Wydawca: Joanna Ziemiecka

Redakcja: Dorota Waleszkiewicz

Projekt okładki: GRAFOS

© Wydawnictwo C.H. Beck 2014

ISBN 978-83-255-6127-7

Wydawnictwo C.H. Beck Sp. z o.o.
ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

www.ksiegarnia.beck.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Kodeks postępowania cywilnego

z dnia 17 listopada 1964 r. (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.)

Część pierwsza Postępowanie rozpoznawcze

Księga pierwsza Proces

Tytuł VI Postępowanie

Dział V. Środki odwoławcze

Literatura: B. Bladowski, Glosa do uchw. SN(7) z 6.10.2000 r., III CZP 31/00, OSP 2001, Nr 4; tenże, Nowy system odwoławczy w postępowaniu cywilnym, Warszawa–Zielona Góra 1996; tenże, Przesłanki dopuszczalności rewizji cywilnej, Warszawa 1982; Ł. Błaszczak, Orzeczenia nieistniejące (sententia non existens) w sądowym postępowaniu cywilnym, w: Wokół problematyki orzeczeń (red. Ł. Błaszczak ), Toruń 2007; W. Broniewicz, Apelacja, kasacja i skarga kasacyjna w postępowaniu cywilnym (Problematyka terminologiczna), PiP 1999, Nr 3; tenże, Glosa do post. SN z 21.5.1998 r., III CKN 471/97, OSP 1999, Nr 4; tenże, Glosa do post. SN z 27.9.2000 r., V CKN 1465/00, OSP 2001, Nr 6; tenże, Glosa do uchw. SN(7) z 31.5.2000 r., III ZP 1/00, OSP 2001, Nr 5; tenże, Glosa do wyr. SN z 1.12.2000 r., V CKN 153/00, OSP 2002, Nr 5; tenże, Istota i rodzaje zażalenia w postępowaniu cywilnym, PS 2001, Nr 1; tenże, Kognicja sądu drugiej instancji w razie nieważności postępowania przed sądem pierwszej instancji lub nierozpoznania przez ten sąd istoty sprawy, PS 1997, Nr 4; tenże, Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 1998; tenże, Uchylenie przez Sąd Najwyższy w trybie kasacji wyroku sądu pierwszej instancji w procesie cywilnym, PS 2002, Nr 4; tenże, Umorzenie postępowania w procesie cywilnym, w: Księga pamiątkowa ku czci Kamila Stefki, Warszawa–Wrocław 1967; W. Berutowicz, Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 1984; S. Cieślak, Zasada formalizmu przy wnoszeniu środków odwoławczych w postępowaniu cywilnym, PS 2001, Nr 4; S. Dmowski, Środki odwoławcze w postępowaniu cywilnym, MoP 1996, Nr 4; H. Dolecki, Ciężar dowodu z polskim procesie cywilnym, Warszawa 1998; T. Ereciński, Apelacja i kasacja w procesie cywilnym, Warszawa 1996; tenże, O nowelizacji kodeksu postępowania cywilnego w ogólności, PS 1996, Nr 10; tenże, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Postępowanie rozpoznawcze, t. II, (red. T. Ereciński), Warszawa 2012; A. Góra-Błaszczykowska, Środki odwoławcze, w: Kodeks postępowania cywilnego, Tom I, Komentarz, Art. 1–729 (red. A. Góra-Błaszczykowska), Warszawa 2013; taż, Nieistnienie orzeczenia – kilka uwag na temat praktycznych konsekwencji uznania orzeczenia za nieistniejące, w: Ewolucja polskiego postępowania cywilnego wobec przemian politycznych, społecznych i gospodarczych. Materiały konferencyjne Ogólnopolskiego Zjazdu Katedr Postępowania Cywilnego, Szczecin–Niechorze 28–30.9.2007 r., Warszawa 2009; taż, Orzeczenia w procesie cywilnym. Art. 316–366. Komentarz, Warszawa 2003; taż, Początek biegu terminu do wniesienia apelacji od wyroku zaocznego w procesie cywilnym, Pal. 2002, Nr 5–6; taż, Postanowienia sądu pierwszej instancji w procesie cywilnym, Warszawa 2002; taż, Postanowienia sądu podlegające rozpoznaniu przez sąd drugiej instancji w trybie art. 380 k.p.c., Pal. 1999, Nr 9–10; taż, Wezwanie do udziału w sprawie a sprostowanie oznaczenia strony pozwanej, PS 2003, Nr 4; J. Gudowski, Pogląd na apelację, w: Aurea praxis, aurea theoria. Księga pamiątkowa ku czci profesora Tadeusza Erecińskiego, (red. J. Gudowski, K. Weitz), t. I, Warszawa 2011; S. Hanausek, Orzeczenie sądu rewizyjnego w procesie cywilnym, Warszawa 1966; tenże, Wady orzeczeń sądowych i ich przyczyny w postępowaniu cywilnym, w: Księga pamiątkowa ku czci Kamila Stefki, Warszawa–Wrocław 1967; J. Jaśkiewicz, Apelacja w postępowaniu uproszczonym, PS 2003, Nr 10; A. Kijowski, Dopuszczalność skargi kasacyjnej w sprawach o przywrócenie do pracy, PS 1997, Nr 4; J. Klich-Rump, Podstawa faktyczna rozstrzygnięcia sądowego w procesie cywilnym, Warszawa 1977; K. Kołakowski, Środki odwoławcze po nowelizacji kodeksu postępowania cywilnego z 2000 roku, Warszawa 2000; Z. Krzemiński, Apelacja, MoP 1999, Nr 8; tenże, Wnoszenie apelacji cywilnej, Warszawa 2001; tenże, Wnoszenie apelacji cywilnej, Warszawa 2007; W. Litewski, Rzymskie korzenie polskiej apelacji cywilnej, w: Symbolae Vitoldo Broniewicz dedicatae. Księga pamiątkowa ku czci Witolda Broniewicza (red. A. Marciniak), Łódź 1998; M. Łochowski, Uchybienia w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji stanowiące przyczyny nieważności jako podstawy uwzględnienia kasacji, PS 1999, Nr 10; A. Marciniak, Cofnięcie apelacji w procesie cywilnym, w: Aurea praxis, aurea theoria. Księga pamiątkowa ku czci profesora Tadeusza Erecińskiego (red. J. Gudowski, K. Weitz ), t. I, Warszawa 2011; K. Markiewicz, M. Pilich, Glosa do wyr. TK z 20.5.2008 r., P 18/07, PS 2009, Nr 2; M. Michalska, Granice apelacji w postępowaniu cywilnym, w: Ewolucja polskiego postępowania cywilnego wobec przemian politycznych, społecznych i gospodarczych. Materiały konferencyjne Ogólnopolskiego Zjazdu Katedr Postępowania Cywilnego Szczecin–Niechorze 28–30.9.2007 r. (red. H. Dolecki, K. Flaga-Gieruszyńskia), Warszawa 2009; W. Miszewski, Proces cywilny w zarysie, Część pierwsza, Warszawa–Łódź 1946; J. Niejadlik, Kontrola rewizyjna postanowień poprzedzających wydanie wyroku w procesie cywilnym, Warszawa 1977; A. Oklejak, Apelacja w procesie cywilnym, Kraków 1994; K. Piasecki, Postępowanie sporne rozpoznawcze, Warszawa 2004; tenże, Zakaz reformationis in peius w procesie cywilnym, Pal. 1967, Nr 9; M. Piekarski, Pozbawienie strony możności obrony swych praw w postępowaniu cywilnym, Warszawa 1964; M. Piotrowski, Orzeczenia sądu II instancji, MoP 2001, Nr 3; tenże, Wymogi apelacji, Zakres kognicji sądu II instancji – orzeczenie sądu II instancji, MoP 2001, Nr 2; P. Pogonowski, Zakaz reformationis in peius w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2004; S. Rudnicki, Nowy środek odwoławczy: apelacja, PS 1993, Nr 6; W. Siedlecki, Nieważność procesu cywilnego, Warszawa 1965; tenże, Podstawy rewizji cywilnej, Warszawa 1959; tenże, Uchybienia procesowe w sądowym postępowaniu cywilnym, Warszawa 1971; J. Smólski, Glosa do post. SN z 11.8.1999 r., I CKN 367/99, PS 2000, Nr 9; tenże, Glosa do uchw. SN(7) SN z 31.5.2000 r., III ZP 1/2000, PS 2001, Nr 5; A. Tomaszek, Wiążący charakter oceny prawnej wyrażonej w orzeczeniu sądu II instancji a podstawy skierowania pytania prawnego, MoP 2010, Nr 23, dodatek; J. Turek, Glosa do uchw. SN z 29.5.2000 r., III CZP 6/00, GS 2000, Nr 11; M. Waligórski, Skarga apelacyjna, GS 1996, Nr 7, wkładka; tenże, Środki odwoławcze kodeksu postępowania cywilnego w oświetleniu materiałów Komisji Kodyfikacyjnej, NPC 1933, Nr 11; K. Weitz, Skutki naruszenia art. 321 § 1 k.p.c., w: P. Grzegorczyk, K. Knoppek, M. Walasik (red.), Proces cywilny. Nauka, kodyfikacja, praktyka. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Feliksowi Zedlerowi (red. P. Grzegorczyk, K. Knoppek, M. Walasik), Warszawa 2012; tenże, Związanie sądu granicami żądania w procesie cywilnym, w: Aurea praxis, aurea theoria. Księga pamiątkowa ku czci profesora Tadeusza Erecińskiego (red. J. Gudowski, K. Weitz), t. I, Warszawa 2011; R. Więckowski, Cofnięcie apelacji i kasacji, PS 2002, Nr 7–8; tenże, Glosa do uchw. SN z 26.4.1996 r., III CZP 43/95, OSP 1996, Nr 5; T. Wiśniewski, Apelacja, w: System prawa procesowego cywilnego. Środki zaskarżenia, t. III cz. 1, Warszawa 2013; tenże, Apelacja i kasacja. Nowe środki odwoławcze w postępowaniu cywilnym, Warszawa 1996; tenże, Przebieg procesu cywilnego, Warszawa 2013; tenże, W kwestii właściwej interpretacji art. 378 § 2 k.p.c., PS 1997, Nr 4; tenże, Wybrane problemy procesowe po majowej nowelizacji przepisów o postępowaniu apelacyjnym i kasacyjnym w sprawach cywilnych, R. Pr. 2000, Nr 6; M.P. Wójcik, Środki odwoławcze, w: Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, (red. A. Jakubecki), Warszawa 2012; T. Zembrzuski, Zakres kognicji sądu w postępowaniu apelacyjnym (uwagi na tle uchw. SN z 31.1.2008 r., III CZP 49/07), PS 2008, Nr 6; A. Zieliński, Apelacja według noweli k.p.c. z 1995 roku, Pal. 1996, Nr 3–4; tenże, Kodeks postępowania cywilnego, Komentarz (red. A. Zieliński), Warszawa 2012; tenże, Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Komentarz, Warszawa 1999.

Rozdział 1. Apelacja

Art. 367.

Dopuszczalność

§ 1. Od wyroku sądu pierwszej instancji przysługuje apelacja do sądu drugiej instancji.

§ 2. Apelację od wyroku sądu rejonowego rozpoznaje sąd okręgowy, a od wyroku sądu okręgowego jako pierwszej instancji – sąd apelacyjny.

§ 3. Rozpoznanie sprawy następuje w składzie trzech sędziów zawodowych. Postanowienia dotyczące postępowania dowodowego na posiedzeniu niejawnym wydaje sąd w składzie jednego sędziego.

§ 4. Postanowienie o przyznaniu i cofnięciu zwolnienia od kosztów sądowych, o odmowie zwolnienia, o odrzuceniu wniosku o zwolnienie oraz o nałożeniu na stronę obowiązku uiszczenia kosztów i skazaniu na grzywnę, jak również postanowienie o ustanowieniu, cofnięciu ustanowienia, o odrzuceniu wniosku o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego oraz o skazaniu na grzywnę i nałożeniu na stronę obowiązku uiszczenia ich wynagrodzenia sąd może wydać na posiedzeniu niejawnym w składzie jednego sędziego.

Spis treści

I. Apelacja jako środek zaskarżenia – uwagi ogólne

A. Komentarz

1. Pojęcie apelacji

2. Funkcja apelacji

3. Apelacja pełna

4. Właściwość sądu

5. Przedmiot apelacji

B. Linia orzecznicza

II. Przesłanki dopuszczalności apelacji

A. Komentarz

1. Przesłanki dopuszczalności apelacji

2. Orzeczenie nieistniejące

3. Niedopuszczalność apelacji

4. Podmiot uprawniony do wniesienia środka zaskarżenia

5. Terminy do wniesienia środków zaskarżenia

6. Braki formalne środków zaskarżenia

B. Linia orzecznicza

I. Apelacja jako środek zaskarżenia – uwagi ogólne

A. Komentarz

1. Pojęcie apelacji. Apelacja jest środkiem zaskarżenia zwyczajnym, czyli środkiem odwoławczym, służącym do zaskarżania merytorycznych orzeczeń sądu I instancji. Środki odwoławcze są to środki przysługujące od określonych czynności decyzyjnych organów sądowych, mających postać orzeczeń albo zarządzeń, i wywierające skutek suspensywny, który polega na wstrzymaniu uprawomocnienia się wspomnianych czynności, oraz skutek dewolutywny, polegający na przeniesieniu sprawy, tj. przedmiotu rozpoznania sądowego, do sądu wyższej instancji (W. Broniewicz, Apelacja, kasacja i skarga kasacyjna w postępowaniu cywilnym (Problematyka terminologiczna), PiP 1999, Nr 3, s. 19; tenże, Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 1998, s. 253).

Podstawową, pierwotną funkcją procesową apelacji jest otwarcie postępowania odwoławczego (apelacyjnego), co oznacza przeniesienie sprawy do sądu II instancji oraz przydanie mu uprawnień do rozpoznania sprawy. W granicach apelacji mieści się zatem także rozpoznanie wszystkich prawnomaterialnych aspektów sprawy, niezależnie od przedstawionych zarzutów. Pojęcie granic apelacji wyznacza kompetencje i powinności jurysdykcyjne, albo szerzej – zakres władzy sędziowskiej na drugim szczeblu instancji [uchw. SN(7) z 31.1.2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008, Nr 6, poz. 55].

2. Funkcja apelacji. Funkcją apelacji jest ponowienie i uzupełnienie tego postępowania w takim zakresie, w jakim jest to niezbędne dla wszechstronnego sprawdzenia zasadności oraz legalności zaskarżonego orzeczenia w granicach zaskarżenia dokonanego przez uprawniony podmiot (T. Ereciński, Apelacja i kasacja w procesie cywilnym, Warszawa 1996, s. 14).

Apelacja pełna, jaką przyjął kodeks polski, zdaniem M. Waligórskiego (Skarga apelacyjna, GS 1996, Nr 7, wkładka) służy naprawieniu błędów nie tylko sądu I instancji, ale i stron, równocześnie stwarza niebezpieczeństwo, że strony nie przytoczą w sądzie I instancji całego materiału, a uczynią to dopiero w II instancji.

3. Apelacja pełna. Przyjęta w polskim postępowaniu cywilnym apelacja jest apelacją pełną, sąd II instancji orzeka bowiem na podstawie materiału dowodowego zgromadzonego zarówno w postępowaniu przed sądem I instancji, jak i w postępowaniu apelacyjnym (art. 382 KPC). Sąd II instancji może jednak pominąć nowe fakty i dowody, jeżeli strona mogła je przytoczyć w postępowaniu przed sądem I instancji, chyba że potrzeba powołania się na nie wynikła później (art. 381 KPC). Unormowanie takie jest przejawem zasady koncentracji materiału procesowego. Ma ono na celu zapobieganie przewlekłości postępowania przez zdyscyplinowanie jego uczestników w kierunku przedstawienia przez nich całego znanego im materiału faktycznego i dowodowego już w postępowaniu przed sądem I instancji i nienadużywania postępowania apelacyjnego do przedstawiania tego materiału dopiero w jego toku (W. Broniewicz, Postępowanie, s. 257–258).

Kontrolując prawidłowość zaskarżonego orzeczenia sąd II instancji pełni również funkcję sądu merytorycznego, który w zasadzie może rozpoznać sprawę od początku, uzupełnić materiał dowodowy lub powtórzyć już przeprowadzone dowody. Może brać z urzędu pod rozwagę naruszenie prawa materialnego i naruszenie przepisów postępowania, usuwając w postępowaniu apelacyjnym braki wynikające z błędów popełnionych przez sąd I instancji (uzasadnienie uchw. SN z 9.2.2000 r., III CZP 38/99, OSNC 2000, Nr 7–8, poz. 126).

rękaWażne dla praktyki

Jak to trafnie ujął SN w wyroku z 7.5.2009 r. (IV CSK 513/08, Legalis), merytoryczny charakter postępowania apelacyjnego oznacza m.in., że sąd II instancji nie może poprzestać na ustosunkowaniu się do zarzutów skarżącego, lecz musi, niezależnie od ich treści, dokonać ponownie własnych ustaleń, a następnie poddać je ocenie pod kątem prawa materialnego. Sąd II instancji posiada więc pełną swobodę jurysdykcyjną, ograniczoną jedynie granicami zaskarżenia. W konsekwencji może, a jeżeli je dostrzeże – powinien naprawić wszystkie naruszenia prawa materialnego, w granicach apelacji. Apelacja nie przysługuje od uzasadnienia wyroku. W literaturze i orzecznictwie pojawiają się jednak postulaty dopuszczenia możliwości zaskarżenia apelacją wyroku, ze względu na treść jego uzasadnienia, na ten temat szczegółowo zob. J. Gudowski, Pogląd na apelację, w: Aurea praxis, aurea theoria. Księga pamiątkowa ku czci profesora Tadeusza Erecińskiego (red. J. Gudowski, K. Weitz), t. I, Warszawa 2011, s. 268 i n.;

4. Właściwość sądu. Apelację rozpoznają sądy okręgowe albo apelacyjne, w zależności od tego, który sąd odpowiednio: rejonowy czy okręgowy, rozpoznawał sprawę w I instancji.

Określona w § 3 omawianego przepisu zasada, że rozpoznanie sprawy przez sąd II instancji w postępowaniu apelacyjnym następuje w składzie 3 sędziów zawodowych, nie doznaje wyjątków w postępowaniu wieczystoksięgowym, w którym omawiany przepis (art. 367 § 3 zd. 1 KPC) stosuje się na podstawie art. 13 § 2 KPC (zob. post. SN z 21.3.2007 r., I CSK 473/06, Legalis).

5. Przedmiot apelacji. Apelacja przysługuje od wszystkich wyroków sądu I instancji, co oznacza, że można ją wnieść od wyroku wstępnego, częściowego, końcowego, łącznego i uzupełniającego. Natomiast od wyroku zaocznego apelacja przysługuje wyłącznie powodowi, pozwany bowiem może wnieść jedynie sprzeciw od takiego wyroku.

B. Linia orzecznicza

Zaskarżenie postanowienia wstępnego w postępowaniu o dział spadku

Od postanowienia wstępnego wydanego na podstawie art. 685 KPC, w którym nie rozstrzygnięto zgłoszonego w sprawie o dział spadku wniosku o zasiedzenie, uczestnikowi wnoszącemu o oddalenie tego wniosku przysługuje apelacja.

Uchw. SN z 28.4.2010 r., III CZP 9/10, Legalis

Przesłanki dopuszczalności zaskarżenia apelacją orzeczenia w części dotyczącej umorzenia postępowania

Dopuszczalne jest zaskarżenie apelacją zawartego w wyroku sądu pierwszej instancji orzeczenia o częściowym umorzeniu postępowania, jeżeli jednocześnie zostaje zaskarżone orzeczenie co do istoty sprawy.

Post. SN z 31.8.2006 r., I CZ 64/06, Legalis

II. Przesłanki dopuszczalności apelacji

A. Komentarz

1. Przesłanki dopuszczalności apelacji. Ogólne zasady dopuszczalności środków zaskarżenia pozwalają wyróżnić następujące przesłanki dopuszczalności apelacji:

istnienie zaskarżonego orzeczenia,

dopuszczalność środka odwoławczego,

legitymacja do wniesienia środka,

interes prawny skarżącego we wniesieniu środka,

wniesienie środka w przepisanym terminie,

uzupełnienie braków środka zaskarżenia przez stronę w wyznaczonym terminie (por. B. Broniewicz, Postępowanie, s. 255 i n.; B. Bladowski, Przesłanki dopuszczalności rewizji cywilnej, Warszawa 1982, s. 23 i n.; S. Cieślak, Zasada formalizmu przy wnoszeniu środków odwoławczych w postępowaniu cywilnym, PS 2001, Nr 4, s. 33 i n.).

2. Orzeczenie nieistniejące. Orzeczenie nie istnieje wtedy, gdy sąd w ogóle nie wydał orzeczenia, nie wydał orzeczenia w przedmiocie, którego dotyczy apelacja lub skarga kasacyjna, gdy sąd nie nadał orzeczeniu przepisanej formy tak, że nie stanowi ono żadnego, nawet pozornego zewnętrznego przejawu rozstrzygnięcia sprawy przez sąd (B. Bladowski, Przesłanki, s. 29).

Zaskarżenie nieistniejącego orzeczenia ma też miejsce w razie wniesienia apelacji lub skargi kasacyjnej co do przedmiotu, o którym sąd w ogóle nie rozstrzygnął, np. na skutek przeoczenia. W ostatniej sytuacji strona może wnosić o uzupełnienie wyroku (w terminie wskazanym w art. 351 § 1 KPC), albo wytoczyć nowe powództwo o roszczenie, o którym sąd nie orzekł w wyroku (post. SN z 10.11.2009 r., II PZ 19/09, Legalis; post. SN z 2.6.1964 r., I PR 10/63, OSNCP 1965, Nr 5, poz. 80; tak samo SA w Poznaniu w wyr. z 28.6.2006 r., I ACa 68/06, OSA 2007, Nr 10, poz. 31).

Praktyczne problemy rodzi sytuacja, w której orzeczenie zostało sporządzone, ale nie zostało ogłoszone lub też mimo sporządzenia sentencji, nie została ona podpisana. Według B. Bladowskiego (Przesłanki, s. 40 i n.) w takiej sytuacji orzeczenie nie istnieje. Również SN w postanowieniu z 21.2.2003 r. (III CZP 84/02, OSNC 2003, Nr 10, poz.140) stwierdził, że postanowienie o charakterze formalnym, podlegające zaskarżeniu, wydane na posiedzeniu niejawnym, skonstruowane w ten sposób, że jego sentencja wraz z uzasadnieniem stanowi jeden dokument, nie istnieje w znaczeniu procesowym w sytuacji, w której skład sądu podpisał tylko uzasadnienie, natomiast nie podpisał sentencji. Najczęstszym jednak przykładem zaskarżenia nieistniejącego orzeczenia jest przedwczesne wniesienie apelacji lub zażalenia, tj. przed wydaniem orzeczenia, uczynione przez stronę niejako „na zapas” (szerzej na temat wyroków nieistniejących zob. A. Góra-Błaszczykowska, Orzeczenia w procesie cywilnym. Art. 316–366. Komentarz, Warszawa 2003, s. 55 i n.; taż, Nieistnienie orzeczenia – kilka uwag na temat praktycznych konsekwencji uznania orzeczenia za nieistniejące, w: Ewolucja polskiego postępowania cywilnego wobec przemian politycznych, społecznych i gospodarczych. Materiały konferencyjne Ogólnopolskiego Zjazdu Katedr Postępowania Cywilnego, Szczecin–Niechorze 28–30.9.2007 r., Warszawa 2009, s. 183 i n.; Ł. Błaszczak, Orzeczenia nieistniejące (sententia non existens) w sądowym postępowaniu cywilnym, w: Wokół problematyki orzeczeń (red. Ł. Błaszczak), Toruń 2007, s. 7 i n.). W szczególności w myśl post. SN z 14.4.2011 r. (II UZ 7/11, Legalis), jeżeli sąd pracy i ubezpieczeń społecznych, w sprawie o objęcie ubezpieczeniem społecznym, uwzględniając częściowo odwołanie ubezpieczonego, zmienił zaskarżoną decyzję organu rentowego i objął ubezpieczeniem inne niż wskazane w niej okresy, nie oddalając odwołania w pozostałym zakresie, apelacja wniesiona od nieistniejącego – w tej części – orzeczenia sądu I instancji, podlega odrzuceniu jako niedopuszczalna (art. 367 § 1 oraz art. 370 KPC).

Należy opowiedzieć się za koncepcją, która wąsko ujmuje krąg orzeczeń nieistniejących. Orzeczeniem nieistniejącym jest orzeczenie, które nie zostało spisane (brak orzeczenia w ogóle) lub też w wydanym orzeczeniu brak rozstrzygnięcia o żądaniu, które zostało zgłoszone w pozwie lub przed zamknięciem rozprawy w sądzie I instancji, i co do którego strona następnie wnosi środek zaskarżenia (takie stanowisko zajął również np. SA w Warszawie w wyr. z 25.5.2010 r., I ACa 1/10, Legalis).

3. Niedopuszczalność apelacji. Wniesienie środka odwoławczego od orzeczenia sądu I instancji jest niedopuszczalne wtedy, gdy od danego orzeczenia w ogóle nie przysługuje środek zaskarżenia, albo przysługuje środek zaskarżenia inny niż ten, który złożyła strona, np. powodowi, na rzecz którego wydany został nakaz zapłaty w postępowaniu nakazowym, nie przysługuje żaden środek zaskarżenia od nakazu. Zgodnie z treścią uchwały SN z 27.2.2008 r. (III CZP 149/07, OSNC 2009, Nr 2, poz. 27) od postanowienia odwołującego i ustanawiającego innego zarządcę nieruchomości przysługuje apelacja.

4. Podmiot uprawniony do wniesienia środka zaskarżenia. Uprawnionym do wniesienia środka zaskarżenia jest strona, interwenient uboczny, prokurator, RPO, RPD, organizacja pozarządowa, inspektor pracy, powiatowy (miejski) rzecznik konsumentów i inne podmioty działające na zasadach takich jak prokurator, w sprawach wyraźnie wymienionych w przepisach szczególnych. Prokurator może wnieść apelację niezależnie od tego, czy brał udział w postępowaniu przed sądem I instancji, na takiej samej zasadzie prawo to przysługuje RPD. Jak słusznie zauważa W. Litewski [Rzymskie korzenie polskiej apelacji cywilnej, w: Symbolae Vitoldo Broniewicz dedicatae. Księga pamiątkowa ku czci Witolda Broniewicza (red. A. Marciniak), Łódź 1998, s. 211], niedopuszczalne jest wniesienie apelacji przez interwenienta głównego.

Jak już zaznaczono, nie ma uprawnienia do wniesienia apelacji od wyroku zaocznego pozwany, jak również interwenient uboczny i organizacja pozarządowa występująca po jego stronie. Podmioty te mogą skarżyć wyrok zaoczny jedynie sprzeciwem.

Legitymację do wniesienia apelacji mają również następcy prawni stron.

W wypadkach współuczestnictwa materialnego i formalnego legitymację do wniesienia środka odwoławczego ma samodzielnie każdy ze współuczestników. Dotyczy to także współuczestnictwa jednolitego, a nawet koniecznego, występującego po tej samej stronie procesowej. Współuczestnik sporu nigdy nie jest legitymowany do wniesienia apelacji przeciwko drugiemu współuczestnikowi, występującemu po tej samej stronie procesowej, choćby rozstrzygnięcie sądu odnoszące się do drugiego współuczestnika oddziaływało na jego prawa lub obowiązki.

Sąd Najwyższy (wyr. z 5.11.1966 r., II CR 387/66, OSNCP 1967, Nr 7–8, poz. 133) stoi na stanowisku, że pozwany, będący jednym z dłużników solidarnych nie może zaskarżyć wyroku w części oddalającej powództwo w stosunku do pozostałych dłużników ani kwestionować cofnięcia wobec nich pozwu i umorzenia w tej części postępowania. Współpozwanemu nie przysługuje też prawo zaskarżenia wyroku w części oddalającej powództwo w całości lub w części w stosunku do pozostałych pozwanych także wówczas, gdy uwzględnienie powództwa w stosunku do innych pozwanych mogłoby mieć wpływ na zakres odpowiedzialności tego skarżącego. Zaskarżenie wyroku w części oddalającej powództwo względem innych pozwanych może nastąpić tylko przez powoda (por. też wyr. SN: z 4.9.1967 r., I PR 245/67, OSNCP 1968, Nr 4, poz. 70, oraz z 26.2.1985 r., IV CR 49/85, OSNCP 1985, Nr 12, poz. 200).

Osoba, na rzecz której prokurator wytoczył powództwo, może wnieść apelację, choćby nie występowała w postępowaniu przed sądem I instancji, gdyż jako strona rzeczywista (strona w znaczeniu materialnym) może ona w każdym stanie postępowania przystąpić do procesu w charakterze strony powodowej.

Do wniesienia apelacji uprawniona jest również osoba, w stosunku do której z naruszeniem art. 194 KPC został wydany wyrok. Inne stanowisko w tej sprawie uniemożliwiałoby podważenie niekorzystnego wyroku osobie błędnie wezwanej lub w ogóle niewezwanej do procesu, która została oznaczona jako jego strona z pogwałceniem obowiązujących w tej mierze przepisów art. 194 i n. KPC.

rękaWażne dla praktyki

Jakkolwiek w nauce przedmiotu problematyczne jest, czy brak interesu prawnego stanowi przyczynę oddalenia, czy też odrzucenia środka zaskarżenia należy przyjąć, że brak interesu prawnego nie może być przyczyną odrzucenia apelacji. Trzeba zgodzić się ze stanowiskiem S. Hanausek (Orzeczenie sądu rewizyjnego w procesie cywilnym, Warszawa 1966, s. 171 i n.), która proponuje, by problem interesu prawnego rozwiązać w ten sposób, że przyjąć zawsze istnienie interesu prawnego w uzyskaniu prawidłowego, wolnego od wad orzeczenia po stronie każdego z legitymowanych do tego podmiotów. Przesłanką dopuszczalności zaskarżenia będzie samo twierdzenie strony o istnieniu wady. Rzeczywiste istnienie lub nieistnienie tej wady stanowi już problem dotyczący nie dopuszczalności, lecz zasadności zaskarżenia. Szczególną wagę w procesie powinny mieć przesłanki zasadności zaskarżenia orzeczenia, redukując w miarę możności ograniczenia w dopuszczalności zaskarżenia (analogiczne stanowisko w tej kwestii wyraził SA w Poznaniu w wyr. z 28.6.2006 r., I ACa 68/06, Legalis).

W uchw. z 16.12.1971 r. (III CZP 79/71, OSNCP 1972, Nr 6, poz. 101) SN uznał, że interes prawny stanowi merytoryczną przesłankę skuteczności zaskarżenia. W rozumieniu przepisów art. 76, 189 i 1147 KPC interes prawny jest przesłanką merytoryczną dotyczącą przedmiotu postępowania, istoty rozpoznawanej sprawy. Na tle obowiązującego prawa brak podstaw do nadania pojęciu interesu prawnego innego znaczenia w zakresie środków odwoławczych. Nie można bowiem tego samego pojęcia używać w dwóch różnych znaczeniach, jeżeli treść ustawy do tego nie upoważnia. Za takim rozumieniem tej przesłanki przemawia także okoliczność, że o jej istnieniu lub braku sąd z reguły może przekonać się dopiero po merytorycznym sprawdzeniu orzeczenia.

Inne stanowisko w tej sprawie zajmuje SN, którego zdaniem istnienie interesu prawnego uczestnika we wniesieniu apelacji powinno być badane już na etapie oceny dopuszczalności apelacji, a stwierdzenie braku tego interesu – uzasadniać odrzucenie apelacji (post. SN z 14.12.2012 r., IV CZ 161/12, Legalis). W post. SN z 27.7.2012 r. (I PZ 9/12, Legalis), stwierdzono, że dopuszczalność zaskarżenia orzeczenia sądu pierwszej instancji zależy od tego, czy strona skarżąca nie uzyskała w tym orzeczeniu uwzględnienia zgłoszonego w sprawie roszczenia. Nieuwzględnienie żądania pozwu w określonym zakresie, w zakresie nieuwzględniającym żądanej przez powoda ochrony, stwarza ewidentny interes procesowy (gravamen) do wniesienia apelacji.

5. Terminy do wniesienia środków zaskarżenia. Terminy do wniesienia środków zaskarżenia są terminami ustawowymi, nie mogą być przedłużane, skracane ani zmieniane przez sąd czy przewodniczącego. Terminy te mają charakter prekluzyjny i ich upływ uwzględnia sąd z urzędu, zasadniczym skutkiem uchybienia jest bezskuteczność wniesionego środka zaskarżenia. Terminy do wniesienia apelacji i skargi kasacyjnej mogą zostać przywrócone na wniosek strony, która uchybiła im bez swojej winy. Strona, która uchybiła terminowi bez swojej winy może na zasadach ogólnych (art. 168 i n. KPC) wraz ze środkiem zaskarżenia złożyć wniosek o przywrócenie terminu w ciągu tygodnia od ustania przyczyny uchybienia terminu. We wniosku tym strona uprawdopodobni jednocześnie okoliczności uzasadniające przywrócenie go (art. 169 KPC).

Jak jeszcze będzie o tym mowa, niedopuszczalne jest oparcie postanowienia o odrzuceniu apelacji jedynie na dacie wpływu umieszczonej w wadliwej adnotacji (tzw. prezentacie), niezawierającej stwierdzenia sposobu wniesienia jej do sądu. Jeżeli zachowanie terminu do wniesienia apelacji budzi wątpliwości, sądy powinny korzystać z przewidzianej w art. 152 zd. 2 KPC możliwości odebrania na posiedzeniu niejawnym od osoby wezwanej odpowiednich wyjaśnień (post. SN z 5.2.1999 r., III CKN 1211/98, OSNC 1999, Nr 7–8, poz. 139).

6. Braki formalne środków zaskarżenia. W razie stwierdzenia braków formalnych środka zaskarżenia sąd I instancji wezwie stronę do uzupełnienia braków zgodnie z przepisami. Termin wyznaczany stronie w takim przypadku jest terminem sądowym i powinien być odpowiednio dostosowany do rodzaju braku i czasu koniecznego do jego usunięcia. Dopiero gdy braki nie zostaną uzupełnione w terminie, środek zaskarżenia zostanie odrzucony.

Na ten temat szczegółowo zob. uwagi do art. 370 KPC.

B. Linia orzecznicza

Legitymacja wspólnika spółki cywilnej do wniesienia apelacji w sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych

Skoro spółka cywilna jest stroną postępowania w sprawie z zakresu ubezpieczenia społecznego zainicjowanej odwołaniem od decyzji do niej skierowanej, czynności procesowe może podejmować za nią każdy ze wspólników. Czynności te są skuteczne wobec strony – spółki, bez względu na to, który wspólnik je podjął.

W świetle powyższego, nie ma podstaw odrzucenie apelacji spółki z tego powodu, że została wniesiona przez innego wspólnika niż ten, który wniósł o sporządzenie uzasadnienia wyroku sądu pierwszej instancji i o doręczenie odpisu wyroku z uzasadnieniem.

Post. SN z 16.10. 2012 r., I UZ 94/12, Legalis

Dopuszczalność apelacji w wypadku częściowego uwzględnienia wniosku o stwierdzenie nabycia własności części nieruchomości przez zasiedzenie

W sprawie, w której sąd stwierdził nabycie przez zasiedzenie własności jedynie części nieruchomości objętej wnioskiem nie oddalając wniosku w dalszej części, apelacja wnioskodawcy jest niedopuszczalna jako pozbawiona substratu zaskarżenia.

Post. SN z 27.6.2012 r., IV CZ 39/12, Legalis

Niedopuszczalność zaskarżenia apelacją „nieistniejącego” wyroku i skutki jej wniesienia

Jeżeli sąd pracy i ubezpieczeń społecznych, w sprawie o objęcie ubezpieczeniem społecznym, uwzględniając częściowo odwołanie ubezpieczonego, zmienił zaskarżoną decyzję organu rentowego i objął ubezpieczeniem inne niż wskazane w niej okresy, nie oddalając odwołania w pozostałym zakresie, apelacja wniesiona od nieistniejącego – w tej części – orzeczenia sądu pierwszej instancji, podlega odrzuceniu jako niedopuszczalna. W konsekwencji, odrzuceniu podlega apelacja od wyroku dotycząca takiej jego części, do której nie odnosi się sentencja tego wyroku, w szczególności w sytuacji, gdy w sentencji wyroku brak jest rozstrzygnięcia w przedmiocie „oddalenia powództwa w pozostałym zakresie”, ponieważ w rozumieniu przepisów prawa procesowego w tym zakresie orzeczenie nie zostało wydane.

Post. SN z 14.4.2011 r., II UZ 7/11, Legalis

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki