Książka ukazała się przy finansowym wsparciu

austriackiego Ministerstwa Edukacji, Sztuki i Kultury.

Das Buch erschien mit finanzieller Unterstützung

durch das österreichische Bundesministerium

für Unterricht, Kunst und Kultur.

Tytuł oryginału: Rausch der Verwandlung

Copyright © Williams Verlag, Zurich, 1976

Copyright © for the Polish translation by Wydawnictwo W.A.B., 2012

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo W.A.B., 2012

Przedmowa: Copyright © Tomasz Małyszek, 2012

Wydanie I

Warszawa 2012

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o. o.

Dziewczyna z poczty

Wiejskie urzędy pocztowe w Austrii niewiele się różnią od siebie: kto widział jeden, ten zna wszystkie. Urządzone, albo raczej zunifikowane w tym samym czasie za Franciszka Józefa i z tego samego funduszu jednakowo nędznie wyposażone, wszędzie wywołują to samo ponure poczucie niechęci do państwowej instytucji i od stóp lodowca po najbardziej odległe tyrolskie wioski uparcie zachowują ową znamienną woń więziennej wilgoci, kurzu oraz stęchłych akt – dawny zapach austriackiego urzędu. Wszędzie układ wnętrza jest jednakowy: drewniana ściana z pionowymi przezroczystymi szybkami, w ściśle przepisanych proporcjach dzieli pomieszczenie na dwie strefy – ogólnodostępną i służbową. O tym, że państwo nie troszczy się o obywateli przebywających w ogólnodostępnej części, świadczy dobitnie brak miejsc do siedzenia oraz jakichkolwiek wygód. Najczęściej jedynym w tym miejscu meblem jest nieśmiało oparty o ścianę chwiejny pulpit, który obleka porysowana cerata, czarna od niezliczonej ilości atramentowych kleksów, chociaż nikt nie pamięta, by we wpuszczonym w blat kałamarzu kiedykolwiek widział co innego niż gęstą, zeschniętą i nienadającą się do pisania breję, a jeśli nawet w specjalnym rowku leży przypadkiem na swoim miejscu obsadka, to ta niezawodnie okaże się rozczapierzona i równie do niczego niezdatna. Oszczędne państwo, w tym samym stopniu jak do komfortu, nie przywiązuje również wagi do piękna: odkąd Republika usunęła z urzędów podobiznę Franciszka Józefa, za jedyną artystyczną ozdobę urzędowych pomieszczeń mogą uchodzić co najwyżej plakaty, które z brudnych, pochlapanych wapnem ścian zapraszają swymi jaskrawymi barwami na dawno zamknięte wystawy, zachęcają do zakupu losów na loterię albo nawet, w niektórych zapomnianych placówkach, wzywają do udzielania pożyczek wojennych. I na tym, na zapełnianiu tanim kosztem ścian oraz wieszaniu przez nikogo nierespektowanego zakazu palenia, kończy się szczodrość państwa w owym publicznym pomieszczeniu.

Na znacznie większy respekt zasługuje natomiast to, co prezentuje się po drugiej, służbowej stronie bariery. Tu państwo ujawnia symboliczne atrybuty swej niewątpliwej władzy i jej bezkresnego zasięgu. W strzeżonym kącie stoi żelazna kasa pancerna, okratowane okna każą przypuszczać, że być może okazjonalnie skrywa naprawdę znaczące sumy. Na obrotowym stole jako pokazowy eksponat lśni wspaniały wypolerowany mosiężny aparat Morse’a, obok, już dużo skromniejszy, na czarnych niklowanych widełkach, drzemie słuchawka telefonu. Oba te aparaty mają specjalnie wydzielone, otoczone szacunkiem i pożądaniem miejsce, ponieważ oba, podpięte do miedzianych drutów, łączą tę odległą wioskę z całym bezkresnym imperium. Pozostałe utensylia pocztowe muszą się jednak tłoczyć, wagi do paczek, worki na listy, książki, teczki, zeszyty, rejestry i małe brzęczące kasy na bilon, odważniki, ciężarki, czarne, niebieskie, czerwone oraz kopiowe ołówki, spinacze, szpagat oraz lak do pieczętowania, gąbki do zwilżania i suszki do atramentu, guma arabska, noże, nożyczki, zginacze, rozmaite inne narzędzia, cały ten pocztowy kram ciśnie się pod łokciem na biurku, niebezpiecznie gniecie; w wielu szufladach i szafach piętrzą się niepojęte ilości coraz to innych papierów i formularzy. Ale to marnotrawstwo jest w rzeczywistości tylko pozorne, bowiem państwo skrycie sprawdza każdą sztukę swych tanich utensyliów. Od wypisanych ołówków po rozdarty znaczek, od wystrzępionej bibuły po rozpływające się w blaszanej mydelnicy mydło, od żarówki oświetlającej publiczne pomieszczenie po żelazny klucz, który je zamyka, władza niewzruszenie żąda od swych urzędników zdawania raportu z każdej zużytej lub niezdatnej już sztuki wyposażenia. Obok żelaznego pieca wisi spisany na maszynie, urzędowo ostemplowany i uwierzytelniony nieczytelnym podpisem, szczegółowy spis inwentarza, z bezwzględnym arytmetycznym opisem najdrobniejszego nawet i zupełnie bezwartościowego przedmiotu. Żadna rzecz, której nie wymienia ten spis, nie ma prawa się znaleźć w służbowym pomieszczeniu, i na odwrót, każda, którą kiedyś zawierał, musi w nim być, w każdej chwili gotowa do użycia. Bo urząd tego wymaga i życzy sobie porządku oraz sumienności.

Zgodnie z ową niewzruszoną zasadą w spisanym na maszynie inwentarzu musiałby się znaleźć także ten ktoś, kto co dzień o ósmej rano podciąga do góry szybkę i wprawia w ruch uśpione sprzęty, otwiera worki z pocztą, stempluje listy, wypłaca przekazy, wystawia pokwitowania, waży paczki, maże po papierze niebieskimi, czerwonymi i kopiowymi ołówkami, stawia jakieś dziwaczne tajemne znaki, ten, kto uwalnia słuchawkę telefonu oraz kręci korbką aparatu Morse’a. Ale z jakichś szczególnych względów ten ktoś, kogo publicznie tytułuje się asystentem pocztowym albo poczmistrzem, nie jest wymieniony na tej spisanej na tekturze liście. Nazwisko tego kogoś zarejestrowano na innej służbowej karcie, a ta spoczywa w innej szufladzie, w innym wydziale pocztowej dyrekcji, mimo że jest w ten sam sposób ewidencjonowane, rewidowane i kontrolowane.

We wnętrzu tego uświęconego urzędowym orłem służbowego pomieszczenia nigdy nie zachodzi żadna widoczna zmiana. Odwieczna reguła dotycząca pracy i przemijania rozbija się tu o urzędową barierę; podczas gdy drzewa za oknami kwitną i gubią liście, dzieci rosną, starcy umierają, domy się rozpadają, a na ich miejscu powstają nowe o zmienionych formach, ponadczasowy urząd daje świadectwo własnej, zamierzenie nadprzyrodzonej mocy. Bo każdy przedmiot w obrębie tej sfery, jeśli się zużyje, zniknie, odmieni się lub połamie, zostanie zastąpiony innym, dokładnie takim samym egzemplarzem, zamówionym i dostarczonym przez urząd zwierzchni, czym państwo okazuje znowu swoją wyższość nad resztą zmiennego świata. Treść przemija, forma trwa. Na ścianie kalendarz. Każdego dnia obrywa się z niego jedną kartkę, siedem w ciągu tygodnia, trzydzieści w miesiącu. W grudniu, trzydziestego pierwszego, kiedy kalendarz jest już cienki i pozostała tylko ostatnia kartka, zostaje zamówiony nowy, tego samego formatu, tej samej wielkości, tak samo wydrukowany: zmienia się rok, ale kalendarz pozostaje taki sam. Na swoim miejscu na stole księga rachunkowa, a w niej kolumny. Kiedy lewa strona jest całkowicie zapełniona, rachunki przenosi się na prawą, i tak kartka po kartce. Gdy ostatnia zostanie zapisana i książka się skończy, rozpoczyna się nową, tego samego typu, tego samego formatu, nie do odróżnienia od poprzedniej. Co jednego dnia zginie, następnego jest na swym miejscu, znowu usłużne, na drewnianych blatach leżą więc niezmiennie te same przedmioty, te same kartki, ołówki, spinacze i formularze, ciągle uzupełniane, ale zawsze te same. W tym urzędowym pomieszczeniu nic nie znika ani niczego nie przybywa, wiecznie trwa tu życie bez pór więdnięcia i rozkwitania, czy może raczej wiecznie trwa śmierć. Różny jest tylko rytm, w jakim zużywa się i wymienia szereg różnorodnych sprzętów, ale nie ich los. Żywot ołówka trwa tydzień, potem się kończy i na jego miejscu pojawia się identyczny, nowy. Książka pocztowa żyje miesiąc, żarówka trzy, kalendarz rok. Wyplatanemu krzesłu daje się trzy lata, zanim zostanie wymienione na nowe, a temu komuś, kto odsiaduje na nim swe życie, wyznacza się trzydzieści, względnie trzydzieści pięć lat służby, potem na krześle sadza się kogoś nowego. Nie ma żadnej różnicy.

W lokalu urzędu w Klein-Reifling, niepozornej wsi niedaleko Krems, jakieś dwie godziny koleją od Wiednia, ten wymienny „pracowniczy” element wyposażenia należy w 1926 roku do rodzaju żeńskiego i ponieważ placówka zalicza się do niższej kategorii, tytułuje się go urzędowo asystentką pocztową. Przez szybkę nie można wypatrzyć niczego poza sympatycznym, nierzucającym się w oczy dziewczęcym profilem; trochę zbyt wąskie usta, nieco zbyt blade policzki, lekka szarość pod oczyma; wieczorami, kiedy trzeba włączyć ostro świecącą elektryczną lampę, uważne spojrzenie dostrzeże na czole i skroniach delikatne bruzdki i zmarszczki. Jednakże oprócz malw za oknem i pokaźnego naręcza bzu, który wsadziła dzisiaj do blaszanej miski, owa dziewczyna przedstawia się jako najświeższe spośród pocztowych utensyliów w Klein-Reifling i pewnie posłuży za nie co najmniej dwadzieścia pięć lat. Jeszcze jakieś tysiąc i więcej razy owa kobieca dłoń bladymi palcami będzie podciągała i opuszczała rozklekotaną taflę szybki. Setki tysięcy, a może nawet miliony listów będzie tym samym wprawnym ruchem odrzucała na prawo, by potem setki tysięcy albo milion razy, za każdym razem tak samo krótko stukając, odciskać na znaczkach pocztowych umoczony uprzednio w tuszu mosiężny stempel. Prawdopodobnie ów wyćwiczony przegub będzie się nawet coraz to lepiej i bardziej automatycznie sprawował, coraz bardziej mechaniczny i coraz bardziej niezależny od reszty obecnego tu ciała. Setki tysięcy listów, nieprzerwanie nowych, ale ciągle listów. Znaczków, różnych znaczków, ale ciągle znaczków. Dni, coraz to innych, ale każdy od ósmej do dwunastej, od drugiej do szóstej, i przez wszystkie te lata od początku do końca służby ciągle to samo, to samo, to samo.

Być może jasnoblond asystentka za szybką rozmyśla w to ciche letnie przedpołudnie o tym, co przyniesie jej przyszłość, a może zamyśliła się tylko, ot tak, bez celu. Zsunęła wszakże z blatu bezczynne dłonie, odpoczywają teraz na kolanach splecione z sobą, wąskie, zmęczone i blade. W taki jaskrawy, promienny i rażący słońcem lipcowy dzień poczta w Klein-Reifling nie musi się obawiać nadmiaru pracy, poranne obowiązki ma za sobą garbaty, zatabaczony listonosz Hinterfellner, dawno już posegregował pocztę, przed wieczorem nie spodziewa się spedycji paczek i przesyłek z próbkami towaru z fabryki, a na pisanie listów miejscowi nie mają teraz ani ochoty, ani czasu. Osłonięci szerokimi rondami słomianych kapeluszy harują daleko w winnicach, dzieci wolne od szkoły pląsają boso w strumyku, pusto jest przed drzwiami i na wyboistym bruku w to kipiące mosiężnym żarem południe. Dobrze być wtedy w domu i móc oddać się marzeniom. W sztucznym cieniu spuszczonych żaluzji drzemią uśpione na regałach i w szufladach papiery i formularze, niemrawo i słabo przebija przez złocisty mrok metaliczny błysk aparatów. Niczym ciężki złoty kurz wszystkie sprzęty spowija cisza, tylko zza framug zamkniętych okiennic, niczym lilipucia orkiestra, pobrzmiewają dźwięki cichych komarzych skrzypiec i przytłumione wiolonczele trzmieli. Jedyne, co w tym wychłodzonym pomieszczeniu niestrudzenie się porusza, to wiszący między oknami zegar w drewnianej szafce. Z cichym bulgotem co sekundę połyka kolejną kropelkę czasu, jednakże ów słaby monotonny szmer bardziej usypia, niż budzi. Asystentka pocztowa czuwa więc w błogim letargu w swym małym uśpionym świecie. Chciała właściwie zabrać się do haftowania, co widać po przygotowanej igle i nożyczkach, ale zmięta robótka spadła jej na podłogę, no i zabrakło chęci oraz siły, żeby ją podnieść. Osunęła się więc nieco na krześle i wstrzymując oddech, z zamkniętymi oczyma oddaje się rozkoszy usprawiedliwionego próżnowania.

Aż tu nagle: stuk! Podrywa się przestraszona. I jeszcze raz, mocniej, metalicznie, bardziej niecierpliwie: stuk, stuk, stuk. Aparat Morse’a stuka coraz szybciej, mechanizm terkocze niestrudzenie: to telegram, rzadki gość w Klein-Reifling, domaga się należnego respektu. W jednej chwili budzi asystentkę z błogiego rozleniwienia, ta zrywa się i biegnie do stolika, żeby włączyć taśmę. I kiedy odszyfrowuje pierwsze przesuwające się po niej słowa, krew uderza jej do głowy. Po raz pierwszy, odkąd pełni tu służbę, widzi na taśmie własne nazwisko. Czyta pierwszy, drugi, czyta trzeci raz wystukaną do końca depeszę, nie mogąc pojąć jej treści. Bo co to? O co chodzi? Któż telegrafuje do niej z Pontresiny? „Christine Hoflehner, Klein-Reifling, Austria, serdecznie zapraszamy, czekamy w dowolnym terminie, dowolnego dnia, daj tylko znać przed przyjazdem. Serdeczności – Claire – Anthony”. Zastanawia się, kim jest ta lub ten Anthony, który tak na nią czeka? Czyżby to któryś z kolegów pozwolił sobie na głupi żart? Nagle przychodzi jej jednak do głowy, że matka już wiele tygodni temu mówiła, że jej siostra przyjeżdża tego lata do Europy, no i zgadza się, ciotka nazywa się Klara. A Anthony? Tak pewnie ma na imię jej mąż, tyle tylko, że matka zawsze nazywała go Anton. Tak, teraz wyraźnie sobie przypomina, przecież sama przed kilku dniami przyniosła matce list z Cherbourga, a ta zrobiła z tego tajemnicę i nawet nie pisnęła o tym, co było w środku. Jednak telegram jest zaadresowany do niej. Czy to ona ma jechać do Pontresiny, by odwiedzić tam ciotkę? Przecież nigdy o tym nie było mowy. Spoziera co chwila na nienaklejoną jeszcze taśmę, to pierwszy telegram, jaki samodzielnie odebrała, zaintrygowana i zdezorientowana wodzi wciąż wzrokiem po tej dziwnej kartce z niedowierzaniem i poczuciem bezradności. Nie, nie może czekać z tym do południa. Musi natychmiast zapytać matkę, co to wszystko ma znaczyć. Jednym ruchem chwyta klucz, zamyka urzędowe pomieszczenia i biegnie do domu. W zamieszaniu zapomina odstawić drążek telegrafu. Tak więc mosiężny młotek, wściekły na brak poszanowania, stuka nadal, stuk, stuk, stuk, w pustym pomieszczeniu, nie zapisując przy tym na pustej taśmie ani słowa.

Prędkość elektrycznej iskry ciągle jeszcze zdaje się niewyobrażalna, ponieważ szybsza jest niż nasze myśli. Owych dwanaście słów, które niczym bezgłośny piorun wylądowały w zatęchłym austriackim urzędzie, napisano zaledwie kilka minut temu, za trzema granicami, w chłodnym cieniu lodowca, pod czystym chabrowym niebem Engadyny, atrament na formularzu nadawczym jeszcze nie zdążył obeschnąć, a już ich sens i przesłanie zapadły głęboko w spłoszone serce.

Wydarzyła się rzecz następująca: Anthony van Boolen, makler i przedsiębiorca w branży bawełnianej, Holender, który wiele lat temu osiadł na południu Stanów Zjednoczonych, otóż ów Anthony van Boolen, dobroduszny, flegmatyczny oraz w najwyższym stopniu nieciekawy mężczyzna, kończy właśnie spożywać śniadanie na tarasie hotelu Palace, całym ze szkła i pełnym światła. Breakfast już zakończone, pora zatem na nikotynowe ukoronowanie całości, na pękatą havanę, czarnobrązowe cygaro przywiezione osobiście w szczelnym blaszanym pudełku prosto z plantacji. Aby móc z wyuczoną błogością doświadczonego palacza rozkoszować się pierwszym pośpiesznym pociągnięciem, ów tęgawy mężczyzna kładzie nogi na poręczy wiklinowego fotela naprzeciwko, a potem rozpościera kwadratowy papierowy żagiel „New York Herold” i pływa po bezkresnym morzu liter, kursów i notowań giełdowych. U drugiego krańca stołu jego małżonka Claire, zwana niegdyś najzwyczajniej Klarą, z wielkim znudzeniem dzieli tymczasem na cząstki grejpfrut, swój codzienny poranny owoc. Dzięki wieloletniemu doświadczeniu wie, że wszelka próba przebicia jakąkolwiek rozmową owej porannej ściany papieru nie ma w przypadku jej małżonka żadnych szans powodzenia. Tak więc przygląda się z życzliwością przystrojonemu w brązową czapeczkę pucołowatemu bojowi o czerwonych jak jabłuszko policzkach, który kołysząc się między stołami, zmierza nagle z poranną pocztą prosto w jej kierunku: na tacy spoczywa jeden jedyny list. Jego treść zdaje się wszakże żywo ją obchodzić, bo nie bacząc na doświadczenie wielu lat, próbuje jednak przerwać poranną lekturę męża: – Anthony, tylko chwilę – prosi. Gazeta ani drgnie. – Nie chcę ci przeszkadzać, ale posłuchaj, tylko sekundę, sprawa jest pilna. Mary – wypowiada to machinalnie z angielska – Mary właśnie mi odpisała. Nie może przyjechać, chociaż tak bardzo by chciała, ale kiepsko jest z jej sercem, bardzo kiepsko, lekarz uważa, że tu, na dwóch tysiącach metrów, nie wytrzymałoby. To całkowicie wykluczone. Gdybyśmy się jednak zgodzili, to przysłałaby nam na dwa tygodnie Christine, no, wiesz, to ta młodsza z jej córek, blondynka. Kiedyś przed wojną dostałeś jej fotografię. Ma wprawdzie posadę w jakimś urzędzie pocztowym, ale jeszcze nigdy nie wzięła prawdziwego urlopu, więc kiedy teraz o to wystąpi, na pewno natychmiast go dostanie i byłaby naturalnie bardzo szczęśliwa, gdyby mogła po tylu, tylu latach „złożyć tobie, kochana Klaro, i twemu czcigodnemu Anthony’emu wizytę” itd., itp.

Gazeta ani drgnie. Claire zaczyna tracić cierpliwość. – No więc, co o tym myślisz? Mam się zgodzić, żeby przyjechała?… To chyba nie będzie wadziło nikomu, że biedactwo zaczerpnie świeżego powietrza, no i, w końcu, przecież tak wypada. Skoro już tu jestem, to powinnam chyba wreszcie poznać dziecko mojej siostry, i tak coraz rzadziej się ze sobą kontaktujemy. Czy masz coś przeciwko temu, żebym pozwoliła jej przyjechać?

Papier nieco szeleści. Najpierw zza białej stronicy wydobywa się okrągły niebieskawy obwarzanek dymu z cygara, a potem dopiero dołącza do niego ociężały obojętny głos: – Not at all. Why should I?

Owo lakoniczne stwierdzenie kończy rozmowę i tym samym rozpoczyna czyjś nowy los. Mimo upływu lat ożywają dawne więzy, bowiem pomimo nieomal szlachecko brzmiącego nazwiska, w którym owo „van” to tylko jego zwykły holenderski składnik, oraz mimo porannej rozmowy małżonków po angielsku, owa Claire van Boolen to nikt inny, jak tylko siostra Marii Hoflehner, tym samym więc, ponad wszelką wątpliwość, ciotka asystentki pocztowej z Klein-Reifling. Austrię opuściła dobre ćwierć wieku temu za sprawą pewnej nieco mrocznej historii, o czym sama – nasz umysł zawsze jest nam w tym względzie usłużny – prawie już nie pamięta, a jej siostra nigdy nie zdała z tego sprawy córkom. Owa afera wzbudziła jednak swego czasu sporą sensację i mogłaby mieć z pewnością znacznie gorsze następstwa, gdyby mądrzy i zręczni ludzie w porę nie pozbyli się źródła powszechnej ciekawości. Pani Claire van Boolen zwała się wówczas po prostu panną Klarą i prezentowała stroje w wykwintnym salonie mody przy Kohlmarkt. Bystrooka wówczas i sprytna, w fatalny sposób zauroczyła podstarzałego przedsiębiorcę drzewnego, który towarzyszył żonie podczas przymiarek. Ów bogaty i jeszcze dość dobrze zakonserwowany radca handlowy zaledwie w kilka dni gwałtownie i porywczo zadurzył się, jakby w panicznym strachu przed możliwością odebrania mu tej ostatniej szansy, w krągłej wesołej blondynce, a jego, nawet w tych kręgach niezwykła, hojność przyśpieszyła starania o rękę. Już wkrótce, ku oburzeniu swej porządnej rodziny, dziewiętnastoletnia panienka mogła jako swą własność obwozić fiakrem najpiękniejsze suknie i futra, które do tej pory wolno jej było jedynie prezentować przed lustrem lub przed najczęściej wielce wymagającymi klientkami. Im bardziej była elegancka, tym bardziej podobała się swemu podstarzałemu mecenasowi, a im bardziej podobała się oszalałemu z powodu nieoczekiwanego miłosnego szczęścia radcy handlowemu, tym hojniej ją wyposażał. Po paru tygodniach rozmiękczyła go na tyle, że z zachowaniem największej tajemnicy adwokat szykował już papiery rozwodowe, a Klara była na najlepszej drodze, by zostać jedną z najbogatszych kobiet w Wiedniu. Wtedy jednak z energiczną głupotą włączyła się w to wszystko ostrzeżona anonimowymi listami małżonka. Chora ze wściekłości i z usprawiedliwionej goryczy, że po trzydziestu latach zgodnego małżeństwa mąż próbuje się jej pozbyć niczym kulawego konia, kupiła rewolwer i napadła na parę w świeżo urządzonym miejscu schadzek. Bez żadnych wstępów, oszalała ze złości, oddała w stronę cudzołożnicy dwa strzały, z czego pierwszy chybił, a drugi trafił tylko w ramię. Rana wprawdzie okazała się zupełnie niegroźna, ale inne towarzyszące temu zdarzenia były wielce krępujące; śpieszący zewsząd na odsiecz sąsiedzi, krzyki i wołanie o pomoc przez otwarte na oścież okna, wyważanie drzwi, omdlenia i awantury, lekarze, policja, zdjęcia z miejsca akcji, a nade wszystko widmo nieuniknionej rozprawy w sądzie, której, zapewne z powodu skandalu, w równym stopniu obawiali się wszyscy uczestnicy wydarzenia. Szczęśliwym trafem nie tylko w Wiedniu, ale wszędzie bogaci ludzie mają cwanych adwokatów, zaprawionych w tuszowaniu nieprzyjemnych spraw, i tak niezawodny mistrz w tej dziedzinie, radca prawny Karplus, od razu zadbał, żeby nie zaostrzać niebezpiecznie sprawy. Bardzo uprzejmie zaprosił Klarę do swojego biura. Pojawiła się więc, nader elegancka, z kokieteryjnym opatrunkiem na ramieniu, i przeczytała z ciekawością umowę, w której, jeszcze przed powołaniem świadków, miała się zobowiązać, że wyjedzie do Ameryki, a tam pewien lawyer, o ile panna dotrzyma warunku i sprawi się dobrze, oprócz jednorazowego zadośćuczynienia za poniesione straty, będzie jej przez pięć lat, zawsze pierwszego dnia miesiąca, wypłacał pewną sumę pieniędzy. Klara, która po tym skandalu i tak nie miała specjalnej ochoty na pracę w salonie, a poza tym wydaliła ją z domu własna rodzina, bez wzburzenia przebrnęła przez cztery stronice pisma, po czym, przeliczywszy szybko wymienione w umowie kwoty i uznawszy je za zaskakująco wysokie, zażądała jeszcze, a nuż się uda, dodatkowego tysiąca guldenów. Zgodzono się i na to, tak więc, uśmiechnąwszy się tylko, podpisała umowę i rzuciła się na głęboką wodę, i tej decyzji nigdy nie musiała żałować. Już w czasie podróży przez ocean nadarzały się różne możliwości zamążpójścia i niebawem podjęła ostateczną decyzję: w nowojorskim pensjonacie poznała swego van Boolena, wtedy jeszcze skromnego komisarza jakiejś holenderskiej firmy eksportowej, który dzięki wniesionym przez nią w posagu pieniądzom bardzo szybko postanowił usamodzielnić się na Południu, i nigdy nie domyślił się romantycznego pochodzenia owego kapitału. Po trzech latach mieli już dwoje dzieci, po pięciu dom, po dziesięciu znaczny majątek, a wojna, inaczej niż w Europie, gdzie okrutnie niweczyła dobytek, tutaj oraz na wszystkich innych kontynentach obficie go pomnażała. Obaj synowie, niemal dorośli i wprawieni w interesach, włączyli się do pracy w ojcowskim biurze maklerskim, tak więc po latach starsi już rodzice mogli sobie pozwolić na beztroską dłuższą podróż do Europy. I co osobliwe: ledwie zza mgły wychynęły płaskie nabrzeża Cherbourga, Claire w ciągu jednej sekundy doznała nagłego zwrotu w pojmowaniu patriotyzmu. W głębi duszy dawno już stała się Amerykanką, teraz jednak wobec faktu, że ten kawałek ziemi przed nią to była Europa, niespodziewanie poczuła, jak rośnie w niej tęsknota za odległą przeszłością: nocą śniły się jej łóżka z siatką, w jakich spały obok siebie z siostrą, powracały w myślach tysiące drobiazgów i naraz poczuła się zawstydzona, że przez wiele lat do swej zubożałej i w międzyczasie owdowiałej siostry nie skreśliła ani linijki. Nie dawało jej to spokoju. Kiedy tylko zeszła na ląd, wysłała ów list ze studolarowym banknotem oraz prośbą, żeby siostra do niej przyjechała.

Teraz jednak zaproszenie trzeba było przenieść na córkę, wystarczyło więc, by pani van Boolen lekko skinęła, a już z kąta, niczym brązowy pocisk wystrzelony z procy, startuje w jej stronę chłopiec w liberii, w pół słowa pojmuje, o co chodzi, i biegnie natychmiast po formularz telegramu, a potem, z zapisaną kartką, w czapce zsuniętej na uszy, pędzi na pocztę. Po kilku zaledwie minutach wystukane przez aparat Morse’a znaki przeskakują pod dachem na rozkołysane mosiężne druty, a przesłana wiadomość, szybciej niż hałaśliwe pociągi, niewypowiedzianie szybciej niż wzbijające kurz auta, z prędkością mknącej iskry przebywa tysiące kilometrów. W okamgnieniu pokonuje granice, tysiące górskich szczytów Vorarlbergu, czyściutki Liechtenstein, przebija się przez tyrolskie doliny i przemieniona magicznie w słowa spływa z wysokości lodowców do doliny Dunaju, wskakuje do transformatora w Linzu. Tam odpoczywa kilka sekund, a potem szybciej, niż da się wypowiedzieć słowo „już”, gotowa wiadomość wspina się na maszt w Klein-Reifling i przedostaje na dół do wystraszonego odbiornika, a stamtąd wprost do zdumionego, zmieszanego serca, które rozpiera wielka ciekawość.

Na przełaj, za róg, po ciemnych trzeszczących drewnianych schodach na strych, i już Christine jest u siebie, w ich wspólnym pokoju z małym oknem, na poddaszu dusznego wiejskiego domu. Szeroki dach z okapem, dobry zimą do powstrzymywania osuwającego się śniegu, za dnia skąpi górnemu piętru każdej niteczki słońca; tylko czasami pod wieczór w stronę pelargonii na parapecie skrada się cieniutki i słabowity promień. Tak więc ponury stryszek trąci wilgocią i duchotą, butwiejącym drewnem powały i stęchłą pościelą; pierwotne zapachy nadal tkwią w drewnie niczym grzyby; zapewne kiedyś, w zwyczajnych czasach, izba ta służyła jedynie za składzik. Ale po wojnie, przy wielce dokuczliwym braku mieszkań, gdy wszystko było takie skromne, przyjęła z wdzięcznością ten pokój, rada, że może w ogóle postawić między czterema ścianami dwa łóżka, stół i starą szafę. Nawet odziedziczony, obity skórą fotel zajmował za dużo miejsca i poszedł za niewielkie pieniądze w ręce handlarza, co później okazało się okropnym błędem, bo teraz, kiedy obrzmiałe, spuchnięte stopy starszej pani Hoflehner odmawiają posłuszeństwa, za jedyne miejsce odpoczynku służy jej łóżko.

Chore, pękate niczym bele nogi, z ukrytą pod flanelowymi bandażami siatką niebezpiecznie sinych żył, umęczona i przedwcześnie postarzała kobieta zawdzięcza swej dwuletniej służbie w zimnej niepodpiwniczonej sali szpitala wojskowego, do którego przydzielono ją (jakoś trzeba było zarabiać) jako intendentkę. Od tej pory ta masywna niewiasta posuwa się do przodu, ciężko dysząc, a kiedy się zmęczy albo zdenerwuje, łapie się od razu za serce. A przecież, wie to dobrze, nie jest aż taka stara. Przeto całe szczęście, że szwagier, radca dworu, w tym całym zamęcie po przewrocie wyłowił w samą porę, wprawdzie mizernie opłacaną i na głuchej wsi, posadę na poczcie dla Christine. Bądź co bądź, zawsze to bezpieczniej, gdy ma się nad głową kawałek dachu i jest gdzie odsapnąć, choć ciasny stryszek ledwie starcza do życia, raczej tylko przygotowuje do jeszcze węższej trumny.

W tych czterech ciasnych ścianach zawsze pachnie octem i wilgocią, chorobą i łóżkiem, a do tego przez niedomykające się drzwi sączy się z malutkiej kuchenki za ścianą welon pary oraz mdląca woń podgrzewanego jedzenia. Pierwsze, co Christine, przekroczywszy próg pokoju, machinalnie czyni, to rozwarcie na oścież zamkniętego okna. Dzwonienie szyby budzi starą kobietę na łóżku, ta jęczy. Nie potrafi inaczej, jęczy, kiedy tylko ją ruszyć, tak jak stara zdezelowana szafa trzeszczy, zanim się jej dotknie, wystarczy podejść, to strach ciężko doświadczonego, zreumatyzowanego ciała i przeczucie bólu, który niesie z sobą wszelki ruch. Kobieta wydaje więc z siebie najpierw jęk, a potem dopiero, po nieodłącznym westchnieniu, gramoli się z łóżka i pyta: „Co się stało?”. Zamroczony drzemką umysł podpowiada jej, że to jeszcze nie południe i nie pora jedzenia. Musiało się więc wydarzyć coś szczególnego. Wtedy córka wręcza jej telegram.

Powoli, z rozmysłem, każdy ruch niesie z sobą ból, zniszczona ręka stara się namacać na nocnym stoliku okulary, mija dłuższa chwila, zanim pośród aptecznego kramu odnajdzie wreszcie i przytknie do oczu szkła w drucianej oprawie. Ledwie odcyfrowała zapisaną kartkę, a już jej ciężkim ciałem targa jakby elektryczny wstrząs, stara się utrzymać swój ciężar w pionie, z trudem łapie powietrze, chwieje się na nogach i wreszcie opada na Christine z niepohamowanym impetem. Kurczowo obłapia przerażoną córkę, trzęsie się, śmieje, sapie, próbuje coś mówić, ale nie potrafi, w końcu dysząc i jęcząc, całkiem wyczerpana, pada na krzesło i trwa tak przez dobrą chwilę. Wtedy z drżących bezzębnych ust bezładnie i na wpół zrozumiale wyrywają się roztrzęsione, przerywane, połykane okrawki jakichś zdań, zagłuszane co chwila niepohamowanym, tryumfującym śmiechem; nie stara się być zrozumiała, duka wciąż, gestykuluje, a do jej zwiędłych, spazmatycznie rozedrganych ust spływają po policzkach łzy. W wielkim przejęciu obrzuca lawiną słów oszołomioną tym dziwnym widokiem Christine: Bogu niech będą dzięki, wszystko się dobrze skończy i teraz ona, nikomu już niepotrzebna i stara, będzie mogła nareszcie spokojnie umrzeć. Tylko dlatego miesiąc temu, w czerwcu, odbyła tę pielgrzymkę, tylko po to, chciała jedynie wymodlić u Boga, żeby jej siostra Klara zjechała tu, zanim ona umrze, i żeby zajęła się jej biednym dzieckiem. Dlatego teraz tak się cieszy. Bo tu, o tu, jest przecież nie tylko napisane, ale jeszcze w dodatku, och, zatelegrafowane, za ciężkie pieniądze, że Christine ma pojechać do niej, do hotelu. Już dwa tygodnie temu przysłała im sto dolarów. Tak, zawsze miała złote serce, zawsze była dobra i kochana. Och, ta Klara. A za sto dolarów może nie tylko tam jechać, ale jeszcze się wyszykować niczym prawdziwa księżniczka, zanim odwiedzi ciotkę w tym eleganckim uzdrowisku. Tak, tam dopiero Christine zrobi wielkie oczy, zobaczy, jak beztrosko żyją dystyngowani i majętni ludzie. Pierwszy raz, Bogu niech będą dzięki, będzie miała tak dobrze jak oni, ale klnąc się na wszystkich świętych, czyż na to aż nadto nie zasłużyła? Bo cóż do tej pory miała z życia – nic, zawsze tylko praca i praca, dyżury, mordęga, a do tego ta stała troska o starą, niedołężną, chorą i zgorzkniałą matkę, która dawno już powinna być w ziemi i nie mogłaby zrobić nic lepszego, niż wreszcie odejść z tego padołu. To przez nią i przez tę przeklętą wojnę Christine zmarnowała młodość, a jej, starej matce, pękało zawsze serce, że córka traci najlepsze lata. Teraz jednak uśmiecha się do niej szczęście. Musi być miła dla wuja i ciotki, zawsze im wdzięczna, a przy tym skromna, nie trzeba się bać ciotki Klary, bo jest dobra i ma złote serce, z pewnością pomoże jej wydostać się z tej dusznej dziury, oderwać od chłopskiego koryta, gdy ona, jej matka, będzie już leżała w ziemi. Nie, nie powinna się na nic oglądać, jeśli ciotka zaproponuje jej, by wyjechała z nimi, byle być jak najdalej od tego zrujnowanego kraju, od tych złych ludzi, a o nią, matkę, niechaj w ogóle się nie martwi. Ona zawsze znajdzie sobie jakieś miejsce w domu opieki, a w końcu, jak długo to jeszcze potrwa… Ach, teraz może spokojnie umierać, bo odtąd wszystko się dobrze potoczy.

Pękata, okręcona spódnicami i chustami stara kobieta ciągle jeszcze się chwieje, zatacza i człapie na słoniowych nogach w tę i z powrotem, aż trzeszczą deski w podłodze. Wciąż przykłada do oczu czerwoną chustkę, szloch i łzy mieszają się z okrzykami radości, coraz żywiej gestykuluje, musi jednak czasami powstrzymać pełne wzburzenia zachwyty, żeby na chwilę przysiąść, głębiej powzdychać, obetrzeć nos i zaczerpnąć tchu przed kolejną lawiną słów. Za każdym razem do głowy przychodzi jej coś nowego, raz mówi, raz krzyczy, to tryumfuje, to jęczy, wzdycha i szlocha, wszystko z powodu owej cudownej niespodzianki. Jednakże w pewnej chwili, kiedy znowu opada z wyczerpania, zauważa, że obrzucana słowami radości Christine stoi obok niej zmieszana, zażenowana i blada, z wielkim zdumieniem w oczach, i nie wie, co powiedzieć. Irytuje to starą kobietę. Zrywa się na siłę z krzesła i sunie w kierunku córki, a potem chwyta roztrzęsioną córkę, całuje ją z głośnym cmokaniem, przyciąga ku sobie, potrząsa nią i szarpie na wszystkie strony, jakby chciała obudzić ze snu: – Ale dlaczego ty nic nie mówisz? O kogo tu chodzi, jak nie o ciebie, co ci jest, głuptasie? Stoisz tak niczym kłoda i nic nie mówisz, nie odzywasz się wcale, a przecież spotkało cię takie szczęście! No, uciesz się wreszcie! No, dlaczego się nie cieszysz?

Regulamin z całą surowością zabrania urzędnikom opuszczania na dłużej służbowego pomieszczenia, prywatne sprawy, nawet te największej wagi, muszą się w godzinach pracy podporządkować naczelnej zasadzie: najpierw urząd, a dopiero potem człowiek, najpierw litera, a dopiero potem sens. Po kilku minutach owej krótkiej, ukradkowej przerwy asystentka Hoflehner znowu siedzi przykładnie za szybką na poczcie w Klein-Reifling. Nikt w tym czasie się o nią nie upominał. Nadal, na opuszczonym przez chwilę stole, leżą tak jak przedtem senne pojedyncze kartki druków, a z boku telegraf, który tak bardzo wzburzył jej krew, milczy, pobłyskując żółto w mrocznym pomieszczeniu. Nikt, dzięki Bogu, tu nie zachodził, niczego nie zaniedbała. Z czystym sumieniem asystentka pocztowa może się więc pogrążyć w rozmyślaniach na temat tej bulwersującej wiadomości, której, całkowicie nią zaskoczona, nadal nie pojmuje, nie wie, czy wysłały ją tu po drutach dobre, czy złe moce. Dopiero teraz powoli porządkuje myśli. Ma po raz pierwszy zostawić matkę, na dwa tygodnie, a może i na dłużej, żeby wyjechać do eleganckiego hotelu, do obcych ludzi, chociaż nie, to nieprawda, bo jedzie przecież do ciotki Klary, siostry swojej matki. Pojedzie na urlop, na prawdziwy, uczciwy urlop, żeby po Bóg raczy wiedzieć ilu latach odpocząć i zobaczyć wreszcie coś nowego, innego, zobaczyć świat. Wciąż od nowa o tym rozmyśla. Właściwie jest to dobra wiadomość, matka ma rację, naprawdę ma rację, że tak się ucieszyła. Jeśliby się nad tym uczciwie zastanowić, od wielu, wielu lat jest to najlepsza wiadomość, jaka zagościła w ich domu. Zwolnić się pierwszy raz z pracy, być wolną, widzieć nowe twarze, zobaczyć kawałek świata, czyż nie jest to naprawdę dar niebios? I znowu nagle dźwięczy jej w uszach zdziwiony, przestraszony i prawie wściekły głos matki: „No, dlaczego się nie cieszysz?”.

Ma rację, matka naprawdę ma rację: dlaczego właściwie się nie cieszę? Dlaczego nic we mnie nie drgnęło, dlaczego mnie to wcale nie poruszyło i nadal nie porusza? Wsłuchuje się w siebie, czy wewnątrz nie pojawi się jakaś odpowiedź na to, co tak nagle spadło na nią z nieba, ale nie: czuje tylko zamęt i strach. To dziwne, myśli, dlaczego mnie to nie cieszy? A przecież kiedy setki razy na poczcie wyjmowałam z worka widokówki, żeby je wkładać do odpowiednich przegródek, i przyglądałam się szarym norweskim fiordom, bulwarom Paryża, zatoce w Sorrento, kamiennym piramidom Nowego Jorku, czyż nie wypuszczałam ich zawsze z ręki z głębokim westchnieniem? Czyż nie myślałam – kiedy ja? Czy ja też któregoś dnia?… Czyż w długie puste przedpołudnia nie marzyłam, by kiedyś wreszcie zrzucić te bezsensowne kajdanki i wycofać się z tego morderczego wyścigu z czasem? I by wreszcie odpocząć, mieć dużo, dużo czasu, a nie, jak zawsze, tylko jego porwane strzępki, tak pocięte, że można skaleczyć nimi palce? Uniknąć choć raz tego codziennego przymusu, budzika, łajdaka, który niszczy sen i ciągle popędza, każe wstawać, ubierać się, napalić w piecu, biec po mleko, po chleb, dorzucić do ognia, podstemplować, napisać, zatelefonować, a potem – po powrocie do domu – rzucić się natychmiast do prasowania, do kuchni, prać, gotować, cerować, zadbać o czystość i śmiertelnie umęczonej zapaść nareszcie w sen. Przecież tysiące, setki tysięcy razy marzyłam o czymś podobnym przy tym samym stole, w tej samej dusznej klatce, a teraz, kiedy mnie to spotyka, gdy mogę stąd wyjechać, podróżować i cieszyć się wolnością, wcale… – matka ma rację – wcale się na to nie cieszę? Dlaczego? Dlaczego jestem na to niegotowa?…

Przygarbiona wpatruje się nieobecnymi oczyma w obcą zimną ścianę, siedzi i czeka, czy nie poruszy się w niej jednak ta, tak usilnie przywoływana, spóźniona radość. Wstrzymuje nieświadomie oddech i niczym ciężarna wsłuchuje się we własne ciało, kuli w sobie, wytęża słuch. Jednak nic się nie porusza, wewnątrz, niczym w pozbawionym ptaków lesie, panuje głucha cisza; mając dwadzieścia osiem lat, coraz usilniej próbuje sobie przypomnieć, jak to jest, gdy człowiek się cieszy, i z przerażeniem konstatuje, że nie pamięta: bo to tak samo jak z wyuczoną niegdyś w dzieciństwie obcą mową, którą zdążyło się już zapomnieć, ale przecież wiadomo, że kiedyś się ją znało. Zastanawia się: kiedy to ostatnio się cieszyłam, rozmyśla o tym tak intensywnie, że na czole wyrzynają się dwie głębokie zmarszczki. Wreszcie sobie przypomina: powoli, niczym z zamglonego lustra, wyłania się obraz jasnowłosej dziewczynki o chudych nóżkach, która wymachując zuchwale szelkami tornistra, okręca je sobie wokół perkalowej spódniczki. Zaraz po nim kłębi się tuzin innych obrazów: gra w palanta w jakimś ogrodzie na przedmieściach Wiednia, gdzie co chwila rozbrzmiewa swawolny trel, każde uderzenie piłeczki powoduje salwę śmiechu, naraz przypomina sobie, jak lekko i swobodnie wydobywał się jej wtedy z gardła, jakby był zawsze gotowy do kolejnego wybuchu, i jak zaczajony pod skórą burzył się, wprost kipiał we krwi; wystarczyło podskoczyć, żeby potoczyście wydobył się z ust, tak łatwo czmychał z gardła, może nawet zbyt łatwo. Musiała siłą trzymać się ławki i mocno zagryzać usta, żeby nie parsknąć nagle w środku lekcji francuskiego przy jakimś dziwacznym słówku czy też innym głupstewku. Nie trzeba było właściwie niczego, żeby pobudzić ów wezbrany, zanoszący się sam sobą dziewczęcy śmiech. Jąkanie nauczyciela, grymas przed lustrem, kot, który śmiesznie zwinął ogon, jakiś bacznie przyglądający się na ulicy oficer, wystarczało byle co, najmniejsza, najbardziej bezsensowna głupotka, było w niej tyle tego śmiechu, że eksplodował przy lada iskierce. Zawsze obecny i zawsze w gotowości, swawolny i łobuzerski, nawet we śnie odciskał na dziecięcych ustach swą pogodną arabeskę.

I nagle wszystko poczerniało i zgasło niczym przygnieciony knot. Rok tysiąc dziewięćset czternasty, pierwszy sierpnia. Popołudnie na pływalni. Błyskawicznie ściąga z siebie w kabinie koszulę, ogląda nagie, jędrne szesnastoletnie ciało, zaokrąglone, białe, gorące, sprężyste i zdrowe. Jakże miło będzie je schłodzić, pluskać się wraz z przyjaciółkami w basenie, pływać i ścigać się na rozpryskującej wodę desce – jeszcze dzisiaj słyszy ten chichot i śmiechy dziewczęcej gromadki. Potem kłusem, w podskokach, raz, dwa do domu, bo oczywiście znowu zapomniała wyjść o właściwym czasie, a przecież musi jeszcze pomóc matce przy pakowaniu: za dwa dni wybierają się na letnisko do Kamptal. Wbiega więc szybko na górę, po trzy schody na raz, i łapiąc z trudem oddech, staje w drzwiach. Dziwne, kiedy się pojawia, ojciec i matka milkną nagle w pół słowa, oboje starają się na nią nie patrzeć. Ojciec, jego mocny głos słyszała zaledwie przed chwilą, podejrzanie gorliwie rozkłada gazetę, matka musiała chyba płakać, teraz nerwowo gniecie w dłoni chusteczkę i rusza w stronę okna. Co tu się wydarzyło? Czyżby się kłócili? Nie, niemożliwe, bo ojciec nagle odwraca się i, nigdy nie widziała, żeby był aż tak czuły, kładzie rękę na drżących ramionach matki. Matka nie podnosi oczu, pod niemym dotykiem ojca jej plecy drżą jeszcze bardziej. Co tu się stało? Żadne z nich nie zwraca na nią uwagi, żadne na nią nie patrzy. Jeszcze dziś, po dwunastu latach, pamięta, jak się wtedy bała. Czyżby byli na nią źli? Czy coś przeskrobała? Wystraszona – dziecko zawsze się boi i zawsze ma poczucie winy – wymyka się do kuchni, gdzie Bożena, kucharka, zdradza jej, że Geza, który służy u sąsiada oficera, powiedział, a ten wie, co mówi, że zaraz się zacznie i że stłuką na kwaśne jabłko tych przeklętych Serbów. No i że Otto, który jest porucznikiem rezerwy, a także mąż jej siostry, że obaj muszą tam jechać, dlatego ojciec tak bardzo jest roztrzęsiony, matka również. I rzeczywiście, następnego ranka jej brat Otto w szaroniebieskim mundurze jegra, z oficerską szarfą założoną przez ramię, ze złotą frędzlą u szabli, stoi na środku pokoju. Zazwyczaj jako zastępca nauczyciela gimnazjalnego nosi czarny, źle wyszczotkowany surdut i w tej dostojnej czerni wygląda nieomal zabawnie, blady i chudy, nad wiek wybujały chłopak ze sztywnymi, krótko przystrzyżonymi włosami oraz miękkim żółtym puszkiem na policzkach. Teraz jednak, gdy tak energicznie i zdecydowanie zagryza usta i stoi wyprostowany jak struna w dopasowanym mundurze, wydaje się siostrze obcy i inny. Przygląda się mu z właściwą podlotkom głupią dziecięcą dumą i klaszcze w dłonie: – A niech mnie, jak ty szykownie wyglądasz! – Na to matka, zazwyczaj łagodna, popycha ją tak mocno, że Christine ląduje z łokciem na szafie: – Nie wstyd ci, ty niedobra, ty pozbawiona serca istoto? – Jednakże ów matczyny wybuch złości nie jest niczym innym, jak tylko pocieszeniem dla skrywanego bólu, teraz z jej rozedrganych ust wyrywa się gwałtowny szloch, który przechodzi w rozdzierający, przenikliwy krzyk, w rozpaczy uczepia się z całym impetem młodego człowieka, który gwałtownie odwraca głowę i stara się zachować męską postawę, mówi coś o ojczyźnie i obowiązku. Ojciec, nie mogąc na to patrzeć, odwraca się do nich tyłem, tak więc młody człowiek, blady na twarzy, musi, zacisnąwszy zęby, sam, prawie siłą, wyswobodzić się z żarliwych uścisków matki. Całuje ją naraz ukradkiem w oba policzki, ojcu, który jest nienaturalnie sztywny, podaje w popłochu rękę i przemykając obok, rzuca Christine w pośpiechu jedynie krótkie „serwus”. I już po chwili szabla dźwięczy na schodach. Po południu przychodzi się pożegnać mąż siostry, sierżant, który jako urzędnik magistratu został przydzielony do zaopatrzenia. Z nim jest już łatwiej, nie czuje się zagrożony, zachowuje się głośno, udaje, że wszystko to fraszka, pociesza, żartuje i wychodzi. Obaj jednak zostawiają za sobą dwa cienie, brat brzemienną żonę, w czwartym miesiącu ciąży, a szwagier siostrę z małym dzieckiem. Kiedy co wieczór obie siadają z nimi do stołu, zawsze jest tak, jakby lampa coraz słabiej świeciła. Wystarczy, żeby Christine naiwnie powiedziała coś wesołego, zaraz wszyscy podnoszą na nią zagniewane spojrzenia, potem w łóżku, kiedy jest już pod kołdrą, długo jeszcze się wstydzi, że znów była niedobra, tak niepoważna i tak dziecinna. Mimo woli staje się z czasem milkliwa. Śmiech w tych pokojach dawno już zamarł, sen w tych ścianach jest coraz lżejszy. Czasami tylko nocą, kiedy się przypadkiem zbudzi, z pokoju obok dochodzi ją coś, jakby ciągły szmer, ciche, straszne mamrotanie; to matka, nie mogąc spać, modli się godzinami na klęczkach za brata przed oświetlonym lampką obrazem Maryi.

Potem jest rok tysiąc dziewięćset piętnasty, Christine ma siedemnaście lat. Rodzice postarzeli się o całą dekadę. Ojciec, jakby wyżerał go od środka jakiś ług, kurczy się coraz bardziej, i żółty, zgarbiony snuje się po pokojach, wszyscy wiedzą, że ma kłopoty i że interesy idą źle. Od sześćdziesięciu lat, jeszcze od czasów dziadka, w całej monarchii nie było nikogo, kto by z takim artyzmem jak Bonifazius Hoflehner i jego syn umiał wyprawiać poroża kozic lub innej upolowanej zwierzyny. Ojciec preparował myśliwskie trofea dla Esterházych, Schwarzenbergów, a nawet arcyksiążąt, pracując z czterema albo pięcioma pomocnikami od rana do późnej nocy, rzetelnie, czysto i solidnie. Jednak teraz, w tych zabójczych czasach, gdy strzela się jedynie do ludzi, interes stanął, a tu połóg synowej, choroba wnuczka, i wszystko tyle kosztuje. Milknie coraz bardziej, coraz bardziej kuli ramiona, aż pewnego dnia, kiedy przychodzi list z Isonzo, zapada się całkiem w sobie. Tym razem nie jest to pismo Ottona, jego syna, lecz kapitana, i wszystko już wiadomo: bohaterska śmierć na czele kompanii, pamięć po wsze czasy itd. W domu zalega jeszcze większa cisza; matka przestaje się modlić, nad obrazem Maryi nie pali się już lampka; zapomniano dolać oleju.

Rok tysiąc dziewięćset szesnasty, Christine ma osiemnaście lat. Domownikom z ust nie schodzą nowe słowa: za drogo. Matka, ojciec, siostra i bratowa od swych zmartwień uciekają w lament, od rana do nocy grzebią w papierach, jedno drugiemu wylicza koszty ubogiego codziennego życia. Za drogie jest mięso, za drogie masło, za droga nowa para butów: Christine prawie boi się oddychać ze strachu, że to także będzie za drogie. Niczym wypłoszone przepadły gdzieś wszystkie niezbędne do życia rzeczy, pochowały się w chomiczych jamach, złodziejskich borsuczych norach, trzeba je tropić, wyżebrać gdzieś chleb, wycyganić u przekupki trochę jarzyn, chodzić na wieś po jaja, ręcznym wózkiem przywozić węgiel ze stacji, codzienny wyścig tysięcy zziębniętych, głodujących kobiet po coraz to mizerniejsze łupy. A do tego ojciec, z tym jego żołądkiem, potrzebuje specjalnej, lekkostrawnej diety. Odkąd usunął znad wejścia szyld „Bonifazius Hoflehner” i musiał sprzedać sklep, z nikim już nie rozmawia, tylko czasami, kiedy sądzi, że w pobliżu nikogo nie ma, dotykając się rękoma w różnych miejscach, pojękuje z bólu. Należałoby właściwie zawołać lekarza. Ale mówi, że za drogo, i woli nadal cierpieć w milczeniu.

I rok tysiąc dziewięćset siedemnasty, Christine ma dziewiętnaście lat; ojca pochowali dwa dni po sylwestrze, zaoszczędzone pieniądze starczyły w sam raz na to, żeby w farbiarni ufarbować na czarno ubrania. Życie staje się coraz droższe, dwa pokoje odnajęli parze, która uciekła z Brodów, ale dalej na nic nie starcza, nawet jeśliby robotat’ od rana do późnej nocy. W końcu wujek, radca dworu w jakimś ministerstwie, załatwia im pracę w szpitalu w Korneuburgu, matce posadę intendentki, a jej – pomocy biurowej. Gdyby tylko nie było to tak daleko – szarym świtem, w lodowatym, nieogrzewanym wagonie, a wieczorem powrót. Potem sprzątanie, łatanie, szorowanie, cerowanie i szycie, aż w końcu, nie myśląc ani nie marząc o niczym więcej, człowiek jak worek przewraca się i pogrąża w niedobrym śnie, z którego najchętniej nigdy by się nie obudził.

I rok tysiąc dziewięćset osiemnasty, ma dwadzieścia lat. Ciągle jeszcze trwa wojna, ciągle jeszcze nie ma jednego wolnego, beztroskiego dnia, ciągle jeszcze nie czas, żeby rzucić okiem w lustro, żeby choć na chwilę wyjść do miasta. Matka zaczyna się skarżyć, w zimnym niepodpiwniczonym szpitalnym pomieszczeniu puchną jej nogi, ale Christine nie ma już prawie siły na współczucie. Zbyt długo żyje w tym samym domu z matczyną udręką; odkąd codziennie spisuje na maszynie po siedemdziesiąt, osiemdziesiąt potwornych okaleczeń, coś się w niej stępiło. Czasem, o kulach – lewą nogę ma zgruchotaną – kuśtyka do jej biura młodziutki, złotowłosy niczym pszenica w jego ojczyźnie podporucznik z Banatu, z pociętą wojennymi zmarszczkami strachu dziecięcą niewinną buzią. Tęskni za domem i w starym szwabskim dialekcie opowiada jej o swej wsi, o psie, o koniach, biedny blondynek, zagubione dziecko. Całowali się kiedyś wieczorem na ławce w ogrodzie, dwa, trzy słabiutkie pocałunki, bardziej z litości aniżeli miłosne, po czym nagle jej mówi, że gdy tylko wojna się skończy, chciałby się z nią ożenić. Utrudzona zbywa te słowa uśmiechem; nie ma nawet odwagi pomyśleć, że wojna może się kiedyś skończyć.

I rok tysiąc dziewięćset dziewiętnasty, Christine ma dwadzieścia jeden lat. Rzeczywiście, wojna już się skończyła, ale nie nędza. Spłaszczyła się tylko pod huraganowym ogniem rozporządzeń, podstępnie przyczaiła w papierowych kazamatach świeżo wydrukowanych, mokrych jeszcze banknotów i wojennych pożyczek. Ale zaraz potem wypełzła znowu na powierzchnię, z zapadłymi oczyma, z rozdziawionymi ustami, głodna i zuchwała wyżera resztki odpadów z wojennych śmietników. Z nieba sypie się śnieg mianowników, zer, setki tysięcy, miliony, a każdy płatek, każdy grubszy banknot natychmiast roztapia się w ciepłej dłoni. Śpisz, a pieniądz topnieje, zmieniasz znoszone drewniaki, by pobiec znowu na targ, a on w tym czasie rozmienia się na drobne; mimo że ciągle w biegu – zawsze jesteś spóźniony. Życie staje się matematyką, dodawaniem, mnożeniem, zmienia się w szalony, pogmatwany korowód cyfr i liczb, ten wir porywa z sobą w zachłanną, nienasyconą pustkę ostatni dobytek: zrywa matce z szyi złoty łańcuszek, z palca obrączkę, ze stołu adamaszkową serwetę. Jednak ile by w nią wrzucać, wszystko na nic, niczym nie można zatkać tej czarnej piekielnej dziury, cóż z tego, że do późnej nocy dzierga wełniane swetry, że wynajęła wszystkie pokoje i sypia wraz z matką w kuchni. Sen to jedyne, czego nie musi sobie odmawiać, jedyne, co nic nie kosztuje; móc późnym wieczorem rzucić na materac swe zmaltretowane, wychudłe, blade i ciągle jeszcze nietknięte ciało, a potem przez sześć, siedem godzin nie wiedzieć niczego o tej apokalipsie.

Potem rok tysiąc dziewięćset dwudziesty, tysiąc dziewięćset dwudziesty pierwszy. Ma dwadzieścia dwa, dwadzieścia trzy lata, jest w kwiecie wieku, tak się przecież mówi. Nikt jednak jej tego nie powiedział, a sama o tym nie wie. Od rana do wieczora jedna jedyna myśl: jak przeżyć za coraz to mniejsze pieniądze? A jednak jest nieco lepiej. Wujek, radca dworu, pomaga jeszcze raz, udaje się osobiście do dyrekcji, aby u przyjaciela, z którym grywa w taroka, wyżebrać dla niej posadę asystentki pocztowej, wprawdzie w Klein-Reifling, nędznej, schowanej pośród winnic dziurze, ale bądź co bądź, są to już widoki na stałą posadę i jakieś zabezpieczenie. Licha pensja starcza dla jednej osoby, ale ponieważ u szwagra nie ma miejsca dla matki, Christine musi ją zabrać do siebie i dzielić z nią każdy grosz: nadal dzień rozpoczyna od oszczędzania, a kończy rachunkami. Liczy się każda zapałka, każde ziarenko kawy, każda kruszyna ciasta. Mimo to można odetchnąć, można żyć.

I lata tysiąc dziewięćset dwadzieścia dwa, tysiąc dziewięćset dwadzieścia trzy, tysiąc dziewięćset dwadzieścia cztery – Christine ma dwadzieścia cztery, dwadzieścia pięć, dwadzieścia sześć lat. Czy wtedy jest się jeszcze młodym? Czy już starym? Kilka drobnych zmarszczek zaczyna rysować się na skroniach, czasami bolą ją nogi, a wiosną dziwnie boli głowa. Ale przecież wszystko zmierza ku dobremu i kiedyś będzie lepiej. Pieniądz znowu przyjemnie ciąży w ręku, ma stałą posadę, zwie się asystentką pocztową, a szwagier z początkiem miesiąca przesyła matce dwa, trzy banknoty. Czas więc powoli spróbować znowu być młodą; matka wręcz na nią nastaje, aby zaczęła wychodzić z domu i trochę się zabawiła. Wreszcie dopina swego i zmusza Christine, by zapisała się na lekcje tańca w sąsiedniej miejscowości. Nie sposób zgłębić rytmicznego tańca, kiedy jest się wiecznie zmęczonym, czasami ma wrażenie, że pozamarzały jej wszystkie stawy i nawet muzyka nie skruszy w nich lodu. Wytrwale ćwiczy przepisane kroki, jednak taniec jej nie porywa, nie cieszy, czuje po raz pierwszy, że jest już za późno, że jej udręczona i poszarpana przez wojnę młodość dawno już minęła. Pękła jakaś sprężyna, mężczyźni chyba to czują, bo żaden nie czyni o nią prawdziwych starań, chociaż jej delikatna sylwetka i jasnoblond włosy wydają się szlachetne pośród pulchnych wiejskich dziewcząt o rumianych prostackich twarzach. Jednakże te powojenne siedemnasto-, osiemnastoletnie pannice nie są już tak spokojne i cierpliwe, nie czekają, aż ktoś zechce je wybrać. Same domagają się przyjemności, jakby miały do tego prawo, domagają się ich tak niepohamowanie, jak gdyby chciały przeżyć nie tylko własną młodość, ale i tych setek tysięcy umarłych i pogrzebanych. Dwudziestosześcioletnia Christine obserwuje z pewnym lękiem, z jakim znawstwem w oku, z jaką pewnością siebie, jakże pożądliwie i wyzywająco zachowują się te nowe młode kobiety, jak prowokująco kręcą biodrami, jak niedwuznacznie reagują śmiechem na najbardziej nawet zuchwałe zaczepki chłopaków i jak, bez wstydu, rozchodzą się w drodze do domu, a potem każda z nich skręca z mężczyzną w stronę lasu. Brzydzi się nimi. Pośród tego pożądliwego, grubiańskiego, powojennego pospólstwa czuje się niewyobrażalnie stara i zmęczona, niepotrzebna i bezsilna, nieskora i niezdolna, by z nimi rywalizować. I w ogóle: nie chce już o nic więcej walczyć, nie chce się dłużej męczyć! Chciałaby spokojnie oddychać, bujać w obłokach, wykonywać, co do niej należy, i podlewać kwiatki na parapecie, byle niczego nie pragnąć, niczego nie oczekiwać. Żadnych nowych wyzwań, nowych wydarzeń, nowych podniet: nawet na radość ta dwudziestosześcioletnia, okradziona z dziesięciu lat młodości kobieta nie ma już ani odwagi, ani siły.

Kiedy o tym rozmyśla, wzdycha mimo woli. Wystarczy, że przypomni sobie te wszystkie okropieństwa czasu własnej młodości i znowu czuje się zmęczona. Podstępy matki nie mają sensu! Po co stąd wyjeżdżać, jechać do nieznanej ciotki, przebywać pośród ludzi, z którymi nie ma wspólnego języka? Ale, mój Boże, co robić, matka tego pragnie i sprawi jej to przyjemność, nie wolno więc chyba się bronić: po co w ogóle się bronić? Jest przecież tak bardzo zmęczona, tak bardzo zmęczona! Asystentka pocztowa powoli, z rezygnacją, wyjmuje z górnej szuflady biurka kartkę urzędowego papieru, składa ją starannie na pół, podkłada rygę i pieczołowicie, wyraźnie, pięknymi literami o cieniutkich pionowych i pogrubianych poprzecznych kreseczkach, pisze podanie do dyrekcji w Wiedniu o przysługujący jej zgodnie z prawem urlop, prosi także, by z powodów rodzinnych mogła otrzymać go natychmiast oraz żeby z początkiem następnego tygodnia przysłano zastępczynię. Potem pisze do siostry, by ta załatwiła jej w Wiedniu wizę szwajcarską i pożyczyła małą walizkę, a także, ze względu na matkę, przyjechała omówić z nią różne sprawy. A potem, przez następne dni, powoli, starannie i dokładnie przygotowuje się do podróży, bez radości, bez nadziei, bez zaangażowania, tak jakby nie była to jakaś część jej prywatnego życia, lecz należała do tego drugiego, jedynego, jakie zna – do służbowych obowiązków.

Cały tydzień trwają przygotowania. Wieczory schodzą na szyciu, ceruje, pierze i poprawia stare ubrania, poza tym siostra, zamiast kupić coś za przesłane dolary (mała zastraszona mieszczka uznała, że lepiej będzie je odłożyć), pożyczyła jej trochę własnej garderoby: żółtoszary płaszcz podróżny, zieloną bluzkę, broszkę z mozaiką, którą matka kupiła w czasie podróży poślubnej do Wenecji, a także małą wiklinową walizkę. To zupełnie wystarczy, mówiła, w górach nie trzeba specjalnych toalet, a gdyby czegoś zabrakło, najlepiej kupić to na miejscu. Nadchodzi wreszcie dzień wyjazdu. Płaską wiklinową walizkę osobiście zanosi na dworzec nauczyciel z sąsiedniej wsi, Franz Fuchsthaler, nie dając się ubiec w tej przyjacielskiej przysłudze. Ledwie dotarła do niego wiadomość, ów niewysoki, słabowity mężczyzna o płochliwym, skrytym za grubymi szkłami spojrzeniu śpieszy natychmiast do pań Hoflehner i oferuje im pomoc; tylko z nimi w tej odległej, położonej wśród winnic wsi utrzymuje przyjacielskie stosunki. Jego żona, lekarze stracili już wszelką nadzieję, od ponad roku leży w państwowym szpitalu gruźliczym w Alland, a ich dwoje dzieci żyje na garnuszku u mieszkających gdzie indziej krewnych; przesiaduje więc sam, prawie każdego wieczoru, w dwóch opustoszałych pokojach i z wielkim oddaniem w ciszy tworzy różne drobne, niepozorne rzeczy. Układa w zielnikach kwiaty, okrągłym pismem kaligrafuje pod zasuszonymi płatkami ich nazwy, łacińskie czerwonym, a niemieckie czarnym atramentem, własnoręcznie oprawia we wzorzysty karton ulubione bordowe zeszyty wydawnictwa Reclam i starannie zaostrzonym piórkiem z mikroskopijną dokładnością, prawie nie do odróżnienia, naśladuje druk na grzbietach książek. Późnym wieczorem, kiedy upewni się, że śpią już wszyscy sąsiedzi, nieco sztywno, ale z wielkim przejęciem gra na skrzypcach z własnoręcznie skopiowanych nut, najczęściej Schuberta i Mendelssohna, albo przenosi najpiękniejsze wersy i złote myśli z pożyczonych książek na karty drobnoziarnistego papieru czerpanego, które zawsze, ilekroć przekroczy kolejną setkę, spina w nowy zeszyt i oprawia w błyszczącą okładkę z kolorową etykietką. Niczym arabski kopista Koranu lubuje się, dla własnej cichej satysfakcji, bezgłośnie przechodzącej od wewnętrznego, skupionego wysiłku do widocznego ożywienia i radości, w delikatnych krągłościach ozdobnego pisma, a także w to lekko, to znowu silnie pochylonych i pnących się ku górze zawijasach; książki, dla tego skromnego, cichego, znerwicowanego człowieka, co przed swym służbowym mieszkaniem nie ma nawet ogrodu, są tym, czym kwiaty w domu, uwielbia ustawiać je rzędami na półkach w kolorowe alejki; ze staroświeckim zapałem ogrodnika strzeże każdej z nich osobno i ostrożnie, niczym coś kruchego, bierze je w wąskie, anemiczne dłonie. Nigdy nie zachodzi do gospody. Nienawidzi piwa oraz dymu i lęka się ich tak jak pobożni ludzie złego; gdy tylko zza okna posłyszy prostackie odgłosy kłótni albo pijackie wrzaski na dworze, omija je pośpiesznie szybkimi, zdecydowanymi krokami. Od czasu choroby żony utrzymuje kontakt jedynie z paniami Hoflehner. Odwiedza je na ogół po kolacji, żeby trochę pogawędzić albo – obie to lubią – swym właściwie nieciekawym, ale przechodzącym we wzruszeniu w wyższe, melodyjne tony głosem odczytać im jakieś fragmenty książek, najchętniej z Kwiatów polnych autorstwa ich krajana Adalberta Stiftera. Jego nieśmiałość i bojaźliwość zdają się niepostrzeżenie topnieć, gdy podnosząc wzrok znad książki, widzi twarz zasłuchanej jasnowłosej dziewczyny; dzięki wewnętrznemu skupieniu, z jakim Christine słucha, nauczyciel czuje, że ona go rozumie. Matka, widząc, co w nim wzbiera, wie, że kiedy tylko dopełni się nieunikniony los jego żony, mężczyzna nabierze śmiałości i skieruje spojrzenie ku jej córce. Ta jednak, stawszy się cierpliwą, milczy: dawno już oduczyła się myśleć o sobie.

Nauczyciel niesie walizkę na prawym, nieco niższym ramieniu, nie zważając na śmiechy uczniaków. Ciężar nie jest aż tak duży, musi się jednak zasapać, żeby dotrzymać kroku Christine, która prze niecierpliwie i nerwowo do przodu; pożegnanie w domu bardzo ją, o dziwo, poruszyło. Matka mimo wyraźnego zakazu lekarza trzy razy kuśtykała za nią po schodach do sieni, tak jakby z nieodgadnionego strachu chciała się jej uczepić, i chociaż czas naglił, Christine za każdym razem musiała korpulentną, zanoszącą się szlochem kobietę odprowadzać z powrotem na górę. A potem stało się to, co tak często zdarzało się w ostatnich tygodniach; nagle, w podnieceniu, łkając i wyrzucając przy tym z siebie potok słów, stara kobieta zaczęła tracić oddech i ciężko dyszącą trzeba położyć do łóżka. W tym stanie ją zostawiła i teraz targają nią niepokój oraz wyrzuty sumienia: Mój Boże, a jeśli coś się stanie, a mnie tu nie będzie, nigdy nie widziałam jej tak wzburzonej, rozpacza. A co, jeśli w nocy będzie czegoś potrzebowała, siostra przyjedzie z Wiednia dopiero w niedzielę. Dziewczyna z piekarni wprawdzie zaklinała się na wszystkie świętości, że będzie do niej zachodzić wieczorami, ale czy można na niej polegać; gdy nadarzą się tańce, gotowa jest uciec od własnej matki. Nie, nie powinnam była tego robić, nie wolno mi było dać się do tego skłonić. Podróże są dobre dla tych, którzy nie mają chorych w domu, a nie dla takich jak ja, zwłaszcza te tak dalekie, że nie można z nich w każdej chwili wrócić; po co mi to całe podróżowanie? Jak się cieszyć z tego, co nie daje mi chwili spokoju, w każdej minucie muszę myśleć, czy jej czegoś nie brakuje, i że nikogo nie będzie z nią w nocy, a tam na dole dzwonka nie usłyszą, albo raczej nie zechcą usłyszeć. Nie lubią nas w tym domu, i gospodarze, gdyby to od nich zależało, dawno już by nas wykwaterowali. Tę asystentkę z Linzu też wprawdzie prosiłam, by do niej zaglądała w południe i wieczorem, ale skwitowała wszystko jednym jedynym „tak”, nieprzemyślana, oschła osoba, takie „tak” nie daje żadnej pewności, czy naprawdę to zrobi. Czy nie powinnam raczej odtelegrafować? Ciotce nie zrobi to żadnej różnicy, czy do niej przyjadę, czy też nie, matka przecież tylko sobie wmówiła, że im na nas zależy. Inaczej dawno by napisali, jeszcze z Ameryki, albo czasami, kiedy tu było najgorzej, przysłali paczki z jedzeniem, tak jak robiły to tysiące innych. Ileż ja sama ich wyekspediowałam, jednak nigdy żadnej dla mojej matki od jej rodzonej siostry. Nie, nie powinnam się była ugiąć, gdybym tylko mogła, to jeszcze dziś bym im odmówiła. Nie wiem dlaczego, ale boję się, że nie wolno mi teraz wyjeżdżać, nie wolno.

Drobny, nieśmiały, jasnowłosy mężczyzna stara się dotrzymać jej kroku, co chwila z trudem łapie oddech, chce ją uspokoić. Nie, nie trzeba się martwić, on sam, obiecuje, będzie co dzień doglądał jej matki. Jeśli ktoś ma do tego prawo, to z pewnością ona, powinna nareszcie pozwolić sobie na urlop, przecież od lat nie miała ani dnia wytchnienia. Gdyby to było z ujmą dla jej obowiązków, on pierwszy odradziłby ten wyjazd; nie, nie trzeba się martwić, codziennie, codziennie będzie przekazywał jej informacje. Z trudem łapie powietrze, biegnąc obok, i wielce poruszony wyrzuca z siebie, co tylko mu przyjdzie do głowy, byle ją uspokoić. I rzeczywiście, jego solenne zapewnienia odnoszą skutek. Christine nie słucha go wprawdzie zbyt uważnie, ale czuje, że jest ktoś, na kim będzie mogła polegać.

Na dworcu, gdy zapowiedziano pociąg, jej skromny towarzysz, wielce zmieszany i zakłopotany, zaczyna pochrząkiwać. Zauważyła już przedtem, że cały czas przestępuje z nogi na nogę i że chce jej coś powiedzieć, ale brakuje mu odwagi. Wreszcie w przerwie wyjmuje nieśmiało z kieszeni na piersi jakieś białe zawiniątko. Prosi, by mu wybaczyć, bo nie jest to naturalnie żaden podarek, tylko taki mały drobiazg, ciekawostka, która może się jej do czegoś przyda. Zaskoczona Christine rozpakowuje z białego czerpanego papieru podłużną, wąską, złożoną w harmonijkę mapę swojej podróży z Linzu do Pontresiny; są na niej wszystkie rzeki, góry i miasta wzdłuż całej linii kolejowej, naszkicowane z mikroskopijną dokładnością czarnym tuszem, góry zostały obrysowane cieniej lub grubiej, zależnie od wysokości, maleńkie cyfry zdradzają prawdziwą liczbę metrów, nurty rzek naniesiono niebieskim, a miasta czerwonym ołówkiem, po prawej stronie na dole, w osobnej tabeli, podano wszystkie odległości, zupełnie tak jak na dużych mapach, które sporządza dla szkół instytut geograficzny, tę mapę jednak, z potrzeby serca, z wielką cierpliwością oraz wielkim pietyzmem narysował dla niej zastępca wiejskiego nauczyciela. Christine czerwieni się mimo woli na widok tej niespodzianki. Jej oczywista radość dodaje odwagi nieśmiałemu mężczyźnie. Wyjmuje więc jeszcze jedną mapkę, ta jest czworokątna i obrębiona złotym sznureczkiem: odrysował ją z dużej szwajcarskiej mapy sztabowej i jest na niej cała Engadyna, z każdą dróżką i ścieżką, z najmniejszymi, artystycznie przekalkowanymi szczegółami; pośrodku, w uroczyście obrysowanym czerwonym tuszem kółku, wystaje z tła jakiś budynek, to hotel, w którym będzie mieszkała, jak jej tłumaczy, ustalił to na podstawie pewnego starego bedekera: tak więc podczas wszystkich wycieczek będzie się mogła zawsze zorientować w terenie, bez obawy, że zgubi drogę. Dziękuje mu szczerze wzruszona, ten ujmujący mężczyzna musiał już wiele dni temu wystarać się po kryjomu o materiały z biblioteki w Linzu lub Wiedniu, by potem, temperując po stokroć ołówki, całymi nocami cierpliwie, starannie rysować nimi i kolorować, także specjalnie zakupionym w tym celu piórkiem, owe mapki, jedynie po to, żeby mimo swej biedy sprawić jej prawdziwą, pożyteczną radość. Niepodjętą jeszcze podróż prześledził kilometr po kilometrze, towarzysząc jej w tej drodze myślami, jej wyjazd oraz jej los w dzień i w noc musiały być obecne w jego głowie. I kiedy teraz, wielce poruszona, podaje w podzięce rękę owemu przerażonemu własną odwagą mężczyźnie, pierwszy raz patrzy w jego ukryte za okularami oczy. Ich łagodny, dobry, dziecięcy błękit, kiedy się w nie wpatruje, dzięki głębi uczucia ciemnieje naraz i staje się tajemniczy. I nagle w jego obecności Christine odczuwa nieznane do tej pory ciepło, sympatię i zaufanie, jakich przedtem nigdy nie doznawała wobec żadnego mężczyzny. W tej samej chwili owo niewyraźne odczucie zamienia się w decyzję: dłużej i bardziej serdecznie niż kiedykolwiek przedtem przytrzymuje w podziękowaniu jego rękę. On także widzi ową zmianę w jej nastawieniu, oblany rumieńcem i wyraźnie speszony oddycha głęboko, gorączkowo szukając właściwego słowa. Ale wtedy, parskając niczym dzikie czarne zwierzę, zbliża się lokomotywa, rozpycha po obu stronach powietrze z taką siłą, że ów podmuch nieomal wyrywa jej z rąk mapkę. Do odjazdu została tylko minuta. Wsiada pośpiesznie do wagonu i kiedy wygląda przez okno, widzi już tylko powiewającą białą chusteczkę, która szybko rozpływa się w zadymionej dali. Potem jest sama, pierwszy raz od wielu lat sama.

Wciśnięta w drewniany kąt wagonu, wyczerpana, jedzie przez cały ponury i zasnuty chmurami wieczór, za zapłakanymi deszczem szybami zostawia za sobą smętny krajobraz. Początkowo z mroku wyłaniają się i uciekają natychmiast niczym spłoszone zwierzęta jakieś niewyraźne małe miejscowości, potem w ogóle niczego nie widać, wszystko rozpływa się we mgle. Przedziału trzeciej klasy nikt z nią nie dzieli, może więc się wyciągnąć na drewnianej ławce i dopiero teraz czuje, jak bardzo jest zmęczona. Usiłuje wszystko przemyśleć, ale pęd kół i ich monotonny stukot rwą każdy wątek, a obolałe czoło coraz ciaśniej oplata ów narkotyczny wieniec snu, dziwnie głębokiego, znieczulającego snu, w jaki można zapaść jedynie w pociągu, w którym człowiek, bez czucia, zasznurowany i potrząsany, leży w czarnym worku węgla i metalu. Gdy pod bezwolnym, unoszonym w dal ciałem koła, hałasując, pędzą przed siebie niczym poganiani pachołkowie, przez odchyloną do tyłu głowę przepływa czas, niemy, niepojęty i bez żadnej miary. Jej zmęczenie tak bardzo zatraca się w tym pędzie i w tej czarnej kipieli, że wyrwana z drzemki zrywa się z przerażeniem, dopiero kiedy rano zgrzytają otwarte nagle drzwi i z surową miną staje nad nią wąsaty barczysty mężczyzna. Potrzebuje chwili, by rozbudzić ogłuszone zmysły i zrozumieć, że ten umundurowany mężczyzna wcale nie ma złych zamiarów, nie zamierza jej aresztować ani stąd usunąć, chce tylko sprawdzić paszport, który ona sztywnymi od zimna palcami wyjmuje z torebki. Urzędnik przez sekundę porównuje wklejone do dokumentu zdjęcie z jej zaniepokojonym obliczem. Christine drży na całym ciele, od czasu wojny w jej nerwach tkwi jeszcze zakorzeniony głęboko, bezsensowny, a mimo to przemożny strach przed naruszeniem któregoś z setek tysięcy rozporządzeń: zawsze przecież można niechcący złamać jakieś prawo. Żandarm jednak uprzejmie zwraca jej paszport i z nonszalancją uchyla przy tym czapki, a potem, nieco ostrożniej, niż je otwierał, zamyka za sobą drzwi. Mogłaby właściwie znowu się położyć, ale zimny strach przepłoszył sen z powiek. Z ciekawości podchodzi do okna, żeby trochę popatrzeć. I natychmiast staje odurzona. Bo za lodowatymi szybami, tam gdzie jeszcze niedawno (sen nie zna czasu) płaski horyzont zlewał się niczym gliniana tafla z szarą mgłą, teraz (dlaczego?, jak to?, nie może tego pojąć!) z ziemi wyrastają i piętrzą się z wielką siłą kamienne góry, olbrzymie, nigdy przedtem niewidziane, przeogromne twory; zaskoczone, rozedrgane oko po raz pierwszy dostrzega ów niewyobrażalny majestat Alp. Oto właśnie przez lukę przełęczy na wschodzie przedziera się pierwszy promień słońca i rozpada na lodowej połaci najwyższego szczytu na miliony refleksów, tak śnieżnobiałe, nieskazitelne i czyste jest to niefiltrowane światło, że aż razi w oczy. Musi na chwilę zamknąć powieki. Ale właśnie dopiero ów ból budzi ją na dobre. W okamgnieniu jest się bliżej tych cudów, szyba, podzwaniając, opada i przez rozdziawione ze zdumienia usta do płuc wdziera się natychmiast świeże, lodowate, przesiąknięte cierpkim zapachem śniegu krystaliczne powietrze: nigdy jeszcze tak głęboko i tak czysto nie oddychała. Uszczęśliwiona rozkłada mimo woli ramiona, aby jak najgłębiej wchłonąć w siebie ten pierwszy, nierozważny łyk, i prężąc pierś, czuje, jak wraz z zaczerpniętym chłodem żyłami – jakże błogo – rozchodzi się z krwią miłe ciepło. Dopiero teraz, przeszyta na wskroś ową rześkością, może się dobrze rozejrzeć, w prawo, w lewo, i z powrotem; znowu czujne spojrzenie wędruje z coraz to większym zachwytem po każdym z granitowych zboczy, aż po najwyższą grań, odkrywając w każdym z tych miejsc jakąś nową wspaniałość, tam wodospad w białej, spienionej własnym pędem wolcie spada na łeb, na szyję w dolinę, tu niczym ptasie gniazda wtulone w skalne szczeliny stoją kamienne domy, gdzie indziej znowu orzeł dumnie okrąża najwyższe wzniesienie, a nad tym wszystkim niebiańsko czysty, upajający błękit, tak mocny, soczysty i uszczęśliwiający, że nigdy przedtem nie mogłaby go sobie nawet wyobrazić. Uciekłszy pierwszy raz z własnego dusznego świata, bez końca wpatruje się w owe niewiarygodne wprost cuda, w wyrosłe przez jedną noc z jej snu, wyciosane z kamieni wieże. Od tysięcy lat muszą tu stać te olbrzymie, granitowe boskie twierdze i zapewne będą trwały niewzruszenie miliony, miriady lat, każda na swoim miejscu, gdy tymczasem ona, gdyby nie przypadek, gdyby nie ta podróż, mogłaby umrzeć, sczeznąć i zamienić się w proch, nie przeczuwając nawet, że w ogóle istnieją, nigdy nie doświadczywszy ich wspaniałości. Żyło się tak obok tego wszystkiego, nigdy tego nie widząc i nawet nie chcąc zobaczyć; bujało się bez sensu w obłokach, w swym malutkim pokoju, niewiele szerszym niż rozłożone ręce, niewiele dłuższym niż rozprostowane nogi, a tu już po jednej nocy, po jednym dniu rozpościera się przed człowiekiem owa nieskończona nieskończoność! Nagle po raz pierwszy do obojętnego do tej pory i niczego niepragnącego umysłu zakrada się niejasne poczucie jakiejś straty, po raz pierwszy w zetknięciu z tą niezmierzoną potęgą doświadcza mocy porywającej duszę podróży, która jednym jedynym ruchem może zedrzeć twardą skorupę starych przyzwyczajeń, wrzucając nagie, płodne ziarenko w kipiący żywioł przemiany.

Wzburzony, od pierwszej olśniewającej chwili w ciągłym uniesieniu, stoi przed przesuwającym się za szybą krajobrazem, z gorejącym policzkiem przyciskanym z zapałem do okiennej ramy, ten nowy oddalający się od siebie samego człowiek. Ani jedną myślą nie cofa się w przeszłość. Zapomina o matce, o urzędzie, o wsi, w zapomnienie idzie czule wyrysowana mapka w torebce, która mogłaby podpowiedzieć, jak nazywa się tu każdy szczyt, każdy rwący ku dolinie strumień, zapomniane zostaje własne wczorajsze ja. Byle tylko czerpać do ostatniej kropli, pochłaniać wszystkie te, ciągle nowe wspaniałości, wsysać każdy z pojedynczych obrazów tej ruchomej panoramy, spijając równocześnie otwartymi ustami zmrożone, ostre i pachnące aromatem jałowców rześkie górskie powietrze, dzięki któremu serce mocniej i szybciej bije! Ani przez chwilę nie opuszcza podczas owych czterech godzin miejsca przy oknie i z takim przejęciem przez nie wygląda, że zapomina sprawdzić czas, łapie się więc za serce, kiedy pociąg się nagle zatrzymuje, a konduktor w obcym dialekcie, lecz mimo to dość zrozumiale, wykrzykuje nazwę będącą celem jej podróży.

„Jezus Maria” – tym jednym zawołaniem przywołuje do porządku swoje oszołomione zmysły. Już jest na miejscu, a przecież jeszcze niczego nie obmyśliła, nie wie, jak ma przywitać ciotkę, nie wie, co jej powiedzieć. Sięga w pośpiechu po walizkę i parasolkę – oby tylko niczego nie zapomnieć! – i podąża za innymi podróżnymi. A tu właśnie na peronie rozstępuje się zdyscyplinowany niczym w wojsku i żądny łupów, mający zapanować nad wszystkimi przybyszami dwuszereg służących w kolorowych czapeczkach, cały dworzec pobrzmiewa okrzykami, nazwami hoteli i głośnymi powitaniami. Tylko w jej stronę nikt nie idzie. Coraz bardziej niespokojna, z sercem podchodzącym ze strachu do gardła, rozgląda się na wszystkie strony. Jednak nadal nie widzi nikogo. Nikogo, kto by ku niej zmierzał. Na wszystkich ktoś czeka, wszyscy wiedzą, dokąd mają się udać, tylko nie ona, ona jest sama. Podróżni tłoczą się teraz wokół hotelowych automobili, te czekają w rzędzie lśniące i kolorowe niczym gotowa do strzału bateria, peron pustoszeje. Przy niej ciągle jeszcze nie ma nikogo: o niej zapomniano. Nie widać ciotki, może jest chora albo już wyjechała i odwołała przyjazd Christine, a telegram dotarł za późno. Mój Boże, oby tylko starczyło jej na powrót! Przedtem jednak resztką sił zmierza ku portierowi, który na czapce ma wypisane złotymi literami „Palace Hotel”, nazwę jej hotelu, i pyta go cienkim głosem, czy mieszka u nich rodzina van Boolen. – Ależ naturalnie, naturalnie – odpowiada gardłowym głosem rosły Szwajcar z czerwonym czołem – a jakże, dostałem właśnie polecenie, żeby zabrać panienkę z dworca. – Prosi ją przeto łaskawie, aby oddała mu swój kwit na duży bagaż, zaraz wszystko odbierze z przechowalni. Christine oblewa się rumieńcem. Dopiero teraz, boleśnie ugodzona, zauważa, jak zdradziecko uboga jest jej żebracza wiklinowa walizeczka, którą kołysze w ręku, gdy wokół wszystkich innych samochodów, pomiędzy kolorowymi kubikami kosztownej juchtowej, krokodylej, wężowej oraz gładkiej glansowanej skóry, jakby świeżo zdjętej z wystawy, piętrzą się i pysznią nowiuteńkie, lśniące wypolerowanym metalem kufry, wysokie niczym szafy. Czuje natychmiast, wyraźnie ją demaskujący, dystans między sobą i innymi. Ogarnia ją wstyd. Musi szybko coś wymyślić! – Bagaż przyjedzie później. – A więc można już ruszać – oznajmia, dzięki Bogu bez specjalnego zdziwienia czy też pogardy, majestatyczny szofer w liberii i otwiera przed nią drzwi samochodu.

Gdy wstyd osiągnie w człowieku pewien punkt, przenika wtedy niepostrzeżenie każdy najgłębszy nerw; wystarczy jedno jedyne przelotne muśnięcie, jedna przypadkowa myśl, żeby w raz zawstydzonym ożyła i zwielokrotniła się tajemna męka. Ów pierwszy cios sprawia, że Christine traci natychmiast pewność siebie. Trwożliwie stawia stopę, wkraczając do wnętrza zaciemnionego automobilu, i mimo woli wzdryga się, gdy zauważa, że nie jest tu sama. Nie ma już jednak odwrotu. W dusznym od słodkich perfum i cierpkim od juchtu półmroku wymija niechętnie przed nią usuwane kolana, przedziera się tchórzliwie, z uniesionymi, jakby skostniałymi z zimna ramionami i spuszczonymi powiekami na koniec samochodu. W zmieszaniu, mijając każde z cofających się kolan, mamrocze pośpiesznie jakieś powitalne słowa, jakby tą uprzejmą formułką chciała usprawiedliwić swoją tu obecność. Nikt jednak jej nie odpowiada. Być może przeprowadzona przez szesnaście spojrzeń lustracja wypadła niekorzystnie albo hałaśliwie i z przejęciem konwersujący po francusku pasażerowie, rumuńscy arystokraci, w głośnym ferworze nie zwrócili w ogóle uwagi na to biedactwo, które nieśmiało i cichutko umościło się w najdalszym kątku. Przyciskając do kolan wiklinowy kuferek i nie mając odwagi postawić go na wolnym miejscu, siedzi ze spuszczoną ku ziemi głową i podczas całej podróży ze strachu ani razu nie waży się podnieść wzroku, wpatruje się tylko usilnie w podłogę, omijając wszystko to, co na ławce, żeby nie mogli się jej przyjrzeć owi potencjalni kpiarze. Jednak już luksusowe obuwie kobiet sprawia, że dostrzega, jak toporne są jej własne buty. Dokonuje dalszych bolesnych porównań; pod rozpiętymi letnimi gronostajami widzi pewne siebie, zuchwale założone jedna na drugą jędrne nogi pań oraz zdobione śmiałymi wzorami sportowe skarpetki panów; same te oddolne bogactwa wystarczą, żeby palić się ze wstydu: jak się zachować wobec takiej elegancji, której nigdy przedtem nawet się sobie nie wyobrażało. Każde nieśmiałe spojrzenie przynosi nową udrękę. Siedemnastoletnia dziewczyna z równoległej ławki trzyma na podołku jedwabistego pieska, który skamląc, przeciąga się leniwie: na obszytej futerkiem psiej kapce widnieje haftowany monogram, a pełzająca po sierści drobna wypielęgnowana ręka dziewczyny ma pomalowane na różowo paznokcie i pobłyskuje brylantem. Nawet kije golfowe, oparte w kącie, mają szlachetne pokrowce z gładkiej jasnokremowej skóry, a każdy z niedbale rzuconych parasoli szczyci się inną wyszukaną, ekstrawagancką rączką – Christine nieświadomie zasłania szybko tani rogowy uchwyt swojej parasolki. Oby tylko nikt na nią nie spojrzał, nie zauważył niczego, co sama dopiero teraz po raz pierwszy spostrzega! Coraz bardziej kuli się w sobie i za każdym razem, kiedy słyszy obok siebie salwy śmiechu, przez jej zgarbione plecy przechodzi dreszcz strachu. Nie ma jednak odwagi, żeby podnieść oczy i sprawdzić, czy rzeczywiście owa wesołość jej dotyczy.

Dlatego istnym wybawieniem po tylu minutach udręki jest chwila, kiedy pod automobilem trzeszczy miałki żwir na podjeździe hotelu. Dzwonek, tak ostry jak dworcowy sygnał, zwołuje ku pojazdowi kolorowy zastęp bojów i służących. W tyle za nimi, w czarnym surducie i z geometrycznie zaznaczonym, prostym przedziałkiem zjawia się dyskretnie szef recepcji, wielce dystyngowany z racji swego fachu. Najpierw przez otwarte drzwi automobilu, otrząsając się i pobrzękując łańcuszkiem, wyskakuje chiński pinczerek, potem swobodnie, nie przerywając sobie głośnej pogawędki, podwijając podczas wysiadania letnie futerka i odsłaniając wysportowane, umięśnione nogi, podążają damy, które zostawiają za sobą odurzającą nieomal woń perfum. Zapewne teraz, jak nakazuje zwyczajowa przyzwoitość, panowie ustąpią miejsca nieśmiało powstającej z miejsca pannie i przepuszczą ją przodem, jednak – być może trafnie ocenili jej pochodzenie albo jej nie dostrzegli – omijają ją i nie rozglądając się na boki, śpieszą w stronę zarządcy hotelu. Christine nie wie, co ma robić, zostaje więc w tyle ze swą znienawidzoną walizką w ręku. Lepiej, myśli, trzymać się kilka kroków za nimi, to odwróci od niej uwagę. Zwleka jednak zbyt długo. Teraz bowiem, skoro nikt z hotelowej służby nie podąża w jej kierunku, sama schodzi po stopniach auta, usłużny pan w surducie oddalił się wraz z Rumunami, boje niosący podręczne bagaże podążyli za nimi, a służący już dudnią i żonglują ciężkimi walizami z dachu automobilu. Nikt nie zwraca na nią uwagi. Najwyraźniej, myśli wielce upokorzona, tak, na pewno, najwyraźniej wzięli ją za służącą, w najlepszym razie za pokojówkę tamtych państwa, bo całkiem obojętnie manewrują tuż obok niej bagażem i pozwalają, by czekała – tak jakby była im równa. Wreszcie dłużej nie może tego wytrzymać i przez hotelowe drzwi resztką sił przedziera się prosto do portiera.

Portier. Któż w środku sezonu miałby odwagę go zagadnąć, tego kapitana wielkiego luksusowego krążownika? Świadom własnej potęgi trwa za swym pulpitem i siłą woli, pomimo burzy pytań, niewzruszenie trzyma się raz obranego kursu. Tuzin gości kłębi się przed nim szeroką ławą, gdy on, władca, robiąc prawą ręką jakieś zapiski, niczym strzały, jednym jedynym spojrzeniem, jednym skinieniem głowy, rozsyła hotelowych bojów we wszystkie strony i w tym samym czasie, ze słuchawką przy uchu, udziela na prawo i lewo różnych informacji – uniwersalna ludzka maszyna o napiętych stale niczym postronki nerwach – przed takim majestatem pewnie nawet najbardziej uprzywilejowani muszą czekać na równi z niedoświadczonymi nowicjuszami! Ów panujący nad całym tumultem władca zdaje się jej tak bardzo nieosiągalny, że onieśmielona wycofuje się do wnęki, żeby tam, z pełnym respektem, zaczekać, aż skończy się rwetes i rozproszy zamieszanie. Kłopotliwy kuferek ciąży coraz bardziej w ręku. Na próżno szuka wolnej ławki, gdzie mogłaby go odstawić. I kiedy rozgląda się tak wokół, wydaje się jej – prawdopodobnie uroiła to sobie albo jest przewrażliwiona – że parę osób szepcze coś i śmieje się, patrząc na nią z rozbawieniem z klubowych foteli w hallu; jeszcze chwila i rzeczywiście będzie musiała upuścić ów naprawdę odrażający ciężar na ziemię, bo nagle czuje słabość w palcach. Jednakże w tym właśnie krytycznym momencie zmierza ku niej energicznym krokiem jakaś sztucznie rozjaśniona, sztucznie młoda, niezwykle elegancka dama, która zlustrowawszy najpierw dokładnie jej profil, ryzykuje pytanie: – Czy to ty, Christine? – I gdy słyszy bardziej wyszeptane niż wypowiedziane spontaniczne „tak”, bierze ją delikatnie w objęcia, roztaczając przy tym mdły zapach pudru, i muska ustami policzek. Christine, czując wreszcie wokół siebie odrobinę ciepła i bliskości, w dobrej wierze tak żywiołowo rzuca się w objęcia ciotki, która zamierzała jedynie rzeczowo się przywitać, że ta, tłumacząc sobie to zbliżenie przypływem rodzinnej czułości, mocno się wzrusza. Głaszcze delikatnie Christine po drżących plecach. – Och, dziecko, ja również bardzo się cieszę, że do nas przyjechałaś, Anthony i ja, my oboje, bardzo się cieszymy. – A potem, biorąc ją za rękę, mówi: – Chodź, na pewno będziesz chciała trochę się oporządzić, podobno te wasze austriackie pociągi strasznie są niewygodne. Masz trochę czasu na przygotowania, byle nie za długo. Był już gong na lunch, a Anthony ma taką słabość, że nie lubi czekać. We have all prepared, ach, tak: wszystko już przygotowaliśmy, portier zaraz ci wskaże twój pokój. I pośpieszysz się, prawda? Nie, nie trzeba wielkiej toalety, tutaj w południe każdy ubiera się swobodnie.

Wystarczyło, że ciotka skinęła głową, a w tej samej chwili mały umundurowany chłopiec wyjmuje Christine z rąk walizkę oraz parasol i pędzi po klucz. Winda bezszelestnie mknie do góry, na drugie piętro. W połowie korytarza chłopiec otwiera jakieś drzwi i z czapką w dłoni ustępuje na bok. To zapewne jej pokój. Wchodzi do środka. Jednak już na progu cofa się przestraszona, jakby weszła do cudzego pomieszczenia. Bowiem pomimo najlepszych chęci asystentka pocztowa z Klein-Reifling, przywykła do otaczającego ją zewsząd ubóstwa, nie potrafi aż tak szybko się przestawić i uwierzyć, iż to dla niej przeznaczony jest ten zbytkownie duży, wybornie jasny i kolorowo wytapetowany pokój, do którego teraz przez dwoje uchylonych drzwi wdziera się z balkonu niczym przez kryształową śluzę kaskada światła. Nieokiełznany złoty potok przelewa się w głąb pomieszczenia i powleka każdy przedmiot swym gorejącym żywiołem. Polerowane ścianki mebli błyszczą, jakby były z kryształu, w mosiądzu i szkle odbijają się rozedrgane złote refleksy i igrają na nich niczym wesołe iskierki, nawet tkany w kwiatowe wzory dywan, bujny i soczysty niczym prawdziwy, żywy mech, także zdaje się oddychać. Jak w rajski poranek lśni ten pokój. Zanim szybko i z pewnym wyrzutem sumienia zamknie za sobą drzwi, musi, przerażona, oślepiona nadmiarem jarzącego się zewsząd światła, poczekać, by nagle zastygłe serce znowu zaczęło bić. Pierwsze zdziwienie: że może w ogóle istnieć coś takiego, tyle promiennych wspaniałości! I druga myśl, od wielu lat trwale związana ze wszystkim, co godne pożądania: ile to musi kosztować, jak dużo, jak strasznie dużo pieniędzy! Na pewno jeden dzień kosztuje tu więcej, niżby ona na poczcie zarobiła przez tydzień, nie, cały miesiąc! Zawstydzona – bo któż ważyłby się tu poczuć jak w domu – rozgląda się w koło, stawia delikatnie, jedną za drugą, stopy na drogim dywanie. Dopiero wtedy, z trwogą, ale też z palącą ciekawością, zbliża się do każdej z tych kosztowności. Najpierw ostrożnie dotyka łóżka: czy rzeczywiście wolno jej będzie spać na tej pachnącej chłodnej bieli? Puchowa kołdra, obleczona kwiecistym jedwabiem i delikatna niczym piórko, tak lekko leży w ręku; wystarczy nacisnąć palcem, a lampa już się zapala i zalewa swym ciepłym różanym światłem cały kąt pokoju. Jedno po drugim, same odkrycia: umywalnia z niklowymi kurkami, biała i błyszcząca niczym muszelka, miękkie fotele, trzeba siły, żeby podnieść się z ich elastycznej i sprężystej głębi, wypolerowane do połysku szlachetne drzewo mebli, i wszystko w takiej harmonii z wiosenną zielenią tapet, a tam, na stole, specjalnie na jej powitanie, w smukłym wazonie jaskrawy czterobarwny bukiet goździków, gromki, powitalny tusz, kaskada kolorów z kryształowej trąbki! Jakże niewiarygodnie cudowny jest ten przepych! Z niepohamowaną żądzą zobaczenia, używania, posiadania tego wszystkiego przez dzień, przez osiem, przez czternaście dni skrada się, nieśmiało w nich zakochana, do nieznanych przedmiotów, z ciekawością, jednego po drugim, dotyka każdego szczegółu, zatracając się przy tym w kolejnych zachwytach, dopóki – jakby nastąpiła na węża – nie zachwieje się nagle i nieomal nie upadnie do tyłu. Bezwiednie, nie wiedzieć kiedy, otworzyła ogromną szafę w ścianie – a stamtąd, przez uchylone drzwi, jak diabeł z czerwonym językiem z pudełka, wyskakuje na nią z nieoczekiwanego w tym miejscu lustra obraz rozmiaru człowieka – to jej szklane odbicie, ona sama, okrutnie prawdziwa i jedyna, która nie pasuje do tego wykwintnie skomponowanego wnętrza. Czuje, że miękną jej kolana, kiedy zaskoczona spostrzega w lustrze wytarty jaskrawożółty podróżny płaszcz i przekrzywiony, zsunięty na zdziwioną twarz słomkowy kapelusz. „Wynoś się stąd, intruzie! Nie kalaj tego domu! Wracaj tam, gdzie twoje miejsce”, zdaje się rozkazywać lustro. Rzeczywiście, myśli wzburzona, jak mogłam się na to poważyć, chcieć gościć w takim pokoju i w takim świecie! Jaki wstyd przyniosę ciotce! Nie szykować wielkiej toalety, powiedziała! Tak jakbym ją miała! Nie, nie zejdę na dół, lepiej będzie, jeśli tu zostanę. Najlepiej, gdybym od razu wróciła do domu. Ale gdzie się schować, by zanim mnie zobaczą i się zirytują, uciec w samą porę? Bezwiednie umyka sprzed lustra i wycofuje jak najdalej, aż zatrzymuje się na balkonie. Z ręką zaciśniętą kurczowo na poręczy wpatruje się w głębię pod sobą. Jeden ruch i człowiek byłby zbawiony.

Raptem z dołu dobiega powtórne wojownicze dudnienie gongu. O, niebiosa! Przypomina sobie, że przecież na dole czekają na nią w hallu ciotka i wujek, a ona tu nadal kręci się w koło. Jeszcze się nie umyła, nie zrzuciła z siebie nawet tego strasznego, kupionego zapewne na wyprzedaży płaszcza. W wielkiej gorączce rozsznurowuje kuferek, żeby wyjąć toaletowe utensylia. Rozwinąwszy gumowe zawiniątko i ułożywszy wszystko na gładkiej kryształowej tafli – kawałek surowego mydła i małą drewnianą szczotkę do włosów, tanie i, co widać na pierwszy rzut oka, liche przybory – czuje się tak, jakby kolejny raz wystawiła całą swą drobnomieszczańską biedę na pastwę czyjegoś zarozumiałego szyderstwa i wścibstwa. Co sobie o niej pomyśli sprzątająca tu pokojówka, pewnie już teraz drwi z żebraczego gościa wraz z resztą służących; wystarczy tylko, żeby komuś o tym powiedziała, a zaraz dowie się cały hotel, przecież codziennie będzie musiała ich tu spotykać, szybko spuszczać wzrok i słyszeć za plecami ich szepty. Nie, ciotka tu nie pomoże, niczego nie da się ukryć, wszystko i tak wyjdzie na jaw. Wszędzie, na każdym kroku, jeden za drugim, będą puszczały kolejne szwy, i każdy, kto zobaczy jej suknie i buty, pozna od razu jej wielką nędzę. No ale teraz musi się śpieszyć, ciotka już czeka, mówiła przecież, że wuj szybko się niecierpliwi. Ale co ma na siebie włożyć? Boże, co robić? Bierze do ręki pożyczoną od siostry bluzkę z zielonego sztucznego jedwabiu, ale jakże okropnie pospolite i prostackie wydaje się jej teraz to, co jeszcze wczoraj było ozdobą garderoby. Lepsza na pewno będzie zwykła biała bluzeczka, bo mniej rzucająca się w oczy, a do tego kwiaty z wazonu: może gdy będzie miała je tu, z przodu, to swym ciepłym blaskiem ściągną na siebie spojrzenia. Tak więc, aby ubiec swój strach, że mogą ją po drodze oglądać, spuściwszy oczy, rzuca się pędem w dół, frunie po schodach blada, zdyszana, z pulsującym bólem w skroniach oraz z oszałamiającym poczuciem, że spada żywcem w śmiertelną czeluść.

Ciotka obserwuje ją z hallu. To osobliwe, co też dzieje się z tą dziewczyną. Jak niezdarnie tłucze się po schodach, tak spode łba spogląda na ludzi i tak płochliwie ich omija! Zapewne nerwowa z niej istota; lepiej byłoby się zawczasu o nią rozpytać! I, mój Boże, jakże głupkowato przystanęła w wejściu, pewnie ma słaby wzrok, albo jeszcze coś innego jest z nią nie w porządku. – No, dziecko, czy coś ci dolega? Jesteś taka blada. Czy źle się czujesz?

– Nie, nie – jąka się nadal spłoszona, bo wciąż jest strasznie dużo ludzi w hallu, a na dodatek owa dama w czerni patrzy przez lornetkę w jej kierunku! Na pewno ogląda jej toporne buty.

– No, chodź już, dziecko – upomina ją ciotka i bierze pod ramię, nie przeczuwając, jaką nieocenioną przysługę wyświadcza tym samym onieśmielonej Christine, która dzięki temu zyskuje wreszcie odrobinę cienia i może się skryć za tym pewnego rodzaju parawanem: ciotka, przynajmniej z jednej strony, osłania ją własnym ciałem, swą toaletą, swoim wyglądem. Dzięki takiej towarzyszce, mimo zdenerwowania, Christine udaje się zachować w miarę przyzwoitą postawę, przemierzyć całą jadalnię i dotrzeć do stołu, gdzie z flegmatycznym spokojem czeka już na nie wuj Anthony; teraz podnosi się z miejsca, dobroduszny uśmiech wygładza mu oba szerokie obwisłe policzki, zaczerwienionymi, ale jasnymi holenderskimi oczyma życzliwie spogląda na swą nową siostrzenicę i podaje jej ciężką, spracowaną dłoń. Jego pogodny nastrój bierze się głównie z tego, że nie musi dłużej czekać przy nakrytym stole, bo jako Holender lubi dobrze i dużo zjeść. Naruszenie tych zasad wzbudza w nim wrogość, w głębi duszy już od wczoraj się bał, że jakaś beztroska modnisia i trzpiotka zakłóci mu posiłek paplaniną i ciągłymi pytaniami. Kiedy teraz ma przed sobą swą nową młodziutką siostrzenicę, nieśmiałą, powabną, bladą i skromną, od razu czuje się lepiej. Z taką, widać to od razu, łatwo będzie mógł się porozumieć. Spogląda przyjaźnie na Christine i chcąc ją ośmielić, jowialnie proponuje:

– Najpierw powinnaś coś zjeść, a potem będziemy rozmawiać. – Raduje go ta nieśmiała mała, która boi się podnieść oczy, zupełnie inna niż wszystkie te nadąsane panny, do głębi zawsze ich nienawidził, ponieważ ledwie się pojawią, od razu zaczyna pobrzękiwać gramofon, a one śmiało gestykulując, przechadzają się tam i z powrotem po sali, czego nigdy nie robiły kobiety w jego dawnej Holandii. Własnoręcznie nalewa jej wina, mimo że kiedy się schyla, nieco sapie, i kiwa na kelnera, żeby zaczął podawać.

Oby tylko kelner, z nakrochmalonymi mankietami i równie surową, zimną niczym lód twarzą, nie nakładał jej teraz na talerz owych ekstrawagancji, nigdy przedtem niewidzianych hors d’œuvres, schłodzonych oliwek, kolorowych sałat, srebrzystych ryb, piramidek karczochów, niezgłębionych kremów, delikatnego musu z gęsiej wątróbki i różowych płatów łososia – a wszystko to oczywiście lekkie, pyszne i rozpływające się w ustach. Bo którym z tuzina ułożonych na stole sztućców zabrać się do obcych frykasów? Małą czy może okrągłą łyżką, delikatnym nożykiem czy szerokim nożem? Jak je rozdrabniać, aby za nic w świecie nie zdradzić się przed tym opłaconym obserwatorem, czy też równie doświadczonymi sąsiadami, że pierwszy raz w życiu zasiada do posiłku w tak wykwintnej restauracji? Jak tu nie popełnić jakiejś większej niestosowności? Rozwija nieporadnie serwetkę, żeby zyskać na czasie, i spod spuszczonych powiek zezując na ręce ciotki, naśladuje każdy jej ruch. Równocześnie jednak musi udzielać odpowiedzi na uprzejme pytania wuja, którego nafaszerowany niderlandzkim niemiecki wymaga uważnych uszu, tym bardziej że wplata weń stale angielski; Christine, walcząc na obu frontach, musi użyć całego swego sprytu, przy czym jej poczucie niższości sprawia, że ciągle słyszy za plecami wyimaginowane ironiczne szepty i widzi współczujące spojrzenia od sąsiednich stołów. Ów strach, żeby się nie zdradzić przed wujem, przed ciotką, przed kelnerem, przed kimkolwiek na sali ze swym ubóstwem i nieobyciem, ów wysiłek, żeby przy napiętych do ostatecznych granic nerwach móc równocześnie beztrosko, a nawet, ba, wesoło gawędzić, sprawiają, że te pół godziny wydaje się jej całą wiecznością. Radzi sobie dzielnie aż do podania owoców, kiedy to ciotka, niczego przedtem nierozumiejąca, zauważa wreszcie konfuzję siostrzenicy: – Dziecko, jesteś pewnie zmęczona, widać to teraz po tobie. Nic zresztą dziwnego, jeśli zważyć, że całą noc musiałaś spędzić w jednym z tych żałosnych europejskich wagonów. No, nie wstydź się, idź do swego pokoju, połóż się na godzinkę, a potem się gdzieś wybierzemy. Nie, niczego nie stracimy, Anthony zawsze odpoczywa po jedzeniu. – I wstaje już, biorąc ją pod ramię. – Chodź na górę, wyciągniesz się trochę, odświeżysz i będziemy się mogły wybrać na dłuższy spacer.

Christine wzdycha z wdzięcznością. Zaszyć się na godzinę za zamkniętymi drzwiami znaczy tyle, co całą godzinę zyskać.

– No i jak ci się podoba? – pyta swego małżonka, ledwie weszła do pokoju, gdy ten, szykując się do sjesty, rozpina surdut i kamizelkę.

– Bardzo miła – ziewa korpulentny Anthony – miła wiedeńska buzia... Ach, daj mi poduszkę pod głowę... Naprawdę bardzo miła i skromna. Tylko, I think so at least, jak dla mnie jest trochę zbyt skromnie ubrana... tak... nie wiem, jak to powiedzieć... czegoś takiego u nas już się nie widuje... myślę, że jeśli masz zamiar przedstawić ją jako naszą siostrzenicę Kinsleyom i innym znajomym, musiałaby się bardziej odpowiednio ubrać... czy nie mogłabyś jej jakoś wspomóc swoją garderobą?

– Patrz – mówi, pokazując mu klucz – właśnie zamierzałam to zrobić.

Na twarzy pani van Boolen pojawia się uśmiech. – Sama się przestraszyłam, kiedy tylko zauważyłam, w jakich łachach wczłapała do hotelu... już to wystarczyłoby za kompromitację. Ale nie widziałeś jeszcze jej płaszcza, żółty niczym rozlane żółtko, istne dziwo, można by go wystawić w magazynie z indiańskimi kuriozami... Biedactwo, gdyby tylko wiedziała, że wysztafirowała się niczym dzikuska, ale, mój Boże, skąd ma o tym wiedzieć... Przez tę przeklętą wojnę wszyscy oni w tej Austrii są całkowicie down, sam przecież słyszałeś, jak mówiła, że jeszcze nigdy nie była dalej niż trzy mile od Wiednia ani nigdy pośród ludzi... Poor thing, widać, że czuje się tu obco i porusza się jak naprawdę wystraszona... Ale zobaczysz, zdaj się tylko na mnie, zrobię z niej człowieka, mam z sobą dość rzeczy, a jeśli czegoś zabraknie, zawsze mogę dokupić w tym angielskim store; nikt niczego nie zauważy, dlaczego miałoby temu biedactwu czegoś przez te kilka dni brakować.

I gdy znużony małżonek zapada w drzemkę na otomanie, Claire przegląda uważnie ubrania w obu sięgających prawie sufitu kufrach, które niczym kariatydy stoją w przedpokoju apartamentu. Pani van Boolen owych czternastu dni nie strawiła wyłącznie w paryskich muzeach, również dostatecznie dużo czasu spędziła u różnych couturiers, przeto teraz na wieszakach szeleszczą crêpe de Chine, jedwab i batyst. Wyjmuje i odkłada na miejsce całe tuziny bluzek i kostiumów, ogląda, zastanawia się, sprawdza, uciążliwe to, ale w gruncie rzeczy zabawne zajęcie, istny spacer palców po mieniących się czy też czarnych sukniach, delikatnych lub cięższych materiałach, zanim się zdecyduje, co można powierzyć siostrzenicy. Wreszcie na fotelu wzdyma się migotliwa piana cieniutkich sukienek oraz wszelakich drobiazgów – pończoch i bielizny; jedną ręką można unieść cały ten kram i zanieść do pokoju Christine. Kiedy ciotka ze swą niespodzianką dociera na miejsce i ostrożnie uchyla drzwi, sądzi w pierwszej chwili, że pokój jest pusty. Okno otwarte na oścież, w fotelach i przy biurku nie ma nikogo; chce już położyć ubrania na jednym z krzeseł, kiedy nagle odkrywa śpiącą na sofie Christine. Nieprzywykłej do wina, które wstydząc się, musiała w dodatku pić w pośpiechu, bo wuj w dobrodusznych żartach napełniał stale jej kieliszek, dziwnie zaciążyła głowa. Chciała jedynie przysiąść na sofie, chwilę porozmyślać, aby wszystko zaplanować, ale nim się spostrzegła, już zmorzyła ją senność, a głowa sama miękko osunęła się na poduszkę.

Nieporadność osoby śpiącej, która nie zdaje sobie z niczego sprawy, czyni ją zawsze w oczach innych albo ujmującą, albo nieco śmieszną. I gdy ciotka na czubkach palców zbliża się do Christine, jest nią poruszona. Nawet podczas snu, wystraszona, przyciska do piersi obie ręce, jakby miała zamiar się bronić; ten prosty gest, jak również na wpół otwarte jak u dziecka i zastygłe jakby w przerażeniu usta, wzruszają, wzruszają także brwi, które wskutek sennego koszmaru unosi nieco do góry; widać, że nawet w głębokim śnie, ciotka zauważa to w nagłym olśnieniu, nawet we śnie biedactwo czegoś się boi. A jakie blade wargi, jakie pozbawione koloru dziąsła, jaką białą od stałego przebywania w domu ma skórę ta młoda jeszcze przecież twarz, która teraz wygląda jak buzia uśpionego dziecka. Zapewne jest źle odżywiona, zbyt wcześnie zmuszana do pracy, zmęczona i umordowana, a przy tym wszystkim nie ma jeszcze dwudziestu ośmiu lat. Poor chap! Coś w rodzaju wstydu budzi się nagle w tej dobrodusznej kobiecie, gdy obserwuje nieprzeczuwającą niczego i odsłaniającą podczas drzemki swą tajemnicę Christine. To naprawdę hańba, że dopuściliśmy do tego, by była tak zmęczona, tak biedna i znękana, dawno już trzeba było im pomóc. To ona za oceanem udziela się, gdzie tylko może, w różnych dobroczynnych akcjach, wydaje charity teas i przeznacza datki na Boże Narodzenie nie wiadomo dla kogo, a tu w potrzebie jest jej własna siostra, jej własna krew, o której zapomniała przez te wszystkie lata, a przecież kilkaset dolarów mogłoby zdziałać cuda. Oczywiście, same powinny były do niej napisać, przypomnieć się – zawsze jednak zwycięża owa głupia duma wszystkich biedaków, żeby o nic nie prosić! Co za szczęście, że teraz przynajmniej może sprawić tej bladej cichej dziewczynie odrobinę radości. Ciągle z nowym wzruszeniem, nie wie dlaczego, nie może oderwać oczu od dziwnie znajomego profilu. Czyżby był to jej własny, wynurzający się ze zwierciadła dzieciństwa obraz, czy też nagłe wspomnienie wczesnej fotografii matki, która wisiała w wąskiej złotej ramce nad jej dziecinnym łóżkiem? A może wspomnienie własnego osamotnienia w boarding house? Tak czy inaczej, całkiem nieoczekiwanie, w starzejącej się kobiecie wzbiera nagle tkliwość. Czule i delikatnie głaszcze jasne, poruszane oddechem śpiącej, włosy dziewczyny.

Christine zrywa się natychmiast z łóżka. Przyzwyczajona do pielęgnowania matki i dyżurów przy niej gotowa jest do działania przy najmniejszym poruszeniu. – Czy już jest tak późno? – mamrocze w poczuciu winy. Odwieczny strach wszystkich urzędników, żeby się tylko nie spóźnić, już od lat nie opuszcza jej podczas snu i każe zrywać się na równe nogi wraz z dzwonkiem budzika. Zawsze pierwsze spojrzenie rzuca na zegar z pytaniem: „Czy już się spóźniłam?”. Zawsze po przebudzeniu pierwszym odczuciem jest strach, że zaniedbała jakiś obowiązek.

– Ależ skąd, dziecko, dlaczego od razu tak się przestraszyłaś? – uspokaja ją ciotka. – Tu każdy ma dwa razy więcej czasu i nie wie, co zrobić z tą podwójną porcją. Nie wstawaj jeszcze, jeśli jesteś zmęczona, Bóg mi świadkiem, że nie chciałam ci w niczym przeszkodzić, przyniosłam tylko na próbę kilka sukienek, może sprawi ci to przyjemność, jeśli tu, na górze, przymierzysz jedną czy drugą. Przywlekłam ich tyle z Paryża, że zapychają mi szafy, i pomyślałam sobie, że byłoby chyba lepiej, gdybyś to ty je ponosiła.

Christine czuje, że robi się czerwona aż po dekolt bluzki. A więc jednak od razu zauważyli, że jej ubóstwo rzuca się w oczy – z pewnością oboje, i wuj, i ciotka, najedli się już wstydu z jej powodu. Jakże jednak delikatnie chce zaradzić temu ciotka, jak kamufluje tę jałmużnę, jakże się stara nie sprawić jej bólu.

– Ale przecież ja nie mogę nosić twoich sukni, ciociu – duka Christine. – Dla mnie one na pewno są zbyt drogie.

– Nonsens, tobie one z pewnością bardziej pasują niż mnie. Anthony już nawet zaczyna narzekać, że noszę się zbyt młodo. Najchętniej widziałby mnie taką jak jego cioteczne babki z Zaandam, w białym nakrochmalonym czepku gospodyni domowej i grubych czarnych jedwabiach, zapiętych, jak to u protestantów, aż po samą kryzkę przy szyi. Na tobie to wszystko tysiąc razy bardziej go ucieszy. No więc, chodź tu i powiedz, co z tego wybrałabyś na dzisiejszy wieczór.

I jednym ruchem – nagle w dłonie dawno już zapomnianej panny modelki wraca niegdysiejsza wprawa – chwyta którąś z lekkich niczym koszulka sukienek i drapuje ją zręcznie na swojej. Suknia ma kolor kości słoniowej oraz japońską wyszywaną w kwiaty bordiurę i lśni niczym wiosenny poranek w porównaniu z następną, ta jest z czarnego niczym noc jedwabiu i zdobią ją wydziergane błyszczące czerwienią płomienie. Trzecia, przetykana u dołu srebrem, jest ciemnozielonego koloru, a wszystkie trzy wydają się Christine tak cudowne, że nie ma odwagi nawet pomyśleć, iż mogłaby sobie którejś zażyczyć, nie mówiąc już o tym, żeby je posiadać. Bo jak ma te pyszne, delikatne wspaniałości zarzucić na swe niegodne ramiona, żeby nie musieć każdej chwili się o nie martwić? Jak chodzić i jak się poruszać w tej kolorowej świetlistej mgiełce? Czy aby móc nosić takie ubrania, nie trzeba się tego najpierw nauczyć?

Za dużo jest w niej jednak kobiety, żeby uległym, pożądliwym wzrokiem nie patrzeć na te wspaniałe suknie. Nozdrza napinają się w podnieceniu, a ręka zaczyna dziwnie drżeć, bo palce już chciałyby muskać delikatnie materiał, z największym trudem poskramia ciekawość. Ciotka, niegdyś doświadczona modelka, dobrze zna ten rodzaj spojrzenia, owo prawie zmysłowe pożądanie, które we wszystkich kobietach zawsze bierze górę na widok luksusu; mimo woli musi się uśmiechnąć, kiedy widzi, jak nagle w źrenicach cichej blondynki rozbłyskują ogniki i jak niespokojnie i niezdecydowane błądzą jej oczy od jednej sukienki do drugiej, ale dzięki swemu doświadczeniu wie, że którąkolwiek suknię wybierze, z żalem będzie myśleć o pozostałych. Sprawia jej radość, gdy jeszcze bardziej może skonfundować zachwyconą dziewczynę. – No, nie, nie ma pośpiechu, zostawię ci wszystkie trzy, wybierz na dzisiaj tę, która będzie ci najbardziej odpowiadała, a jutro wypróbujesz coś innego. Pończochy i bieliznę też od razu przyniosłam, brak mi tylko czegoś odświeżającego i szykownego, co nieco zaróżowiłoby ci blade policzki. Jeśli ci to odpowiada, chodźmy od razu na dół do sklepów i kupmy wszystko, co w Engadynie będzie ci potrzebne.