Wydano we współpracy z Instytutem Nauk Prawnych PAN w Warszawie

Poszczególne części opracowali:

Marek Bojarski – rozdz. VII, VIII, X § 2–4

Dagmara Gruszecka – rozdz. V § 49 pkt II–III, VII, IX–XI

Wojciech Jasiński – rozdz. V § 49 pkt IV, XII

Violetta Konarska-Wrzosek – rozdz. IV

Karolina Kremens – rozdz. V § 49 pkt V–VI, VIII, XIII pp. 2–4

Marek Mozgawa – rozdz. XI

Feliks Prusak – rozdz. I

Stanisław M. Przyjemski † (aktualizacja Henryk Kmieciak) – rozdz. II

Wojciech Radecki – rozdz. VI, IX, X

Jerzy Skorupka – rozdz. V § 45–48, 49 pkt I, XIII pp. 1

Ryszard A. Stefański – rozdz. III

Redakcja: Iwona Nocuń

Wydawca: Dagna Kordyasz

Skład i łamanie: Wydawnictwo C.H.Beck

© Wydawnictwo C.H. Beck 2014

ISBN 978-83-255-6321-9

Wydawnictwo C.H. Beck Sp. z o.o.
ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

www.ksiegarnia.beck.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Spis treści

Karta redakcyjna

Przedmowa

Wykaz najważniejszych skrótów

Rozdział I. Prawo karne skarbowe

§ 1. Zagadnienia wprowadzające i ogólne

I. Separacja prawa karnego skarbowego

II. Przedmiot ochrony prawa karnego skarbowego

III. Pojęcie przestępstwa skarbowego i wykroczenia skarbowego

IV. Specyfika konstrukcji Kodeksu karnego skarbowego

§ 2. Przepisy prawa karnego skarbowego

I. Źródła prawa karnego skarbowego

II. Struktura i konstrukcja przepisów prawa karnego skarbowego

III. Wykładnia i analogia w prawie karnym skarbowym

IV. Obowiązywanie przepisów prawa karnego skarbowego w czasie

V. Obowiązywanie przepisów prawa karnego skarbowego w miejscu

§ 3. Naczelne założenia odpowiedzialności karnej skarbowej oraz odpowiedzialności za wykroczenie skarbowe

I. Odpowiedzialność karna skarbowa a odpowiedzialność za wykroczenie skarbowe

II. Czyn zabroniony w prawie karnym skarbowym

III. Rodzaje czynów zabronionych

IV. Ustawowe znamiona czynu zabronionego

V. Społeczna szkodliwość czynu zabronionego

VI. Zdolność podmiotu do ponoszenia odpowiedzialności karnej skarbowej

VII. Bezprawność czynu zabronionego i kontratypy w prawie karnym skarbowym

VIII. Kontratyp błędu w prawie karnym skarbowym

IX. Jedność i wielość czynów zabronionych

X. Zbieg ocen prawnych czynu zabronionego oraz zbieg przepisów

XI. Czyn ciągły skarbowy i ciąg przestępstw skarbowych

§ 4. Wspólnota (osobowa i rzeczowa) czynu zabronionego

I. Stadia realizacji czynu zabronionego

II. Sprawstwo i współsprawstwo

III. Podżeganie i pomocnictwo

IV. Współdziałanie przestępcze a grupa przestępcza

V. Recydywa skarbowa jako ponowienie czynu zabronionego oparte na jego tożsamości

§ 5. Zaniechanie ukarania sprawcy

I. Zagadnienia wprowadzające

II. Czynny żal w prawie karnym skarbowym

III. Dobrowolne poddanie się odpowiedzialności

IV. Odstąpienie od wymierzenia kary lub środka karnego

V. Ekspiacja podatkowa w formie korekty deklaracji podatkowej

§ 6. System karania w prawie karnym skarbowym

I. Uwagi wprowadzające

II. Założenia systemu karania skarbowych czynów zabronionych

III. Rygory stosowania kary i środków karnych

IV. Ustawowy i sędziowski wymiar kary

V. Nadzwyczajne obostrzenie kary

VI. Nadzwyczajne złagodzenie kary

§ 7. Kary w prawie karnym skarbowym

I. Schematy strukturalne sankcji karnych

II. Kara grzywny w systemie karania

III. Kara ograniczenia wolności

IV. Kara pozbawienia wolności w systemie karnym skarbowym

V. Kara łączna

§ 8. Środki karne w prawie karnym skarbowym

I. Zagadnienia wprowadzające

II. Przepadek przedmiotów

III. Ściągnięcie równowartości pieniężnej przepadku przedmiotów

IV. Przepadek korzyści majątkowej i ściągnięcie równowartości pieniężnej przepadku korzyści majątkowej

V. Zakaz prowadzenia określonej działalności gospodarczej

VI. Zakaz wykonywania określonego zawodu oraz zakaz zajmowania określonego stanowiska

VII. Podanie wyroku do publicznej wiadomości

VIII. Pozbawienie praw publicznych

IX. Środki karne o charakterze probacyjnym

§ 9. Środki zabezpieczające w prawie karnym skarbowym

I. Uwagi wprowadzające

II. Środki zabezpieczające o charakterze leczniczym

III. Środki zabezpieczające o charakterze administracyjnym

§ 10. Środki kompensacji skarbowej w prawie karnym skarbowym

I. Zagadnienia wprowadzające

II. Charakter kompensacyjny poszczególnych środków karnych w prawie karnym skarbowym

III. Ustawowy obowiązek kompensacji skarbowej

IV. Obowiązek zapłaty należności pieniężnej

V. Środki karne o charakterze egzekucji pieniężnej

§ 11. Odpowiedzialność osób trzecich w prawie karnym skarbowym

I. Uwagi wprowadzające

II. Odpowiedzialność posiłkowa

III. Odpowiedzialność za zwrot korzyści majątkowej

IV. Odpowiedzialność podmiotów zbiorowych w kontekście odpowiedzialności karnej skarbowej

§ 12. Stratyfikacja rodzajowa skarbowych czynów zabronionych

I. Uwarunkowania ogólne dyferencjacji skarbowych czynów zabronionych

II. Zróżnicowanie przedmiotowe skarbowych czynów zabronionych

§ 13. Przestępstwa skarbowe oraz wykroczenia skarbowe przeciwko obowiązkom podatkowym oraz rozliczeniom z tytułu dotacji lub subwencji

I. Zagadnienia wprowadzające

II. Istota i charakter podatkowych czynów zabronionych

III. Klasyczne przestępstwa podatkowe i wykroczenia podatkowe (art. 54–57 KKS)

IV. Utrudnianie procedury opodatkowania (art. 60–62 KKS)

V. Przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe polegające na naruszeniu przepisów ustawy o podatku akcyzowym (art. 63–75 KKS)

VI. Wyłudzenia zwrotu podatku, dotacji budżetowej, subwencji lub poniesionych wydatków (art. 76–76b i 82 KKS)

VII. Służbowe przestępstwa podatkowe i wykroczenia podatkowe (art. 77–81 oraz 83–84 KKS)

VIII. Przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe skierowane przeciwko zasadom podatkowym przy podatku od wydobycia niektórych kopalin (art. 75a, 75b, 75c KKS)

§ 14. Przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe przeciwko obowiązkom celnym oraz zasadom obrotu z zagranicą towarami i usługami

I. Istota i charakter celnych czynów zabronionych

II. Wyłudzenie pozwolenia celnego (art. 85 KKS)

III. Uszczuplenie lub narażenie na uszczuplenie należności celnej (art. 86–88 KKS)

IV. Naruszenie warunków zwolnienia celnego albo zwolnienia od ograniczeń celnych (art. 89 KKS)

V. Naruszenie rygorów procedury celnej (art. 90, 93–96 KKS)

VI. Paserstwo celne (art. 91 KKS)

VII. Narażenie na nienależny zwrot należności celnej (art. 92 KKS)

§ 15. Przestępstwa skarbowe oraz wykroczenia skarbowe skierowane przeciwko obrotowi dewizowemu

I. Zagadnienia wprowadzające

II. Wyłudzenie zezwolenia dewizowego oraz posługiwanie się nim (art. 97 KKS)

III. Nielegalny obrót dewizowy i naruszenia ograniczeń dewizowych (art. 100–106d, 106j KKS)

IV. Niepoddawanie się kontroli dewizowej (art. 106e, 106f i 106h KKS)

V. Uchybienie rygorom dewizowym w zakresie nadzoru (art. 106k–106ł KKS)

§ 16. Przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe przeciwko organizacji gier hazardowych

I. Zagadnienia wprowadzające

II. Nielegalne urządzanie i prowadzenie gier hazardowych oraz uczestnictwo w nich oraz urządzanie i prowadzenie gier hazardowych bez urzędowych zabezpieczeń (art. 107, 107a, 108, 109 i 110b KKS)

III. Niedopełnienie obowiązku zawiadomienia właściwego organu o zniszczeniu losów lub innych dowodów udziału w określonych grach losowych bądź o zniszczeniu lub kradzieży automatu lub urządzenia do gier (art. 107b i 107c KKS)

IV. Nielegalna sprzedaż losów i innych dowodów udziału w grze hazardowej (art. 110 KKS)

V. Nielegalna reklama, promocja i informowanie o sponsorowaniu gier cylindrycznych, gier na automatach, gier w karty, gier w kości lub zakładów wzajemnych (art. 110a KKS)

VI. Dopuszczenie do popełnienia przestępstwa skarbowego lub wykroczenia skarbowego w zakresie organizacji gier hazardowych przez niedopełnienie obowiązku nadzoru (art. 111 KKS)

Rozdział II. Część wojskowa prawa karnego materialnego

§ 17. Uwagi wprowadzające

§ 18. Podmiot i przedmiot przestępstwa wojskowego

I. Ustawa z 21.11.1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej

II. Ustawa z 11.9.2003 r. o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych

§ 19. Przepisy ogólne Części wojskowej dotyczące żołnierzy

§ 20. Przestępstwa określone w Rozdziałach XXXIX–XLIV KK

I. Uwagi wprowadzające

II. Przestępstwa przeciwko obowiązkowi pełnienia służby wojskowej (Rozdział XXXIX KK) i przeciwko zasadom pełnienia służby (Rozdział XLIII KK)

III. Przestępstwa przeciwko zasadom dyscypliny wojskowej i przestępstwa przeciwko zasadom postępowania z podwładnymi

IV. Przestępstwa przeciwko zasadom obchodzenia się z uzbrojeniem i uzbrojonym sprzętem wojskowym oraz przestępstwa przeciwko mieniu wojskowemu

Rozdział III. Pozakodeksowe przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu osób i mienia

§ 21. Porzucenie broni lub amunicji

§ 22. Przemieszczenie materiałów wybuchowych przeznaczonych do użytku cywilnego albo amunicji bez wymaganej zgody

§ 23. Prowadzenie bez koncesji lub wbrew jej warunkom działalności gospodarczej w zakresie wytwarzania lub obrotu materiałami wybuchowymi, bronią, amunicją albo wyrobami i technologią o przeznaczeniu wojskowym lub policyjnym

§ 24. Sprzedaż osobom niepełnoletnim wyrobów pirotechnicznych wyłączonych spod koncesjonowania lub broni, na posiadanie której nie jest wymagane pozwolenie

§ 25. Niedokonanie wymaganych zawiadomień

§ 26. Naruszenie przepisów lotniczych

I. Uwagi wprowadzające

II. Wykonywanie lotu przy użyciu statku powietrznego nieposiadającego wymaganej zdatności do lotów (art. 211 ust. 1 pkt 1 PrLot)

III. Wykonywanie lotu przy użyciu statku powietrznego niezgodnie z ograniczeniami określonymi w świadectwie zdatności do lotów (art. 211 ust. 1 pkt 1 in fine PrLot)

IV. Używanie na terytorium RP statku powietrznego, który nie posiada ważnego świadectwa zdatności do lotu (art. 211 ust. 1 pkt 2 PrLot)

V. Wykonywanie lotu z naruszeniem wymagań dotyczących ochrony środowiska (art. 211 ust. 1 pkt 2a PrLot)

VI. Naruszenie przepisów o ratownictwie na lotniskach i ochronie przeciwpożarowej lotnisk (art. 211 ust. 1 pkt 3 PrLot)

VII. Wznoszenie przeszkód lotniczych (art. 211 ust. 1 pkt 4 PrLot)

VIII. Wykonywanie lotu lub innych czynności bez właściwego dokumentu (art. 211 ust. 1 pkt 5 PrLot)

IX. Wykonywanie lotów lub innych czynności lotniczych mimo utraty wymaganej sprawności psychicznej i fizycznej (art. 211 ust. 1 pkt 6 PrLot)

X. Niewykonywanie poleceń dowódcy statku powietrznego (art. 211 ust. 1 pkt 7 PrLot)

XI. Niewykonywanie poleceń instytucji zapewniających służby ruchu lotniczego oraz cywilnych i wojskowych lotniskowych organów służb ruchu lotniczego (art. 211 ust. 1 pkt 8 PrLot)

XII. Wykonywanie wbrew zakazom, lotu próbnego, akrobacyjnego nad osiedlem lub innym skupiskiem ludności (art. 211 ust. 1 pkt 9 PrLot)

XIII. Dokonywanie, wbrew zakazowi, w czasie lotu zrzutu ze statku powietrznego (art. 211 ust. 1 pkt 9a PrLot)

XIV. Prowadzenie bez licencji, zezwolenia lub certyfikatu albo niezgodnie z ich warunkami i ograniczeniami przedsiębiorstwa w zakresie transportu lotniczego (art. 211 ust. 1 pkt 10 lit. a PrLot)

XV. Uniemożliwianie lub utrudnianie wykonywanie czynności przez członków Państwowej Komisji Badania Wypadków Lotniczych (art. 211 ust. 1 pkt 10 lit. b PrLot)

XVI. Emitowanie lub powodowanie emisji wiązki lasera lub światła z innych źródeł w kierunku statku powietrznego w sposób mogący stworzyć zagrożenie dla bezpieczeństwa statku powietrznego lub zdrowia załogi i pasażerów na jego pokładzie (art. 211 ust. 1 pkt 12 PrLot)

XVII. Dopuszczenie do popełnienia wyżej wymienionych czynów (art. 211 ust. 2 PrLot)

§ 27. Zagrożenie bezpieczeństwa lotniczego (art. 212 PrLot)

I. Uwagi wstępne

II. Wykonywanie lotu przy użyciu statku powietrznego z naruszeniem przepisów dotyczących ruchu lotniczego obowiązującego w obszarze, w którym lot się odbywa (art. 212 ust. 1 pkt 1 lit. a PrLot)

III. Przekroczenie granicy państwowej bez wymaganego zezwolenia lub z naruszeniem warunków zezwolenia przez wykonującego lot przy użyciu statku powietrznego (art. 212 ust. 1 pkt 1 lit. b PrLot)

IV. Naruszenie zakazów lub ograniczeń lotów w polskiej przestrzeni powietrznej wprowadzone ze względu na konieczność wojskową lub bezpieczeństwo publiczne (art. 212 ust. 1 pkt 1 lit. c PrLot)

V. Niestosowanie się do poleceń organów państwa, w którym lot się odbywa, a także poleceń otrzymanych od jego państwowego statku powietrznego, nakazujących lądowanie na wskazanym lotnisku lub inne postępowanie załogi (art. 212 ust. 1 pkt 1 lit. d PrLot)

VI. Wnoszenie lub używanie na pokładzie statku powietrznego broni palnej, broni gazowej lub materiałów wybuchowych (art. 212 ust. 1 pkt 2 PrLot)

VII. Używanie obowiązujących w ruchu lotniczym znaków i sygnałów do celów niezwiązanych z tym ruchem albo w sposób mogący wprowadzić w błąd organy służby ruchu lotniczego lub załogi statków powietrznych (art. 212 ust. 1 pkt 3 PrLot)

VIII. Używanie nadawczych urządzeń radiowych działających w pasmach częstotliwości wyznaczonych dla łączności lotniczej oraz radiolokacji i radionawigacji lotniczej (art. 212 ust. 1 pkt 4 PrLot)

IX. Uszkodzenie lub czynienie niezdolnym do użycia lotniska albo znajdujących się na lotnisku lub poza nim urządzeń służących dla potrzeb ruchu lotniczego (art. 212 ust. 1 pkt 5 PrLot)

X. Niszczenie lub uszkadzanie statków powietrznych znajdujące się na lotnisku (art. 212 ust. 1 pkt 6)

XI. Dopuszczenie do popełnienia wyżej wymienionych czynów (art. 212 ust. 2 PrLot)

§ 28. Niezapewnienie fizycznej lub technicznej ochrony obszaru, obiektu, urządzeń lub transportu

§ 29. Prowadzenie bez koncesji działalności gospodarczej w zakresie usług ochrony osób i mienia

§ 30. Naruszenie dóbr osobistych przez pracownika ochrony

§ 31. Nieusunięcie w terminie określonym w zaleceniu naruszenia przepisów prawa lub nieprawidłowości stwierdzonych w ramach sprawowanego nadzoru nad działalnością specjalistycznych uzbrojonych formacji ochronnych

§ 32. Udaremnianie lub utrudnianie wykonania kontroli działalności gospodarczej wykonywanej w zakresie usług ochrony osób i mienia (art. 50b OchrOsMU)

§ 33. Dopuszczenie do eksploatacji urządzenia technicznego decyzji organu dozoru technicznego

I. Uwagi wstępne

II. Dopuszczenie do eksploatacji urządzenia technicznego bez otrzymania decyzji organu właściwej jednostki dozoru technicznego o dopuszczeniu urządzenia do eksploatacji lub obrotu (art. 63 ust. 1 pkt 1 DozTechU)

III. Dopuszczenie do eksploatacji urządzenia technicznego wbrew decyzji organu właściwej jednostki dozoru technicznego o wstrzymaniu eksploatacji lub wycofaniu z obrotu urządzenia technicznego (art. 63 ust. 1 pkt 2 DozTechU)

IV. Przerabianie urządzenia technicznego bez zgody organu właściwej jednostki dozoru technicznego (art. 63 ust. 2 DozTechU)

§ 34. Używanie chemicznych środków policyjnych jako środka prowadzenia działań wojennych

§ 35. Produkowanie i inne postępowanie bez wymaganego pozwolenia lub wbrew jego warunkom z toksycznymi związkami chemicznymi lub ich prekursorami (art. 28 WykKonwBrChemU)

§ 36. Dokonywanie bez wymaganego zezwolenia lub wbrew jego warunkom obrotu z zagranicą toksycznymi związkami chemicznymi lub ich prekursorami (art. 29 WykKonwBrChemU)

§ 37. Niedopełnienie obowiązku informowania uprawnionego organu o prowadzonej działalności związanej z wykorzystaniem toksycznych związków chemicznych lub ich prekursorów (art. 30 WykKonwBrChemU)

§ 38. Uniemożliwianie lub utrudnianie przeprowadzenia inspekcji (art. 31 WykKonwBrChemU)

Rozdział IV. Pozakodeksowe przestępstwa przeciwko zdrowiu

§ 39. Wprowadzenie

§ 40. Przestępstwa przeciwko zdrowiu związane z wykonywaniem świadczeń medycznych przez osoby niemające odpowiednich, profesjonalnych uprawnień

I. Ustawa o zawodzie lekarza i lekarza dentysty z 1996 r.

II. Przestępstwa usytuowane w ustawie o publicznej służbie krwi

III. Ustawa o diagnostyce laboratoryjnej

§ 41. Przestępstwa przeciwko zdrowiu łączące się ze stosowaniem niesprawdzonych, niebezpiecznych lub nieodpowiednich wyrobów medycznych, farmaceutycznych i kosmetycznych

I. Ustawa o wyrobach medycznych z 2010 r.

II. Ustawa – Prawo farmaceutyczne

III. Ustawa o kosmetykach

§ 42. Przestępstwa przeciwko zdrowiu związane ze szkodliwymi używkami

I. Prawnokarna ochrona zdrowia somatycznego, psychicznego i moralnego społeczeństwa przed skutkami picia alkoholu

II. Prawnokarna ochrona zdrowia fizycznego i psychicznego społeczeństwa przed uzależnieniem od substancji, których używanie może prowadzić do narkomanii

III. Prawnokarna ochrona zdrowia społeczeństwa przed szkodliwymi skutkami czynnego i biernego palenia tytoniu oraz nałogu nikotynowego

§ 43. Przestępstwa przeciwko zdrowiu związane z umożliwianiem dostępu do produktów żywnościowych zagrażających temu dobru

I. Prawnokarna ochrona zdrowia społeczeństwa przed niebezpiecznymi produktami żywnościowymi (spożywczymi)

II. Prawnokarna ochrona zdrowia społeczeństwa przed szkodliwymi produktami pochodzenia zwierzęcego

III. Prawnokarna ochrona zdrowia społeczeństwa przed zakaźnymi chorobami odzwierzęcymi oraz przed niekorzystnym wpływem substancji o działaniu hormonalnym, tyreostatycznym i beta-agonistycznym podawanych zwierzętom hodowlanym

§ 44. Przestępstwa przeciwko zdrowiu związane z przeszczepami komórek, tkanek lub narządów

Rozdział V. Przestępstwa gospodarcze określone w przepisach pozakodeksowych

§ 45. Zagadnienia ogólne

I. Pojęcie prawa karnego gospodarczego

II. Źródła pozakodeksowego prawa karnego gospodarczego

III. Systematyka pozakodeksowego prawa karnego gospodarczego

IV. Funkcje przepisów pozakodeksowego prawa karnego gospodarczego

V. Budowa przepisów pozakodeksowego prawa karnego gospodarczego

VI. Odpowiedzialność karna zastępcza w pozakodeksowym prawie karnym gospodarczym

VII. Dynamika wzrostu przepisów pozakodeksowego prawa karnego gospodarczego

VIII. Piśmiennictwo z zakresu pozakodeksowego prawa karnego gospodarczego

§ 46. Przestępstwa przeciwko działalności bankowej

I. Uwagi systemowe

II. Przestępstwa z ustawy – Prawo bankowe

III. Przestępstwa z ustawy o Bankowym Funduszu Gwarancyjnym

IV. Przestępstwa z ustawy o listach zastawnych i bankach hipotecznych

V. Przestępstwa z ustawy o usługach płatniczych

§ 47. Przestępstwa przeciwko działalności ubezpieczeniowej

I. Uwagi systemowe

II. Przestępstwa z ustawy o działalności ubezpieczeniowej

III. Przestępstwa z ustawy o pośrednictwie ubezpieczeniowym. Charakterystyka ogólna przestępstw z art. 47 i 48 PośrUbezpU

§ 48. Przestępstwa przeciwko obrotowi giełdowemu pieniężnemu i towarowemu

I. Uwagi systemowe

II. Przestępstwa z ustawy o ofercie publicznej i warunkach wprowadzania instrumentów finansowych do zorganizowanego systemu obrotu oraz o spółkach publicznych. Charakterystyka przestępstw z art. 99–104 OfertaPublU

III. Przestępstwa z ustawy o obrocie instrumentami finansowymi. Charakterystyka przestępstw z art. 178–183 ObrInFinU

IV. Przestępstwa z ustawy o nadzorze nad rynkiem kapitałowym.Charakterystyka przestępstwa z art. 45 NadzRKapU

V. Przestępstwa z ustawy o funduszach inwestycyjnych. Charakterystyka przestępstw z art. 287–299 FundInwU

VI. Przestępstwa z ustawy o giełdach towarowych. Charakterystyka przestępstw z art. 56a–60 GiełdyTowU

VII. Przestępstwa z ustawy o ostateczności rozrachunku w systemach płatności i systemach rozrachunku papierów wartościowych oraz zasadach nadzoru nad tymi systemami. Charakterystyka przestępstw z art. 24 i 25 OstRozrachU

§ 49. Przestępstwa przeciwko obrotowi handlowemu i reglamentacji gospodarczej

I. Przestępstwa z ustawy – Kodeks spółek handlowych

II. Przestępstwa z ustawy o europejskim zgrupowaniu interesów gospodarczych i spółce europejskiej

III. Przestępstwa z ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji

IV. Przestępstwa z ustawy o ograniczeniu prowadzenia działalności gospodarczej przez osoby pełniące funkcje publiczne

V. Przestępstwa z ustawy – Prawo upadłościowe i naprawcze

VI. Przestępstwa z ustawy o ochronie niektórych usług świadczonych drogą elektroniczną opartych lub polegających na dostępie warunkowym oraz z ustawy o podpisie elektronicznym

VII. Przestępstwa z ustawy o obrocie z zagranicą towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym dla bezpieczeństwa państwa, a także dla utrzymania międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa oraz z ustawy o wykonywaniu działalności gospodarczej w zakresie wytwarzania i obrotu materiałami wybuchowymi, bronią, amunicją oraz wyrobami i technologią o przeznaczeniu wojskowym lub policyjnym

VIII. Przestępstwa z ustawy o wyrobie napojów spirytusowych oraz rejestracji i ochronie oznaczeń geograficznych napojów spirytusowych, z ustawy o wyrobie i rozlewie napojów winiarskich, obrocie tymi wyrobami i organizacji rynku wina oraz z ustawy o wyrobie alkoholu etylowego oraz wytwarzaniu wyrobów tytoniowych

IX. Przestępstwa z ustawy o systemie monitorowania i kontrolowania jakości paliw

X. Przestępstwa z ustawy o udostępnianiu informacji gospodarczych i wymianie danych gospodarczych

XI. Przestępstwa z ustawy o Inspekcji Handlowej

XII. Przestępstwa przeciwko obrotowi podatkowemu

XIII. Inne pozakodeksowe przestępstwa gospodarcze

Rozdział VI. Pozakodeksowe przestępstwa przeciwko środowisku

§ 50. Wprowadzenie do problematyki pozakodeksowych przestępstw przeciwko środowisku

I. Ewolucja przepisów o pozakodeksowych przestępstwach przeciwko środowisku

II. Pojęcie i zakres prawa ochrony środowiska

III. Koncepcja prawa karnego środowiska

IV. Systematyka pozakodeksowych przestępstw przeciwko środowisku

§ 51. Przestępstwa dopełniające Rozdział XXII KK

I. Przestępstwo zanieczyszczania wód morskich ze statków

II. Przestępstwa związane z międzynarodową i krajową ochroną gatunków roślinnych i zwierzęcych

III. Przestępstwa powodowania zagrożeń w związku z postępowaniem z organizmami genetycznie zmodyfikowanymi

§ 52. Przestępstwa przeciwko zasobom przyrodniczym

I. Przestępstwa łowieckie

II. Przestępstwa rybackie

III. Przestępstwa zabijania i znęcania się nad zwierzętami

IV. Przestępne dokonywanie doświadczeń na zwierzętach

V. Przestępstwa geologiczne i górnicze

VI. Przestępstwa zagrożenia jakości leśnego materiału rozmnożeniowego

VII. Przestępstwa związane z korzystaniem z wód

VIII. Przestępstwa związane z zaopatrzeniem w wodę i odprowadzaniem ścieków

§ 53. Przestępstwa niedopełnienia obowiązków związanych ze szkodami w środowisku

I. Wprowadzenie

II. Przestępstwa z art. 28 ZapSzkŚrodU

III. Przestępstwa z art. 29 ZapSzkŚrodU

IV. Sankcje i zbiegi przepisów

§ 54. Przestępstwa związane z postępowaniem z substancjami mogącymi zagrozić środowisku

I. Przestępstwa związane z postępowaniem z chemikaliami

II. Przestępstwo niepodporządkowania się decyzji sanitarnej

III. Przestępstwa związane z postępowaniem z azbestem

IV. Przestępstwa związane z postępowaniem z substancjami zubożającymi warstwę ozonową

§ 55. Przestępstwa budowlane

I. Wprowadzenie

II. Przestępstwo z art. 90 PrBud

III. Przestępstwo z art. 91 PrBud

IV. Przestępstwo z art. 91a PrBud

Rozdział VII. Pozakodeksowe przestępstwa przeciwko porządkowi publicznemu

§ 56. Uwagi wprowadzające

§ 57. Ustawa o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi

§ 58. Ustawa z 20.3.2009 r. o bezpieczeństwie imprez masowych

I. Kształtowanie się zakresu penalizacji w zakresie bezpieczeństwa imprez masowych

II. Zakres penalizacji z ustawy z 2009 r. o bezpieczeństwie imprez masowych

Rozdział VIII. Pozakodeksowe przestępstwa w dziedzinie wyborów, polityki i inicjatywy ustawodawczej

§ 59. Kształtowanie się zakresu penalizacji zachowań skierowanych przeciwko prawidłowości przeprowadzenia aktu wyboru

I. Ustawa z 27.9.1990 r. o wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej

II. Ustawa z 16.7.1998 r. – Ordynacja wyborcza do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw

III. Ustawa z 12.4.2001 r. – Ordynacja wyborcza do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej i do Senatu Rzeczypospolitej Polskiej

IV. Ustawa z 20.6.2002 r. o bezpośrednim wyborze wójta, burmistrza i prezydenta miasta

V. Ustawa z 23.1.2004 r. – Ordynacja wyborcza do Parlamentu Europejskiego

VI. Ustawa z 29.6.1995 r. o referendum

§ 60. Ustawa z 5.1.2011 r. – Kodeks wyborczy

I. Uwagi ogólne

II. Przestępstwa z ustawy – Kodeks wyborczy

§ 61. Ustawa z 27.6.1997 r. o partiach politycznych

§ 62. Ustawa z 24.6.1999 r. o wykonywaniu inicjatywy ustawodawczej przez obywateli

§ 63. Ustawa z 15.9.2000 r. o referendum lokalnym

§ 64. Ustawa z 14.3.2003 r. o referendum ogólnokrajowym

Rozdział IX. Przestępstwa pozakodeksowe w zbiorowym prawie pracy

§ 65. Koncepcja przestępstw w zbiorowym prawie pracy

§ 66. Ingerencja prawa karnego w stosunki pracy z perspektywy historycznej

§ 67. Przestępstwa z ustawy o związkach zawodowych

I. Wprowadzenie

II. Przestępstwa z art. 35 ZwZawU

§ 68. Przestępstwa z ustawy o rozwiązywaniu sporów zbiorowych

I. Wprowadzenie

II. Przestępstwa z art. 26 SporyZbiorU

Rozdział X. Pozakodeksowe przestępstwa w dziedzinie kultury

§ 69. Teoretyczne podstawy wyodrębnienia przestępstw w dziedzinie kultury

§ 70. Przestępstwa w dziedzinie kultury w ujęciu historycznym

§ 71. Przestępstwa z ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami

I. Wprowadzenie

II. Przestępstwo z art. 108 OchrZabU

III. Przestępstwo z art. 109 OchrZabU

IV. Przestępstwo z art. 109a OchrZabU

V. Przestępstwo z art. 109b OchrZabU

§ 72. Przestępstwa z ustawy o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach

I. Wprowadzenie

II. Przestępstwo z art. 52 ArchU

III. Przestępstwo z art. 53 ArchU

IV. Przestępstwo z art. 54 ArchU

Rozdział XI. Pozakodeksowe przestępstwa przeciwko własności intelektualnej

§ 73. Przestępstwa prasowe

I. Uwagi historyczne

II. Ogólna charakterystyka ustawy – Prawo prasowe

III. Zasady odpowiedzialności prawnej określone w Prawie prasowym

IV. Analiza ustawowych znamion przestępstw stypizowanych w art. 43–49a PrPras

V. Zagadnienia procesowe

VI. Przestępstwa prasowe w świetle badań empirycznych

§ 74. Prawnokarne aspekty prawa autorskiego i praw pokrewnych

I. Uwagi ogólne

II. Analiza znamion przestępstw stypizowanych w prawie autorskim

III. Niektóre kwestie związane z wymiarem kary

IV. Kwestie procesowe

§ 75. Prawnokarna ochrona znaków towarowych

I. Rys historyczny

II. Uwagi ogólne

III. Przestępstwo z art. 305 ust. 1 PrWłPrzem (oznaczanie towarów podrobionym znakiem towarowym lub obrót towarami oznaczonymi podrobionym znakiem towarowym)

IV. Wypadek mniejszej wagi (art. 305 ust. 2 PrWłPrzem)

V. Typ kwalifikowany (art. 305 ust. 3 PrWłPrzem)

VI. Zbiegi przepisów

VII. Wymiar kary

VIII. Możliwość zastosowania kwalifikacji z art. 284 § 1 KK (przywłaszczenie cudzej rzeczy ruchomej lub prawa majątkowego) dla prawnokarnej ochrony znaku towarowego

IX. Tryb ścigania

§ 76. Przestępstwa stypizowane w ustawie o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji

I. Uwagi historyczne

II. Uwagi ogólne

III. Naruszenie tajemnicy przedsiębiorstwa

IV. Przestępstwo kopiowania zewnętrznej postaci produktu

V. Sprzedaż lawinowa (art. 24a ZNKU)

Przypisy

Przedmowa

Tom 11 Systemu Prawa Karnego poświęcony jest problematyce z zakresu pozakodeksowego prawa karnego. Ma on zatem inny charakter niż pozostałe tomy.

To pozakodeksowe prawo od lat funkcjonuje w systemie prawa karnego. W naszym systemie prawnym jest to kilkadziesiąt ustaw, które regulują różne materie, a naruszenie niektórych ich postanowień stanowi o istocie przestępstwa. Liczba tych ustaw i zawartych w nich przepisów karnych zmienia się tak, jak zmieniają się potrzeby regulowania niektórych dziedzin życia społecznego. Między innymi te względy zadecydowały, że ustawodawca nie włącza tych przepisów karnych do Kodeksu karnego, uważa bowiem, że pociągnęłoby to za sobą zbyt częste jego zmiany.

Przepisy tzw. pozakodeksowego prawa karnego podlegają, tak jak te zwarte w KK, zasadom wyrażonym w części ogólnej Kodeksu karnego. W myśl bowiem art. 116 KK przepisy części ogólnej kodeksu stosuje się do innych ustaw przewidujących odpowiedzialność karną, chyba że ustawy te wyraźnie wyłączają stosowanie do nich przepisów Kodeksu karnego.

W literaturze wyrażono pogląd (M. Bojarski, W. Radecki, Pozakodeksowe prawo karne, tom 1, Przestępstwa przeciwko pamięci narodowej, obronności, bezpieczeństwu osób i mienia, zdrowiu. Komentarz, Warszawa 2002, s. 36 i n.), że ustawodawca powinien rozważyć próbę likwidacji pojęciowej „pozakodeksowego prawa karnego” i uznania Kodeksu karnego za jedyne źródło prawa karnego. Dyskusja na ten temat powinna mieć miejsce, a jakie wnioski zostaną z niej wyciągnięte, to już inna sprawa.

W doktrynie podkreślono, że perspektywy pozakodeksowego prawa karnego nie rysują się jasno. Mijają lata, Kodeks karny był wielokrotnie nowelizowany, ale takiej dyskusji nie podjęto. Może prezentowany tom 11 Systemu Prawa Karnego będzie zaczynem do dyskusji nad analizą pozakodeksowych przepisów karnych, pod kątem ewentualnej przyszłej legislacji.

Tom 11 prezentuje bogactwo problemów, jakie wynikają na tle pozakodeksowego prawa karnego i próbę ich rozwiązania przez wybitnych specjalistów, których badania od lat skupiają się na tej części prawa karnego.

Warszawa, luty 2014 r.

Prof. dr hab. Marek Bojarski

Rozdział I.
Prawo karne skarbowe

Spis treści

Nb

§ 1.

Zagadnienia wprowadzające i ogólne

1

I.

Separacja prawa karnego skarbowego

1

II.

Przedmiot ochrony prawa karnego skarbowego

9

III.

Pojęcie przestępstwa skarbowego i wykroczenia skarbowego

18

IV.

Specyfika konstrukcji Kodeksu karnego skarbowego

29

§ 2.

Przepisy prawa karnego skarbowego

39

I.

Źródła prawa karnego skarbowego

39

II.

Struktura i konstrukcja przepisów prawa karnego skarbowego

43

III.

Wykładnia i analogia w prawie karnym skarbowym

47

IV.

Obowiązywanie przepisów prawa karnego skarbowego w czasie

50

V.

Obowiązywanie przepisów prawa karnego skarbowego w miejscu

58

§ 3.

Naczelne założenia odpowiedzialności karnej skarbowej oraz odpowiedzialności za wykroczenie skarbowe

66

I.

Odpowiedzialność karna skarbowa a odpowiedzialność za wykroczenie skarbowe

66

II.

Czyn zabroniony w prawie karnym skarbowym

70

III.

Rodzaje czynów zabronionych

76

IV.

Ustawowe znamiona czynu zabronionego

86

V.

Społeczna szkodliwość czynu zabronionego

88

VI.

Zdolność podmiotu do ponoszenia odpowiedzialności karnej skarbowej

92

VII.

Bezprawność czynu zabronionego i kontratypy w prawie karnym skarbowym

108

VIII.

Kontratyp błędu w prawie karnym skarbowym

111

IX.

Jedność i wielość czynów zabronionych

116

X.

Zbieg ocen prawnych czynu zabronionego oraz zbieg przepisów

119

XI.

Czyn ciągły skarbowy i ciąg przestępstw skarbowych

128

§ 4.

Wspólnota (osobowa i rzeczowa) czynu zabronionego

132

I.

Stadia realizacji czynu zabronionego

132

II.

Sprawstwo i współsprawstwo

138

III.

Podżeganie i pomocnictwo

146

IV.

Współdziałanie przestępcze a grupa przestępcza

148

V.

Recydywa skarbowa jako ponowienie czynu zabronionego oparte na jego tożsamości

152

§ 5.

Zaniechanie ukarania sprawcy

156

I.

Zagadnienia wprowadzające

156

II.

Czynny żal w prawie karnym skarbowym

159

III.

Dobrowolne poddanie się odpowiedzialności

165

IV.

Odstąpienie od wymierzenia kary lub środka karnego

176

V.

Ekspiacja podatkowa w formie korekty deklaracji podatkowej

180

§ 6.

System karania w prawie karnym skarbowym

184

I.

Uwagi wprowadzające

184

II.

Założenia systemu karania skarbowych czynów zabronionych

190

III.

Rygory stosowania kary i środków karnych

192

IV.

Ustawowy i sędziowski wymiar kary

199

V.

Nadzwyczajne obostrzenie kary

205

VI.

Nadzwyczajne złagodzenie kary

217

§ 7.

Kary w prawie karnym skarbowym

225

I.

Schematy strukturalne sankcji karnych

225

II.

Kara grzywny w systemie karania

227

III.

Kara ograniczenia wolności

235

IV.

Kara pozbawienia wolności w systemie karnym skarbowym

237

V.

Kara łączna

239

§ 8.

Środki karne w prawie karnym skarbowym

241

I.

Zagadnienia wprowadzające

241

II.

Przepadek przedmiotów

245

III.

Ściągnięcie równowartości pieniężnej przepadku przedmiotów

251

IV.

Przepadek korzyści majątkowej i ściągnięcie równowartości pieniężnej przepadku korzyści majątkowej

254

V.

Zakaz prowadzenia określonej działalności gospodarczej

260

VI.

Zakaz wykonywania określonego zawodu oraz zakaz zajmowania określonego stanowiska

262

VII.

Podanie wyroku do publicznej wiadomości

264

VIII.

Pozbawienie praw publicznych

266

IX.

Środki karne o charakterze probacyjnym

268

§ 9.

Środki zabezpieczające w prawie karnym skarbowym

273

I.

Uwagi wprowadzające

273

II.

Środki zabezpieczające o charakterze leczniczym

275

III.

Środki zabezpieczające o charakterze administracyjnym

277

§ 10.

Środki kompensacji skarbowej w prawie karnym skarbowym

280

I.

Zagadnienia wprowadzające

280

II.

Charakter kompensacyjny poszczególnych środków karnych w prawie karnym skarbowym

281

III.

Ustawowy obowiązek kompensacji skarbowej

282

IV.

Obowiązek zapłaty należności pieniężnej

284

V.

Środki karne o charakterze egzekucji pieniężnej

285

§ 11.

Odpowiedzialność osób trzecich w prawie karnym skarbowym

289

I.

Uwagi wprowadzające

289

II.

Odpowiedzialność posiłkowa

290

III.

Odpowiedzialność za zwrot korzyści majątkowej

294

IV.

Odpowiedzialność podmiotów zbiorowych w kontekście odpowiedzialności karnej skarbowej

296

§ 12.

Stratyfikacja rodzajowa skarbowych czynów zabronionych

302

I.

Uwarunkowania ogólne dyferencjacji skarbowych czynów zabronionych

302

II.

Zróżnicowanie przedmiotowe skarbowych czynów zabronionych

305

§ 13.

Przestępstwa skarbowe oraz wykroczenia skarbowe przeciwko obowiązkom podatkowym oraz rozliczeniom z tytułu dotacji lub subwencji

310

I.

Zagadnienia wprowadzające

310

II.

Istota i charakter podatkowych czynów zabronionych

311

III.

Klasyczne przestępstwa podatkowe i wykroczenia podatkowe (art. 54–57 KKS)

314

IV.

Utrudnianie procedury opodatkowania (art. 60–62 KKS)

319

V.

Przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe polegające na naruszeniu przepisów ustawy o podatku akcyzowym (art. 63–75 KKS)

324

VI.

Wyłudzenia zwrotu podatku, dotacji budżetowej, subwencji lub poniesionych wydatków (art. 76–76b i 82 KKS)

348

VII.

Służbowe przestępstwa podatkowe i wykroczenia podatkowe (art. 77–81 oraz 83–84 KKS)

352

VIII.

Przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe skierowane przeciwko zasadom podatkowym przy podatku od wydobycia niektórych kopalin (art. 75a, 75b, 75c KKS)

361

§ 14.

Przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe przeciwko obowiązkom celnym oraz zasadom obrotu z zagranicą towarami i usługami

367

I.

Istota i charakter celnych czynów zabronionych

367

II.

Wyłudzenie pozwolenia celnego (art. 85 KKS)

371

III.

Uszczuplenie lub narażenie na uszczuplenie należności celnej (art. 86–88 KKS)

372

IV.

Naruszenie warunków zwolnienia celnego albo zwolnienia od ograniczeń celnych (art. 89 KKS)

380

V.

Naruszenie rygorów procedury celnej (art. 90, 93–96 KKS)

382

VI.

Paserstwo celne (art. 91 KKS)

389

VII.

Narażenie na nienależny zwrot należności celnej (art. 92 KKS)

391

§ 15.

Przestępstwa skarbowe oraz wykroczenia skarbowe skierowane przeciwko obrotowi dewizowemu

393

I.

Zagadnienia wprowadzające

393

II.

Wyłudzenie zezwolenia dewizowego oraz posługiwanie się nim (art. 97 KKS)

397

III.

Nielegalny obrót dewizowy i naruszenia ograniczeń dewizowych (art. 100–106d, 106j KKS)

401

IV.

Niepoddawanie się kontroli dewizowej (art. 106e, 106f i 106h KKS)

411

V.

Uchybienie rygorom dewizowym w zakresie nadzoru (art. 106k–106ł KKS)

416

§ 16.

Przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe przeciwko organizacji gier hazardowych

421

I.

Zagadnienia wprowadzające

421

II.

Nielegalne urządzanie i prowadzenie gier hazardowych oraz uczestnictwo w nich oraz urządzanie i prowadzenie gier hazardowych bez urzędowych zabezpieczeń (art. 107, 107a, 108, 109 i 110b KKS)

422

III.

Niedopełnienie obowiązku zawiadomienia właściwego organu o zniszczeniu losów lub innych dowodów udziału w określonych grach losowych bądź o zniszczeniu lub kradzieży automatu lub urządzenia do gier (art. 107b i 107c KKS)

428

IV.

Nielegalna sprzedaż losów i innych dowodów udziału w grze hazardowej (art. 110 KKS)

431

V.

Nielegalna reklama, promocja i informowanie o sponsorowaniu gier cylindrycznych, gier na automatach, gier w karty, gier w kości lub zakładów wzajemnych (art. 110a KKS)

433

VI.

Dopuszczenie do popełnienia przestępstwa skarbowego lub wykroczenia skarbowego w zakresie organizacji gier hazardowych przez niedopełnienie obowiązku nadzoru (art. 111 KKS)

§ 1. Zagadnienia wprowadzające i ogólne

I. Separacja prawa karnego skarbowego

1

Prawo karne skarbowe w Polsce jest częścią polskiego systemu prawa karnego. Jest ono całkowicie wyodrębnione w osobnym Kodeksie karnym skarbowym[1]. Takiej separacji w zasadzie nie ma w innych krajach, gdzie zazwyczaj w ustawach prawa podatkowego i prawa celnego zawarte są odnośne przepisy karne. Wyodrębnione ono zostało przede wszystkim ze względu na szczególny przedmiot ochrony jakim jest interes finansowy Skarbu Państwa, jednostek samorządu terytorialnego, a obecnie także UE.

2

Posiada ono charakter autonomiczny. Recepcja przepisów Kodeksu karnego[2] i Kodeksu wykroczeń[3] została maksymalnie ograniczona (art. 20 § 2 KKS). Odrębność prawa karnego skarbowego w Polsce wyraża się w odrębnej regulacji kodeksowej zwłaszcza w autonomii części ogólnej oraz w istnieniu własnej części szczególnej z własną typologią czynów skarbowych. W swej części materialnoprawnej samodzielnie reguluje zasady odpowiedzialności za przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe (celne, dewizowe, podatkowe oraz hazardowe).

3

Separacja prawa karnego skarbowego znajduje usprawiedliwienie w odmienności spowodowanej istniejącym uprzednio jego administracyjnym formatem. Skarbowe czyny zabronione wcześniej znajdowały się przecież w obszarze dyspozycji ministra finansów i handlu zagranicznego, a orzecznictwo podległych im organów miało administracyjno-karny wymiar. Wszystkie przedwojenne akty prawa karnego skarbowego, a także odnośne ustawy powojenne poddawały zabronione czyny skarbowe orzecznictwu organów administracji finansowej. Stworzyło to asumpt do odmiennego traktowania przestępstw skarbowych i wykroczeń skarbowych oraz różnicowania ich od przestępstw powszechnych (pospolitych) i wykroczeń.

4

Zmiana istniejącego administracyjnego modelu orzeczniczego w sprawach o skarbowe czyny zabronione została przesądzona przez nową Konstytucję RP z 1997 r.[4] i przez poddanie europejskim wymaganiom orzecznictwa sądów we wszystkich sprawach o przestępstwa i wykroczenia. Wyzwoliło to akcelerację zmian legislacyjnych na gruncie prawa karnego skarbowego, które podporządkowano formalnie orzecznictwu sądowemu z likwidacją wcześniejszych prerogatyw nadzorczych jakie przysługiwały ministrom wskazanych resortów finansów i handlu.

5

Separacja prawa karnego skarbowego, nie oznacza pełnej jego secesji w systemie prawa karnego. Autonomia rozwiązań przyjętych w Kodeksie karnym skarbowym ponadto nie unika potrzeby recepcji przepisów innych działów prawa karnego. Subsydiarność prawa karnego skarbowego względem prawa skarbowego, jest wyznaczona koniecznością zabezpieczenia za pomocą sankcji karnych respektowania norm prawa skarbowego (podatkowego, celnego, dewizowego, hazardowego), albowiem prawo skarbowe nie dysponuje wystarczająco środkami przymuszania respektowościowego.

6

Usytuowanie prawa karnego skarbowego w systemie prawa karnego budzi liczne wątpliwości właśnie z podanych powodów oraz ze względu na liczne trudności konwergencyjne wyzwalane na płaszczyźnie transformacji modelu administracyjnego w model sądowy.

7

Spory w doktrynie oraz wątpliwości wyrażane przez SN[5] wyzwalają potrzebę wskazania odrębności konstrukcyjnych.

Recepcja przepisów Części ogólnej Kodeksu karnego istnieje w ograniczonym zakresie (art. 20 § 2–6, art. 21 § 3, art. 26 § 4, art. 39 § 2, art. 40 § 1 i art. 45 § 1 i 2 KKS). Prawo karne skarbowe jest dziedziną w pełni autonomiczną, która zastr zega sobie wyłączność na statuowanie zabronionych czynów skarbowych, oraz która odpowiedzialność za przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe opiera się na własnych zasadach. Kodeks karny skarbowy wyraża autonomiczność kiedy formalnie rozgranicza w prawie karnym pojęcie „przestępstwa skarbowego” i pojęcie „przestępstwa” (na co zwrócono uwagę w uchw. SN z 4.4.2005 r.)[6].

W uchw. SN z 4.4.2005 r. stwierdzono bowiem, że istniejąca zawsze całkowita autonomiczność prawa karnego skarbowego w granicach systemu prawa karnego wynika z odmiennych rodzajowo, merytorycznych i aksjologicznych podstaw odpowiedzialności, co stało się w konsekwencji przyczyną sformalizowania tej odrębności w postaci własnej ustawy karnej i katalogiem czynów zabronionych i ich nazewnictwem. Odrębność ta mogłaby zostać zniesiona tylko w wypadku wyrażenia w przepisie tej ustawy normy, zgodnie z którą przestępstwa skarbowe zostałyby uznane za przestępstwa w rozumieniu Kodeksu karnego, czego ustawodawca do tej pory nie dokonał.

8

Wprowadzone założenia ogólne odpowiedzialności karnej skarbowej wywodzą się z powszechnego prawa karnego, jednak występujące w prawie karnym skarbowym liczne osobliwości są uwarunkowane również przedmiotem ochrony karnej skarbowej. Wyrazem tych osobliwości są m.in.: wprowadzenie wyraźnego fiskalizmu we własnych konstrukcjach prawnych oraz dominacja kary grzywny, majątkowy charakter karania oraz wyjątkowość kary pozbawienia wolności, multiplikacja prawnych ocen czynu zabronionego, recypowanie cywilistycznych konstrukcji.

II. Przedmiot ochrony prawa karnego skarbowego

9

Przedmiotem ochrony prawa karnego skarbowego jest interes i porządek finansowy Skarbu Państwa, jednostek samorządu terytorialnego oraz UE. W zasadzie to przedmiot ochrony przesądza o odrębności prawa karnego skarbowego od prawa karnego powszechnego. Prawo karne skarbowe pozostaje w ścisłym związku z prawem skarbowym (finansowym), bowiem normuje karalność naruszenia jego nakazów i zakazów. Odnośne przepisy Części szczególnej Kodeksu karnego skarbowego funkcjonują w takim zakresie, w jaki te nakazy i zakazy są obowiązujące, aczkolwiek nie każde naruszenie normy prawa skarbowego musi być penalizowane.

10

Pojęcie interesu finansowego jest klauzulą generalizującą określone dobra i interesy związane z egzekwowaniem danin publicznych w sferze podatków, ceł, monopolu dewizowego i hazardowego.

11

Pojęcie „interesu finansowego” znacznie wykracza poza zakres uregulowań Kodeksu karnego skarbowego. Państwo w sferze swoich interesów majątkowych bowiem oprócz działań niefinansowych (rzeczowych, osobowych) prowadzi szeroki zakres spraw związanych z obrotem pieniądzem, czyli mających charakter niefinansowy.

12

Prawo karne skarbowe w tym sensie niemal w ogóle nie chroni interesów finansowych Skarbu Państwa prowadzącego działalność w rozumieniu „kasjer”, czy „bankier” (N. Gajl).

Pojawiają się opinie, iż prawo karne skarbowe powinno zostać nazwane prawem karnym finansowym (C. Kosikowski), lub prawem karnym finansów publicznych (G. Bogdan, Z. Radzikowska, R. A. Światłowski), albowiem obecna nazwa jest nieadekwatna do zmian, które zaszły w prawie finansowym. Opinie te nie mogą być w pełni uwzględnione, gdyż zakres finansów publicznych został określony w Konstytucji RP oraz w ustawie z 27.8.2009 r. o finansach publicznych[7] i jest znacznie szerszy, niż przedmiot ochrony prawa karnego skarbowego. Poza zakresem dochodów budżetowych bowiem w węższym zakresie – co do udzielanych dotacji i subwencji, prawo karne skarbowe nie wkracza w zakres pojęcia „finansów publicznych”. Część przestępstw skarbowych zresztą chroni interes finansowy państwa dopiero jako dalszego przedmiotu ochrony, pierwotnie chroniąc jedynie interes porządkowy (wadliwe lub nierzetelne prowadzenie ksiąg rachunkowych, organizowanie gier losowych i zakładów wzajemnych bez zezwolenia). Powyższe prowadzi do sprecyzowania, że przedmiotem ochrony prawa karnego skarbowego jest interes finansowy państwa w zakresie zapewnienia budżetowi państwa i samorządu terytorialnego oraz UE dochodów oraz ochrony przed udzielaniem nienależnych dotacji lub subwencji oraz w węższym zakresie przedmiotu ochrony jest porządek finansowy w zakresie spełniania obowiązków rachunkowych, identyfikacyjnych i notyfikacyjnych.

13

Przedmiot ochrony prawa karnego skarbowego ze swoim aspektem ekonomicznym wywodzącym się z prawa daninowego nie ma podbudowy historyczno-moralnej. W opinii społecznej naruszenie norm prawa skarbowego nie jest postrzegane na poziomie naganności naruszenia norm prawa karnego powszechnego.

14

Specyficzny przedmiot (o charakterze ekonomicznym) ochrony prawa karnego skarbowego sprawia, że przepisy tej gałęzi prawa określają zasady odpowiedzialności i karania za przestępstwa i wykroczenia skarbowe jako naruszenia norm prawa finansowego, w wyniku których następuje bezpośrednie lub pośrednie uszczuplenie majątku Skarbu Państwa, jednostek samorządu terytorialnego lub UE, a także określają reguły postępowania przed organami rozstrzygającymi oraz zasady i sposób wykonania rozstrzygnięć.

15

Z tym specyficznym przedmiotem ochrony ściśle związane jest pojęcie należności publicznoprawnej. Zgodnie z art. 53 § 26 KKS, należnością publicznoprawną jest należność państwowa lub samorządowa, będąca przedmiotem przestępstwa skarbowego lub wykroczenia skarbowego; należnością państwową jest podatek stanowiący dochód budżetu państwa, należność z tytułu rozliczenia udzielonej dotacji lub subwencji lub należność celna, a należnością samorządową – podatek stanowiący dochód jednostki samorządu terytorialnego lub należność z tytułu rozliczenia udzielonej dotacji lub subwencji.

16

Rozszerzenie użytej w Kodeksie karnym skarbowym definicji „należności publicznoprawnej” nastąpiło z dniem przystąpienia Polski do struktur UE. Przepis art. 53 § 26a został dodany ustawą z 24.7.2003 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny skarbowy[8]. W rozumieniu art. 53 § 26a KKS należnością publicznoprawną, w tym podatkiem, jest także „należność stanowiąca przychód budżetu ogólnego Wspólnot Europejskich lub budżetu zarządzanego przez Wspólnoty Europejskie lub w ich imieniu, w rozumieniu wiążących Rzeczpospolitą Polską przepisów prawa Unii Europejskiej, będąca przedmiotem przestępstwa skarbowego lub wykroczenia skarbowego”.

17

Nowelizacja ta dostosowała przepisy Kodeksu karnego skarbowego do ustawodawstwa państw UE w celu zapewnienia ochrony interesów finansowych UE. Zobowiązanie do karnoprawnej ochrony interesów finansowych UE wynika z Konwencji o ochronie interesów Wspólnot Europejskich z 26.7.1995 r.[9] ustanowionej na podstawie art. K3 Traktatu o Unii Europejskiej[10].

III. Pojęcie przestępstwa skarbowego i wykroczenia skarbowego

18

Podstawowym aktem normatywnym regulującym problematykę odpowiedzialności karnej skarbowej jest Kodeks karny skarbowy (który do końca 2013 r. był 46 razy nowelizowany).

19

Wprawdzie podstawowe zasady odpowiedzialności (art. 1–19 KKS) za przestępstwa skarbowe i za wykroczenia skarbowe są wspólne zarówno dla przestępstw skarbowych, jak i wykroczeń skarbowych, jednak ustawodawca statuuje odpowiedzialność za przestępstwa skarbowe jako, odpowiedzialność karną skarbową za przestępstwo skarbowe, a odpowiedzialność za wykroczenia skarbowe określa ogólnie jako odpowiedzialność za wykroczenie skarbowe (art. 1 KKS).

20

Kodeks karny skarbowy w odróżnieniu od Kodeksu karnego (art. 116 KK), ma charakter zamknięty, tzn., że przepisy ogólne mają zastosowanie tylko do czynów zabronionych w nim określonych, nie zaś do przestępstw czy wykroczeń, chociażby również naruszających interes finansowy Skarbu Państwa, lecz określonych w innych ustawach.

21

Kodeks karny skarbowy przewiduje dualizm czynów zabronionych – przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe. Przestępstwem skarbowym oraz wykroczeniem skarbowym jest czyn zabroniony przez ten kodeks. W Kodeksie karnym skarbowym nie ma odesłania do innych ustaw zawierających przepisy karne skarbowe, zatem żadne przestępstwo lub wykroczenie skarbowe nie może być regulowane poza nim. Inaczej rzecz ujmując można powiedzieć, że prawem karnym skarbowym jest tylko i wyłącznie to co jest zawarte w Kodeksie karnym skarbowym.

22

Obowiązujący obecnie podział normatywny na przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe został ukształtowany w ustawie karnej skarbowej z 26.10.1971 r.[11], która dostosowała podział czynów zabronionych z zakresu prawa skarbowego do struktury powszechnej. Konstrukcja prawa karnego skarbowego uległa jednak zmianie w Kodeksie karnym skarbowym z 1999 r. zaś jego odrębność (jako aktu prawnego) uzasadniano wprawdzie jedynie tradycją i finansowym charakterem przedmiotu regulacji, ale mimo to dokonano w nim zmiany o generalnym charakterze.

23

Wskazania na odmienność źródeł i podstaw odpowiedzialności należy uzupełnić – dalej jeszcze idącym w charakterystyce materialnej specyfiki („inności”) prawa skarbowego, stwierdzeniem odnoszącym się do wysokiego stopnia niestabilności źródeł odpowiedzialności skarbowej, wynikającej ze zmienności realiów ekonomicznych nawet w ramach określonego ustroju społecznego, pozostającego przecież współcześnie pod stałym wpływem zewnętrznych rynków gospodarczych.

24

Kodeks karny skarbowy określa dwa rodzaje czynów zabronionych: przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe. Przestępstwem skarbowym jest czyn zabroniony przez kodeks pod groźbą kary grzywny w stawkach dziennych, kary ograniczenia wolności lub kary pozbawienia wolności (art. 53 § 2 KKS). Wykroczeniem skarbowym jest czyn zabroniony przez Kodeks pod groźbą kary grzywny określonej kwotowo, jeżeli kwota uszczuplonej lub narażonej na uszczuplenie należności publicznoprawnej albo wartość przedmiotu czynu nie przekracza pięciokrotnej wysokości minimalnego wynagrodzenia w czasie jego popełnienia. Wykroczeniem skarbowym jest także inny czyn zabroniony, jeżeli Kodeks tak stanowi (art. 53 § 3 KKS).

25

Przestępstwem skarbowym jest tylko taki czyn społecznie szkodliwy i zagrożony karą, który jest zabroniony przez Kodeks karny skarbowy oraz który jednocześnie polega na naruszeniu przepisów m.in. w zakresie prawa podatkowego, prawa celnego, prawa dewizowego czy prawa hazardowego.

Podstawy odpowiedzialności karnej za przestępstwa skarbowe oraz odpowiedzialności za wykroczenia skarbowe przedstawia przepis art. 1 KKS. Generalnie są one identyczne z zasadami wyrażonymi w Kodeksie karnym z tym, że w tym przepisie wprowadzono pojęcie czynu społecznie szkodliwego, czego Kodeks karny nie wprowadził wprost.

Pojęcie przestępstwa skarbowego (również wykroczenia skarbowego) i jego usytuowanie w systemie prawa karnego budzi wątpliwości. Spory w doktrynie oraz wątpliwości wyrażane przez SN[12] wyzwalają potrzebę dookreślenia czy przestępstwo skarbowe należy zaliczyć do przestępstw w rozumieniu ogólnym tego pojęcia czy też potraktować je jako odrębny byt od pojęcia przestępstwa.

Uchwała SN z 4.4.2005 r. zwraca uwagę, że: Kodeks karny skarbowy nie poprzestaje też na samym zdefiniowaniu obu tych kategorii czynów (art. 53 § 2 i 3 KKS), ale sam określa też dla potrzeb Kodeksu karnego skarbowego pojęcie „czynu zabronionego” (art. 53 § 1), warunków odpowiedzialności (art. 1) i dokładnie normuje jej zasady bez odwoływania się do przepisów innych kodeksów (art. 1–19). I choć są one – gdy chodzi o przestępstwa skarbowe – zbliżone do zasad wskazanych w Kodeksie karnym, to można dziś mówić jedynie, że są to zasady podobne jak w tym Kodeksie, ale już nie, że są to te same reguły odpowiedzialności.

26

Kontrowersję czy „przestępstwo skarbowe” jest pojęciem autonomicznym w stosunku do pojęcia „przestępstwo” w znaczeniu, w jakim pojęcie to jest używane w Kodeksie karnym, czy jest kategorią podrzędną, mieszczącą się w rodzajowym pojęciu „przestępstwo” wraz z wejściem w życie Kodeksu karnego skarbowego rozstrzygnięto na rzecz pełnej autonomii ustawy karnej skarbowej i pojęcia „przestępstwo skarbowe”. Dokonana zmiana nie ma jednak charakteru zasadniczego zwrotu, czy przełomu w systemie prawa karnego; zmiana ta ma charakter porządkujący. W powołanej uchwale SN przyjęto, że pojęcie „przestępstwo” nie obejmuje przestępstwa skarbowego podobnie jak pojęcie wykroczenia nie obejmuje wykroczenia skarbowego albowiem Kodeks karny skarbowy wyraża pełną autonomię prawa karnego skarbowego.

27

Dla porządku rzeczy i pełni obrazu należy uzupełniająco podnieść, że w literaturze wskazuje się (O. Górniok), że państwa zachodnioeuropejskie odchodzą od wyodrębniania przestępstw skarbowych z ogólnego pojęcia „przestępstwa”. Konwencja o ochronie interesów finansowych posługuje się tylko pojęciem „przestępstwa”. Jeśli uznamy, że przestępstwo skarbowe jest pojęciem odrębnym od przestępstwa, wówczas wykładnia norm unijnych posługujących się jedynie pojęciem „przestępstwa” nie będzie dotyczyła norm prawa karnego skarbowego. Dla przykładu, oszustwo finansowe będziemy traktować jako przestępstwo powszechne. Przepisy wprowadzające Kodeks karny skarbowy używają pojęcia „przestępstwo, w tym przestępstwo skarbowe”.

28

Pojęcie „przestępstwa skarbowego” pojawiło się stosunkowo późno, bo dopiero w dekrecie Prezydenta Rzeczypospolitej z 3.11.1936 r. – Prawo karne skarbowe[13], a wcześniej ustawa karna skarbowa z 2.8.1926 r.[14] i ustawa karna skarbowa z 18.3.1932 r.[15] posługiwały się pojęciem „przestępstwa”. Pierwsze ustawy karne skarbowe były zatem ustawami dodatkowymi (pozakodeksowymi) i jak wskazuje uzasadnienie projektu odnośnych ustaw, nie udało się wówczas ustalić zakresu pojęcia „przestępstwa skarbowego”. W 1936 r. pojęcie to skonstruowano zresztą tylko w odniesieniu do zakresu przedmiotowego dekretu, jako przestępstwa w zakresie naruszeń przepisów o..., wyliczających zakres regulacji dekretu. Dopiero później w doktrynie zaczęto konstruować cechy różnicujące przestępstwo skarbowe od przestępstwa.

IV. Specyfika konstrukcji Kodeksu karnego skarbowego

29

Zasadniczy akt prawny regulujący problematykę prawa karnego skarbowego stanowi ustawa z 10.9.1999 r. – Kodeks karny skarbowy. Kodeks karny skarbowy jest siódmym z kolei aktem prawnym regulującym materię odpowiedzialności karnej skarbowej. Ustawa ta do końca 2013 r. była aż 46 razy nowelizowana. Skodyfikowanie prawa karnego skarbowego bynajmniej nie oznacza więc stabilizacji przepisów w tej dziedzinie prawa. Sytuacji tej nie można uznać za zadowalającą, mimo że autorzy projektu kodeksowego ulegają samouspokojeniu[16].

30

Specyfika konstrukcji Kodeksu karnego skarbowego wyraża się w jego separacji oraz kompleksowym ujęciu tej dziedziny prawa, a także w samoistnej regulacji normatywnej. Samoistność Kodeksu karnego skarbowego wynika również stąd, że unormowania prawa karnego skarbowego są suwerenne. Rozwiązania Kodeksu karnego mają zastosowanie tylko o tyle, o ile ustawa wyraźnie je powołuje, i to w zakresie przez siebie oznaczonym (art. 20 KKS) oraz że do wykroczeń skarbowych zasadniczo nie mają zastosowania przepisy części ogólnej Kodeksu wykroczeń (art. 46 KKS). Autonomiczność prawa karnego skarbowego w granicach systemu prawa karnego wynika z odmiennych rodzajowo, merytorycznych i aksjologicznych podstaw odpowiedzialności.

31

Odrębność tę odzwierciedlają nie tylko specyficzne, właściwe tylko temu prawu, odmienne poza tym rozwiązania istotnej części regulacji ogólnych zasad odpowiedzialności, lecz przede wszystkim charakter czynów zabronionych określonych w części szczególnej. Oba te czynniki zawsze przesądzały o samodzielności prawa skarbowego i regulujących je ustaw, choć stanowiło ono zawsze – czego nie sposób kwestionować – jedną z części prawa karnego.

32

Autonomia prawa karnego skarbowego względem powszechnego prawa karnego oznacza generalizującą rezygnację z recepcji odnośnych przepisów Kodeksu karnego, przy czym wyjątkowość (art. 20 § 1 i 2 KKS) ma charakter wysoce ograniczony.

33

Generalne założenie autonomii regulacji prawnej Kodeksu karnego skarbowego (wyrażone w art. 20 KKS) ma charakter deklaratoryjny, bowiem jednocześnie dopuszcza się recepcję wyliczonych ustawowo przepisów Kodeksu karnego. Przewiduje się ponadto recepcję przepisów Kodeksu postępowania karnego (art. 113 KKS), a także recepcję przepisów Kodeksu karnego wykonawczego[17] (art. 178 KKS).

34

Uzasadnienie rządowe do projektu ustawy w tym względzie przyjmuje, że Kodeks karny skarbowy w art. 20 „recypuje” w zasadzie te przepisy ogólne Kodeksu karnego, których utrzymanie poza Kodeksem karnym skarbowym jest merytorycznie uzasadnione i które nie wymagają istotnej modyfikacji w zakresie przestępstw skarbowych (najczęściej przepisy o charakterze uniwersalnym niezależnie od kategorii przestępstwa; pospolite czy skarbowe).

35

Recypowane przepisy z części ogólnej Kodeksu karnego dotyczą takich kwestii uniwersalnych, jak m.in.: formy realizacji przestępstwa (usiłowanie udolne i nieudolne), formy zjawiskowe przestępstwa (podżeganie, pomocnictwo, odpowiedzialność współdziałającego), wyłączenie odpowiedzialności karnej (dopuszczalne ryzyko nowatorskie), kara ograniczenia wolności, istota pozbawienia praw publicznych, ogólne przesłanki orzekania niektórych zakazów i praw, kolizja podstaw nadzwyczajnego złagodzenia i obostrzenia, dyrektywa wymiaru kar niepolegających na pozbawieniu wolności, przesłanki stosowania nadzwyczajnego złagodzenia kary, rygor odbywania kary pozbawienia wolności, zaliczanie tymczasowego aresztowania na poczet orzeczonej kary, zasady karania sprawcy, który z popełnienia przestępstw uczynił sobie stałe źródło dochodu lub popełnia przestępstwo, działając w zorganizowanej grupie albo w związku mającym na celu popełnianie przestępstw, przesłanki warunkowego umorzenia postępowania karnego, przesłanki warunkowego skazania, przesłanki warunkowego zwolnienia, skrócenie odbywania kary ograniczenia wolności, wymiar kary łącznej, stosowanie środków zabezpieczających, przedawnienie wykonania kary, spoczywanie przedawnienia, zatarcie skazania, zaliczenie kary wykonanej za granicą. W zasadzie bez żadnej zmiany (»wprost«) lub tylko z niewielkimi zmianami stosowane będą te ogólne przepisy Kodeksu karnego w zakresie przestępstw skarbowych”. W podobny sposób ustawodawca odniósł się do mających uniwersalny charakter instytucji procesowych oraz związanych z wykonywaniem orzeczeń.

36

Kompleksowość normatywna prawa karnego skarbowego oznacza, że posiada ono własne wyodrębnione części: materialną, proceduralną i wykonawczą. Odpowiada więc podziałowi kodeksów prawa karnego uwidocznionemu w kodyfikacji karnej z 1997 r. Jeśli więc spełniono ten warunek, a ponadto ze względu na to, że nowa regulacja karna skarbowa została uchwalona w 1999 r. (wkrótce po wejściu w życie w 1998 r. kompleksowej kodyfikacji karnej), to widoczne jest, że intencją ustawodawcy było pozostawienie prawa karnego skarbowego poza wskazaną kodyfikacją karną powszechną. W Kodeksie karnym skarbowym (inaczej niż w Kodeksie karnym) nie ma odesłania do innych ustaw zawierających przepisy karne skarbowe, zatem żadne przestępstwo skarbowe lub wykroczenie skarbowe nie powinno być uregulowane poza Kodeksem karnym skarbowym.

37

Istnieją również regulacje odmiennie normujące określoną kwestię niż Kodeks karny, lub też regulujące instytucje nieznane nawet prawu karnemu powszechnemu (np. odpowiedzialność posiłkowa, interwencja). W znacznej mierze jednak dorobek doktryny i orzecznictwa dotyczący Części ogólnej Kodeksu karnego, zachowuje swoją aktualność także na gruncie Części ogólnej Kodeksu karnego skarbowego.

38

Związki prawa karnego skarbowego z prawem skarbowym (podatkowym, celnym, dewizowym i hazardowym) znajdują odzwierciedlenie w specyficznej technice legislacyjnej, jaką stanowi blankietowość budowy jego przepisów przez odesłanie do odnośnych przepisów prawa skarbowego. Sposób takiego odesłania blankietowego wyraża się w dookreśleniu opisu znamion czynu zabronionego albo do podania sposobu rozumienia istotnych pojęć prawa skarbowego, albo nawet do generalnego wskazania odnośnej ustawy prawa skarbowego w sensie respektowania jej nakazów, czy zakazów.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

Rozdział 1

[1] Ustawa z 10.9.1999 r. – Kodeks karny skarbowy (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r. poz. 186 ze zm.).

[2] Ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.).

[3] Ustawa z 20.5.1971 r. – Kodeks wykroczeń (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r. poz. 482 ze zm.).

[4] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze sprost. i ze zm.).

[5] M.in. w uchw. SN z 4.4.2005 r., I KZP 7/05, OSNK 2005, Nr 5, poz. 44 oraz w uchw. SN(7) z 23.3.2011 r., I KZP 31/10, OSN 2011, Nr 3, poz. 23.

[6] I KZP 7/05, OSNK 2005, Nr 5, poz. 44.

[7] Tekst jedn. Dz.U. z 2013 r. poz. 885 ze zm.

[8] Dz.U. Nr 162, poz. 1569.

[9] Dz.U. z 2009 r. Nr 208, poz. 1603.

[10] Wersja skonsolidowana: Dz.Urz. UE C Nr 326 z 2012 r., s. 13.

[11] Tekst jedn. Dz.U. z 1984 r. Nr 22, poz. 103 ze zm.

[12] M.in. w uchw. z 4.4.2005 r., I KZP 7/05, OSNK 2005, Nr 5, poz. 44.

[13] Dz.U. Nr 84, poz. 581 ze zm. – akt nieobowiązujący.

[14] Dz.U. Nr 105, poz. 609 ze zm.

[15] Dz.U. Nr 34, poz. 355 ze zm.

[16] Zob. Kodeks karny skarbowy po dziesięciu latach obowiązywania: ocena i perspektywy zmian, w: Materiały z ogólnopolskiej konferencji naukowo-szkoleniowej zorganizowanej przez Katedrę Kryminologii i Prawa Karnego Gospodarczego Uniwersytetu Wrocławskiego 17.12.2010 r. (pod red. Z. Siwika), Wrocław 2010, Konferencja z okazji 10-lecia.

[17] Ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz.U. Nr 90, poz. 557 ze zm.).