Wydawnictwo G+J RBA Sp. z o.o. & Co. Spółka Komandytowa

Licencjobiorca National Geographic Society

ul. Marynarska 15, 02-674 Warszawa

Dział handlowy: tel. 22 360 38 41-42

Sprzedaż wysyłkowa: tel. 22 360 37 77

Copyright for the edition branded by National Geographic

© 2007, 2009, 2012 National Geographic Society.

All rights reserved

Copyright © 2012 by Beata Pawlikowska

Okładka: Beata Pawlikowska/Maciej Szymanowicz

Projekt graficzny, skład i łamanie: IT WORKS, Warszawa

Redaktor prowadząca: Małgorzata Zemsta

Redaktor techniczny: Mariusz Teler

Tekst i rysunki: Beata Pawlikowska, www.beatapawlikowska.com,

www.facebook.com/BeataPawlikowska

Zdjęcia na okładce: Beata Pawlikowska

Zdjęcie autorki: Rafał Masłow

ISBN: 978-83-7596-414-1

National Geographic i żółta ramka są zarejestrowanymi znakami towarowymi National Geographic Society.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kopiowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych – tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw autorskich.

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Spis treści

- Rozdział 1 Blondynka w dżungli

- Rozdział 2 Diabelska laguna

- Rozdział 3 Drugie prawo dżungli

- Rozdział 4 Dżunglę mam w sercu

- Rozdział 5 Moc jaguara

- Rozdział 6 Świat według szamana

- Rozdział 7 Dzieci Księżyca

- Rozdział 8 Obcy – ósmy pasażer hamaka

- Rozdział 9 Hiszpan wśród dzikich

- Rozdział 10 Gorąca noc z Frankiem Sinatrą

- Rozdział 11 Zielone oczy kajmana

- Rozdział 12 Jak Zorro jeździł na krowie

- Rozdział 13 Padre Jorge

- Rozdział 14 Graciela ma okres

- Rozdział 15 Święty Franciszek od hamaków

- Rozdział 16 Tańczący z bykami

- Rozdział, 17 O człowieku, który liczył gwiazdy

- Rozdział 18 W poszukiwaniu Kryształowego Miasta, czyli jak odkryłam czym jest szczęście

- Rozdział 19 Pływanie na kajmanie

- Rozdział 20 Z powrotem w dżungli

- Rozdział 21 Indiańska drabina

- Rozdział 22 O duchach, żabie i blondynce w dżungli

- Rozdział 23 Samobieżne pulpety

- Rozdział 24 Dla znudzonych życiem

- Rozdział 25 Lasy tropikalne

- Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Rozdział 1

Blondynka w dżungli

Motyle były wielkie jak talerze. Karaluchy wielkości konia. Moskity krwiożercze i wyposzczone. Dookoła – amazońska dżungla. Mroczna, gorąca i wilgotna.

– Uważaj na węże – mówi mój indiański przewodnik.

– I jaguary – dodaję w myślach. – I mrówki.

Mrówek są tysiące. Podążają przed siebie w zorganizowanym szyku, w kolumnach szerokich na kilka centymetrów, jak żywy strumień, którego początku ani końca nie widać. Biegną najpierw po ziemi, potem w górę na drzewa, gdzie wycinają kawałki liści, schodzą po trasie oznaczonej przez zwiadowcę i wracają do mrowiska. Tam liście czyszczą i przeżuwają, mieszając z własną śliną, potem wypluwają i przygotowują grunt, na którym wyrosną grzyby. I tymi grzybami będą się żywić. To mrówki grzybiarki, zwane też parasolowymi.

Są też inne – czarne, wielkości kciuka, które Indianie nazywają veinte-quatro, czyli „dwadzieścia cztery”. To dlatego, że dorosły mężczyzna po ugryzieniu ma przed sobą dwadzieścia cztery godziny życia. Podczas jednej z wypraw widziałam ugryzionego Indianina, który zwijał się z bólu i nie mógł powstrzymać niezwykłej jak dla wojownika wilgotności oczu.

Idziemy dalej. Veinte-quatro hasają po gałęziach. Po obu stronach wąskiej ścieżki – liściaste drzewa i krzewy, wszystko splątane razem, od samego dołu po czubki drzew. Jak zielona zapora, przez którą nie można się przebić. I wszędzie liście – świeże na krzakach i zgniłe na ziemi. Wszędzie pnącza i gałęzie, i liście, liście, liście. Cisza.

Gorąco jak w piekle. Wiatr szumi gdzieś wysoko przy wierzchołkach drzew, ale tu na dół nie dociera ani świeży powiew, ani słońce. Mokrą chustką wycieram twarz i szyję. Daleko jeszcze?

– Quiere descansar? – pyta mój przewodnik. – Chcesz odpocząć?

Stajemy przy małym strumieniu. Zapas wody pitnej dawno się skończył, więc pijemy tę z rzeki. Można umyć twarz, zwilżyć włosy i szyję, wejść do strumienia w butach, żeby ulżyć nogom.

Kiedy zdjęłam plecak i położyłam się na chwilę, szmer wody przypomniał mi o potrzebie natychmiastowego odejścia w zarośla. Powiedziałam mojemu przewodnikowi, że zaraz wrócę, a on uśmiechnął się ze zrozumieniem, mruknął, żebym uważała na węże i przymknął oczy.

Poszłam kilkadziesiąt kroków dalej wzdłuż strumienia. Kucnęłam, starając się obserwować jednocześnie ziemię, rośliny i niebo, żeby dostrzec niebezpieczeństwo – węża, pająka, skorpiona, jadowitą skolopendrę albo armię rozjuszonych mrówek, zanim one mnie dostrzegą. Siedziałam cichutko, starając się nie dotknąć żadnej trującej rośliny, a potem wstałam.

I wtedy zobaczyłam przed sobą człowieka. Stał w odległości kilku metrów, prawie nagi, o czarnych krótkich włosach, z łukiem w rękach. Zamarłam. Świat dookoła też chyba zatrzymał się na chwilę, bo umilkły nagle rozgorączkowane zapachem mojego ciała moskity i trzeszczące w zaroślach cykady. Bardzo, bardzo powoli podciągnęłam spodnie. Pomyślałam, że gdyby ten Indianin chciał mnie zaatakować, pewnie już by to zrobił. Poza tym łuk trzymał z boku, jakby wcale nie chciał z niego skorzystać.

Co robić? Mówić? Milczeć? Odejść? Zostać? Wołać mojego przewodnika? Nie. Nie wołać. Wzbudzić zaufanie. Pokazać, że jestem bezbronna i nie mam złych zamiarów. I wtedy zauważyłam, że Indianin przygląda mi się z pewnym rozbawieniem i nie czuje się chyba w żaden sposób zagrożony, ale wprost przeciwnie. Przechylił głowę i przestąpił z nogi na nogę, uginając jedno kolano. Pomyślałam, że też mogę się poruszyć, więc tak samo przestąpiłam z nogi na nogę i ugięłam jedno kolano. Dotknęłam aparatu fotograficznego, oczami pytając Indianina o zgodę. To najprostszy i najbardziej uniwersalny język świata. Ręce mi drżały, kiedy podnosiłam aparat do oczu. Spust migawki zabrzmiał jak wystrzał. Indianin nawet nie mrugnął. Przez moment odniosłam wrażenie, że to nie człowiek z krwi i kości, ale wytwór dżungli, jeden z jej nieodłącznych elementów, takich jak drzewa, cierniste pnącza i liście. Dotknęliśmy się jeszcze raz oczami i wtedy zrozumiałam, że dane nam będzie kiedyś znów się spotkać. Żadne z nas nie wiedziało, kiedy i w jakich okolicznościach miałoby to nastąpić, ale w tamtej chwili połączyło nas coś niewytłumaczalnego, co mogłabym jedynie nazwać przeznaczeniem.

Kiedy wróciłam do mojego przewodnika, stał już gotowy do drogi.

– Schowaj aparat – powiedział. – Za godzinę będziemy w wiosce. Indianie nie lubią, kiedy robi im się zdjęcia. Znowu fotografowałaś motyle?

– Tak – powiedziałam. – Así es. Były wielkie jak talerze.

Rozdział 2

Diabelska laguna

Pewnego koszmarnego lipcowego dnia przybiliśmy do osady Indian Piaroa nad brzegiem Orinoko. Każdy normalny, zdrowy człowiek zachwyciłby się tym widokiem: wioska leżała na łagodnym kamiennym wzniesieniu niedaleko dużej laguny otoczonej dżunglą. Słońce stało nisko, rzucając na wodę ciepłe, pomarańczowe promienie. Zarejestrowałam ten piękny obraz oczami, ale sercem byłam bliżej mojego żołądka, który z dokładniej niewyjaśnionych powodów urządzał sobie w moich wnętrznościach dzikie i bolesne harce. Kiedy łódź po wielu godzinach jazdy w końcu się zatrzymała, z ulgą z niej wypełzłam, żeby się położyć na stałym lądzie.

Zrobiłam nie więcej niż dziesięć kroków, gdy dopadła mnie horda złaknionych świeżej krwi moskitów. Machanie rękami nie dało żadnego efektu. Moskity odstraszane od twarzy wpijają się w nogi i odwrotnie. Płyny zniechęcające owady są naprawdę skuteczne wtedy, gdy człowiek się w nich wykąpie, co w warunkach obozowych nie jest możliwe. Tamtego dnia, mając do wyboru śmierć od wygłodniałych trąbek komarzyc albo powrót na łódź, wybrałam to drugie. Wpełzłam znowu na pokład. Komary za mną. Sięgając do plecaka słyszałam ich rozochocone bzyczenie, gdy nagle stał się cud. Z odkręconej butelki wydobyła się tak ostra woń amoniaku, że wszyscy zatrzymali się w pół kroku – zarówno Indianie, jak i atakujące moskity. Dla porządku dodam, że nie był to czysty amoniak, ale roztwór przygotowany do walki z owadami.

Wysmarowałam się wszędzie tam, gdzie tylko pozwolił mi sięgnąć zwinięty w pięść żołądek i zaczęłam szukać dla niego najwygodniejszej pozycji. Nogi w dół, do góry, zgięte, wyprostowane, moczone w rzece, suszone na dachu, twarzą do słońca, w cieniu, z rękami na brzuchu i bez – nic nie pomagało. Wyjęłam hamak z moskitierą i znów zeszłam na ląd. Gdzie by się tu rozwiesić? Pod cudzym dachem, gdy nie ma właściciela – nie wolno. Między dwiema pierwszymi chatami niedobrze, bo w słońcu, a poza tym zatarasowałabym sobą przejście. Pójdę więc tam dalej, na skraj wioski, gdzie zaczyna się dżungla.

Wybrałam dwa drzewa, przywiązałam do nich sznurki na przemian zlewając się potem i dygocząc od zimnych dreszczy. Do tych sznurków przywiązałam hamak, naciągnęłam moskitierę i otrzepałam ręce. Gotowe. Zanurzyłam się wreszcie w przyjaznej kolebce, osłonięta gęstą ciemnozieloną siatką od wszystkiego co lata, w przyjemnym ciepłym cieniu i zamknęłam z ulgą oczy. Wtedy poczułam, że lecę w dół, a na mnie z trzaskiem wali się drzewo. Wyskoczyć z hamaka nie można, kiedy człowiek wisi zawinięty w moskitierę jak w kokon. Jedyne więc, co mi przyszło na myśl, to – nie zważając na los moich pleców – wyciągnąć ręce nad głowę. W tych rękach wylądował mi gruby na pół metra pień. Pewnie korzeń był spróchniały. Sprawdziłam wcześniej, czy drzewo mnie utrzyma, ale pchnięcie ręką to co innego niż pełny zwis.

Zrzuciłam z siebie pień, wyplątałam się z moskitiery i tuż obok siebie zobaczyłam rozbawioną twarz.

– Venga – powiedział Indianin. – Chodź.

Więc poszłam.

To był el capitan, przywódca osady. Z wdzięcznością skorzystałam z jego zaproszenia. Widziałam już w myślach indiańskie szałasy, ognisko, w którym ogień jest podsycany także nocą, pieczone dzikie banany…

Zatrzymaliśmy się przy sporym betonowym domu. Miał nawet kraty w oknach i dość duży, wystający dach tworzący coś w rodzaju werandy. Spojrzałam tęsknie na chaty kryte liśćmi palmowymi, ale el capitan wyjął mi z rąk hamak i powiedział:

– Tutaj pod dachem będziesz bezpieczna. W nocy może padać deszcz.

Pomógł mi przywiązać sznurki do belek i odszedł.

Położyłam się, zamknęłam oczy. Zaczynało już zmierzchać. Kląskały owady, chlupotała woda przy łodziach, słychać było przytłumione śmiechy i nawoływania dzieci. Zapadałam w nieśmiałą drzemkę, gdy nagle jak prąd elektryczny poraził mnie huk i niespodziewany blask. Rzuciłam się nieprzytomnie naprzód. Grom z jasnego nieba? Nie, to tylko magnetofon ryczący rytmem skocznej salsy i goła żarówka, która nagle zaczęła świecić nad moim hamakiem. Zwinęłam się w kłębek. Zakryłam skarpetkami uszy. Twarz wtuliłam w ubranie tak mocno, że po chwili zabrakło mi powietrza. Ale nic to, pomyślałam, przeczekam. Dochodziła ósma. Lada moment wyłączą generator, bo przecież Indianie chodzą wcześnie spać i wstają o świcie.

Tuż obok mojego hamaka przegalopował tabun rozbawionych dzieci. Co to za ciemnozielone dziwo wisi pod dachem? Przebiegły w jedną stronę, z powrotem, i jeszcze raz, ciągając mnie za sznurki. Zerwałam skarpetki z uszu i wepchnęłam je sobie do ust, żeby nie krzyczeć. Jako gość nie mogę przecież pouczać ani wychowywać obcych dzieci. Długo czekałam z zaciśniętymi pięściami. Minęła dziewiąta, dziesiąta, jedenasta…

Obudziłam się zdrętwiała w absolutnej ciszy. Bzykanie komara, który usiłował przebić się do mnie przez moskitierę, wydało mi się przyjaznym świergotem. Było jeszcze ciemno, w oddali nad pasmem czarnej dżungli powoli różowiało niebo. Wyskoczyłam z hamaka, odbyłam najszybszą w życiu kąpiel w rzece i równie błyskawicznie zapakowałam się na łódź.

Kiedy odpływaliśmy, słońce nie zdążyło nawet liznąć promieniami głęboko uśpionej wioski. Na brzegu leżały puszki po piwie i butelki po coli. Dobrodziejstwa naszej cywilizacji, które dotarły tu do Amazonii z turystami i zawojowały dusze tutejszych Indian. Jak bardzo są z tym szczęśliwi, a jak bardzo bezpowrotnie tracą to, co stanowiło o ich życiu przez tysiące lat?

Odpłynęliśmy na południe, w głąb Amazonii, jak najdalej od tego miejsca.

Rozdział 3

Drugie prawo dżungli

Kilka dni później zacumowaliśmy łódź przy brzegu i weszliśmy w dżunglę. Pierwszej nocy mrówki wygryzły dziury w foliowej torebce i wyniosły z niej po ziarenku ponad pół kilo cukru. Rano zobaczyliśmy czarny migotliwy pochód: mrówka za mrówką z kryształkami na plecach. To mnie nauczyło, żeby jedzenie zawsze szczelnie pakować albo wieszać wysoko na gałęzi.

Drugiego dnia w dżungli przez wiele godzin szłam tuż za naszymi indiańskimi przewodnikami przez bagniste rozpadliny, kolczaste zarośla, szerokie strumienie i śliskie ścieżki, na przełaj przez wodę i błoto. Wieczorem zatrzymaliśmy się, żeby rozbić obóz. Zdjęłam mokre buty i skarpetki – skóra na moich stopach wyglądała jak biały, pomarszczony, wilgotny papier. Chodziłam więc boso po ciepłej ziemi. Rano w pobliżu hamaka znalazłam kilkanaście żywych skorpionów. Cud, że poprzedniej nocy nie nadepnęłam gołą stopą na żadnego z nich. To było ostrzeżenie. Z dżunglą amazońską nie można się zaprzyjaźnić. Trzeba ją szanować i trzeba się jej bać. To jest Pierwsze Prawo Dżungli. Nauczyłam się więc robić leśne sandały z dwóch kawałków kory, które przywiązywałam sobie do stóp lianami.

Trzeciego dnia w dżungli zostałam sama.

Zatrzymałam się, żeby wyjąć kamień, który razem z piaskiem wpadł mi do buta przy ostatniej przeprawie przez rzekę, a kiedy wstałam, po przewodnikach nie został nawet pył. Co robić? Iść dalej, oczywiście. Dźwignęłam plecak (ważył z piętnaście kilogramów, razem z aparatem fotograficznym, zapasem filmów, baterii, magnetofonem i hamakiem) i ruszyłam przed siebie.

Ścieżka w dżungli to ledwie widoczny pasek lekko przydeptanej ziemi. Nie rąbie się maczetą przejścia w największym gąszczu, ale szuka wygodniejszej drogi i obcina te gałęzie czy pnącza, których nie można łatwo ominąć. Dlatego „ścieżka” to po prostu miejsce w dżungli, identyczne z otoczeniem, też przykryte gnijącymi liśćmi i poprzerastane korzeniami. Wprawne oko dostrzeże, że na „ścieżce” liście leżą trochę bardziej płasko, a korzenie są wyślizgane i mają intensywniejszy kolor. Można też kierować się znakami indiańskimi, czyli pieńkami ukośnie ściętych roślin. Innych drogowskazów nie ma, a poza tym ścieżka lubi się rozdwajać. Wtedy indiańskie znaki robione maczetą rozdwajają się często razem z nią.

Ruszyłam w stronę, w którą – jak mi się wydawało – poszli przewodnicy. Krzaki rosły tu dość rzadko, a kolczaste pnącza nie chwytały za ubranie. Przyśpieszyłam kroku, by po chwili wylądować w gęstej, lepkiej, ciepłej pajęczynie. To jedna z bardziej charakterystycznych rzeczy w Amazonii: pajęcze sieci rozpięte zawsze na wysokości twarzy. Nieważne czy masz dwa metry, czy półtora – pająk przygotuje sieć odpowiednią do twojego wzrostu. Wyplułam pajęczynę, ale musiałam się zatrzymać: niemożliwe, żeby ktoś tędy niedawno przechodził. Rozejrzałam się. Na gałęzi obok siedział czarny, kilkucentymetrowy pająk i złym okiem spoglądał na resztki sieci oblepiające mi twarz. Liście na ścieżce wydawały się przydeptane, a korzenie wyślizgane, ale musiał je przydeptać i wyślizgać ktoś inny, nie nasi przewodnicy.

– Tomas! – zawołałam. Cisza. – Gregorio!

Cisza.

Odwróciłam się i zaczęłam iść z powrotem do tego miejsca, gdzie wysypywałam z butów piasek i kamienie. Dlaczego przewodnicy nie poczekali? Przecież widzieli nie raz jak łatwo biały człowiek gubi ścieżkę albo wpada w zdradliwe doły przykryte liśćmi. Poza tym nie miałam żadnej broni – jedyną maczetę niosą oni. Przypomniały mi się historie o wężach, które opowiadał mi kiedyś Juan Carlos: niektóre chowają się pod zwalonymi pniami drzew i czekają na ofiarę. Inne czatują na gałęziach wśród liści, a jeszcze inne śpią w słońcu na środku ścieżki. Najważniejsze, żeby jakiegoś węża nie nadepnąć, nie potrącić ani w żaden inny sposób nie zainteresować swoją osobą.

Było gorąco. Ponad trzydzieści stopni w cieniu, wilgotność powietrza sięgająca stu procent, paski plecaka werżnięte w ramiona i w biodra, mokre buty na odparzonych stopach. Zamarzyła mi się butelka zimnej wody…

Strużka potu spłynęła mi po nosie i kapnęła na ziemię. Uświadomiłam sobie, że idę już dość długo i zupełnie nie wiem dokąd. Czy minęłam miejsce, w którym zgubiłam przewodników? Dookoła dżungla, taka jak zawsze, zielonobrązowa, duszna i wilgotna. Gdzie jest ścieżka? Rozglądałam się wytężając wzrok, ale wszystkie drzewa, krzaki, liście, liany i pnącza wyglądały tak samo niedostępnie i obco.

Wtedy właśnie odkryłam moje Drugie Prawo Dżungli. Spojrzałam za siebie – bo przecież przyszłam tu nie przedzierając się przez gąszcz, ale tak, jak mnie swobodnie przyprowadziły moje własne nogi. Ani za mną, ani przede mną nie było widać ścieżki. A jednak ona istniała – tuż pod moimi stopami, i tylko tam była widoczna. Patrząc na czubki butów ruszyłam dalej przed siebie.

Kilkadziesiąt metrów dalej zobaczyłam Tomasa i Gregorio – siedzieli na pniu spokojnie na mnie czekając. Usiadłam i ja.

Drugie Prawo Dżungli brzmi: NIE SZUKAJ ŚCIEŻKI, ALE NIĄ PODĄŻAJ. Nie rozglądaj się, nie próbuj dojrzeć, dokąd cię doprowadzi i jakie czyhają na ciebie niebezpieczeństwa. Nie staraj się dowiedzieć, jak jest długa i czy wszyscy właśnie tą ścieżką zazwyczaj chodzą. Nie patrz którędy biegnie przez tę wielką, obcą puszczę. Gdy znajdziesz ją pod stopami, po prostu idź naprzód. Tak, jak w życiu.

Rozdział 4

Dżunglę mam w sercu

Dżungla jest mistyczna. Jest w niej coś takiego, co nie daje się wyrazić słowami. Jest w niej to wszystko, co pouciekało z miast i miejsc, które ludzie sobie podporządkowali. Żyje w niej coś tajemniczego, co pozwala ludziom ze sobą obcować, nawet jeśli nie zdają sobie z tego sprawy, bo nie potrafią poczuć tego zmysłami.

W dżungli tak pachnie… Rozbuchaną, skondensowaną, gęstą zielenią, wybujałymi pnączami, pękającymi od nadmiaru wilgoci liśćmi, gnijącymi korzeniami, słońcem uwięzionym w koronach drzew, dzikimi owocami, których nikt nigdy nie znajdzie i które dojrzewają aż do syta, a potem spadają i rozbijają się na ziemi. Panuje taki półmrok, jakby był dla tych, którzy potrzebują się w tym półmroku schronić. A potem jest taka cisza… Taka cisza, że aż rośnie, i słychać jak w uszach dudni krew. Czasami w tej ciszy nagle krzyknie hocco, czarnofioletowy ptak o długim dziobie, który zwykle kryje się w gęstwinie. Czasem nie wiadomo skąd w powietrze wzbijają się papugi, zawsze głośno krzycząc, jakby oburzone, że ktoś zakłóca im spokój, wchodząc na terytorium, które uznały za swoje. Na ścieżce wygrzewają się jaszczurki i węże, pod pniami na zmierzch czekają skorpiony i jadowite, drapieżne skolopendry.

Podczas wędrówki przez dżunglę jest wilgotno i gorąco, słońce zatrzymuje się na gałęziach drzew wysoko nad głową i drobnymi cętkami spada na ziemię. Kiedy tylko człowiek przystanie, przylatują do niego krwiożercze muchy, muszki i moskity zwabione zapachem potu i ludzkiej skóry. Kiedy wgryzają się w skórę i piją krew, jednocześnie wstrzykują wirusy, zarazki i pierwotniaki wywołujące śmiertelne choroby. Pot leje się po plecach, po policzkach, z czoła, spływa po nosie i kapie na ziemię. Wysiłkiem jest oddychanie i życie, nie trzeba wykonywać żadnego dodatkowego ćwiczenia, żeby kąpać się we własnym pocie jak w saunie. Noszę na szyi czerwoną chustkę, którą moczę w każdym strumyku i ocieram nią pot, aż i ona robi się ciężka i słona. A pot płynie po twarzy, plecach i nogach jak łzy. Ale są to łzy zwycięstwa. Każdy krok i gest, każdy następny pokonany kilometr to nowe życie, niespodziewana dawka siły, którą człowiek odnajduje w sobie, ustanawiając nowy rekord w walce ze słabością ciała.

Idę naprzód zostawiając za sobą ślad z ciężkich kropli krwi kapiących z rozerwanego policzka, ran na rękach i nogach. Ścieżka jest wąska, więc ciągle zaczepiam o kolczaste pnącza, które rozrywają materiał i ludzką skórę. Łatwo się potknąć na śliskich, gnijących liściach i korzeniach.