…w serii ukazały się…

Andrzej Czcibor-Piotrowski Rzeczy nienasycone 

Andrzej Czcibor-Piotrowski Cud w Esfahanie

Adam Czerniawski Narracje ormiańskie

Stanisław Esden-Tempski Kundel

Ida Fink Odpływający ogród 

Ida Fink Podróż

Manuela Gretkowska My zdies' emigranty

Manuela Gretkowska Kabaret metafizyczny

Manuela Gretkowska Tarot paryski

Manuela Gretkowska Podręcznik do ludzi 

Manuela Gretkowska Namiętnik

Henryk Grynberg Ojczyzna

Henryk Grynberg Drohobycz, Drohobycz 

Henryk Grynberg Memorbuch

Michał Komar Trzy 

Włodzimierz Kowalewski Powrót do Breitenheide 

Włodzimierz Kowalewski Bóg zapłacz!

Włodzimierz Kowalewski Światło i lęk

Zbigniew Kruszyński Na lądach i morzach

Wojciech Kuczok Gnój

Krystian Lupa Labirynt

Krystian Lupa Podglądania

Tomasz Małyszek Kraina pozytywek

Cezary Michalski Siła odpychania

Anna Nasiłowska Księga początku 

Henryk Rozpędowski Charleston

Piotr Siemion Niskie Łąki

Mariusz Sieniewicz Czwarte niebo

Christian Skrzyposzek Wolna Trybuna 

Jerzy Sosnowski Wielościan 

Jerzy Sosnowski Prąd zatokowy 

Grzegorz Strumyk Łzy

Magdalena Tulli W czerwieni 

Magdalena Tulli Sny i kamienie

Magdalena Tulli Tryby

Adam Wiedemann Sęk Pies Brew

Piotr Wojciechowski Próba listopada 

Tadeusz Zubiński Odlot dzikich gęsi …archipelagi…

Włodzimierz Pawluczuk

Judasz

Warszawa

Patronat medialny:

Copyright © by Wydawnictwo W.A.B., 2004 

Wydanie I 

Warszawa 2004

Konwersja do formatu EPUB: Virtualo Sp. z o.o.
virtualo.eu

Roksana

Urodził się Saszka w 1904 roku, we wsi Kamień, niedaleko od Hajnówki. Był nieślubnym dzieckiem. Dzieciństwo spędził w domu dziadków. W roku 1915 ustępująca armia rosyjska ewakuowała miejscową ludność w głąb cesarstwa, a wsie spaliła. Rosjanie chcieli w ten sposób powtórzyć wyczyn Kutuzowa z 1812 roku, zostawiając nieprzyjacielowi pustą, ogołoconą, spaloną i bezludną ziemię. Wyruszył więc Saszka z mamą, z kupą tobołów powiązanych sznurami, w daleki, nieznany świat, najpierw furą do Bobrujska, a dalej pociągiem – w nieznane.

W czasie podróży, gdy przewracał złożone na półce torby, szukając schowanych tam sucharów, otworzył jedną z nich i na podłogę wysypała się prawie cała fasola. Matka się wściekła, co było zresztą w jej naturze. Zdzieliła go kilka razy pięścią w kark, wyszarpała za włosy i skrzyczała niemiłosiernie.

Dojechali do jakiejś stacji. Pociąg stanął, chłopak wyszedł z wagonu i poszedł przed siebie. Chciał zrobić matce na złość i ją wystraszyć. Głupi dziecinny żart kończył się tragicznie. Pociąg gwizdnął i nagłe ruszył. I Saszka matki więcej nie zobaczył.

Rzucił się gonić umykające wagony, ale na próżno. Stał na torach, zdyszany, wystraszony, patrzył w dał, tam gdzie ginęła czarna wstęga dymu z lokomotywy. Cichło dudnienie szyn. Pozostał sam, jedenastoletni chłopak, w obcym, nieznanym mu, niezrozumiałym świecie. Dotychczas jego światem były poła i łąki w Kamieniu, potem zatłoczony wagon i mroczne stacyjki oglądane przez okno, pełne jakichś łudzi z węzełkami oraz uzbrojonych żołnierzy.

Osamotniony i zalękniony szedł w stronę małego budynku stacyjnego. Tłoczyli się tu ludzie z ogromnymi tobołami, obok stały wozy pełne domowych gratów-wyglądało to jak wielkie obozowisko Cyganów. Cyganów Saszka się bał. Matka straszyła go kiedyś: „Jak będziesz tak wrzeszczał, to cię Cyganom oddam”. Bał się też Żydów, bo matka i Żydami czasem straszyła: „Jak nie będziesz mnie słuchał, to oddam cię Żydom na macę”. Żyda Saszka widział kilkakrotnie. Jechał taki przez wieś dużym wozem i krzyczał: „Szmaty, baby, szmaty”. Kobiety wynosiły zużytą odzież, Żyd ważył to precyzyjnie bezmianem i za szmaty dawał babom gliniane garnuszki i blaszane miski. Zbierał też tłuczone szkło. Żyd ubrany był w długi płaszcz i miał brodę jakąś nie taką, inną niż brody starszych mieszkańców Kamienia. Mówi! też dziwnie, nie po tutejszemu.

Saszka lękliwie obszedł stacyjkę, pełną, jak sądził, Cyganów i Żydów, ruszył ku wąskiej uliczce. Krzątali się tu brodaci mężczyźni, przypominający tamtego Żyda. Obok stał wielki dom. Saszka znów się wystraszył i tych ludzi, i tego domu. Kiedyś stara Hapka z Kamienia opowiadała, że w Bielsku jest taka chałupa, na której stoi jeszcze jedna chałupa. Saszka nie mógł tego zrozumieć: jak na domu można postawić inny dom? I po co? Było coś wielce tajemniczego w tej opowieści Hapki o domach postawionych jeden na drugim. Tak właśnie wyglądał ten dziwny, podwójny dom. Poczuł się osaczony ze wszech stron. Usiadł pod drzewem nieopodal stacyjki i zapłakał. Przechodził jakiś człowiek, też z brodą, ale ubrany inaczej niż tamci przed wielkim domem. Stał chwilę i przyglądał się Saszce.

– A ty skąd się tu wziąłeś? – zapytał.

– Ja, ja… z pociągu – wymamrotał Saszka.

– Znaczy się, wypadłeś z pociągu – zażartował nieznajomy.

– Nie, mama odjechała, a ja zostałem.

– Rozumiem. No cóż, następny pociąg będzie za trzy dni. Nie becz tak. Chodź, coś zjesz, a dalej zobaczymy.

Nieznajomy nazywał się Klimiuk. Był maszynistą na kolei. Oprócz prowadzenia pociągów zajmował się, rzecz oczywista, rewolucją. Zaopiekował się Saszką, nakarmił, kazał się umyć i zapytał, co wie o walce biednych z wyzyskiwaczami i o rewolucyjnej partii proletariatu. Saszka nie wiedział nic.

Klimiuk miał żonę i syna starszego od Saszki o dwa lata. Mieszkali na obrzeżach miasteczka w domu przypominającym trochę chatę w Kamieniu, mieli duży ogród, hodowali kury, świnkę i kozę. Klimiuk kazał synowi nauczyć Saszkę czytać i pisać. Do obowiązków chłopca należała pomoc w gospodarstwie i rozprowadzanie rewolucyjnej gazety,,Zaria Swobody". Chodził więc Saszka codziennie na bazar, gdzie można było kupić gruszki, śliwki, ziemniaki, wymachiwał gazetą i krzyczał: „«Zaria Swobody», «Zaria Swobody». Za mirowuju rewoluciju, za pobiedu proletariata”. I rozdawał ją ludziom. W niedzielę szedł do cerkwi. Brał pod pachę plik gazet, część zostawiał u wejścia, część, gdy kończyło się nabożeństwo i ludzie wychodzili, rozdawał. Raz ktoś wytargał go mocno za uszy, żeby więcej tu nie przychodził. Ale Klimiuk powiedział: „Nie zwracaj na to uwagi, bo rewolucja wymaga ofiar”. Więc Saszka chodził nadal.

Od czasu do czasu maszynista Klimiuk zabierał chłopaka w dalekie trasy. Wtedy Saszka był zajęty przede wszystkim kolportowaniem,,Zarii Swobody". Parę razy byli w Moskwie. Latem 1917 roku pojechali do Petersburga. Mieli tam trzy dni na odpoczynek. Zamieszkali w małym hoteliku kolejowym obok dworca. Klimiuk wyszedł koło południa i wrócił na drugi dzień rano. Powiedział:

– No, popracowaliśmy razem, Saszka, dla dobra rewolucji. Dziękuję. Teraz musimy się rozstać. Przechodzę do pracy konspiracyjnej. Nie wracam do domu i nie będziesz mógł dłużej u mnie mieszkać. Ale nie martw się. Znalazłem dla ciebie miejsce. Zostaniesz marynarzem Rewolucyjnej Floty.

Wieczorem odprowadził Saszkę na statek. Przedstawił go marynarzowi, który był przewodniczącym Wojskowej Rady Statku. Żegnając się, Klimiuk pocałował Saszkę i pogłaskał ojcowskim gestem po głowie.

– Chcesz być marynarzem Rewolucyjnej Floty? – zapytał marynarz. I nie czekając na odpowiedź, rzekł: – Dobrze, zostaniesz u nas. Będziesz marynarzem. Pomożesz szewcowi reperować buty.

Szewc Dora roześmiał się serdecznie, zobaczywszy Saszkę. Był to sympatyczny młody mężczyzna, z zawadiackim czarnym wąsem zawiniętym do góry.

– Witam marynarza Rewolucyjnej Floty! – rzekł, zamaszyście podając Saszce dłoń. – Jesteś bolszewik? No to będziesz marynarzom szyć buty.

Nauczył Saszkę przybijać zelówki, a także innych rzeczy, ale roboty miał Saszka niewiele. Zresztą sam Dora nie bardzo przejmował się butami. Na statku były ciekawsze rzeczy. Większość czasu zajmowały marynarzom różnego rodzaju zebrania, wiece i dyskusje polityczne. Saszka chętnie brał w nich udział. Zaczynał rozumieć, o co tak naprawdę chodzi na tym bożym świecie. Chodzi o to, że na świecie są biedni i bogaci, i to jest niesprawiedliwe. Bogaci są bogatymi dlatego, że wyzyskują biednych, biedni zaś są biednymi dlatego, że są wyzyskiwani. Wybuchnie jednak niebawem rewolucja proletariacka, władza zostanie bogatym odebrana i zapanuje sprawiedliwość. Wszyscy wówczas będą żyć szczęśliwie i radośnie. Tyle wiedział od Klimiuka. Teraz dowiadywał się, jaki z tym kłopot. Podczas zebrań często wybuchały kłótnie, marynarze miewali różne zdania, między rewolucjonistami, okazało się, istniały różnice.

W sierpniu statek z nieznanych Saszce powodów wypłynął nagle na pełne morze. Saszka siedział na rufie i patrzył na oddalający się port. Gdy na horyzoncie znikły zarysy wielkiego miasta, ze zdziwieniem spostrzegł, że morze nie ma brzegów. Wyobrażał sobie morze jako szeroką, bardzo szeroką rzekę. Tak chyba wszyscy w Kamieniu myśleli o morzu. Pamiętał rozmowy z dziadkiem Maksymem:,,Czy morze jest szersze od Narwi?" „O, dużo, dużo szersze”.,,Czy szerokie tak jak stąd do Hajnówki?" „Chyba szersze”.

Znaleźli się na pełnym morzu. Słońce chyliło się ku zachodowi, ale jakoś tak opieszałe, wisiało nad horyzontem, jak gdyby nie było zdecydowane, czy się zanurzyć w morskiej toni, czy się odbić od fał i znów się wznosić. Niebo się zarumieniło, a od nieba lekko zarumieniło się morze. Rumieniące się morze łączyło się z zarumienionym niebem i wszystko stawało się nieskończoną całością. Na morzu było cicho, w niskich, drobnych fałach połyskiwało odbicie zachodzącego słońca. Statek utkwił w środku tej niebiańsko-morskiej otchłani, jakby zawisł pośrodku bezbrzeżnej przestrzeni, ożywionej promieniami zachodzącego słońca. Saszka zrozumiał nagłe, że świat to taka właśnie pusta przestrzeń bez końca, a przystanie, miasta i wsie to tylko wyspy w tej pustce. Inaczej, niż było dotychczas: wtedy świat był lądem, a morza przecinającymi go, bardzo szerokimi rzekami. Przejęty tym odkryciem rozpłakał się na głos. Ogarnęła go nagła tęsknota za jedynym trwałym miejscem na świecie, jakim było pastwisko w Kamieniu. We wczesnym dzieciństwie było ono dla niego przekleństwem, teraz wydało mu się jedynym pewnym punktem, ale zagubionym gdzieś w tej bezkresnej przestrzeni. To poczucie zagubienia w przestworzach bez kresu i przeznaczenia było równie przerażające, co pociągające: zionęła pustka, pustka ta jednak była opromieniona światłem gasnącego słońca, delikatnym, anielskim i tajemniczym. Słońce dotykało prawie horyzontu, jakby przykucnęło tam na krańcu świata, było ogromne, czerwone, można je było oglądać gołym okiem, a ono ostatnim tchnieniem obdarzało świat tą rumianą pozłotą.

Na pokład wszedł Dora, jak zawsze z dobrotliwym uśmiechem pod spiczastym wąsem. Dziś wyglądał na szczególnie zadowolonego i rozbawionego.

– Siedzisz i beczysz? – powiedział zdziwiony. – Nie bój się, my tu jeszcze wrócimy. Nie ma czego beczeć. W stołowej dziś uroczysta kolacja. Idź, to ci jeszcze coś dadzą.

W jadalni było gwarno i panował nastrój podniosły. Na stołach stała baranina i butelki z wódką. Ktoś wygłaszał rewolucyjne toasty,,za włast' sowietow, za mirowuju rewoluciju", a także,,za komissara korabla". Komisarzem tym, jak się okazało, był bosman Lońka, sekretarz organizacji partyjnej na statku.

– A gdzie kapitan? – zapytał nieśmiało Saszka jednego z marynarzy.