Wydanie I

Copyright © Andrzej Meller 2011

Copyright © The Facto 2011

Wszystkie prawa zastrzeżone. Książka ani jej część nie może być przedrukowywana ani w żaden inny sposób reprodukowana lub odczytywana w środkach masowego przekazu bez pisemnej zgody Wydawnictwa The Facto.

ISBN 978-83-61808-13-8

Opracowanie: kaziki.pl

Projekt okładki: Tomasz Larek

Wydawca: The Facto Sp. z o.o.

ul. Skierniewicka 21/53, 01-230 Warszawa

www.thefacto.pl

Konwersja do formatu EPUB: Virtualo Sp. z o.o.
virtualo.eu

Rodzicom

Od wydawcy

Andrzej Meller dociera tam, gdzie CIA posłałaby najwyżej samolot zwiadowczy i to taki bezzałogowy. Znamienne, że książkę o Azji kończył w. ogarniętej wojną domową Libii. Jeśli gdzieś strzelają, to Meller natychmiast się tam zjawia. Aż dziwne, że podczas swej trzyletniej włóczęgi po największym kontynencie świata nie zaliczył nawet draśnięcia. To znaczy owszem, złamano mu nos, ale nie nastąpiło to w Pakistanie czy Afganistanie, gdzie bomby wybuchają dość regularnie, lecz w sielskim Wietnamie.

O tym, do czego może prowadzić nieskorzystanie z usług tamtejszych prostytutek, dowiecie się zresztą Państwo z tej książki. No cóż, sutenerzy są mało sympatyczni pod każdą szerokością geograficzną.

Zamiłowanie Mellera do miejsc, w których strzelają, nie oznacza, że ten zbiór reportaży ogranicza się do korespondencji wojennych. Nic z tych rzeczy. Meller równie barwnie potrafi pisać o przebiegających w cieniu terroru wyborach w Afganistanie, co o swym przewodniku-erotomanie, który na dzień dobry demonstruje mu, jak uprawiał seks z żoną, i nieustannie myśli o bzykaniu (co zresztą ratuje mu w końcu życie). Tematy poważne, by nie rzec tragiczne, przeplatają się u Mellera z komizmem życia podobnych mu wędrowców, potrafiących podczas kolacji przechwalać się rozmiarami biegunki, która w końcu musi dopaść człowieka Zachodu w Azji. Bo Andrzej Meller, co warto sobie uświadomić, nie pojechał sobie do Azji na wycieczkę. To była prawdziwa wyprawa, trwająca długie trzy lata, w czym przypomina odyseje dawnych podróżników. I co istotne – Meller podróżował samiuteńki. Nie miało to zapewne większego znaczenia, gdy latał sobie paralotnią po Himalajach albo wylegiwał na plażach Sumatry. Każdy by tak chciał. Ale gdy poruszał się po Pakistanie – najniebezpieczniejszym kraju świata – albo leżał w wietnamskim szpitalu ze złamanym nosem i zmasakrowaną twarzą, to ta samotność musiała być dotkliwa.

Miraż. Trzy lata w Azji jest książką fascynującą. Ale ciekawa jest także historia jej powstania. Otóż stworzyli ją ludzie, którzy nigdy się nie spotkali. To w pewnym sensie dziecko Facebooka. Niżej podpisany znał Andrzeja Mellera jedynie z tej „social network”, na którą autor wrzucał zdjęcia z co bardziej egzotycznych zakątków świata i zachęcał do czytania swoich reportaży w „Tygodniku Powszechnym” czy „Bluszczu”. Kurczę – myślałem sobie – jak to możliwe, że taki gość nie wydał jeszcze żadnej książki? Na pewno wydawnictwa ustawiły się do niego w kolejkę. Ale co mi szkodzi spróbować?

Nawiązaliśmy facebookowy dialog. Andrzej był wtedy akurat w Malezji. Okazało się, że jakimś cudem pierwszy złożyłem mu taką propozycję. Andrzej ją zaakceptował i polecił spotkanego na Sumatrze plastyka do zrobienia okładki. To była kolejna postać, której na oczy nie widziałem, ale mimo dzielących nas wielu tysięcy kilometrów szybko doszliśmy z Tomkiem Larkiem do porozumienia. Okładka przez niego zaprojektowana i namalowana jest po prostu zjawiskowa i wydawnictwo The Facto bardzo mu za nią dziękuje. Z kolei książkę przygotował do druku Kazimierz Świetlikowski (wielkie dzięki!), który mieszka co prawda tylko w Gdańsku, ale nie zmienia to faktu, że znamy się jedynie z internetu. W sumie taki tryb pracy całkiem pasuje do książki traktującej o Azji – w końcu Indie są światową stolicą outsourcingu.

Andrzej Meller przybywa do Polski na promocję swojego dzieła. Cieszę się, że w końcu się poznamy. Ale jeszcze bardziej cieszę się na jego kolejne książki. Nie chcę mówić, że to „następca X-a” albo „polski Y”, ale sądzimy w wydawnictwie The Facto, że Andrzej dysponuje taką mieszaniną talentu literackiego, ciekawości świata oraz sprytu i twardości, że jest skazany na sukces. Tym bardziej że niezły z niego przystojniak.

Igor Zalewski

Niepokoje w Kraju Duszy

Jest czerwiec 2008 roku. Od wiosny na gruzińsko-abchaskiej granicy w górach Kaukazu jest niespokojnie. Gruzini, Abchazi, Osetyjczycy, ale także Czeczeńcy, którzy śledzą ruchy armii rosyjskiej po północnej stronie gór, zaczynają przepowiadać wybuch nowego konfliktu w regionie. Śledzę całe zamieszanie w sieci i w końcu postanawiam jechać na Kaukaz. Jestem pełen obaw, ale mam nadzieję, że wojna jednak nie wybuchnie. Gruzja dopiero co zaczęła podnosić się po latach wojen, niepokojów społecznych i zapaści ekonomicznej. Parę lat wcześniej byłem świadkiem rewolucji róż i dopinguję prozachodniej drodze, jaką obrał prezydent Micheil Saakaszwili.

Pakuję plecak z myślą, że opuszczam Warszawę na dwa, maksimum trzy miesiące. Nie uwierzyłbym, gdyby ktoś starał się mnie przekonać, że trzy lata później nadal będę poza domem. Na dodatek na północy Sumatry.

Jadę pociągiem przez Przemyśl i Lwów do Odessy, gdzie mam nadzieję załapać się na prom do Batumi. Okazuje się, że na miejsce na promie nie mam szans – zajmują go w całości ormiańscy tirowcy. W końcu wsiadam do samolotu i w połowie czerwca ląduję w Tbilisi. Odbierają mnie Acziko, Gio i Waho, muzycy zespołu rockowego Green Room. Po drodze do centrum miasta śmieszy mnie gruzińska ostentacja. Zmieniając kurs polityczny, Gruzini nazwali drogę prowadzącą z lotniska do centrum miasta Aleją George'a W. Busha. Jadąc, zastanawiam się, dokąd ich zaprowadzi ta aleja – czy są w stanie stać się europejskim krajem i po 200 latach wyrwać się z rosyjskiej strefy wpływów? Zamierzam tego lata poszukać odpowiedzi na dręczące mnie pytania w najbardziej odległych zakątkach kraju. Na początku kieruję się do separatystycznej Abchazji.

W marszrutce do Zugdidi – miasta prawie graniczącego z Abchazją – jadą sami uchodźcy z Suchumi. Po przegranej w 1993 roku wojnie trzystutysięczna rzeka Gruzinów rozlała się po kraju. Zajmowali pustostany, zrujnowane hotele, upadłe sanatoria. Żyli na walizkach, wierząc, że to chwilowe, że niedługo wrócą na swoją ziemię – jak nazywają Abchazję.

Nic z tego. Od 15 lat bezdomni, żyją chęcią powrotu. Lub zwykłej zemsty za klęskę, którą ponieśli.

Cała marszrutka ożywia się na wieść, że niedługo będę w Suchumi. Edward, trener judo, od 1993 roku nie był w swoim dawnym domu na ul. Czawczawadze 91. „Zrób zdjęcie, ciekawe, jak wygląda” – nalega. Prosi też o fotografie kamiennej wieży, którą jego wujek postawił w 1989 roku powyżej sławnego niegdyś w świecie suchumskiego zoo. Takie wieże to dzieło Swanów – górali, których ojczyzną jest Swanetia niedaleko Abchazji.

Temperatura w busie rośnie. Judoka opowiada na całą marszrutkę stary gruziński dowcip, nawiązujący do tego, że większość słów w języku abchaskim zaczyna się na „a”. Przychodzi Abchaz-pastuch do asklepu i prosi o apapierosy. Zdumiony sprzedawca patrzy na chłopa i pyta: „Człowieku, skąd ty się wziąłeś?”. „Achuj go wie” – pada odpowiedź. Gruzini pękają ze śmiechu.

– Abchazja to nasza ziemia – gorączkuje się Edward – a te kozłojeby zeszły niedawno z gór. Ilu ich było przed wojną?!

Fakt: przed wybuchem wojny Abchazów żyło w całej republice około 17 procent. Ale Abchazi, którzy w przeciwieństwie do Gruzinów nienawidzą Stalina i Berii, podkreślają, że to ci dwaj gruzińscy kolonizatorzy przesiedlili na ich ziemie Gruzinów, Rosjan i Ormian.

Pasażerowie żegnają się ze mną, jakbym za chwilę miał się dostać w szpony bestii. Stereotypy, krwawa wojna i 15 lat propagandy po obu stronach zrobiły swoje.

Naturalną granicę, która rozdziela wrogie ziemie, stanowi rzeka Inguri. Gruzińscy pogranicznicy są zdziwieni, że chcę wjechać do Abchazji, ale puszczają mnie bez słowa. Wraz ze mną przechodzi kilkanaście kobiet. To Megrelki, które jadą na wesele do ziomków po abchaskiej stronie granicy. W rejonie galskim do dziś mieszka wielu Gruzinów – głównie Megrelów i Swanów.

Pod gruziński posterunek podjeżdża autobus z plakietką UNOMIG (misja ONZ w Gruzji). Jedzie powoli. Mija zasieki i obłożony workami z piachem posterunek Rosyjskich Sił Pokojowych (MTS). Zaczyna się abchaska kontrola. Funkcjonariusze są podejrzliwi. Mówię, że jestem turystą, ale zaproszenie dostałem za pośrednictwem wiceministra spraw zagranicznych rządu w Suchumi.

– Aha, jasne, turysta. Amerykanie cały czas przysyłają takich – mówi uzbrojony po zęby pogranicznik. Obok inwalida wojenny prosi o parę rubli na kawałek chaczapuri i łyk domowej wódki – czaczy.

Pierwsze, co rzuca się w oczy, to strach. W barze i w sklepie na granicy pracują miejscowi Gruzini. Milczą. Odzywają się tylko Abchazi. Turyści, jeśli przyjeżdżają, to od strony Rosji. Każdy, kto przyjedzie z Gruzji, jest potencjalnym szpiegiem.

Łapię marszrutkę do Oczamcziry. Kierowca, Henryk, ma długą brodę i włosy, i wielkie przekrwione oczy. Boję się, że jest pijany, ale to tylko nadciśnienie i notoryczna bezsenność. Choruje na serce, podobnie jak jego córeczka, która pół roku wcześniej zmarła w Moskwie na oddziale kardiochirurgii. Dlatego Henryk się nie goli i nie strzyże. Przez rok będzie chodził ubrany na czarno ze zdjęciem córki w klapie marynarki. Tak każe abchaski obyczaj.

– Abchazja znaczy „Kraj Duszy” – tłumaczy. – W naszej fladze jest siedem gwiazd. To święte miejsca. Dają Krajowi Duszy siłę, która sprawia, że nie można nas ujarzmić.

Jedziemy przez rejon galski. Henryk prosi mnie, żebym pół godziny pokierował busem. Wskazuje miejsca, gdzie mam wysadzać pasażerów. Setki spalonych gruzińskich domów, prawie nie ma ruchu. Naprzeciw jadą tylko rosyjscy sołdaci na BMP (wozie bojowym) i dwóch ziłach – cysternach z benzyną. Krajobraz po bitwie. Niedaleko jest wąwóz Kodorski, którego górną część zajęli Gruzini. Stanowią oni niby formacje policyjne dla zapewnienia bezpieczeństwa lokalnym Gruzinom, ale tak naprawdę jednocześnie Tbilisi utworzyło tam progruziński rząd abchaski na uchodźstwie. W Suchumi boją się, że to zasłona dymna i że Kodori jest niebezpiecznym przyczółkiem. Zwłaszcza że od wiosny Gruzini skoncentrowali na granicy znaczne siły, a pod koniec kwietnia obrona przeciwlotnicza separatystów zestrzeliła w górach dwa bezzałogowe samoloty szpiegowskie. To wtedy, 7 maja, Rosja powiększyła swój kontyngent MTS do 3 tysięcy żołnierzy.

Dojeżdżamy do Oczamcziry. Miasto wyludnione. Gdzieniegdzie młodzi, kucając, palą papierosy i popijają piwo. Starcy siedzą na ławeczkach przed domami, chowając się w cieniu wielkich eukaliptusów.

Henryk zostawia mnie w pustym domu na pustej ulicy. Mówi, że jedzie z kobietami na cmentarz, by wspominać córkę. Radzi, żebym poszedł nad morze popływać, a on wróci za parę godzin. Zostaję sam. Ktoś z niewidzialnych sąsiadów doniósł, że jakiś obcy błąka się po domu. Przebieram się po kąpieli w morzu i jestem nagi, kiedy nagle wpada zięć Henryka z bratem. W zamieszaniu Henryk zapomniał ich uprzedzić, że zanocuję. Celują we mnie pistoletem. Nie wiedzą, kim jestem, szarpią, krzyczą, sprawdzają paszport. Dzwonią do Henryka, aby się upewnić, skąd się wziąłem w ich domu. W końcu idziemy w milczeniu spać. Abchazi nie do końca mi ufają. Gospodarze szczelnie zamykają obejście. Od czasów wojny okolica roi się od głodnych szakali, które potrafią w grupie zaatakować i pożreć człowieka.

– Zrozum nas, Andrzej – przeprasza następnego dnia Zurik.

– Widzieliśmy już takie rzeczy, że nikomu nie ufamy.

Wspomina, jak w sierpniu 1992 roku nagle zaatakowali ich Gruzini, jak z myśliwskimi flintami, siekierami i motykami wywalczyli pierwszą zdobyczną prawdziwą broń. Wspomina dwóch braci, którzy polegli tamtego lata.

– Ledwo, ledwo wygraliśmy. Pomogli nam ochotnicy z Kaukazu Północnego, z Kabardii i Czeczenii. Teraz jeśli zaatakuje nas ten wariat Saakaszwili, znowu pójdziemy. Każdy ma w domu broń. Chłopcy od siódmej klasy uczą się w szkole, jak walczyć. Znowu przyjadą muhadżirowie z Turcji [tamtejsza diaspora abchaska liczy około 600 tysięcy osób – przyp. A. M.], górale z Północy, Kozacy z Kubania. Kozakowi polej sto gramów, pójdzie walczyć wszędzie!

Następnego dnia ruszam do abchaskiej stolicy. Suchumi bardzo powoli podnosi się z wojennych zniszczeń. Poza centrum widać całe osiedla spalonych bloków. Gdzieniegdzie można dostrzec zalepione dziury po kulach i nowe okna z PCV. O ile w Gruzji po ulicach jeździ wiele sprowadzonych z Zachodu jeepów, to w Suchumi są to najczęściej nowe rosyjskie UAZ-y huntery. W sklepach wszystkie towary z Rosji, napisy na budynkach, billboardy – po rosyjsku i abchasku jednocześnie. Na poczcie reklamówka MTS z piękną Abchazją w tle: „Gdzie my – tam pokój”.

Pokoju jednak nie ma. Pod koniec czerwca w kurorcie nadmorskim Gagra i w Suchumi eksplodują ładunki wybuchowe. Brak ofiar śmiertelnych, ale kilka osób trafia do szpitala. Suchumcy dzwonią do siebie zdenerwowani. „To Gruzini – słychać na rynku, gdzie podłożono ładunek. – Chcą zniszczyć naszą turystykę, przestraszyć Rosjan”.

Ministerstwo Spraw Zagranicznych separatystów przypomina prowincjonalny PRL-owski urząd. Przyszedłem tu odebrać wizę i spotkać się z pewnym młodym, trzeźwo myślącym abchaskim politykiem. Wiceminister Maksim Gundżja jest tuż po trzydziestce, jesteśmy rówieśnikami.

– Tak, trzymamy się blisko Rosji, innego wyjścia nie mamy. Cały świat słucha Gruzinów i jest przeciwko naszej niepodległości. Gruzini żyli i w Imperium Perskim, i w Carskim. My też kiedyś będziemy wolni – mówi, pokazując mapę Abchazji.

Jest sceptyczny w sprawie pokoju. Obawia się, że Gruzini tylko udają, iż słuchają Zachodu, a muskuły, które prężą od czasów rewolucji róż, niedługo będą chcieli sprawdzić w boju. Weszli już do Kodori i być może spróbują przebić się dalej. W kierunku Oczamcziry. Postawią Stany Zjednoczone i Europę przed faktem dokonanym. Ale wówczas zacznie się wojna partyzancka w górach, której Gruzja nie wygra. Gundżja jest pewien, że Abchazi nie zostaną sami. Zastanawia się tylko, po co ten rozlew krwi.

– Kilka tysięcy ofiar to dla nas zawsze będzie klęska. Jesteśmy zbyt małym narodem, aby pozwolić sobie na straty.

Pierwszego lipca władze w Suchumi zamknęły granicę z Gruzją. Przepuszczani są przez nią tylko przedstawiciele misji międzynarodowych za zgodą tutejszego resortu spraw zagranicznych i służb specjalnych. Zamknięcie granicy, tłumaczone koniecznością zapewnienia bezpieczeństwa turystom, ma jakoby zapobiec nowym akcjom terrorystycznym. Jednocześnie po latach przerwy ruszyło połączenie promowe pomiędzy Gagrą a rosyjskim kurortem Soczi. Gruzja uznała to za bezprawie, twierdząc, że bez zgody Tbilisi żaden kraj nie ma prawa organizować połączeń z separatystycznym regionem.

Nad morzem leje. Góry, stromo schodzące do wody, chowają się za mgłą. Jestem w Gagrze, niegdyś ukochanym miejscu wypoczynkowym Gruzinów i całego ZSRR. To ten kurort w 1992 roku odbił z gruzińskich rąk młody czeczeński watażka szkolony pod Soczi przez rosyjski wywiad wojskowy GRU. Nazywał się Szamil Basajew i już niedługo miał się okazać rosyjskim bin Ladenem, najbardziej poszukiwanym terrorystą w Federacji Rosyjskiej. Kilkanaście lat po tych wydarzeniach plaże kupionej prawie w całości przez Rosjan Gagry świecą pustkami. Rosyjskie media od wiosny informowały o napiętej sytuacji w regionie.

– Gruzini puszczali w świat zdjęcia z poprzedniej wojny i to odstraszyło turystów – mówi Dżyr, abchaski uchodźca z Turcji, który prowadzi małą restaurację na plaży. Sam podejrzewa o zamachy ormiańską mafię z Soczi, której zależy, żeby Rosjanie odpoczywali w tamtym mieście, a nie w Abchazji. Podobno nawet rosyjscy pogranicznicy radzą Rosjanom, żeby zawrócili. Wieczorem nieliczni rosyjscy turyści piją abchaskie wino i tańczą w rytm kaukaskich hitów śpiewanych przez zawodzących ormiańskich grajków. „Od Suchumi aż do Soczi ciągnie się kaukaski raj” – słychać z głośników, kiedy paru górali okłada pięściami i kopniakami wielkiego rosyjskiego osiłka, który pijany jak bela nie ma siły wstać z ziemi. Kilkanaście metrów dalej, na parkiecie, jego młodziutka ukochana, także na ostrej bani, tańczy z miejscowym czarnobrewym casanową, nie zdając sobie sprawy z zamieszania. W tym samym czasie czyjaś wprawna ręka porywa ze stołu torebkę Rosjanki. Maczam szaszłyk barani w adżice i spoglądam na mającą problem z równowagą tancerkę, której spod uciętych szortów widać pośladki. „Taka młoda, a już Natasza” – przypomina mi się powiedzenie gruzińskiego przyjaciela z czasów, kiedy Gruzini jeździli na podryw Rosjanek na abchaskie plaże.

Z północy po nasypie kolejowym ciągną wagony z amunicją. Coraz mniej chce mi się wierzyć w remont torów, o którym trąbią od wiosny Rosjanie. Wzajemna nienawiść Abchazów i Gruzinów jest tak silna i podsycana od lat, że wystarczy mała iskra, żeby konflikt znowu wybuchł. Postanawiam więc wracać do Gruzji. Mam dość abchaskiej podejrzliwości. Każdy kierowca marszrutki sprawdza mi dokumenty i bagaż w poszukiwaniu ładunku wybuchowego. Dla Abchazów jestem Polakiem, czyli przyjacielem Gruzinów i obywatelem kraju, który jest członkiem wrogiego NATO. W ich mniemaniu nie mogę być pozytywnie nastawiony do separatystów. Przyjechałem tu z Gruzji, a więc najpewniej, aby węszyć, czyli szpiegować. Mówią mi to codziennie prosto w oczy.

W stronę gruzińskiej granicy jadą sami Megrelowie. Na poboczu co kilkadziesiąt metrów stoją uzbrojeni Rosjanie w płaszczach przeciwdeszczowych. Palą tanie papierosy bez filtra. Po drodze do Gali marszrutkę zatrzymują funkcjonariusze bezpieczeństwa po cywilnemu. Sprawdzają tożsamość pasażerów. Megrelowie mówią, że na granicy jest wajennoje palażenie, bo wieczorem w kawiarni w Gali eksplodowała bomba. Zginęło dwóch Megrelów, w tym dziewczyna, i dwóch Abchazów. Jeden z nich miał być miejscowym bezpieczniakiem. Obok kawiarni pełno wojska i wóz transmisyjny rosyjskiej telewizji. Do granicy zostało 12 kilometrów, ale taksówkarze nie chcą jechać dalej – boją się i żądają tysiąca rubli, choć normalna cena wynosi czterdzieści.

Megrelowie złapali po drodze ziomka ze swojej wsi, który dowozi również mnie do abchaskiego posterunku. Wszystkie bary i sklepy pozamykane. Nie ma żywej duszy. Oddaję pogranicznikom abchaską wizę, wydrukowaną na oddzielnej kartce, i samotnie wchodzę na most na Inguri. Zdziwiony mirotworiec pyta, jakim cudem Abchazi mnie puścili, skoro granica zamknięta.

– Nie wiem – odpowiadam. – Ale puścili.

Powoli dochodzę do końca kilometrowego mostu. Z oddali, z wielkiego billboardu uśmiecha się do mnie prezydent Micheil Saakaszwili. Czuję ulgę, jakbym znalazł się z powrotem w domu.

Swanowie się nie poddają!

Dwudziesty ósmy lipca to dla Swanów dzień święty. To Kvirikoba – dzień świętego Cerykusa Archanioła, opiekuna gór i jezior, pól i lasów. Swanowie z górzystej Swanetii i z Kodori, ale także z całej Gruzji i z całego świata, zjeżdżają do malutkiej wsi Kalo za Mestią, gdzie na wzgórzu stoi cerkiew ich patrona. Tam przez cały dzień składają ofiary z bydła domowego, palą świece w intencji pomyślności i rywalizują w podnoszeniu głazów i wielkiego dzwonu. A potem tęgo piją. Po Mestii, stolicy regionu, jak duchy krążą zataczający się Swanowie. Wieczorem wracają do domów u podnóża wielkich kamiennych wież obronnych, liczących nierzadko ponad tysiąc lat. Biesiady trwają do nocy.

– Jedź do Kodori i krzyknij Abchazom, że na razie siedzimy w lesie, ale już niedługo do nich zejdziemy – powtarza do znudzenia przy każdym toaście Gia, czterdziestoletni uchodźca z Suchumi.

Rano Swanetia budzi się z wielkim kacem i o transport na dół nie jest łatwo. Aby dostać się do owianego złą sławą wąwozu Kodori, trzeba zjechać do Dolnej Swanetii i kierować się na administracyjną „stolicę” regionu Kodori – Aczaro.

Na dół często jeżdżą wojskowi i policjanci, ale oni nie zabierają podróżnych. Rejsowy autobus z Zugdidi – najbliższego większego miasta – jest tak pełen, że przejeżdża obok przystanku w Czuberi, nawet nie zwalniając. Chwilę potem jedzie „tabletka”, czyli ambulans, z transportem… pomidorów i fanty do Aczaro. Miejsca nie ma, ale kierowca Lewan i jego kuzyn Muchaz pozwalają mi przysiąść w kącie na wielkim arbuzie. Przed nami 55 kilometrów przez góry i przełęcze.

– Droga jest nowiutka – przekrzykuje ryk silnika Muchaz. - Nasz prezydent wybudował też nową linię energetyczną, przez trzy lata mamy bezpłatną elektryczność.

„Nasz prezydent” to rzecz jasna prezydent Gruzji Micheil Saakaszwili, rządzący krajem od czasu demokratycznej rewolucji róż w 2004 roku.

– Abchazi też by mogli to wszystko mieć i żyć z nami w zgodzie jak kiedyś – krzyczy Muchaz. – Ale wolą tańczyć pod rosyjską garmoszkę. A garmoszka już niedługo zmiecie ich do morza i pył nawet po nich nie zostanie. – Lewan potakująco kiwa głową.

– Dali się uwieść agitacji Kremla i zapłacą za to! Jeśli się z nami nie pogodzą, to za dwadzieścia lat ich nie będzie.

Za oknem góry podobne do Bieszczad, ale dużo większe, olbrzymie. Gdzieniegdzie z rozłożystych dolinek schodzą ku drodze jęzory sczerniałego śniegu.

Stajemy za autobusem, czekając, aż koparka usunie głazy, które w nocy sturlały się na tonącą w błocie drogę. Z autobusu wysiada pijany gruziński żołnierz. Młody, uzbrojony i nieprzewidywalny. Wraca z przepustki. Pokazuje na mnie i mówi Muchazowi, że obcego do Kodori nie wpuszczą. Muchaz sprytnie prosi innych żołnierzy o zneutralizowanie pijanego kolegi i odebranie mu broni. Wojak idzie spać, a „tabletka” bez przeszkód przejeżdża gruzińskie posterunki. W ten sposób, niezauważony, dostaję się do Kodori.

Kodori to wąwóz rzeki o tej samej nazwie, wydrążony w Górach Kodorskich (miejscami wysokich do 4 tysięcy metrów). Zamieszkuje go plemię Swanów. Abchazów tu nie ma – poza paroma kobietami, które wyszły za mąż za miejscowych.

Wąwóz zawsze miał znaczenie strategiczne: to najkrótsza droga do Suchumi, stolicy Abchazji, zbuntowanej od kilkunastu lat republiki autonomicznej, formalnie należącej do Gruzji, ale będącej (jak Osetia Południowa) quasi-państwem. A naprawdę: rosyjskim protektoratem.

Swanowie uznawani są za część narodu gruzińskiego. Zamieszkują trzy rejony wysokogórskie na pograniczu Gruzji, Abchazji i Rosji: 13 tysięcy z nich mieszka w Górnej Swanetii, 7 tysięcy w Dolnej Swanetii, a 2 tysiące w Małej (abchaskiej) Swanetii. W abchaskiej Kodori żyją dopiero od XIX wieku, dlatego inaczej niż w swojej ojczyźnie Swanetii tutaj nie postawili kamiennych wież. Zasiedlali Kodori wraz z carskimi katorżnikami i Kozakami, którzy mieli ich pilnować.

Swanowie – znani z uporu, waleczności i brutalnej zemsty rodowej – do wąwozu nie wpuszczali obcych. Muchaz twierdzi nawet, że już starożytni opisywali, jak Swanowie pogonili z Kodori zastępy Greków. Z dumą przypomina, że zatrzymali na przełęczy pod szczytem Uszba armię Hitlera, idącą ku roponośnym złożom pod Baku.

Przestrzeganie prawa nigdy nie było mocną stroną górali. Nawet w czasach ZSRR, gdy na Kaukazie panował względny spokój, porywali, bywało, rosyjskich alpinistów i puszczali ich dopiero po zapłaceniu okupu. Kiedy już w czasie wojny gruzińsko-abcha-skiej, w 1993 roku, do wąwozu wkroczył oddział złożony z Ormian żyjących w Abchazji, Swanowie wybili do nogi tych trzystu chłopa, a ciała wrzucili do rzeki Kodori.

Mimo przegranej przez Gruzinów wojny z Abchazami (wspieranymi przez wojsko rosyjskie) wąwóz Kodori pozostał jedyną częścią Abchazji, która nie przeszła pod kontrolę zbuntowanego quasi-rządu abchaskiego z Suchumi, czyli – jak uważa większość Gruzinów – pod panowanie Moskwy. W 1994 roku wąwóz stał się linią przerwania ognia, a jego górna część (zwana Górną Abchazją) jedynym fragmentem tej republiki autonomicznej pozostającym pod kontrolą rządu w Tbilisi.

Choć „kontrola” to za mocne słowo. Wąwóz Kodori rządził się swoimi prawami, a ludzie nie zdali nikomu broni. Po wojnie w wąwozie pozostali też gruzińscy partyzanci Mchedrioni (Jeźdźcy), uprawiający antyrosyjską dywersję, oraz „Leśni Bracia”, którzy tworzyli tu swój bandycki półświatek żyjący z przemytu, handlu narkotykami i porwań dla okupu.

O wąwozie głośno zrobiło się w 2002 roku, gdy oddział czeczeńskiego komendanta Rusłana Gełajewa przejechał tu na ciężarówkach gruzińskiego MSW z graniczącej z Czeczenią Pankisji i zaczął szturmować abchaskie posterunki, idąc na Suchumi. Do dziś nie jest jasny powód tej lokalnej awantury. Mogło się zdawać, że Gełajew chciał zdobyć stolicę Abchazji. Stracił jednak kilkudziesięciu ludzi i wycofał się do Pankisji, a potem do walczącej z Rosjanami Czeczenii i Dagestanu, gdzie poległ.

W końcu w 2006 roku Gruzja, rządzona już przez Saakaszwilego, który obiecał rodakom „zebranie ziem gruzińskich do macierzy”, przeprowadziła w Kodori udaną operację, zyskując większą kontrolę nad wąwozem, i przeniosła tam siedzibę legalnego (tj… podległego Gruzji) rządu Abchazji z Tbilisi. Moskwa – która od początku lat dziewięćdziesiątych podważa integralność terytorialną Gruzji – uznała to za „agresję” i zapowiedź nowej wojny.

Minęły dwa lata i w Kodori znów zaczęło robić się gorąco. Niepokoje trwały od wiosny: od chwili, gdy mimo protestów Rosji, większość krajów europejskich uznała Kosowo.

Pierwszy krok wykonał Władimir Putin, który w kwietniu zobowiązał rosyjski rząd do udzielenia „wszelkiej zgodnej z prawem pomocy ludności Abchazji i Osetii Południowej” (podobnego quasi-państwa, formalnie też będącego częścią Gruzji) i do wsparcia mieszkających tam obywateli Rosji. Ponieważ Rosja już w latach dziewięćdziesiątych rozdała Abchazom rosyjskie paszporty, wypowiedź Putina dotyczyła większości tamtejszej ludności. Jednocześnie były prezydent, a obecnie premier wezwał do współpracy z „rządami” obu republik i wyraził gotowość utworzenia tam konsulatów Federacji Rosyjskiej, co oznaczałoby de facto uznanie obu parapaństw.

W maju obie strony oskarżały się o ściąganie wojska. Zniszczono dwa gruzińskie bezzałogowe samoloty. Abchazi twierdzili, że do ich strącenia doszło nad kontrolowaną przez nich częścią wąwozu Kodori. Gruzini uważali, że samoloty nad terytorium Gruzji zestrzelili Rosjanie. Dużo mówiło się wówczas o zbliżającej się wojnie, której podobno zapobiegła mediacja Lecha Kaczyńskiego – w Gruzji i tu, w Kodori, darzonego wielką sympatią. Coraz częściej dochodziło do wymiany ognia między Abchazami (Rosjanami) i Gruzinami.

Najczęściej strzelano w wąwozie Kodori, gdzie siły gruzińskie chroniły zarówno progruziński rząd abchaski, jak i Swanów i usiłowały utrzymać porządek w regionie, w którym każdy trzyma w stodole broń.

Dla Tbilisi ich obecność miała też znaczenie polityczno-sym-boliczne: była dowodem, że to ziemia gruzińska. Ale dla Abchazów pojawienie się w wąwozie wojsk gruzińskich oznaczało śmiertelne zagrożenie dla ich „państwa” – wąwóz Kodori przecina Abchazję prawie na pół, aż do Morza Czarnego.

Chodząc w ostatnich dniach lipca po Aczaro – w linii prostej to zaledwie 60 kilometrów od Suchumi – można było odnieść wrażenie, że jest się w „wiosce potiomkinowskiej”. Schludne bungalowy progruzińskiego rządu abchaskiego tworzyły rodzaj „obozu rządowego”. Obok czystego szpitala przemykali lekarze w zielonych fartuchach, jak z serialu M*A*S*H. Dzieci bawiły się w nowej sali gimnastycznej. Młody gruziński oficer wybierał pieniądze z bankomatu – w środku wsi, w sercu Kaukazu.

– Chwilowo jest spokój, choć dwa tygodnie temu wyciągałem komuś kulę z brzucha – mówił chirurg ze szpitala, który przyjechał tu do pracy z Tbilisi miesiąc wcześniej. – Co parę dni Abchazi i Rosjanie strzelają z automatów i moździerzy, ale nasi nie odpowiadają ogniem – twierdził.

Wąwóz trwał w napięciu, w oczekiwaniu na rosyjską prowokację. Mieszkańcy mówili, że żyją tu „w cieniu rosyjskich bomb”. W okolicy Aczaro, wsi liczącej może 600 mieszkańców, rozlokowano siły policyjne i wojskowe. Na każdym kroku czuło się bliskość linii frontu – worki z piaskiem otaczały kwatery gruzińskich oficerów, a wojskowe pojazdy co chwilę tankowały na prowizorycznych stacjach.

– Kto strzeli pierwszy, ten przegra – zapewniał mnie Muchaz na weselu, które odbywało się jakby nigdy nic w cieniu frontu. - Potrzebujemy wsparcia Europy, ale ona zachowuje się jak prostytutka: raz jest z Rosją, a raz z Amerykanami. Ale wiemy, że wy, Polacy, też mieliście swoje przejścia z naszym wspólnym „Wielkim Bratem” z Północy. Jesteśmy sojusznikami.

– Wypijmy za małego, ale mądrego Lecha Kwaśniewskiego…

– Muchaz wzniósł toast, a jego śladem w górę powędrowało z dwieście szklanek i rogów.

Zanim weselnicy wypili, szepnąłem:

– Kaczyńskiego, Muchaz, za Lecha Kaczyńskiego…

– Za Kaczyńskiego! – w tym toaście kryło się tyleż sympatii, co nadziei: że „jakby co”, to prezydent Polski pomoże. Tak jak jego poprzednik pomógł parę lat wcześniej Ukraińcom.

Po kilku dniach do moich gospodarzy w Kodori przyjechał na obiad generał Anzor Mergiani, minister spraw wewnętrznych Górnej Abchazji. Jego służby doniosły, że kręcę się po wiosce.

– Andro – powiedział – nie możemy ci zagwarantować bezpieczeństwa i nie powinieneś się tu kręcić. Dostaniesz kierowcę, ochronę i jeszcze dziś zjedziesz do Zugdidi.

Do wybuchu nowej wojny zostały cztery dni. Był wieczór, do Zugdidi pięć godzin jazdy górami. Wioska tonęła w wieczornej mgle. We wstecznym lusterku UAZ-a odbijał się billboard: „Cel jest bliski: Abchazja”.

– Niedługo tam będziemy, niedługo tam będziemy – mruczał pod nosem kierowca Merab.

W sobotę 9 sierpnia na Aczaro spadły rosyjskie bomby. W Kodori, na linii frontu niewypowiedzianej, ale trwającej od kilkunastu lat wojny pozycyjnej, żołnierze rosyjscy i formacje abchaskie przeszły do ofensywy.

Zadzwoniłem do Aczaro. Usłyszałem, że wioska była pod ogniem i że gdy zaczął się ostrzał, kobiety i dzieci z wąwozu ewakuowano do Zugdidi i do Górnej Swanetii. Także pannę młodą. Mężczyźni, w tym pan młody, zostali i razem z siłami gruzińskimi odparli pierwszy atak rosyjsko-abchaski.

– Jeśli Rosjanie chcą nas podbić – powiedział mi Mammuka, lekarz ze szpitala w Aczaro – muszą najpierw zrównać Kodori z ziemią, jak Czeczenię. Swanowie się nie poddają.

W poniedziałek 11 sierpnia agencje podały, że Rosjanie przerzucają do Abchazji 350 wozów pancernych i kolejne tysiące żołnierzy, kierując ich na Kodori. Moskwa wystosowała ultimatum, domagając się wycofania sił gruzińskich z wąwozu. Saakaszwili je odrzucił.

Ale w kolejnych dniach gruzińscy wojskowi i cywile opuścili wąwóz, prawie bez walki, pozostawiając i Aczaro, i rozrzucone wokół po lasach wojskowe stanowiska. Jako że w starciu dziesięciu na jednego nie mieli i tak żadnych szans, było to pewnie najlepsze wyjście.

Choć takie jakby nieswanskie. Bo za cenę upokorzenia i bezdomności.

Dni, które wstrząsnęły Gruzją

W Tbilisi dochodzi pierwsza w nocy, jest już poniedziałek, 11 sierpnia 2008 roku. Gruzińska telewizja skończyła emisję Trzystu Spartan i teraz leci Braveheart, już po raz trzeci tej doby. Gibson i jego Szkoci dopiero co pokazali Anglikom gołe tyłki przed bitwą, a mój gospodarz Gio klaszcze i woła:

– W Cchinwali nawet nie ma czasu Rosjanom tyłka pokazać! Co tam się do cholery dzieje? – zastanawia się. A z nim cała Gruzja, bo w kraju od trzech dni trwa chaos informacyjny.

Wiadomości z frontu, a teraz już z dwóch frontów, osetyjskiego i abchaskiego, są mętne. Wiadomo za to, co dzieje się w wielkiej polityce: że prezydent Micheil Saakaszwili, a wraz z nim gruzińscy intelektualiści i zwykli ludzie wołają o pomoc.

O zaangażowanie się Europy, Ameryki, świata. Wiadomo też, bo Gruzini czytają internet (gdy działa), że to wołanie spotyka się na Zachodzie z reakcją ambiwalentną: owszem, Europa, Ameryka i świat chciałyby pomóc, ale mają wątpliwości, czy głównym winnym wojny nie jest aby Saakaszwili. No bo przecież, mówi się na Zachodzie, to on zaczął.

On? Czyżby? Sprowadzić Gruzję do roli agresora, przedstawić Saakaszwilego jako watażkę – trzeba przyznać, że to się chyba Kremlowi udało. Czy uda się kolejny punkt planu? Bo że Kreml ma plan, to pokazał szef rosyjskiego MSZ Siergiej Ławrow, gdy w chwili szczerości powiedział Condoleezzie Rice: „Saakaszwili musi odejść”. Treść rozmowy ujawnił Zalmay Khalilzad, ambasador Stanów Zjednoczonych przy ONZ. Zapytał on swego rosyjskiego kolegę: „Czy celem pańskiego rządu jest doprowadzenie do zmiany władzy w Gruzji i obalenie demokratycznie wybranych władz Gruzji?”. Dobrze postawione pytanie to już część odpowiedzi.

W niedzielę wieczorem atmosfera w stolicy jest podniosła. Po akcji SMS-owej („Powstańmy przeciw rosyjskiej agresji i pomóżmy naszej armii! Zbierzmy się o godzinie 20 na koncercie na placu Republiki”) do centrum przyszło parę tysięcy ludzi z antywojennymi hasłami: „Stop Russia!”, „Red Army Go Home!”. Samochody trąbią, chorągiewki łopocą z szyberdachów. Ludzie stają na baczność, gdy ze sceny dobiega hymn.

– No pasaran! – krzyczy do mnie Goofy, perkusista zespołu Green Room, którego ostatni raz widziałem w czerwcu w Warszawie.

Przypomina mi się, jak kilka dni wcześniej (teraz wydaje się to wieki temu) wracałem z doliny Kodori i jak Zakrija, stary Swan z Zugdidi, tłumaczył mi po drodze, że Stalin był bez wątpienia skurwysynem, ale jak dał rozkaz „Ni szagu nazad”, to losy wojny się odmieniły. No a dziś, dowodził, brakuje w Gruzji takiej determinacji, młodzi nie szanują starych, wolą się bawić, stroić w modne ciuchy, miast poświęcać uwagę ojczyźnie.

Ale nie miał całkiem racji stary Zakrija. Owszem, gruzińska młodzież z Tbilisi stała się „zachodnia” i niezbyt różni się od rówieśników z Warszawy. Ale gdy w sobotę, w drugi dzień wojny, jechałem z pogranicznego Gori (co chwila bombardowanego przez Rosjan) do Tbilisi, mijałem po wsiach stoliki, przy których ustawiały się grupki młodych chłopców zapisujących się do wojska. Podobne stoliki stały w stolicy.

Tylko co znaczą zapał i poświęcenie, gdy gruzińska armia to może 15 tysięcy żołnierzy plus rezerwiści – czyli sto razy mniej niż armia rosyjska. Gdy całe gruzińskie lotnictwo to kilka samolotów i może ponad sto czołgów. Tymczasem jedna tylko rosyjska jednostka, której obecność potwierdzono na terenie Osetii, 19. Dywizja Zmechanizowana, która kiedyś rozjeżdżała Czeczenię, to kilkaset pojazdów pancernych i kilkanaście tysięcy ludzi, przerzuconych błyskawicznie z Rosji do Osetii. Takich sił nie da się zgromadzić z dnia na dzień. Musiały stać nad granicą rosyjsko-osetyjską wcześniej, w gotowości na sygnał. A ten pojawił się nocą z czwartku na piątek.

Ale o tym za chwilę. Na razie jest 4.40 w nocy. Psy na blokowisku ujadają. Przed sekundą pod Tbilisi spadła bomba.

Wszyscy wstaliśmy. Tamuna zapaliła świeczkę pod ikoną Iwerskiej Bogurodzicy w salonie. Sprawdzamy, co się stało. Gdyby bomba spadła na aleję Rustawelego, zawyłyby syreny. Jeśli na wojskowe lotnisko, położone niedaleko cywilnego, u nas nie byłoby słychać. W oknach bloków migają zapalane światła.

– A niech bombardują, suki – mruczy Gia. – Nie dadzą nam rady, świat do tego nie dopuści. A kraj znowu odbudujemy.

Wszystko zaczęło się trzy dni wcześniej. Przyjechałem do Tbilisi pociągiem z Batumi nad Morzem Czarnym. Trudno to określić, ale „w powietrzu” od dawna wisiała wojna. Choć od wiosny raczej myślano, że w Abchazji, a nie w Osetii.

Od połowy czerwca jeździłem po Gruzji, zaglądałem w najdalsze zakamarki. Jeśli ktoś ze zwykłych Gruzinów zastanawiał się, czy i gdzie coś trzaśnie, to wszyscy jednogłośnie wskazywali dolinę Kodori. Strony internetowe czeczeńskich partyzantów od dwóch miesięcy pisały o rosyjskich wojskach przerzucanych nad kaukaską granicę. A dwa tygodnie temu na rosyjskim Kaukazie Północnym zaczęły się manewry.

Napięcie wokół Osetii rosło od 1 sierpnia, gdy na minie-pułapce wylecieli w powietrze gruzińscy policjanci. Nocami Gruzini ostrzeliwali Osetyjczyków, a Osetyjczycy Gruzinów. Zresztą tak było od lat. Sam byłem świadkiem gruzińsko-osetyjskiej wymiany ognia w sierpniu 2004 roku w Cchinwali. Siódmego sierpnia wielu znajomych dzwoniło do mnie, że ich bliscy, rezerwiści, zostali zmobilizowani i że coś się zdarzy lada chwila.

Rankiem 8 sierpnia znalazłem się więc w Tbilisi, po nocy w koszmarnie nagrzanym pociągu. Wiadomość o wojnie pędziła już przez miasto. Miałem po południu spotkać się z przedstawicielami progruzińskiego rządu w Osetii, ale jego rzeczniczka Ia Barateli powiedziała mi, że na granicy trwają tak intensywne walki, iż nie ma możliwości, bym się do nich dostał.

Pojechałem więc z Acziko i Gio do Gori, miasta narodzin Stalina, tuż obok Osetii. Byliśmy podekscytowani i podenerwowani. Wiedzieliśmy już, że armia rosyjska przekroczyła Wielki Kaukaz tunelem Rokijskim. Po drogach jeździły ambulanse na sygnale, wszystkie wiadukty i mosty były obstawione wojskiem. Przed Gori gruzińska wyrzutnia rakiet „Grad” ostrzeliwała Osetię. Gdy dojechaliśmy do miasta, oddalonego zaledwie o 18 kilometrów od Cchinwali, nad Gori nadleciały rosyjskie bombowce.

– Moskale! Celujcie w muzeum Stalina! – ktoś krzyknął, a zaraz potem bombowiec upuścił ładunek. Jedna bomba spadła daleko, jedna kilkaset metrów od centrum prasowego, na starą fabrykę obok komisariatu policji. Miałem wrażenie, jakby zatrzęsła się ziemia. Patrzyliśmy oniemiali na grzyb pyłu po wybuchu. Zrobiłem zdjęcie. Natychmiast pożegnałem się z chłopakami, którzy musieli wracać do Tbilisi, żeby zatroszczyć się o rodziny. Zapamiętałem drgające z nerwów policzki Acziko.

Wybuchła chwilowa panika. Matki zabierały dzieci z ulic, kobiety płakały. Dziennikarze pędem zbiegli z drugiego piętra centrum prasowego i zaczęli otwierać prowizoryczny schron w piwnicy. Ale po 10 minutach tłum zebrany pod wejściem do centrum zaczął klaskać, bo ponoć Gruzini zestrzelili bombowiec. Przyszły też informacje, że gruzińskie wojska zajęły Cchinwali, a „prezydent” Osetii Południowej Eduard Kokojty uciekł do Rosji. Trwał kompletny bajzel informacyjny.

Po południu pojechaliśmy z gruzińskimi dziennikarzami na granicę osetyjską, ledwie 4 kilometry od Cchinwali. Obok stał posterunek rosyjskich „sił pokojowych” – młodzi żołnierze chowali się w prowizorycznym bunkrze. Nikt do nich nie strzelał, gruzińscy żołnierze mijali ich obojętnie.

Z frontu wracały już kolumny wymęczonych żołnierzy, luzowanych na tyły, a po chwili nadjechały od strony Osetii czołgi, też wracające na teren Gruzji.

Miejscowa ludność, która chyba w komplecie wyległa przed domy, witała żołnierzy jak bohaterów. Kobiety podbiegały z wiadrami brzoskwiń i butelkami z wodą. Żołnierze chowali się w cieniu drzew, odpoczywali. Mówili, że na froncie trwa rotacja. Niektórzy byli lekko ranni, ale po opatrzeniu wracali do oddziałów. Ciężej ranni trafiali do polowych szpitali ulokowanych po wioskach. Nie wpuszczono nas tam.

W końcu po południu żołnierze kazali nam wracać. Mówili, że Rosjanie szykują zemstę, atak na miasto, że przygotowują jakąś cudowną broń, która zmiecie okoliczne wioski. Wracałem w ostatnim samochodzie razem z ogromnym gruzińskim fotografem, którego imienia nie pamiętam. Bałem się rosyjskiego „gradu”. Gruzin śmiał się ze mnie, że ogłuszony wybuchem bomby krzyczę zamiast normalnie mówić. Nad Gori znów przeleciały dwa bombowce i ponownie zrzuciły bomby, chyba na przedmieściach. Po 20 minutach znowu euforia – podobno zostały strącone!

Wieczorem telewizja pokazała wystąpienie Kokojty, który żalił się, że Miedwiediew pojechał do Pekinu na igrzyska, Abchazowie siedzą cicho, a matuszka Rosja mu nie pomaga, więc jest sam jak palec.

Tymczasem w Gori, na placu pod pomnikiem Stalina zbierały się setki zmobilizowanych rezerwistów i cały czas dojeżdżały nowe autobusy pełne żołnierzy. W powietrzu unosiły się zapał i niepokój, adrenalina i przerażenie przed bitwą.

Zrobiło się ciemno. W tym całym zamieszaniu zostałem prawie sam w centrum prasowym. Zdałem sobie sprawę, że od rana nic nie jadłem, a papierosy, które kupiłem na trzy dni, są na wykończeniu. Wydawało mi się, że ten 8 sierpnia trwa od co najmniej paru dni. Poszedłem do kiepskiego hotelu w centrum, bo stary In-turist zajęli oficerowie. Recepcjonistka błagała, żebym powiedział coś, cokolwiek, co się dzieje w Cchinwali, bo jej syn, mój rówieśnik, tam walczy. Moje niepewne informacje tylko potęgowały jej strach. W ciemnym pokoju wziąłem lodowaty prysznic, ale zasnąć nie mogłem: z Cchinwali słychać było huk eksplozji, nad miastem unosiła się widoczna łuna. Zastanawiałem się, co robić, jeśli Rosjanie wejdą do miasta. Złudzeń, że armia gruzińska pokona doświadczoną w bojach na Kaukazie Północnym olbrzymią armię rosyjską, nie miałem. Nie miałem też żadnych nowych wieści, bo moja komórka przestała działać. Lekki, nerwowy sen przyszedł o świcie, chwilę po tym, jak puknąłem się w czoło, aby odgonić durną myśl, że jak Rosjanie zajmą w nocy Gori i zaczną przeszukiwać hotel, to schowam się pod łóżko…

Gdy o ósmej rano przechodziłem obok pomnika Stalina, na okolicznych trawnikach spali pokotem rezerwiści. Podeszło do mnie paru chłopców. Początkowo myślałem, że są naćpani, tak mieli wytrzeszczone oczy. Trzęśli się jednak z przerażenia.

– Dlaczego Rosjanie nas zabijają? Powiedz światu, że niedługo nas nie będzie, jeśli nie przestaną.

W sklepie spożywczym spotkałem znajomego M., który kiedyś, paręnaście lat temu, walczył w formacji Mchedrioni na wojnie w Abchazji. Teraz wyglądał jak ojciec tych śpiących chłopców.

– Idziemy dziś do boju – powiedział. – Dodo jest z nami!

Dodo Magnolia to legenda tej formacji: pięćdziesięciopięciolet – nia kobieta-pułkownik z doktoratem z filozofii, trzykrotnie ranna, po zakończeniu w latach dziewięćdziesiątych wojny w Abchazji zajmowała się dywersją na pograniczu w wąwozie Kodori.

M. przyjechał do Gori na ochotnika, podobnie jak pozostali „Jeźdźcy”. Dorosły facet, był roztrzęsiony, mówił przez zęby:

– „Misza” [Saakaszwili – przyp. A. M.] posłał do boju zupełnie niedoświadczonych chłopców. Sprawdziłem im trzy karabiny i wszystkie trzy się zacinały, a tam walki straszne. W nocy któryś odbezpieczył „muchę” [podwieszany pod kałasznikowa granatnik – przyp. A. M.] i wybuch zabił dwóch. Nie mamy drogi odwrotu. Jak nie zwyciężymy, to niedługo Ruscy będą w Gori.

W sobotę od rana rosyjskie samoloty bombardowały cele na terenie Gruzji, także cywilne. Bombardowano też pozycje gruzińskie w Kodori i (niecelnie) rurociąg, którym transportowana jest ropa z Morza Kaspijskiego na Zachód.

Około godziny dziesiątej bomby zaczęły spadać także na Gori. Trafiły w wieś pod miastem i w budynki już na jego terenie. Dziewczyna, która stamtąd wróciła, opowiadała, że na ulicach leżą rozerwane ludzkie szczątki. Po jednym z nalotów pobiegłem na przedmieścia. Widziałem zrujnowane domy, a w jednym zabite malutkie dziecko.

Pojawiły się oznaki paniki. Mieszkańcy coraz bardziej obawiali się, że gdy Rosjanie odbiją Cchinwali, mogą uderzyć na Gori, najbliższe miasto. Coraz częściej słyszało się krytyczne wypowiedzi pod adresem rządu i prezydenta. Zarzuty kierowano też wobec mediów, że nic nie mówią o ofiarach. Niektórzy przeklinali „Miszę”. Dostałem SMS-a od koleżanki z Batumi, która parę dni wcześniej tłumaczyła mi, jak szanuje Rosję i Putina. Teraz pisała: „Putin nie jest mój! Saakaszwili to pederasta [jedna z większych obelg po gruzińsku, jaką można obrzucić mężczyznę – przyp. A. M.]. Moja jest ojczyzna i rodacy, których posłano na front!”.

Około czternastej stanąłem przy drodze z Gori do Tbilisi, aby dostać się do stolicy. Chciałem wysłać tekst i zdjęcia do redakcji „Tygodnika Powszechnego”, a poza tym zwyczajnie bałem się zostać na wypadek wejścia Rosjan. W Gori, które w sobotę było bombardowane wiele razy, panował zupełny chaos i chyba tylko cud sprawił, że nie dochodziło do wypadków. Karetki ścigały się z wozami pancernymi, cywile jeździli jak szaleni, ignorując przepisy. Zapytałem stojącego ze mną Gruzina, czy także jedzie do Tbilisi.

– Nie, do Cchinwali – odparł, demonstrując mi myśliwską strzelbę. – Tam są wszyscy mężczyźni z mojej rodziny, nie zostawię ich, jadę walczyć. Nie dopuścimy, żeby Ruscy zajęli Gruzję jak bolszewicy w 1921 roku.

W końcu zatrzymał się ikarus z rezerwistami wracającymi z frontu i czekający ze mną tłum rzucił się do środka. Żołnierze siedzieli bez koszul, z nieśmiertelnikami na szyjach, wymęczeni. Pisali SMS-y do rodzin, że żyją. Broń obijała się o fotele.

Gdy przejeżdżaliśmy obok palących się bloków na przedmieściu Gori, tych, które potem pokazały telewizje całego świata, kobiety zaczęły histeryzować.

– Bolszewickie skurwysyny! Ledwo stanęliśmy na nogi po tylu latach, a tu znowu to samo! – krzyczał dziadek, który potem wysiadł w Mcchecie.

Autobus gnał 100 kilometrów na godzinę, bo kierowca i pasażerowie bali się nalotu. Na całej trasie z Gori do Tbilisi, przez 60 kilometrów, w cieniu drzew chowali się przed słońcem żołnierze i mieszkańcy wiosek. W paru miejscach młodzi chłopcy, nieobjęci jeszcze poborem, zapisywali się przy ustawionych obok drogi biurkach na ochotnika.

W Tbilisi wszyscy zadawali mnóstwo pytań: „Co w Gori? Widziałeś trupy?”.

Miałem wrażenie, jakby do końca nie zdawali sobie sprawy, co się dzieje. Poczułem się bezpieczny: takie wielkie miasto, tu się można wszędzie schować przed bombami. W Gori niska i stara zabudowa wzmagała strach. Cały czas obsesyjnie zastanawiałem się, gdzie się skryć, żeby nie trafił mnie żaden odłamek, choćby kawałek szyby. Podobnie myśleli chyba osiemnastoletni poborowi – poruszali się po ulicach skokami, przy ziemi.

Gdy wieczorem w ekskluzywnym hotelu Metechi, gdzie działał internet, wysyłałem zdjęcia do redakcji, z holu dobiegały dźwięki jazzowych szlagierów. Amerykańscy żołnierze rozmawiali z laptopów przez Skype'a, jakby nic się nie działo. Pracownicy hotelu, którzy dowiedzieli się, że wracam z Gori, podchodzili i zadawali masę pytań. Głównie, czy uda im się dojechać do domów w zachodniej Gruzji.

Wieczorami na ulicach trwała patriotyczna fiesta. Muzyka, odezwy, samochody z flagami, telebimy z kadrami z frontu i wielkie napisy: „Red Army Go Home!”. Ale i tak wszyscy zastanawiali się, co dalej. Czy Rosjanie wejdą? Czy wspólnota międzynarodowa otworzy oczy i pomoże Gruzji? W Teatrze im. Rustawelego intelektualiści, ludzie kultury i sportu podpisali petycję do społeczności międzynarodowej, aby pomogła przerwać wojnę i powstrzymała „bolszewików”.

– Przez siedemdziesiąt lat obecności sowieckiej w Gruzji co chwila pojawiały się jakieś formy gruzińskiego protestu – powiedział mi znany piosenkarz i działacz społeczny. – Więc nawet jak wejdą, jak zaczną okupację, Gruzja będzie walczyć przeciw Imperium Zła. Ale niech Europa nie myśli, że polityka Rosji nie dotrze i do niej. Następna będzie Ukraina, kraje nadbałtyckie, może Polska. Pomóżcie nam! Trzeba ich zatrzymać.

Gdy już niemal nad ranem kończyłem pisać ten tekst, w telewizji leciał Gladiator.

– To hollywoodzka szmira – krzywił się Gia. – Jak niewolnik może walczyć z cesarzem?

– A jak Gruzja może walczyć z Rosją? Wszystkich Gruzinów jest pięć razy mniej niż mieszkańców samej tylko Moskwy – śmiejąc się, sprzeczała się z mężem Tamuna.

Spis treści

Dedykacja

Od wydawcy

Niepokoje w Kraju Duszy

Swanowie się nie poddają!

Dni, które wstrząsnęły Gruzją

Wojna po wojnie

„Gdzie Rosja, tam pokój”

Babcia Nino miała szczęście

„Czekaliśmy na was”

Do Azji

Wygrał muzułmanin

Masakra w Mumbaju

Dziewczyny z klatek

From Goa with love

Czerwony Korytarz

Śmierć z rąk bramina

Bastionów „Tygrysów już nie ma

Celine, Mathias, osły i drut kolczasty

Pakistan – najniebezpieczniejsze miejsce na Ziemi

Magicy z Peszawaru

Sezon na ajdiki

Wypad do Bamjan z tłumaczem erotomanem

Zaprzepaszczone marzenia Ahmada Masuda

Miłość w czasie monsunu

Nad mistycznym brzegiem Gangi

Pierwszy krok w rurach

Talibowie biorą górę

Palec odwagi, czyli zapiski wyborcze

Welcome to Thailand

United Colors of Rajasthan

Bhopal – toksyczne ćwierćwiecze

Jesteś tym, kim się czujesz

Birmańskie nieme kino

Pożar w krainie uśmiechu

Niewarci szczurzej dupy

Ziemia męczenników

Dętki, opium i krokodyl

Stolica birmańskich uchodźców

Tsunami u separatystów

Pożegnanie z Azją

Fotografie