 11 ust. 3);

5) prawo do anonimatu oraz utajnienia źródeł informacji oraz inne rodzaje tajemnicy dziennikarskiej (zob. uwagi do art. 15).

Nb 38

2. Prasa i działający w jej ramach dziennikarze są objęci wzmożoną ochroną prawną:

1) dziennikarz może uwolnić się z odpowiedzialności prawnej za podanie fałszywej informacji w sytuacji działania starannego i rzetelnego (zob. uwagi do art. 6, 12 ust. 1 pkt 1);

2) redaktor naczelny nie odpowiada za publikowanie depesz PAP (zob. uwagi do art. 42 ust. 1);

3) ścigane karnie jest wywieranie presji na dziennikarzy, tłumienie krytyki prasowej (zob. uwagi do art. 43–44);

4) penalizacji podlega utrudnianie druku, kolportażu, uchylanie się od obowiązku informowania prasy (zob. uwagi do art. 49);

5) dziennikarska tajemnica tożsamości jest chroniona w procesie karnym silniej, niż tajemnica adwokacka, lekarska i inne tajemnice zawodowe (zob. uwagi do art. 15).

Nb 39

3. Szczególnym uprawnieniom wolnej prasy towarzyszą jednak szczególne, zaostrzone rygory działalności i obowiązki (zob. uwagi do art. 6, 12–16, 41).

Art. 2. [Obowiązek wspierania przez państwo pluralistycznej prasy]

Organy państwowe zgodnie z Konstytucją Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej stwarzają prasie warunki niezbędne do wykonywania jej funkcji i zadań, w tym również umożliwiające działalność redakcjom dzienników i czasopism zróżnicowanych pod względem programu, zakresu tematycznego i prezentowanych postaw.

Nb 1

1. Artykuł 2 stanowi swoiste rozwinięcie regulacji art. 1 PrPras, jej konkretyzację, ogólną podstawę prawną różnych form aktywności administracji państwowej, mającej tworzyć warunki organizacyjne dla urzeczywistniania wolności prasy (zob. J. Sobczak, Prawo prasowe, s. 173).

Nb 2

2. Przepis ma charakter typowej normy programowej. Nie wynikają z niego niczyje roszczenia. W szczególności poszczególni wydawcy nie mogą żądać dofinansowania czy innego rodzaju świadczenia ze strony Skarbu Państwa.

Nb 3

3. Analizowane uregulowanie dotyczy wyłącznie organów administracji państwowej, a nie samorządowej. Nie ma to wszak żadnego praktycznego znaczenia. Przepis jest na tyle „miękki”, że jego brak nic by nie zmienił. Dlatego też na równi z organami administracji państwowej wspierać rozwój pluralistycznej prasy mogą i powinny organy administracji samorządowej, co też w praktyce czynią.

Nb 4

4. Artykuł 2 postuluje udzielanie wsparcia dla prasy zróżnicowanej pod względem tematycznym, jak i światopoglądowym. W praktyce oznacza to, że organy państwa nie mają prawa dyskryminować dziennikarzy jakiejkolwiek redakcji ze względu na przesłanki światopoglądowe, religijne, ideologiczne, kulturowe, polityczne, społeczne czy gospodarcze. Zakazana dyskryminacja mogłaby przyjąć postać likwidowania, zwalczania, utrudniania działalności nieaprobowanych przez administrację państwową jednostek prasy. Nie powinno dochodzić także do uprzywilejowania określonych przedstawicieli prasy. Nielegalną dyskryminacją byłoby np. niewpuszczenie dziennikarza na ogólnodostępną konferencję prasową, arbitralna odmowa udzielenia akredytacji prasowej etc. Zakaz dyskryminacji nie oznacza zakazu podejmowania przez organy państwowe krytyki działalności poszczególnych jednostek prasy, gdyż organy administracji są i powinny być jednym z ogniw debaty publicznej (zob. J. Sobczak, Prawo prasowe, s. 178).

Nb 5

5. Państwo dba także, na ogólnych zasadach, aby nie dochodziło do monopolizacji na rynku wydawnictw prasowych (zob. J. Sobczak, Prawo prasowe, s. 178).

Nb 6

6. Praktycznymi formami organizatorskiej działalności organów Państwa w obszarze prasy są:

1) prowadzenie rejestru dzienników i czasopism (zob. uwagi do art. 20);

2) działalność koncesyjna i pozakoncesyjna Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji (KRRiT) – budowanie ładu w sferze emisji radiowo-telewizyjnej (zob. C. Kosikowski, Polskie publiczne, s. 87 i n.; A. Matlak, [w:] J. Barta, R. Markiewicz, A. Matlak (red.), Prawo mediów, s. 142 i n.);

3) tworzenie udogodnień w działalności dziennikarzy (zob. uwagi do art. 3, 4, 11, 15);

4) objęcie dziennikarzy szczególną ochroną prawną (zob. uwagi do art. 3, 42–44, 49);

5) ustanowienie regulacji o dostępie do informacji publicznej (zob. uwagi do art. 3a);

6) ustalenie zasad działalności rzeczników prasowych (rozporządzenie RM z 8.1.2002 r. w sprawie organizacji i zadań rzeczników prasowych w urzędach organów administracji rządowej (Dz.U. Nr 4, poz. 36);

7) dotowanie PAP (zob. E. Ferenc-Szydełko, Prawo prasowe, s. 35);

8) dotowanie przez Ministra Kultury niektórych czasopism, publicznej telewizji i radiofonii.

¹ Art. 1 w brzmieniu ustawy z dnia 11.04.1990 r. (Dz.U. Nr 29, poz. 173), która wchodzi w życie 7.06.1990 r.