ALEX STOROZYNSKI

Kościuszko
Książę chłopów

Przełożył Jarosław Mikos

Tytuł oryginału: The Peasant Prince: Thaddeus Kosciuszko and the Age of Revolution

Copyright © 2009 by Alex Storozynski.

All rights reserved Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo W.A.B., 2011

Copyright © for the Polish translation by Wydawnictwo W.A.B., 2011

Wydanie I

Warszawa 2011

Przekład: Jarosław Mikos

Redaktor serii: Adam Pluszka

Redakcja: Elżbieta Novak

Korekta: Małgorzata Kuśnierz, Elżbieta Jaroszuk

Indeks zestawiła: Elżbieta Jaroszuk

Projekt graficzny serii: Studio Page Graph, Warszawa

na podstawie koncepcji graficznej mamastudio

Fotografia na I stronie okładki: © Bettmann/CORBIS/Fotochannels

Wydawnictwo W.A.B.

02-386 Warszawa, Usypiskowa 5

tel./fax (22) 646 01 74, 646 01 75, 646 05 10, 646 05 11

wab@wab.com.pl

www.wab.com.pl

ISBN 978-83-7747-274-3

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Spis treści

- O autorze

- Dedykacja

- Podziękowania

- Wprowadzenie

- I Złamane serca i greccy bohaterowie

- II Buntownik przyłącza się do sprawy

- III Zwrot: bitwa pod Saratogą

- IV Francuskie ego i kolonialni spiskowcy

- V Architekt West Point

- VI Skała, afrykański książę i zdrajca Ameryki

- VII Polski Jankes jedzie na Południe

- VIII Miłość i rakiety

- IX Wielcy magnaci i zniewolone masy

- X Pierwsza konstytucja w Europie i polska rewolucja

- XI Arystokraci – zdrajcy

- XII Buntownicy Kościuszki: chłopscy kosynierzy, mieszczańska milicja i żydowska kawaleria

- XIII Polska znika z mapy Europy

- XIV Kościuszko próbuje wyzwolić niewolników Jeffersona

- XV Napoleon nie staje na wysokości zadania

- XVI Wieśniak bez ojczyzny

- Bibliografia

- Przypisy

- Polecamy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Alex Storozynski

(ur. 1961) – dziennikarz. Studiował w Nowym Jorku na uniwersytecie Columbia, później także w Warszawie. Laureat Nagrody Pulitzera. Redaktor „The New York Sun”, założyciel i redaktor naczelny dziennika „amNewYork”. Publikował m.in… w „New York Daily News”, „The Wall Street Journal”, „The Chicago Tribune”, „New York Post”, „The Boston Globe” czy „Newsday”. Obecnie jest prezesem Fundacji Kościuszkowskiej. W 2004 roku tygodnik „Przegląd” nazwał go „nowym typem polonijnego lidera z autentyczną pozycją w Ameryce” i zaliczył do grupy „100 najbardziej wpływowych Polaków za granicą”. Rok później Storozynski został Człowiekiem Roku w plebiscycie magazynu „Polish-American World”, a w 2006 roku otrzymał przyznany przez Prezydenta RP Złoty Krzyż Zasługi za osiągnięcia dziennikarskie i społeczną pracę na rzecz Polonii. Wydana w 2009 roku biografia Kościuszki zdobyła nagrodę Fraunces Tavern Museum.

Dedykacja

Dedykuję wszystkim żołnierzom,

którzy walczyli

„Za wolność waszą i naszą”

Podziękowania

Nigdy nie napisałbym tej książki, gdyby nie miłość, wsparcie i krytyczne uwagi mojej żony Agnieszki, którą Amerykanie wolą nazywać Angie. Agnieszka czytała wczesne wersje tekstu i okazała się nieoceniona przy tłumaczeniu polskich materiałów pamiętnikarskich powstałych ponad dwieście lat temu. Gdyby Kościuszko spotkał kogoś takiego jak ona, Polska wywalczyłaby wolność znacznie wcześniej. Chciałbym także podziękować mojej agentce, Carol Mann, za jej wiarę w rynkowe powodzenie książki poświęconej bohaterowi o trudnym do wymówienia nazwisku, oraz mojemu redaktorowi, Robowi Kirkpatrickowi, który natychmiast dostrzegł dwoistość postaci Kościuszki, jako amerykańskiego i europejskiego rewolucjonisty. Mojemu synowi, Nicholasowi, należą się pochwały za cierpliwość, jaką wykazywał, gdy był mały, gdy ciągnąłem go do West Point, Fortu Ticonderoga, Filadelfii i na pole bitwy pod Saratogą, żeby prowadzić badania nad „tym polskim facetem”, bo tak to ujmował.

W moich studiach nad życiem Kościuszki mogłem liczyć na nieocenioną pomoc wielu osób i dostęp do zbiorów bibliotek i archiwów w Stanach Zjednoczonych i w Europie. Wyrazy wdzięczności kieruję do: Josepha Gore’a i Toma Pniewskiego z Fundacji Kościuszkowskiej; Krystyny Baron, Janiny Gromady Kedron i Krystyny Olszer z Polish Institute of Arts and Sciences w Nowym Jorku; Wojciecha Siemaszkiewicza ze Slavic and Baltic Division of the New York Public Library; Suzanne Christoff, archiwistki ze Special Collections and Archives Division of the U.S. Military Academy w West Point; Anny Berkes, bibliotekarki w Thomas Jefferson’s Monticello; Jeremy’ego Dibbella, bibliotekarza w Massachusetts Historical Society; Roberta Gianniniego, kuratora muzeum Kościuszki w Independence National Historical Park w Filadelfii; Jana Lorysa z Polish Museum of America w Chicago. Chciałbym także podziękować Edowi Waszakowi za jego pomoc w wyszukiwaniu materiałów archiwalnych w Chicago; Barbarze Allen, kuratorce Stockbridge Library Historical Collection w Stockbridge w Massachusetts; archiwistom New York Historical Society oraz bibliotekarzom YIVO Institute for Jewish Research w Nowym Jorku.

Wiele badań przeprowadziłem podczas kilku podróży do Polski, a kiedy natrafiałem na poważne przeszkody w uzyskiwaniu odpowiedzi na moje pytania skierowane do muzeów i archiwów w Polsce, mogłem liczyć na pomoc polskiego Konsula Generalnego Krzysztofa Kasprzyka i Konsul Ewy Ger z Nowego Jorku, ułatwiali mi także zdobywanie pozwoleń na wykorzystanie ilustracji.

W Polsce szczególnej pomocy udzielili mi pracownicy Fundacji Książąt Czartoryskich w Krakowie, Biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie oraz Biblioteki Narodowej w Warszawie. Niezwykle cenna dla mnie była również zachęta i wsparcie profesora Janusza Ciska z Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie Ewy Wierzyńskiej z Muzeum Żydów Polskich w Warszawie i Romualda Nowaka z Muzeum Narodowego we Wrocławiu, mieście, w którym znajduje się niezwykła Panorama Racławicka.

Chciałbym także podziękować za pomoc Marioli Sigrist z archiwum Muzeum Polskiego w szwajcarskim Rapperswilu i dr. J.A. Konopce z Genewy za udostępnienie faksymiliów listów Kościuszki z Solury w Szwajcarii.

Jestem winien najgorętsze podziękowania historykom zajmującym się badaniem różnych aspektów życia Kościuszki, którzy zechcieli przeczytać moją książkę i podzielić się ze mną swoimi uwagami. Są to: profesor James Pula z Purdue University; profesor James Johnson, emerytowany pułkownik Armii USA, historyk wojskowości z Hudson River Valley National Heritage Area i były wykładowca historii wojskowości w U.S. Military Academy w West Point; profesor Izabella Rusinowa z Uniwersytetu Warszawskiego oraz Gary Nash z UCLA.

Pisanie historii przypomina pracę detektywa i mam nadzieję, że przyszli historycy odkryją nowe świadectwa i dokumenty dotyczące fascynującego życia i postaci Tadeusza Kościuszki.

Wprowadzenie

Jako dziecko dorastające na Brooklynie i w Queens często widywałem portrety Kościuszki i Pułaskiego podczas spotkań weteranów, na których starzy żołnierze polskiej armii opłakiwali losy Polski uciśnionej za żelazną kurtyną. Mój ojciec, zanim został wygnany ze swojej ojczyzny, walczył przeciwko Niemcom i Rosjanom w szeregach polskiej, francuskiej i angielskiej armii w trakcie różnych kampanii drugiej wojny światowej, zadbał więc o to, żebym mówił po polsku i poznał dzieje Polski. Słyszałem o roli Kościuszki w amerykańskiej rewolucji, o jego nieudanej insurekcji przeciw carskiej Rosji, o jego ostatniej woli i testamencie, w którym pozostawił pieniądze, jakie otrzymał za służbę amerykańskiej rewolucji, na wykup i wyzwolenie czarnych niewolników.

Więcej o bohaterze dwóch światów dowiedziałem się w 1985 roku, gdy Fundacja Kościuszkowska przyznała mi stypendium na studia w Columbia University Graduate School of Journalism. Przewodniczący Fundacji, Joseph Gore, podarował mi dwa tomy dzieł Miecislausa Haimana, opublikowane w latach czterdziestych przez Polish Institute of Arts and Sciences. W jednym z nich znajduje się tekst testamentu, w którym Kościuszko pisał do Thomasa Jeffersona, że afrykańscy niewolnicy zasługują na wolność i powinni „poznać obowiązek obywatela w wolnym państwie” oraz że każdy z nich powinien otrzymać wykształcenie i „czynić siebie samego możliwie najszczęśliwszym”.

Wędrowałem wokół wzgórz West Point, na których George Washington polecił Kościuszce budować forty; pojechałem do domu Kościuszki w Filadelfii, gdzie odwiedzał go Thomas Jefferson, żeby dyskutować o polityce i niewolnictwie; pojechałem też do Krakowa – tam Kościuszko rozpoczął insurekcję, która miała wyzwolić polskich chłopów. Odwiedziłem także Stockbridge w stanie Massachusetts, żeby obejrzeć grób czarnego ordynansa Kościuszki, Agrippy Hulla, i gdzie poznałem zabawną opowieść o tym, jak Hull cichaczem włożył polski mundur Kościuszki i napił się jego wina. Kościuszko, zamiast go wychłostać, co było wówczas w zwyczaju, kazał mu wypić tyle alkoholu, że aż się pochorował.

Wiedząc o mojej obsesji na punkcie Kościuszki, moja żona Agnieszka zaproponowała, żebym napisał książkę. Ale czy można powiedzieć jeszcze coś nowego o Kościuszce? Zaskoczyło mnie, kiedy dowiedziałem się, że nie licząc prac Haimana, jedyne biografie, jakie ukazały się drukiem w Stanach Zjednoczonych, to Thaddeus Kościuszko: Military Engineer of the American Revolution Francisa Kajenckiego, wydana nakładem autora, oraz Thaddeus Kościuszko: The Purest Son of LibertyJamesa Puli, opublikowana przez niewielkie polskie wydawnictwo. Obie książki są wspaniałe, lecz koncentrują się na karierze Kościuszki w Ameryce. Dla odmiany polscy historycy wnieśli niewiele nowego do wiedzy o życiu Kościuszki w Ameryce, ale, co bardziej zdumiewa, zignorowali także ważne okresy jego życia w Polsce. Najważniejsza książka po polsku to Kościuszko. Biografia z dokumentów wysnutaTadeusza Korzona z 1894 roku. Znając oba światy, postanowiłem spróbować połączyć dzieła amerykańskich i polskich historyków, a jednocześnie wnikliwiej przejrzeć oryginalne źródła.

Ponieważ z zawodu jestem dziennikarzem a nie historykiem, mam okazję rozmawiać raczej z żywymi ludźmi niż czytać nieżyjących. Kiedy jednak czytałem listy Kościuszki i wspomnienia tych, którzy go znali, często odnosiłem wrażenie, że nadal nie wiemy o nim wielu rzeczy. Dziennikarze z natury nie wierzą w prawdomówność polityków i postaci publicznych, postanowiłem więc zorientować się, co historycy pominęli w książkach, które czytałem, i porównać je z oryginalnymi źródłami, rozszyfrować cytaty, opowieści i legendy narosłe wokół Kościuszki.

Po pierwsze, polscy historycy stanowczo twierdzili, że Kościuszko przyjechał do Ameryki z listem polecającym od swojego mentora, księcia Czartoryskiego, do generała Charlesa Lee z Armii Kontynentalnej.

A to nieprawda. Znalazłem artykuł z 1825 roku, napisany przez osobistego sekretarza Kościuszki, Józefa Pawlikowskiego, opublikowany w tygodniku „Weteran Poznański”. Według Pawlikowskiego, Kościuszko opowiedział mu o swoich pierwszych krokach w Filadelfii i niezapowiedzianej wizycie u Benjamina Franklina. To fascynująca opowieść przeoczona przez historyków.

Pominęli oni także fakt, że to właśnie sporządzone przez Kościuszkę plany twierdzy West Point Benedict Arnold usiłował sprzedać Brytyjczykom w najhaniebniejszym akcie zdrady w dotychczasowych dziejach USA. Kościuszko ostrzegał, że najwyższe wzgórze w West Point, Rocky Point, jest piętą achillesową twierdzy, zbudował więc na nim redutę numer 4, która miała osłaniać sąsiednie forty. Gdy Washington wysłał Polaka na Południe, do walki na terenie obu Karolin, Arnold rozkazał, by większość załogi opuściła redutę numer 4, po czym powiedział Brytyjczykom, że właśnie przez tę redutę wiedzie droga otwierająca dostęp do fortu.

Pomijano również kwestię stosunków Kościuszki z Żydami, co jest o tyle zaskakujące, że to właśnie żydowski handlarz końmi Berek Joselewicz nazwał Kościuszkę wysłannikiem od Boga i stworzył w 1794 roku oddział żydowskiej kawalerii, która walczyła u boku Polaków z wojskami carskiej Rosji. Był to pierwszy żydowski oddział bitewny od czasów biblijnych.

Odnalazłem także niezwykły portret przedstawiający Jeana Lapierre’a; ów czarny mężczyzna w 1794 roku dotarł do Polski i był u boku Kościuszki podczas insurekcji, która miała wyzwolić chłopów z zależności feudalnych. O ile wiem, zamieszczona w tej książce reprodukcja portretu Lapierre’a nie była nigdy wcześniej publikowana.

Książki historyczne nie zawsze precyzyjnie przytaczają oryginalne źródła rękopiśmienne. Czasami błędy są wynikiem pomyłek przy przepisywaniu, ale też nierzadko cenzury obyczajowej lub politycznej. Znalazłem na przykład dokument, w którym pewien historyk twierdził, że Kościuszko ostrzegał w liście przyjaciela, żeby nie złapał przeziębienia (cold), podczas gdy w rzeczywistości z rękopisu Kościuszki wynika niezbicie, że ostrzegał go przed złapaniem choroby wenerycznej (clap).

Seks stanowi ważny element życia, jednak wielu historyków pomija albo minimalizuje znaczenie erotycznych związków postaci historycznych nawet wtedy, gdy ich życie uczuciowe ma istotny wpływ na bieg wydarzeń. Polska i Stany Zjednoczone były w tamtych czasach krajami bardzo religijnymi i o pewnych sprawach nie mówiło się otwarcie. Ale jeśli chcemy zrozumieć epokę Kościuszki, musimy wiedzieć, że Stanisław August Poniatowski został królem polskim, ponieważ był kochankiem carycy Rosji Katarzyny Wielkiej. Powinniśmy także wiedzieć, że książę Adam Jerzy Czartoryski był nieślubnym synem rosyjskiego ambasadora Nikołaja Repnina i polskiej księżny Izabeli Czartoryskiej. Ironii tej sytuacji dodaje fakt, że człowiek zrodzony z tego romansu stał się największym rzecznikiem polskich interesów na dworze rosyjskim i odegrał istotną rolę w życiu Kościuszki. Również rozpustne życie Casanovy w Polsce nie jest bez znaczenia, ponieważ pokazuje, że polscy chłopi musieli oddawać panom nie tylko owoce swojej pracy, ale także cnotę i godność własnych żon i córek.

Wydawca radził mi, abym nie zapomniał o tym, że ta książka nie powinna być hagiografią, poszukiwałem więc także słabych stron Kościuszki, nie tylko jego zalet. Jednak trudno znaleźć skazę w charakterze Kościuszki, jeśli chodzi o jego politykę i szacunek dla ludzi. Im głębiej wnikałem w jego słowa i czyny, tym przemożniejsze miałem wrażenie, że historycy nie pisali o nim dotąd jak o człowieku z krwi i kości. Był namiętnym rzecznikiem republikanizmu, czyli, jak byśmy dzisiaj powiedzieli, demokracji. Szanował wszystkich ludzi, niezależnie od rasy, wyznania, klasy społecznej, płci i narodowości. Zdumiewa jego dobrze znany testament, w którym domagał się wyzwolenia czarnych niewolników. Kościuszko walczył jednak także o prawa chłopów, Żydów, amerykańskich Indian, kobiet i wszystkich innych ofiar dyskryminacji. Był prawdziwym księciem tolerancji.

Jego życie osobiste – nieudane miłości, romanse, wizyty u pięknej greckiej kurtyzany, pogłoski o związkach z mężatkami, podobno nawet nieślubne dziecko – pokazuje, że był człowiekiem równie ułomnym, jak każdy z nas. Źródłem tych plotek byli ludzie, którzy go znali, wspominam więc o tych pogłoskach jedynie mimochodem, nie starając się oceniać ich prawdziwości. (Przypuszczalnie nigdy nie poznamy ostatecznej odpowiedzi, chyba że ktoś zdoła prześledzić linie genealogiczne i przeprowadzić testy DNA, jak to się stało w przypadku potomstwa Thomasa Jeffersona i Sally Hemings.)

Nawet jeśli Kościuszko był błyskotliwym strategiem na polu walki, dzięki czemu potrafił przeciwstawiać się potężnym armiom, jego taktyka polityczna i niechęć do kompromisów przeszkodziły mu w osiągnięciu celów, jakie sobie stawiał – wolnej Polski, wolności dla wszystkich.

Książę chłopówzaczyna się od opowieści o podjętej przez Kościuszkę próbie uprowadzenia Ludwiki Sosnowskiej, czemu przeszkodził jej ojciec, hetman Sosnowski. O tym wydarzeniu mówią ludzie, którzy znali Kościuszkę i spędzili z nim wiele czasu, w tym szwajcarski pisarz Karl Falkenstein – wielokrotnie rozmawiał on z Kościuszką pod koniec jego życia. Polscy historycy podają różne wersje zakończenia tej nieszczęśliwej miłości, ale powątpiewają w relację Falkensteina, choć Szwajcar rozmawiał z Kościuszką i członkami rodziny Zeltnerów, u której Polak mieszkał w Solurze. I mimo że Falkenstein rzeczywiście popełnił kilka błędów, polscy historycy chętnie powołują się na inne fragmenty jego książki jako wiarygodne źródło faktograficzne.

Liczne dowody przemawiają za tym, że Falkenstein miał rację, opowiadając o uprowadzeniu. Bliski przyjaciel i powiernik Kościuszki, Julian Ursyn Niemcewicz, także pisał, że Kościuszko usiłował uciec z Ludwiką; tę samą wersję przekazał doktor James Thacher, który poznał Kościuszkę w West Point. W swojej biografii Kościuszki Korzon pisze, że hetman Sosnowski dał niejakiemu Wojewódzkiemu dom i ziemię „za przeszkodzenie w ucieczce panny Ludwiki z Kościuszką”.

Chociaż odrzucenie przez arystokratę prośby Kościuszki o rękę jego córki było kluczowym momentem życia późniejszego Naczelnika, historycy całkowicie ignorują znaczenie tego faktu.

I wreszcie, tam, gdzie musiałem dokonywać wyboru, jakie źródła obdarzyć większym zaufaniem, wybierałem wspomnienia ludzi, którzy znali Kościuszkę osobiście i widzieli go w akcji, przedkładając je nad relacje tych, którzy pisali o nim później.

I
Złamane serca i greccy bohaterowie

Odkryty lekki powóz pędził co sił wyboistą drogą, miotając niemiłosiernie dwojgiem pasażerów. Była chłodna jesienna noc niemal bez gwiazd; w bladej poświacie księżyca odsłaniał się jedynie mglisty zarys wioski leżącej w oddali. Dwoje uciekinierów pragnęło jak najszybciej znaleźć księdza, który udzieliłby im ślubu.1

Jednak nim zdołali dotrzeć do najbliższych zabudowań, zostali doścignięci przez kilku jeźdźców, którzy zmusili ich do zatrzymania się na skraju drogi. Dwudziestodziewięcioletni kapitan Tadeusz Kościuszko zeskoczył na ziemię i wyciągnął szablę, gotowy do walki. Ten utalentowany absolwent Szkoły Rycerskiej mógł bez trudu pokonać dwóch albo trzech podwładnych pana Sosnowskiego.2

Pasażerką powozu była córka Sosnowskiego, Ludwika. Młoda kobieta zdecydowała się uciec z kapitanem, kiedy dowiedziała się, że ojciec postanowił wydać ją za księcia Lubomirskiego, aby połączyć dynastycznymi więzami dwa rody magnackie. Wprawdzie jej ukochany także był szlachcicem, ale jego rodzinny majątek był niewielki i obciążony długami, po części dlatego, że Kościuszkowie wyjątkowo dobrze traktowali chłopów pańszczyźnianych, którzy uprawiali ich pola. Tadeusz i Ludwika korzystali z wszystkich przywilejów swojego stanu, ale idealistycznie sprzeciwiali się poddaństwu chłopów. Sosnowski, odrzucając prośbę Kościuszki o rękę córki, powiedział: „Synogarlice nie dla wróbli, a córki magnackie nie dla drobnych szlachetków!”3.

Wyciągając szablę w stronę ludzi Sosnowskiego, Kościuszko zauważył, że w pościgu uczestniczy także ojciec jego ukochanej. Zamiast wdać się w potyczkę, w której mógłby ranić go na oczach córki, Kościuszko opuścił broń. Kiedy wsuwał ją do pochwy, słudzy Sosnowskiego rzucili się na niego, w wyniku czego stracił przytomność.4 Wyciągnęli z powozu wyrywającą się Ludwikę i zawieźli ją z powrotem do majątku ojca. Gdy kilka godzin później Kościuszko odzyskał świadomość, na ziemi znalazł białą chusteczkę, którą Ludwika upuściła w zamieszaniu. Podniósł się, wetknął ten kawałek materiału do kieszeni i ruszył pieszo w długą drogę do domu.5

Taką wersję wydarzeń przynosi legenda o nieudanej próbie ucieczki z miłością jego życia. Historycy zastanawiają się, jak daleko Kościuszko rzeczywiście posunął się w realizacji swoich planów porwania ukochanej, jednak dysponujemy relacjami trzech osób, z trzech różnych krajów, które znały Kościuszkę i pozostawiły podobną opowieść o jego próbie ucieczki z Ludwiką.6

Działo się to jednego z dni późnego lata 1775 roku. Wśród złotych łanów wysokich zbóż widać było kapelusze chłopów ścinających kosami dojrzałe, ciężkie kłosy. Wokół, jak okiem sięgnąć, na płaskiej, przypominającej prerię równinie rozciągały się rozległe pola (słowo, od którego pochodzi nazwa kraju: Polska) pszenicy, żyta i chmielu.

Zachłanni osiemnastowieczni właściciele ziemscy bogacili się ciężką pracą i znojem chłopów uprawiających te żyzne równiny. Możnowładcy w trosce o swoje interesy stworzyli system polityczny, w którym sami wybierali króla i dyktowali mu warunki, na jakich miał sprawować władzę nad nimi i nad resztą społeczeństwa.

Europejskie poddaństwo chłopów nie było równie brutalne, jak amerykańskie niewolnictwo, ale chłopa można było kupić i sprzedać razem z ziemią, którą uprawiał. Niepokornych karano chłostą albo wieszano, jeśli próbowali się buntować. Brytyjscy koloniści w Ameryce wykorzystywali niewolników do uprawy tytoniu, ryżu, indygo, cukru i bawełny; polscy panowie bogacili się na pracy chłopów pańszczyźnianych, rozwijając handel zbożem. Ich poddani ciężko pracowali na polach i żyli w skrajnym ubóstwie, podczas gdy wielcy właściciele ziemscy obrastali w bogactwa. Chłopi byli zdani na łaskę swoich panów feudalnych, takich jak Sosnowski, którzy mogli bić ich nawet za drobne uchybienia.7

W takim właśnie świecie 12 lutego 1746 roku urodził się Tadeusz Kościuszko.8 Dorastał w majątku średniej wielkości, w którym uprawą ziemi zajmowało się trzydzieści jeden rodzin chłopskich. Jego ojciec, Ludwik Kościuszko, był zamożny, ale nie bogaty.9

W wygodnym drewnianym dworze Kościuszków były kominki i piec kaflowy; matka Kościuszki, Tekla, na typowy niedzielny obiad (przygotowywany przez służbę) podawała wieprzowe kotlety z grochem, rosół albo barszcz i kiełbasę, do tego miód pitny i na specjalne okazje kawę. Ojciec Tadeusza łagodniej obchodził się ze swoimi poddanymi niż większość właścicieli ziemskich i wpoił swoim synom, Józefowi i Tadeuszowi, oraz córkom, Annie i Katarzynie, że chłopi pracują bardziej wydajnie, jeśli są traktowani sprawiedliwie i otrzymują większy udział w owocach swojego wysiłku.10 Ludwik był kochającym mężem i ojcem, a także właścicielem ziemskim przekonanym, że wszyscy mają prawo do nadziei i szczęścia.

Tadeusz, najmłodsze dziecko w rodzinie, zdradzał wyraźne skłonności do idealizmu i wziął sobie filozofię ojca głęboko do serca. Bawił się z chłopskimi dziećmi i czasami zabierał je do swojego ulubionego miejsca, wielkiego głazu, skąd lubił, przykucnąwszy, oglądać otaczający go świat.11 Kiedy skończył dziewięć lat, wysłano go do katolickiego kolegium w Lubieszowie, niedaleko Pińska, prowadzonego przez księży z zakonu pijarów.

W szkole Kościuszko zetknął się z nowym programem nauczania autorstwa księdza Stanisława Konarskiego, najbardziej znany z pijarów, którzy reformowali polski system szkolny w XVIII wieku. Wprowadzony przez nich plan zajęć obejmował między innymi wykłady na temat teorii umowy społecznej sformułowanej przez brytyjskiego filozofa Johna Locke’a, zgodnie z którą mieszkańcy kraju godzą się na sprawowanie nad sobą rządów w zamian za to, że władza zapewnia im ład i porządek społeczny.12 Polacy mieli już za sobą doświadczenia w praktykowaniu swojej własnej formy demokracji, ale reformy edukacyjne księdza Konarskiego kładły fundamenty pod polityczne oświecenie w Polsce.

Kościuszko, pilnie chłonący nauki pijarów, był zafascynowany światem starożytnych Greków i rzymskiego imperium. Zaczytywał się w dziełach Tacyta, Plutarcha i Arystydesa, a największy zachwyt wzbudziła w nim biografia Timoleona, greckiego męża stanu i wodza, który uwolnił mieszkańców Sycylii od rządów tyranów, a następnie od dyktatury Kartaginy. Kościuszko, starając się wyjaśnić swój kult tego bohatera, powiedział: „Obalał tyranów, powoływał do życia republiki i nigdy nie żądał władzy dla siebie”13.

Pod wpływem wzniosłych idei uczeń szkoły pijarów czynił porównania między Grecją czasów Timoleona a Polską podporządkowaną carskiej Rosji, która wywierała coraz większy wpływ na bieg wydarzeń w Rzeczypospolitej. Kościuszko widział w działaniach Timoleona przykład tego, w jaki sposób można by uwolnić jego własny kraj od rosyjskiej dominacji. Dość wcześnie uświadomił sobie, że oparta na rolnictwie niesprawiedliwa struktura klasowa i gospodarka społeczeństw europejskich umożliwiają bogatym nieustanne bogacenie się dzięki wyzyskiwaniu chłopów. Dla Kościuszki istotą szczęścia była możliwość decydowania o własnym losie.

Skromny majątek rodzinny Kościuszków znajdował się w powiecie brzeskim, w Rzeczypospolitej Obojga Narodów, unii Polski i Litwy, które połączyły się w XIV wieku, by bronić się przed obcymi najeźdźcami, takimi jak niemiecki zakon krzyżacki. W czasach dzieciństwa Kościuszki Polska była królestwem, które słabło coraz bardziej z powodu wtrącania się państw ościennych w jego politykę wewnętrzną.

Rodzina Kościuszków należała do stanowiącej dziesięć procent polskiego społeczeństwa warstwy – szlachty; jednak prawdziwe bogactwo znajdowało się w rękach górnej części tego stanu, obejmującej jeden procent najzamożniejszych właścicieli ziemskich, którzy dla ochrony własnych interesów dynastycznych tworzyli niewielkie armie. Ród Czartoryskich znany jako Familia miał bliskie związki z Rosjanami; Potoccy byli sprzymierzeni z Saksonią, nie stronili od kontaktów z obcymi dworami litewscy Radziwiłłowie.

Zdecentralizowana władza państwowa oraz sprzyjające wewnętrznym podziałom sojusze arystokratów destabilizowały Polskę – uznawały panujący w Rzeczypospolitej zamęt. Kiedy w 1572 roku zmarł bezpotomnie ostatni król z dynastii Jagiellonów, polscy magnaci wprowadzili monarchię elekcyjną, tworząc nowy system, w którym szlachta wybierała władcę.

Polscy panowie wybrali na tron najpierw francuskiego księcia Henryka I Walezego, opatrując jednak swoją decyzję warunkiem, że podpisze on – obowiązujące także wszystkich przyszłych królów elekcyjnych – tak zwane artykuły henrykowskie. Zgodnie z ich postanowieniami monarchia miała być elekcyjna, a nie dziedziczna, natomiast król miał co dwa lata zwoływać sesję ciała ustawodawczego, Sejmu. Król nie mógł bez jego zgody wypowiedzieć wojny ani ściągać podatków; obowiązywały go również dodatkowe artykuły (pacta conventa), w których przyrzekał, że spełni swoje obietnice złożone przed elekcją.14

Zwolennicy „złotej wolności” wychwalali jej zalety, choćby wolność wyznania, której król nie mógł nikogo pozbawić. Polacy w większości byli katolikami, jednak wyznawcy prawosławia, protestanci, żydzi i muzułmanie także mogli wznosić cerkwie, synagogi i meczety oraz praktykować swoją religię zgodnie z własnymi zasadami. Królowie Polski udzielali schronienia starozakonnym prześladowanym w innych krajach i hamowali zapędy księży, którzy pragnęli nawracać ich na chrześcijaństwo. W rezultacie Żydzi tłumnie napływali do Polski i stali się trzonem powstającej warstwy kupieckiej. Nie mieli prawa do posiadania ziemi, ale mogli ją dzierżawić oraz prowadzić działalność gospodarczą. Zarządzali królewską mennicą i skarbem, a także przyczynili się do powstania systemu bankowego w Polsce. Na niektórych wczesnych polskich monetach widnieją imiona polskich książąt wybite literami hebrajskiego alfabetu albo imiona żydowskich mincerzy, takich jak Abraham syn Izaaka Nagida.15 Katoliccy magnaci korzystali z usług żydowskich bankierów i kupców w pomnażaniu swojego majątku i rozwijaniu eksportu zboża, dzięki czemu Polska stała się spichlerzem Europy. Wprawdzie sprzyjało to rozwojowi kultury żydowskiej, ale polska szlachta powierzała Żydom także niewdzięczne zadanie ściągania podatków, ceł i procentów od pożyczek i w ten sposób mogła ukrywać fakt, że to ona wyzyskiwała chłopów pańszczyźnianych.16

Na straży tego wielokulturowego społeczeństwa stała rycerska konnica, husaria; husarze, doskonali jeźdźcy, dzięki swoim niezwykłym, skrzydlatym zbrojom sprawiali wrażenie istot nadprzyrodzonych, więc budzili lęk w przeciwniku. Do pleców metalowego pancerza husarza były przymocowane skrzydła – drewniana rama pokryta piórami orłów, żurawi i strusi. Na piersi jego zbroję zdobiły skóry lampartów, tygrysów, niedźwiedzi albo wilków; na głowie nosił stalowy lub mosiężny hełm. Jazda husarska strzegła granic Rzeczypospolitej od Bałtyku po Morze Czarne.

W Rzeczypospolitej mieszkała niewielka populacja wyznających islam Tatarów, którzy pierwotnie przybywali na jej tereny z głębi Azji jako najeźdźcy, poczynając od XIII wieku. Ci konni koczownicy byli potomkami mongolskich wojowników Dżyngis-Chana, pili końskie mleko zmieszane z krwią i jedli surowe mięso, które trzymali pod swoimi siodłami, aby siedzieć wygodnie i zmiękczyć swoje steki. Husaria zwyciężyła tatarskich wojowników i niektórzy z pokonanych otrzymali prawo osiedlenia się w Polsce, gdzie mogli spokojnie praktykować swoją sunnicką religię.17

Husaria jeszcze raz zmierzyła się z muzułmanami pod koniec XVII wieku, gdy cesarstwo otomańskie panowało nad Grecją, Bałkanami, terenami Węgier i większością ziem austriackich. Wojska wielkiego wezyra Kara Mustafy Paszy obległy Wiedeń; zwycięstwo dało by im całkowite panowanie nad Dunajem, handlowymi wrotami do Europy. Władcy Cesarstwa Habsburskiego, nie mogąc sami odeprzeć muzułmanów, poprosili króla Jana Sobieskiego o pomoc w walce z Turkami i przysłanie husarii.

Husaria Sobieskiego stanęła na czele wojsk, które w 1683 roku rozbiły Turków pod Wiedniem. Sobieskiego wysławiano jako zbawcę Europy, który uratował świat chrześcijański od muzułmańskiego najazdu. Jednak po śmierci Sobieskiego w 1696 roku Polska przestała liczyć się w Europie. Pojawiło się trzech kandydatów do polskiego tronu: syn Sobieskiego, Jakub, francuski książę Franciszek Conti oraz Fryderyk August Wettin z Saksonii. August nie został wybrany na króla podczas elekcji; pospieszył do Polski i przy wsparciu Austrii i Rosji ogłosił się królem, zapoczątkowując panowanie saskiej dynastii na tronie polskim.

Zamiast wspierać reformy w kraju, polscy magnaci zadowalali się konszachtami i przyjmowaniem łapówek od wysłanników obcych dworów, które wtrącały się w sprawy Polski. Rezultatem takiej polityki był postępujący chaos; zachłanni oligarchowie przyczyniali się do upadku kraju, a robili to pod hasłem „za króla Sasa jedz, pij i popuszczaj pasa”18.

Sascy władcy wywieźli polski skarb do Drezna; w sejmie trwały waśnie między frakcjami magnackimi, przyczyniając się do nagminnego uciekania się do liberum veto. Zgodnie z tym zwyczajem każdy poseł mógł zablokować uchwalenie dowolnego prawa, wnosząc w czasie obrad protest. Sprzyjało to interesom zagranicznych mocarstw, które pragnęły utrwalić ustrój w Polsce.19

Na życie Kościuszki w tej epoce chaosu ogromny wpływ wywarły poczynania pewnego młodego polskiego hrabiego, który w latach pięćdziesiątych XVIII wieku wyruszył za granicę w poszukiwaniu przygód. Stanisław Poniatowski, syn także Stanisława, kasztelana krakowskiego i Konstancji z Czartoryskich, przez kilka lat przebywał w Berlinie, Wiedniu, Paryżu i Londynie, po czym zjawił się w Sankt Petersburgu, gdzie został sekretarzem brytyjskiego ambasadora, sir Charlesa Hanbury-Williamsa. Czarujący hrabia, który potrafił cytować z pamięci Szekspira stał się popularną postacią w towarzyskich kręgach rosyjskiej stolicy.

Podczas jednego z dworskich balów Poniatowski zwrócił na siebie uwagę wielkiej księżny Zofii Augusty Fryderyki.20 Pochodziła ona z Niemiec, a przybyła na dwór rosyjski, żeby poślubić naiwnego i niedojrzałego dziedzica rosyjskiego tronu, księcia Piotra. Przez pierwszy rok małżeństwa obydwoje pozostawali sobie wierni, po czym księżnę pochłonęło bujne życie erotyczne z kolejnymi kochankami, nazwanymi na dworze petersburskim jej „faworytami”.

Kawaler d’Eon, przebierający się w kobiece szatki szpieg króla Francji Ludwika XV na dworze rosyjskim, pisał:

Wielka Księżna jest osobą uczuciową, namiętną, żarliwą; jej spojrzenie przywodzi na myśl oczy dzikiej bestii. Czoło nosi wysoko i jeśli się nie mylę, snuje dalekosiężne, straszliwe plany. Potrafi być urocza, ale kiedy się do mnie zbliża, odruchowo się cofam. Budzi we mnie przerażenie.21

Autor innej relacji przyrównywał wielką księżnę do drapieżnika o spojrzeniu „skupionym i szklistym, niczym spojrzenie dzikiej bestii tropiącej swoją ofiarę”22.

Hanbury-Williams zauważył, że Zofii spodobał się jego blond sekretarz o orzechowych oczach, i postanowił skojarzyć tę parę z myślą o korzyściach, jakie mogłoby to przynieść interesom Wielkiej Brytanii.

Pewnej zimnej grudniowej nocy 1755 roku polski hrabia opuścił swój apartament i w towarzystwie Lwa Naryszkina, rosyjskiego szlachcica, podkomorzego wielkiej księżny, podjechał saniami do tylnego wejścia do Pałacu Zimowego; Naryszkin przeprowadził Poniatowskiego obok straży na sekretne spotkanie.23 Dwudziestotrzyletnia księżna była wysoka i szczupła, miała czarne włosy, jasną karnację i zaróżowione policzki. Uskarżała się, że podczas surowych rosyjskich zim cała drętwieje, a twarz robi jej się „fioletowa jak śliwka”24. Jednak w głębi, pod tą maską delikatności, kryła się istota o namiętnym temperamencie seksualnym.

Zaufany Zofii, Naryszkin, miaucząc jak kot, dał znak u wejścia do jej sypialni i czekał na wypowiedzianą szeptem odpowiedź, że droga wolna. Dwudziestotrzyletni Poniatowski został wprowadzony do królewskich komnat, drżąc na myśl o lodowatym rosyjskim więzieniu, jakie czekałoby go niechybnie, gdyby został przyłapany. Poniatowski wspominał w swoich pamiętnikach, że widok Zofii w prostej białej sukni ozdobionej koronką i różowymi wstążkami był tak pociągający, że, jak pisał: „W owej chwili zapomniałem, że jest na świecie Syberia”25.

Poniatowski przez wiele nocy przemierzał incognito korytarze Pałacu Zimowego w Sankt Petersburgu, by ukradkiem spotkać się z wielką księżną. Zofia pisała później w swoich wspomnieniach: „Hrabia Poniatowski, wychodząc, kładł zazwyczaj jasną perukę i płaszcz, a gdy straż pytała: «Kto idzie?», odpowiadał: «Muzykant wielkiego księcia»”26.

Poniatowski bywał u Zofii tak często, że jej piesek w końcu zdradził łączący ich związek, gdy jeden z jej gości zauważył, jak radośnie powitał Poniatowskiego. Przyjaciel Polaka, szwedzki hrabia Horn, powiedział mu wtedy:

Mój przyjacielu, nie ma nic niebezpieczniejszego niż mały bonończyk; kobietom, które kochałem, zawsze ofiarowywałem przede wszystkim małego bonończyka, by mnie uświadamiał, czy przypadkiem ktoś nie jest tam w większych niż ja łaskach. Jest to zasada pewna i wypróbowana. Widział pan, że pies omal mnie nie ugryzł, bo mnie nie zna, gdy tymczasem ujrzawszy pana, nie wiedział, co począć z radości, ponieważ oczywiste jest, że widzi pana nie po raz pierwszy.27

Poniatowski zakochał się w Zofii bez pamięci; w swoich wspomnieniach pisał, że miała najbardziej niebieskie, najweselsze oczy na świecie, które potrafiły podbić każdego, kto znalazł się w jej otoczeniu; miała także, jak pisał, „usta wołające o pocałunek”28.

Ich romans był jednym z najbardziej politycznie nacechowanych seksualnych związków w historii. Poniatowski wyjechał do kraju, po czym wrócił do Rosji jako ambasador Rzeczypospolitej na dworze carskim. Kontynuował swój romans z wielką księżną i pisał: „Taką była pani, która stała się władczynią moich losów”29.

W sypialni dwojga kochanków przesądziło się także przeznaczenie Polski. Zmysłowa księżna w końcu znudziła się Poniatowskim, który wrócił do ojczyzny. Ukrywała swoje romanse aż do chwili, gdy książę Piotr został carem. Nowy monarcha miał dosyć poczynań swojej żony, zginął jednak zamordowany w zamachu stanu dokonanym przez jej stronników, którzy osadzili ją na tronie jako carycę. Do historii przeszła jako Katarzyna Wielka i od tej pory nie kryła się już ze swoimi miłosnymi związkami w cieniu pałacowych komnat.

Katarzyna kontynuowała ekspansywną politykę Rosji zainicjowaną wiele lat wcześniej przez Iwana Groźnego. Miesiąc po wstąpieniu na tron pisała do Poniatowskiego: „Wysyłam niezwłocznie do Polski hrabiego Keyserlinga, by uczynił pana królem po śmierci obecnie panującego”30.

W chwili gdy w 1763 roku zmarł ostatni król z dynastii Wettinów, Polacy mieli już dosyć mieszania się obcych w ich politykę. Oligarchowie porozumieli się w sprawie osadzenia na tronie Polaka. Głównym kandydatem był kuzyn Poniatowskiego ze strony matki, książę Adam Kazimierz Czartoryski, człowiek o renesansowych zainteresowaniach, który znał osiemnaście języków i podróżował po całej Europie, prowadząc badania w dziedzinie nauk przyrodniczych, literatury, historii, polityki, dziejów wojskowości i sztuki. Niechętnie jednak myślał o włożeniu korony i wolał pozostać przy swoich zainteresowaniach intelektualnych. Z czasem Kościuszko będzie brał udział w politycznej rozgrywce między Poniatowskim a księciem Czartoryskim.

Uciekając się do zawiłych intryg, Katarzyna potajemnie porozumiała się z polskimi arystokratami w kwestii osadzenia na tronie w Warszawie swojego byłego i wciąż zafascynowanego nią kochanka, dzięki czemu mogłaby wpływać na polską politykę z Pałacu Zimowego w Sankt Petersburgu. Aby mieć pewność, że wybory przebiegną po jej myśli, Katarzyna wysłała do Polski sześćdziesięciotysięczną armię, która stacjonowała w lasach otaczających pole elekcyjne pod Warszawą, gdzie zgromadzili się przedstawiciele polskiej szlachty, żeby oddać głos na swojego monarchę. Pod okiem rosyjskich wojsk Polacy wybrali na króla Poniatowskiego. Rządził odtąd jako Stanisław August.

Caryca jako swojego ambasadora wysłała do Warszawy kolejnego ze swoich „faworytów”, księcia Nikołaja Repnina, polecając mu, żeby miał Stanisława Augusta na oku. Jednak jej były kochanek wyniesiony do najwyższej godności nie odgrywał roli marionetki tak potulnie, jak Katarzyna sobie to wyobrażała, zwłaszcza kiedy jasno dała mu do zrozumienia, że ich romans się zakończył. Tęskniąc wciąż za carycą, odrzucony król ruszył na seksualne łowy w salonach Warszawy, dbając o to, żeby jego łoże nigdy nie było zimne. Pod rządami Stanisława Augusta stolica Polski stała się miastem wystawnych przyjęć; niezmożony w miłosnych podbojach monarcha oddawał się swoim fantazjom, urządzając w zamku i w pobliskich rezydencjach komnaty dla arystokratek, aktorek oraz kobiet niższego stanu.31

Pałacowa gra w zamianę kochanków przyjęła dziwny obrót, gdy książę Czartoryski, pochłonięty przez własne romanse, popchnął w ramiona króla swoją żonę, księżnę Izabelę. Wzorując się na uprawianej przez Katarzynę Wielką sypialnianej polityce, Stanisław August traktował osoby płci przeciwnej jako pionki w politycznych rozgrywkach. Namówił księżnę Izabelę, żeby uwiodła ambasadora Repnina i postarała się nakłonić go do wykorzystania swoich wpływów u imperatorowej w interesie Rzeczypospolitej; Poniatowskiemu zależało na tym, żeby caryca prowadziła inną politykę wobec Polski i pozwoliła Polakom zmienić obowiązujące w niej prawa i rozbudować armię. Księżna, patriotka, zrobiła to dla swojej ojczyzny.

Król nie był jedynym Polakiem, który przeżył seksualne przebudzenie wraz z pojawieniem się w Warszawie idei libertynizmu, francuskich opowieści o I’amour i zyskującego coraz większą popularność w stolicy erotycznego teatru.32 Elita organizowała pikantne bale kostiumowe i zmysłowe zabawy w Ogrodzie Saskim, niedaleko królewskiego zamku, które skusiły do udziału w nocnych ekscesach stanisławowskiej Warszawy legendarnego weneckiego uwodziciela, Giacomo Casanovę. W swoich wspomnieniach Casanova pisał: „Karnawał był świetny. Zdało się, że przyjezdni ze wszystkich krańców Europy zeszli się tutaj po to tylko, by ujrzeć szczęśliwego człowieka, który tak zupełnie wbrew oczekiwaniu, tylko dzięki kaprysowi losu, został królem”33.

Sławny uwodziciel świetnie się bawił w Polsce i korzystał ze wszystkich przywilejów, jakie dawało mu feudalne społeczeństwo. Ubodzy chłopi pańszczyźniani musieli nie tylko niewolniczo pracować na polach, ale także znosić znieważanie ich rodzin. W Europie wciąż powszechnie praktykowano odrażające droit de seigneur,prawo pierwszej nocy, przysługujące właścicielom ziemskim. Odwiedzając jeden z pałaców Czartoryskiego, Casanova zapisał: „Pewnego dnia weszła do mego pokoju ładna dziewczyna wiejska. Znalazłem ją zupełnie podług swego gustu, a nie umiejąc po polsku, starałem się gestami wytłumaczyć to, czego nie mogłem jej powiedzieć. Poczęła się bronić i narobiła przy tym takiego krzyku, że nadszedł burgrabia”. Burgrabia ze spokojem powiedział Casanovie: „Dlaczego waszmość nie zmierza prostą drogą, skoro dziewczyna się podoba?”. Na pytanie Casanovy, „cóż to za droga”, burgrabia odparł: „Jej ojciec jest tutaj. Pomów waszmość z nim i dojdź do zgody po dobremu”. Pośrednik zaproponował cenę w wysokości pięćdziesięciu złotych, na co Casanova odparł: „Żartujesz waść. Jeśli jest jeszcze nietknięta, dam sto złotych, ale pod warunkiem, że będzie powolna jak jagnię”. Casanova zapłacił ojcu dziewczyny ustaloną sumę, ale niedoszła seksualna niewolnica nie miała ochoty podporządkować się opresji; jak zapisał wenecjanin, „czmychnęła biedna owieczka, jakby ją ścigano batem”34.

Obok zaspokajania zmysłowych zachcianek swojego dworu Stanisław August interesował się stanem oświaty i zapraszał do Warszawy zagranicznych artystów i uczonych, aby pobudzić odrodzenie tamtejszego życia umysłowego. Włoscy malarze, tacy jak Marcello Bacciarelli i siostrzeniec Canaletta, Bernardo Bellotto, ukazywali na swoich płótnach sceny przedstawiające warszawskie pałace i kościoły.

Król, pragnąc przywrócić chwałę polskiej husarii, założył wojskową akademię, Szkołę Rycerską, która miała kształcić nowe pokolenie oficerów, zaszczepiając mu rycerski kodeks i patriotyzm. Zadanie opracowania programu nauczania oraz stanowisko komendanta nowej akademii wojskowej Stanisław August powierzył swojemu kuzynowi, wszechstronnie wykształconemu księciu Czartoryskiemu. Król i książę zaczęli w całym kraju poszukiwać do swojej uczelni inteligentnych i patriotycznie nastawionych kadetów.

Kiedy rozeszła się wieść, że w Polsce powstała nowa szkoła wojskowa, w Warszawie pojawiła się kolejna barwna postać, brytyjski pułkownik Charles Lee. Ten żądny przygód oficer mieszkał w amerykańskich koloniach i walczył z Francuzami podczas amerykańskiej odsłony wojny siedmioletniej. Wtedy został członkiem plemienia Mohawków, ożenił się z córką wodza szczepu, Senecą, i jako wojownik przyjął imię Ounewaterika, co znaczy „wrząca woda” albo „duch, który nigdy nie śpi”35.

Po powrocie do Londynu Lee bez powodzenia ubiegał się o stanowisko generała w armii Jerzego III, po czym w poszukiwaniu nowych doświadczeń zaciągnął się na służbę u polskiego króla. Ponieważ Polacy nie mogli rozbudowywać swojej armii, Lee zgodził się objąć stanowisko adiutanta Stanisława Augusta. Od 1764 roku przez kilka lat służył na dworze w Warszawie. Otrzymał prawo zasiadania przy królewskim stole oraz apartament w pałacu księcia Czartoryskiego. Stanisław August wywarł na nim tak wielkie wrażenie, że w liście do domu Anglik poprosił, aby przysłano mu do Warszawy cenną pamiątkę, rapier należący niegdyś do Olivera Cromwella, gdyż pragnął sprezentować go królowi Polski.36

Po powrocie Charlesa Lee do Londynu okazało się, że król Jerzy III nadal uważa jego zagraniczne doświadczenie i społeczny status za niewystarczające do uzyskania promocji w armii brytyjskiej. Rozczarowany Lee tuż przed wybuchem amerykańskiej rewolucji ponownie pożeglował do kolonii, zaciągnął się w szeregi Armii Kontynentalnej i ostatecznie dosłużył się stanowiska generała.

Podobnie jak Lee, Stanisław August także był niezadowolony z zakresu swojej władzy. Na pozór mogło się wydawać, że to polski monarcha sprawuje rządy w kraju, ale w rzeczywistości było inaczej: Polską rządziły rody magnackie, Kościół katolicki, a nie reformatorzy polityczni o idealistycznych poglądach, karty zaś rozdawał rosyjski ambasador, książę Repnin.

Podczas gdy najbogatsi arystokraci wesoło żyli w Warszawie, reszta społeczeństwa biedowała. Rodzina Kościuszków należała do tej części szlachty, która przeżywała kłopoty finansowe. Trudne do wymówienia w języku angielskim nazwisko Kościuszko pochodzi od imienia Konstanty, które z czasem przekształciło się w zdrobnienie Kostiuszko. Kościuszkowie mieli korzenie litewsko-białoruskie, mówili jednak po polsku i utożsamiali się z polską kulturą, niczym nie różniąc się od polskiej szlachty. Za swoją służbę otrzymali w 1509 roku od króla szlachectwo i zostali przyjęci do herbu Roch; później dostali wioski Mereczowszczyzna i Siechnowicze.37

Ludwik Kościuszko był miecznikiem brzeskim i nosił honorowy tytuł pułkownika.38 Ale w połowie XVIII wieku dawne polskie zwycięstwa wyblakły i szlachta jedynie z rzadka, z okazji uroczystych świąt wyciągała pokryte kurzem zbroje i broń – tak jakby podczas współczesnych inscenizacji historycznych – i przebierała się do paradnej kawalkady.39 Te prawie teatralne występy i celebracje wojennej tradycji oddziaływały na wyobraźnię Tadeusza Kościuszki i pozwalały mu marzyć o wstąpieniu do wojska.

Po śmierci ojca Kościuszko z powodu trudności finansowych rodziny musiał zrezygnować ze szkoły pijarów oraz studiów nad starożytną Grecją i wrócić do rodzinnego majątku, aby kontynuować naukę w domu.

Matka Kościuszki, Tekla, z domu Ratomska, po śmierci męża przejęła gospodarstwo. Jej podlegali chłopi w majątku Kościuszków, który obejmował kilka wiosek, i musiała czuwać nad tym, aby z posiadanych dóbr, sadów, ogrodów warzywnych, pól pszenicy, piekarni, słodowni, silosów zbożowych, mleczarni, gdzie wyrabiano sery, kurników, chlewów, stajni z końmi i obór pełnych krów osiągnąć jak najwyższy dochód^40.

Ponieważ niemal cały rodzinny majątek miał odziedziczyć jej najstarszy syn, Tekla dopilnowała, aby młodszy kontynuował naukę z pomocą wuja oraz pewnego księdza, przyjaciela rodziny. Kościuszko wyróżniał się w geometrii i rysunku, a jego artystyczne talenty dostrzegli już księża w szkole pijarów.

Kościuszko miał osiemnaście lat, gdy Stanisław August Poniatowski wstąpił na tron Polski. Mieszkał z dala od rozkwitającej kulturalnie stolicy, ale otrzymał swoją życiową szansę, gdy dowiedział się, że książę Czartoryski poszukuje utalentowanych rekrutów do królewskiej Szkoły Rycerskiej. Księża i członkowie miejscowej szlachty zarekomendowali Kościuszkę, a książę Czartoryski ufundował stypendium umożliwiające jego wyjazd do Warszawy – Kościuszko rozpoczął więc naukę w akademii wojskowej.

Kosmopolita Czartoryski, wykorzystując swoje zagraniczne kontakty, zatrudnił jako wykładowców akademii utalentowanych nauczycieli, takich jak sławny prawnik z Oxfordu John Lind, francuski znawca taktyki wojskowej Le Roy de Bosroger oraz pruscy eksperci wojskowi, Friedrich Gunther i Antoni Leopold Oelsnitz. Oelsnitz prowadził wykłady na temat starożytnego traktatu poświęconego wojnom Rzymu, napisanego, kiedy cesarstwo rzymskie chyliło się ku upadkowi, przez Flaviusa Vegetiusa Renatusa. Książka stanowiła podręcznik musztry wojskowej, logistyki i zaopatrzenia armii.

Mimo że dwieście lat wcześniej Kościół katolicki potępił jako herezję teorię heliocentryczną, sformułowaną przez astronoma Mikołaja Kopernika, Czartoryski wymagał od kadetów wiedzy przyrodniczej; kupił więc w Wielkiej Brytanii „machinę planetarną”, która obrazowała, w jaki sposób planety krążą wokół Słońca.41

Kościuszko tak bardzo palił się do nauki, że nim położył się spać, przywiązywał sobie sznurek do ręki, jego drugi koniec kładł na korytarzu i prosił strażnika, aby pociągnął za sznurek i obudził go podczas swojego obchodu o trzeciej w nocy.42 Kościuszko nie tylko uczęszczał na wykłady o budowie fortów i z dziedziny topografii, lecz także geografii praktycznej, dzięki której uczył się sporządzać mapy, trygonometrii, rysunku i inżynierii.

Ambitny kadet akademii narzucił sobie dyscyplinę ciała i umysłu, pragnąc stać się husarzem w typie wojowników Sobieskiego. Tak gorliwie ćwiczył się z kolegami w sztuce szermierczej, że zdarzało im się ranić do krwi. Chociaż Kościuszko był jednym z najbardziej sprawnych fizycznie uczniów akademii, nie próbował terroryzować słabszych i jako człowiek niekłótliwy i sympatyczny należał do najpopularniejszych kadetów. Uczył się z równym zapałem. Tematem jednego z wykładów był szwedzki król Karol XII, zręczny taktyk, który dzięki swoim sukcesom w walce z rosyjskimi wojskami Piotra Wielkiego stał się popularnym wzorcem osobowym dla korpusu kadetów. Fizyczna wytrzymałość Kościuszki i utożsamianie się ze skandynawskim wodzem sprawiły, że koledzy nadali mu przydomek „Szwed”.43

Kiedy pewien nadęty wojewoda obraził kadeta podczas przyjęcia w Warszawie, koledzy wybrali właśnie „Szweda”, żeby udał się z misją na zamek królewski i uratował ich honor, informując monarchę o zniewadze. Kościuszko okazał się tak przekonujący, że Stanisław August polecił aroganckiemu senatorowi przeprosić kadetów. Kościuszko zrobił wielkie wrażenie na królu i otrzymał polecenie, aby od czasu do czasu stawiał się na zamku i składał raport z postępów w nauce studentów akademii.

Wizyta w pałacu królewskim rozbudziła w Kościuszce marzenia o sławie. Szkoła Rycerska dbała o zaspokajanie intelektualnych, duchowych oraz fizycznych potrzeb przyszłych dowódców wojskowych, co w libertyńskiej atmosferze epoki stanisławowskiej oznaczało także przyzwolenie na zaspokajanie pragnień seksualnych. W czasach, gdy w sztuce dominowały wszechobecne motywy erotyczne, kadeci dobrze się bawili, często na tych samych rozpustnych balach i przyjęciach, co arystokracja.44 Nie mówiąc już o tym, że w stolicy nie brakowało dam lekkich obyczajów.

Podczas gdy na użytek opinii publicznej Stanisław August odgrywał rolę amanta lojalnego wobec Katarzyny Wielkiej, za kulisami próbował zbudować infrastrukturę polityczną, która pozwoliłaby mu na sprzeciw wobec dominacji rosyjskiej. Czując jednak stale na karku oddech księcia Repnina, rosyjskiego ambasadora provocateur, Stanisław August musiał działać ostrożnie.

Część polskiej szlachty nie dostrzegała jednak tego patriotycznego aspektu poczynań monarchy i widziała w nim jedynie marionetkę rosyjskiej carycy. Grupa przeciwników polityki Stanisława Augusta 29 lutego 1768 roku spotkała się w miasteczku Bar, na Podolu, i zawiązała konfederację zbrojną. Na czele konfederatów barskich stanął szlachcic Józef Pułaski, a jego syn, Kazimierz, poprowadził kawalerię konfederatów do walki z Rosjanami, i dzięki paru potyczkom konfederaci opanowali kilka prowincji na południu Polski.

Król Francji Ludwik XV, aby wesprzeć konfederatów, wysłał do Polski swojego szpiega Charles’a François Dumourieza; Austria pozwoliła buntownikom korzystać ze swojego terytorium. Król Stanisław podzielał postulaty konfederatów i zastanawiał się nad zawarciem z nimi pokoju, a nawet nad przyłączeniem się do nich. Jednak Dumouriez potępił go jako tyrana i zdrajcę.45

Wybuchła wojna domowa i Polacy musieli wybierać, po której stronie staną. Kościuszko w tym czasie dosłużył się rangi porucznika i w Szkole Rycerskiej uzyskał stanowisko instruktora, dzięki czemu ze względu na swoje zdolności matematyczne oraz umiejętność dokładnego określania zasięgu i linii ognia dział wkrótce awansował na kapitana artylerii.

Kiedy rozgorzały walki, Kościuszko stanął przed trudnym wyborem: przyłączyć się do konfederatów Pułaskiego, którzy pragnęli obalić króla i wypędzić Rosjan z kraju, czy opowiedzieć się po stronie swoich patronów, monarchy i rodu Czartoryskich, sprzyjających strategii stopniowego wyzwalania się spod rosyjskiej kurateli. W obu przypadkach musiałby walczyć ze swymi rodakami w przegranej sprawie. Uznawszy, że król prawdziwie troszczy się o dobro Polski, Kościuszko i jego przyjaciel, kapitan Józef Orłowski, nie dokonali dramatycznego wyboru, przyjmując propozycję stypendium na dalsze studia w Paryżu.

Jesienią 1769 roku Kościuszko i Orłowski przybyli do stolicy Francji; zatrzymali się w Hotel Luxembourg, po czym zapisali do królewskiej akademii malarstwa i rzeźby. Jednak tak naprawdę zamierzali rozwijać umiejętności wojskowe, tyle że jako cudzoziemcy nie mogli oficjalnie wstąpić do École Militaire ani do akademii inżynierii wojskowej w Mézières, zwrócili się więc do profesorów ze szkół wojskowych, aby uczyli ich prywatnie.

Kościuszko zapoznał się z teoriami strategii wojennej marszałka Sébastiena Le Prestre de Vaubana, głównego europejskiego autorytetu w dziedzinie budowy i oblegania fortów. Studiował także architekturę u Jeana-Rodolphe’a Perroneta, inżyniera, który wznosił najpiękniejsze mosty, drogi i gmachy w Paryżu.46 Kiedy nie miał wykładów, spędzał czas w kawiarniach, gdzie przy kawie nasiąkał ideami politycznymi, które kipiały w burzliwej atmosferze francuskiego życia intelektualnego tuz przed rewolucją.47 Czytał dzieła Monteskiusza, Woltera i Jana Jakuba Rousseau; wielkie wrażenie wywarła na Kościuszce zwłaszcza przedstawiona przez Rousseau idea umowy społecznej jako kontraktu między rządem a ludem.

Jednak największy wpływ na jego życie miała nowa filozofia, zwana fizjokratyzmem, rozwijana przez ekonomistę François Quesnaya. Fizjokraci twierdzili, że jedynym źródłem bogactwa jest ziemia, a klucz do zamożności mieszkańców każdego kraju stanowi rolnictwo. Uważali, że tylko ci, którzy posiadają lub dzierżawią ziemię, powinni płacić podatki. Sprzeciwiali się przymusowej pracy chłopów pańszczyźnianych i dowodzili, że powinni oni mieć prawo do migracji zarobkowej. Opowiadali się za koncepcją prawa naturalnego nakazującego rządom powstrzymywanie się od interwencji w życie gospodarcze. Krytykowali nakładanie podatków na właścicieli ziemskich i twierdzili, że podstawą wolności jednostki i bezpieczeństwa ekonomicznego będzie wolny rynek różnych towarów. Teorie fizjokratów miały istotne implikacje dla sytuacji Polski, ponieważ zasadniczo zakładały zniesienie feudalizmu.48

Kościuszko, choć w coraz większym stopniu stawał się kosmopolitą, nigdy nie zapomniał, że jego prawdziwym powołaniem jest przyswojenie sobie we Francji jak najszerszej wiedzy inżynieryjnej. „Co się tyczy wojażów, które mi zalecasz JOW Ks. Imć Dobr. – pisał do księcia Czartoryskiego z Paryża – dla przypatrzenia się robieniu mostów, śluz, dróg, grobel, kanałów etc., chętnie jestem gotów przedsięwziąć […]”49.

Po latach nauki w Paryżu Kościuszko pojechał do Holandii, żeby na miejscu poznać stosowane przez Holendrów metody budowy grobli, dzięki czemu mógłby w przyszłości rozwiązać problemy gospodarki wodnej na podmokłych i bagiennych terenach Polski. Przed powrotem do ojczyzny odwiedził także Anglię, Szwajcarię, Saksonię, a w Rzymie podziwiał starożytne ruiny. Studia i podróże utwierdziły go w przekonaniu, że jego polityczny idealizm ma solidne fundamenty. W 1775 roku pisał o swoich wcześniejszych podróżach: „Sposobiłem się przez lat pięć bycia mego w cudzych krajach wydoskonalić się co do Rządu trwałego z uszczęśliwieniem wszystkich należy, w Ekonomice i w stanie żołnierskim, i to być tylko może pobudką do dania mi rekomendacji, gdyż usilnie się starałem tego nauczyć, ile że i wrodzoną pasję do tych rzeczy miałem”50.

Podczas nieobecności Kościuszki w Polsce jeden z konfederatów barskich wpadł na niefortunny pomysł, aby porwać króla Stanisława Augusta i siłą nakłonię go do podjęcia walki z Rosją. Początkowo temu planowi sprzeciwił się Pułaski, ale zmienił zdanie, gdy zapewniono go, ze królowi nic się nie stanie. Buntownicy porwali królewski powóz i aresztowali władcę. Jednak zanim zdążyli przewieźć go w bezpieczne miejsce, Stanisław August zdołał uciec.

Rozeszły się pogłoski, że Pułaski usiłował zabić króla, został więc in absentiauznany za winnego królobójstwa. Polski sąd orzekł, że jego zbrodnia była tak odrażająca, iż jeśli wpadnie w ręce wymiaru sprawiedliwości, zostanie ścięty, jego ciało poćwiartowane i spalone, a prochy rozrzucone na wiatr.

Rosja i jej polskie marionetki zdławiły powstanie konfederatów barskich, ale wiadomość o nieudanym porwaniu króla wzbudziła niepokój monarchów w całej Europie. Sąsiedzi Polski wykorzystali jej wewnętrzne konflikty. 19 lutego 1772 roku podczas spotkania w Wiedniu – mieście, które żołnierze Sobieskiego obronili przed otomańskimi Turkami – Rosja, Prusy i Austria podpisały traktat rozbiorowy, na mocy którego miały oderwać dla siebie część Rzeczypospolitej. W sierpniu wojska państw rozbiorowych ze wszystkich stron zaatakowały Polskę i każde z nich zagarnęło kawałek jej terytorium. Osłabiona wojną domową nie mogła stawię oporu. Był to pierwszy z trzech rozbiorów Polski dokonanych przez jej sąsiadów.

Stanisław August zwrócił się o pomoc do króla Wielkiej Brytanii Jerzego III, który odparł: „Nieszczęścia dobiegły punktu, w którym na zadośćuczynienie można liczyć jedynie z ręki Wszechmocnego, i nie widzę żadnej innej interwencji, która mogłaby tymże zaradzić”51. Podobny apel do króla Francji Ludwika XV został całkowicie zignorowany, francuscy arystokraci z ironią odmówili pomocy krajowi, który nazywali „krajem szlachty”.52

Gdy Kościuszko w 1774 roku wrócił do Polski, jego dwie siostry zdążyły wyjść za mąż, a brat Józef roztrwonił majątek odziedziczony po rodzicach i zaciągnął długi pod zastaw większości ich posiadłości. Dowiedziawszy się, że zdobyta przez niego za granicą wiedza nie może zostać wykorzystana w służbie krajowi, ponieważ stanowisko oficerskie w kurczącej się armii trzeba było sobie kupię, sfrustrowany Kościuszko szukał innego zajęcia, krążąc między domami sióstr i swojego wuja. Czasami jeździł do Warszawy spotkać się z przyjaciółmi. Pewnego wieczoru przyłączył się do grupy absolwentów i studentów Szkoły Rycerskiej, zaproszonych na uroczysty bal wydany na cześć króla przez hrabiego Zamojskiego. To właśnie tam Kościuszko spotkał miłość swojego życia.

Ludwika Sosnowska nie była największą pięknością na balu, ale intrygowała błyskotliwością. Jej duże, okrągłe oczy iskrzyły się światłem inteligencji i była rozwinięta ponad swój wiek. Kościuszko, który podczas swoich podróży po Europie poznał wiele kobiet, uległ urokowi jej intelektu. Ludwika była córką Józefa Sosnowskiego, jednego z najbogatszych ziemian w regionie, z którego pochodził Kościuszko. Sosnowski, będący hetmanem polnym litewskim, przewodził tamtejszej szlachcie. Przed laty należał do grona tych, którzy rekomendowali Kościuszkę jako kandydata do nauki w powstającej Szkole Rycerskiej.53

Sosnowski jeszcze raz pomógł Kościuszce, zatrudniając go jako nauczyciela swoich córek, Katarzyny i Ludwiki. Dwudziestodziewięcioletni kapitan co dzień przez kilka godzin udzielał im lekcji historii, matematyki i rysunku. Był coraz bardziej zafascynowany Ludwiką i wkrótce powstała między nimi silna więź intelektualna. Gdy Kościuszko z dumą wykładał Ludwice i jej siostrze wszystko, czego nauczył się we Francji, w tym także teorie Quesnaya, ze zdumieniem dowiedział się, że przełożyły z francuskiego na polski fragmenty książki Quesnaya na temat fizjokratyzmu i reform rolnych.54

Ludwika i Kościuszko byli pokrewnymi duszami. Gorące pragnienie, żeby uczynić coś dla sprawy chłopów, przekształciło się w romantyczną miłość, kiedy Kościuszko odkrył, że córka hetmana podziela jego wyobrażenia o świecie. Lekcje z każdym dniem stawały się coraz dłuższe i dwójka frankofilów dzieliła się swymi sekretami podczas przechadzek po zarośniętych ogrodach posiadłości Sosnowskiego. Pozostali młodzi domownicy wiedzieli o rodzącym się romansie i starali się tłumaczyć nieobecność zakochanych, ilekroć ci wymknęli się przez żywopłoty, aby znaleźć się sam na sam.

Kościuszko z całego serca pragnął prosić hetmana o rękę córki, ale po rozmowie z matką Ludwiki zrozumiał, że jego sytuacja finansowa czyni go niezbyt atrakcyjnym kandydatem. Szukając wsparcia dla swoich miłosnych zamiarów, udał się do pałacu Czartoryskiego w Puławach, aby pilnie spotkać się z księciem, swoim dobroczyńcą.

Książę przyjął Kościuszkę życzliwie i wysłuchał opowieści o jego udręce. Zakochany oficer wyznał, że zastanawia się nad uprowadzeniem Ludwiki, aby wyrwać ją spod skrzydeł ojca. Czartoryski nie był zachwycony zamiarami swego wychowanka i zaproponował, żeby przedstawił on swoją udrękę Stanisławowi Augustowi, którego książę uważał za eksperta w tych sprawach. Czartoryski przyrzekł, że niezależnie od rezultatu rozmowy będzie popierał swojego zakochanego protegowanego.55

Pragnąc uzyskać królewskie błogosławieństwo, Kościuszko pospieszył do Warszawy, gdzie jako była gwiazda szkoły kadetów, uzyskał zgodę na spotkanie z monarchą. Stanisław August, pomny własnego katastrofalnego romansu z carycą, poradził kapitanowi, żeby porzucił głupie, romantyczne wyobrażenia, i wyjaśnił, że nie może zapewnić mu ochrony wbrew życzeniom potężnego magnata. Kościuszko schylił głowę, gdy król wyraził swoją dezaprobatę dla jego pomysłu.

Kościuszko opuścił zamek w ponurym nastroju i poszedł na spotkanie ze swoimi kolegami z akademii wojskowej. W gronie dobrze znanych przyjaciół ze szkoły odnalazł pewność siebie, której potrzebował, i otrzymał wyrazy wsparcia dla pomysłu ucieczki z Ludwiką. Jednym z młodszych studentów Szkoły Rycerskiej, który widział Kościuszkę w chwili, gdy ten przyszedł na spotkanie, był Julian Ursyn Niemcewicz. „Przyszedł do Akademii Wojskowej, aby odwiedzić starych kolegów – pisał Niemcewicz. – Oczy miał duże, smętne, twarz bladą, postać dość przyjemną. Najbardziej uderzył mnie w nim do samego pasa gruby warkocz włosów naturalnych, czarną wstążką obwinionych”56.

Kilka lat później Niemcewicz stał się jednym z najbardziej płodnych polskich autorów i jednym z najbardziej zaufanych przyjaciół Kościuszki. Ale tego dnia to dawni towarzysze Kościuszki z akademii pomogli mu ułożyć skomplikowany plan ucieczki i doradzili, jak znaleźć wygodny powóz i szybkie konie, księdza, który zgodziłby się udzielić ślubu kochankom, oraz jak zatrzeć za sobą ślady i znaleźć bezpieczne domy, w których oboje mogliby się ukrywać. Byli kadeci okazali się jednak tak niedyskretni, że pogłoski o zamiarach Kościuszki dotarły do króla. Stanisław August niezadowolony z tego, że jego dawny kadet nie posłuchał monarszej porady, ostrzegł hetmana Sosnowskiego, który miał własne plany wobec córki.57 Sosnowski chciał, żeby jego potomstwo wspinało się na wyższe szczeble drabiny społecznej, a nie osuwało w dół.

Taka okazja pojawiła się, gdy Sosnowski powiększył swój ogromny majątek o ziemie, które wygrał w karty od księcia Stanisława Lubomirskiego. Lubomirski, sfrustrowany swoimi karcianymi długami, zaproponował, że jeśli Ludwika poślubi jego syna, księcia Józefa, rozległe tereny pozostaną w rodzinie. Propozycja została przyjęta.58 W majątku Sosnowskiego nikt już więcej nie wspominał o ideach fizjokratów.

Kościuszko nie mógł znaleźć się w gorszej sytuacji niż rywalizacja z bogatym księciem. Sosnowski, porównując synogarlice do magnaterii i wróble do szlachty, udzielał Kościuszce lekcji porządku obowiązującego w hierarchii społecznej.

Kiedy opadł już pył po nieudanej ucieczce kochanków, Sosnowski potraktował całe zdarzenie jako sprawę honoru i postanowił zemścić się na kapitanie, którego przyjął pod swój dach i powierzył mu edukację swoich córek. Bolesne realia różnic klasowych tym silniej dały o sobie znać, gdy Kościuszko uświadomił sobie, że nie tylko stracił miłość swojego życia, ale grozi mu także utrata tegoż; hetman Sosnowski pragnął jego głowy.

Rozeźlony ojciec zamknął Ludwikę w klasztorze, gdzie miała pozostać do dnia ślubu, i zamierzał prześladować człowieka, który chciał ją uprowadzić. Jako najpotężniejszy magnat w okolicy, Sosnowski mógł ścigać Kościuszkę pod zarzutem zhańbienia jego córki.59 Oburzony hetman był człowiekiem tak wpływowym i mściwym, że Kościuszko, bez grosza i ze złamanym sercem, musiał uciekać z kraju.

W październiku 1775 roku uporządkował swoje sprawy. Pożyczył 8820 złotych od swoich szwagrów, Piotra Estki i Karola Żółkowskiego, oraz od wuja Faustyna Kościuszki. Swojej ukochanej siostrze Annie i jej mężowi Piotrowi zostawił pełnomocnictwo do reprezentowania go podczas nieobecności we wszystkich kwestiach prawnych. Odszukał swojego mentora, księcia Czartoryskiego, który przebywał we wsi Sławatycze nad Bugiem, i powiedział mu, że wyrusza w świat w poszukiwaniu chwały. Nie chciał opuszczać ojczyzny na zawsze, lecz przebywać poza Polską dłużej lub krócej, w zależności od realizacji swoich planów. Pierwszy polegał na znalezieniu zatrudnienia na dworze saskim w Dreźnie, zaznajomionym z polskimi sprawami. Drugi – na ubieganiu się o stanowisko we francuskich siłach zbrojnych. Nie wiadomo, jak daleko posunął się w planowaniu trzeciego rozwiązania, podróży do Ameryki. Niektórzy historycy spekulowali, że Kościuszko nie wyruszyłby na drugą stronę Atlantyku bez listu polecającego od księcia Czartoryskiego. Ale ponieważ zrozpaczeni kochankowie często nie myślą jasno, nikt właściwie nie wie, co naprawdę zamierzał ten beznadziejnie zakochany młodzieniec.

Podczas spotkania we wsi Sławatycze Kościuszko otrzymał od księcia Czartoryskiego 500 złotych na koszty podróży. Koniuszy Czartoryskiego, Jerzy Soroka, był świadkiem tego spotkania i w swoich wspomnieniach przytacza słowa Kościuszki, że „[w Ameryce] albo się dosłużę dystynkcji, albo przyspieszę koniec moich cierpień”. Według tej relacji Kościuszko pragnął jechać do Ameryki, ponieważ „jest tam Pułaski i wielu Polaków”60. Ale Kazimierz Pułaski wówczas nie przepłynął jeszcze Atlantyku. Ścigany zbieg, za którego głowę wyznaczono nagrodę, niemile widziany w monarchiach europejskich, ukrywał się we Francji. Kościuszko nie wiedział o tym i sądził, że barski konfederata, który uciekł z kraju trzy lata wcześniej, przebywa już na terenie amerykańskich kolonii.

Podczas spotkania w Sławatyczach Czartoryski być może zasugerował, że jego protegowany, jeśli dotrze do Ameryki, powinien szukać pomocy u jego przyjaciela, Charlesa Lee^61.

19 października 1775 roku Kościuszko, przygotowując się do wyjazdu do Drezna, napisał do arystokraty Jerzego Wandalina Mniszcha list, w którym stwierdził, że jego głównym celem jest, „ażebym był kiedyś użytecznym Ojczyźnie naszej i wypłacił się jej z obowiązku obywatelstwa; ale teraz w Polszcze, chociaż chciano mię zażyć, nie upatrywałem dla niej żadnego uszczęśliwienia”62.

Słowo „szczęście” często pojawia się w listach Kościuszki. Uważał, że szczęście i wolność idą w parze. Jego narastający sprzeciw wobec feudalizmu oraz wpływ klasowych uprzedzeń hetmana Sosnowskiego na jego własne losy sprawiały, że Kościuszko coraz bardziej skłaniał się ku idei tolerancji. Nieszczęśliwa miłość do Ludwiki Sosnowskiej odcisnęła się wyraźnym piętnem na jego psychice i przez resztę życia sprzyjał ludziom pozbawionym przywilejów oraz tym, którzy pragnęli im pomóc. Rozpoczynając swoją podróż, miał nadzieję, że spotka ludzi o podobnych zapatrywaniach.

Kościuszko nie znalazł w Saksonii tego, czego szukał, i w grudniu był już w Paryżu, gdzie starał się dotrzeć do przyjaciół z czasów uniwersyteckich. Stolica Francji kipiała od emocji i komentarzy wywołanych przez bunt trzynastu brytyjskich kolonii w Ameryce i Kościuszko spędzał wiele czasu w kawiarniach i salonach Paryża, poszukując właściwej idei, której mógłby służyć swoimi umiejętnościami. W Europie znano już opowieść o „herbatce bostońskiej” z 1773 roku, a najświeższe doniesienia mówiły, że na całym świecie usłyszano strzały, jakie rozległy się w Massachusetts, gdzie tamtejsza milicja w kwietniu 1775 roku starła się z Brytyjczykami w Lexington i w Concord. Francuzi otwarcie dawali wyraz szalonej radości z niepowodzeń Anglii, ich największego wroga.

Jednym z heroldów nawołujących Francję do poparcia Amerykanów był obdarzony licznymi talentami Pierre Augustin Caron de Beaumarchais, pisarz, muzyk, wynalazca, zegarmistrz, wydawca, rewolucjonista i w przyszłości szpieg. Jego sztuki teatralne Cyrulik sewilski i Wesele Figarastały się podstawą operowego libretta, a jego rewolucyjne polemiki wstrząsały Paryżem. Beaumarchais pisał śmiałe listy do francuskiego ministra spraw zagranicznych Charles’a Graviera, hrabiego de Vergennes, w których wzywał króla Ludwika XVI do zajęcia zgodnego z moralnością stanowiska w sprawach światowej polityki.

Beaumarchais otwarcie krytykował Ludwika XVI za to, że nie sprzeciwia się niewolnictwu w Nowym Świecie ani zagrabianiu Polski przez jej sąsiadów:

Jak możecie pozwalać na to, by wasze statki silą chwytały i więziły nieszczęsnych, czarnych ludzi, których natura uczyniła wolnymi i którzy cierpią udręki tylko dlatego, że wy jesteście potężni? Jak możecie godzić się na to, że trzy rywalizujące z wami mocarstwa bez przeszkód zajmują Polskę i na waszych oczach dzielą ją między sobą?63

Wezwania tego rodzaju trafiały do serca i umysłu polskiego inżyniera, postanowił więc przyłączyć się do grona osób gotowych wesprzeć Amerykanów. Kościuszko nie był jedynym Polakiem przebywającym w Paryżu, gdyż wielu konfederatów barskich, którzy uciekli z Polski po porażce wojny domowej, także szukało schronienia w stolicy Francji. (Pułaskiego jednak nie udało się nigdzie odnaleźć, ponieważ francuska policja w Marsylii wtrąciła go do więzienia dla dłużników.)

Niewykluczone, że Kościuszko poznał Beaumarchais’go za pośrednictwem księżny Marii Sanguszko, która przeniosła się do Paryża po rozwodzie z wpływowym członkiem rodu Potockich.64 Sanguszko, olśniewająca piękność, otaczała się artystami, wolnomyślicielami oraz najemnikami i poruszała się w tych samych kręgach społecznych co Kościuszko. Elegancka i pełna gracji księżna była gwiazdą pierwszej wielkości europejskich salonów.65

Dzięki przyjaźniom zawartym w latach studiów w Paryżu Kościuszko znalazł wreszcie upragnioną szansę. Amerykańscy koloniści zwracali się o pomoc do wrogów Anglii; pewien dyplomata z Wirginii, Arthur Lee, napisał do Beaumarchais’go: „Potrzebujemy broni, prochu, a nade wszystko inżynierów”66.

Wtedy Beaumarchais jeszcze raz napisał do królewskiego ministra spraw zagranicznych.

Amerykanie znajdują się w bardzo dobrym położeniu. Mają doskonałą armię, flotę, zapasy żywności, odwagę. Ale bez prochu i inżynierów, jak mogą odnieść zwycięstwo czy choćby obronie samych siebie? Czy raczej pozwolimy na to, by zginęli, niż pożyczymy im jeden albo dwa miliony?67

Apel odniósł zamierzony skutek. 10 czerwca 1776 roku rząd francuski pożyczył Beaumarchais’mu milion liwrów na stworzenie fikcyjnej spółki pod szyldem Roderigue, Hortalez & Co.68, której zadaniem było przemycanie broni i amunicji do Ameryki. Hiszpania po kryjomu dołożyła drugie tyle i pod koniec czerwca Kościuszko znalazł się na pokładzie statku płynącego przez Atlantyk, wraz z Francuzem, Charles’em Noelem Romandem, Sieurem de Lisle oraz Nicolasem Dietrichem, baronem von Ottendorf, szlachcicem z Saksonii.

Byli to pierwsi z wielu oficerów, jakich fikcyjna spółka Beaumarchais’go wysłała do Nowego Świata. W tym samym miesiącu do Francji przybył amerykański dyplomata i tajny agent Silas Deane, aby kupić działa, muszkiety i namioty dla Armii Kontynentalnej. Deane i Beaumarchais zorganizowali tajną siatkę, która miała wysłać za ocean większą liczbę Francuzów gotowych wesprzeć amerykańską Armię Kontynentalną.

II
Buntownik przyłącza się do sprawy

Brytyjska blokada amerykańskich portów zmusiła statek wiozący potajemnie europejskich najemników do wybrania trasy wiodącej na południe, przez francuską kolonię na Santo Domingo, która później otrzymała nazwę Haiti. Szkuner z Kościuszką na pokładzie wypłynął z portu Hawr w stronę ciepłych wód Morza Karaibskiego w czerwcu 1776 roku, akurat na początku pory huraganów.

W chwili gdy okręt przemierzał burzliwe wody Atlantyku, amerykańscy Ojcowie Założyciele składali podpisy na Deklaracji Niepodległości. Po dwumiesięcznej żegludze mocno nadwerężony statek został zepchnięty z kursu przez tropikalny sztorm i roztrzaskał się o rafę koralową, niedaleko wybrzeży Martyniki.

Rok później, 16 kwietnia 1777, ukazująca się w Polsce gazeta „Nowiny” zamieściła opowieść o katastrofie żaglowca, zaczerpniętą z listu Kościuszki do księcia Czartoryskiego. Kościuszko i pięciu innych Polaków – byłych konfederatów barskich – którzy zamierzali wstąpić w szeregi armii amerykańskiej, uratowali się przed porwaniem przez potężny prąd Golfsztromu, chwytając się masztu statku i wiosłując w stronę brzegu.1

Ożywiony handel niewolnikami we francuskich koloniach na Karaibach dał Kościuszce pierwszą okazję do zapoznania się ze strasznym losem Afrykanów uprowadzanych ze swoich wiosek, siłą ładowanych w kajdanach na statki i wystawianych na sprzedaż jako niewolnicza siła robocza w Nowym Świecie. Po krótkim pobycie na Martynice Kościuszko i inni ochotnicy wsiedli na pokład małej łodzi rybackiej płynącej na Bahamy, a następnie wzdłuż wybrzeża Ameryki Północnej.2

Kiedy pod koniec sierpnia 1776 roku nasz podróżnik zacumował w porcie filadelfijskim, stolica Pensylwanii zajęła właśnie miejsce Bostonu jako centrum rewolucji. To największe w tamtym czasie miasto w Ameryce, liczące trzydzieści tysięcy mieszkańców, stało się ożywionym ośrodkiem handlowym; wielu farmerów, rzemieślników, kupców i przedstawicieli trzynastu kolonii ściągało do niego, by prowadzić interesy na targowiskach i w zatłoczonych tawernach. W chwili gdy Kościuszko zszedł na brzeg, Filadelfia wciąż żyła podnieceniem z powodu ogłoszenia Deklaracji Niepodległości i powstania nowego narodu. Polski ochotnik nie znał w Ameryce nikogo, a generał Charles Lee, przyjaciel księcia Czartoryskiego, znajdował się w tym momencie osiemset kilometrów na południe, w Charleston, w Karolinie Południowej, gdzie dowodził armią południową.

Wiele lat później w rozmowie ze swoim osobistym sekretarzem Kościuszko wspominał swoje pierwsze kroki w Nowym Świecie. Opowiadał, że po wyjściu na brzeg udał się do sklepu najsławniejszego Amerykanina – Benjamina Franklina. Kiedy wkroczył do środka, stary mędrzec z Filadelfii spojrzał ze zdumieniem na niezapowiedzianego gościa przez górną połówkę okularów.3

Kościuszko przedstawił się łamaną angielszczyzną, po czym przeszedł na francuski i wyjaśnił, że pragnie zaoferować swoją pomoc nowemu narodowi. Sądząc, że amerykańskie siły zbrojne są zorganizowane tak jak w Europie, poprosił o pozwolenie na zdawanie egzaminu oficerskiego, dzięki czemu mógłby zaciągnąć się do Armii Kontynentalnej.

Franklin, który dobrze znał sytuację polityczną w Polsce, wiedział, że Polacy znacznie mocniej niż ich sąsiedzi wyznają demokratyczne ideały. Spytał Kościuszkę, czy ma jakieś listy polecające.

„Nie mam żadnych – odparł Kościuszko. – Człowiek z talentem powinien pokazać swą zdatność, a nie listy rekomendacjonalne, i ja z tego, co umiem, chcę zdać examen”.

Franklin, który właśnie zamierzał wyruszyć do Paryża, żeby zabiegać o militarne wsparcie Francji, poprosił wykształconego tam inżyniera o najświeższe wiadomości z Europy. Wypytał też Kościuszkę o jego pochodzenie i poglądy polityczne, żeby lepiej zorientować się w przekonaniach zagranicznego gościa.

Zadowolony z odpowiedzi siedemdziesięcioletni Franklin wstał i oświadczył: „Przekonywam się o twoich czystych i szlachetnych intencjach”. Po tych słowach nachylił się i pocałował trzydziestoletniego ochotnika w czoło, po czym powiedział: „Ale przyznaj, młody człowieku, jakąś popełnił nieroztropność, jechać dwa tysiące mil bez żadnego zapewnienia się, bez żadnej znajomością”.

Po czym spytał Kościuszkę, z czego chce zdać egzamin. Polak odparł: „Inżynierii, architektury militarnej etc…”.

Wiekowy polityk roześmiał się na myśl, że nowy kraj farmerów i kupców mógłby dysponować wiedzą w takiej dziedzinie, i zauważył rozbawiony: „Kto tu cię ma egzaminować, kiedy nikt tego nie zna, ale jest tu jeden, co umie trochę Geometrii, ten chyba cię z Geometrii wyegzaminuje”4.

Tym kimś był przypuszczalnie David Rittenhouse, rzemieślnik, mierniczy i ekspert od instrumentów naukowych, który współpracował z Franklinem przy projektowaniu umocnień nad rzeką Delaware.5

Kiedy Kościuszko dobrze zdał egzamin, Franklin osobiście polecił go Kongresowi. 30 sierpnia 1776 roku Polak udał się do siedziby władz Pensylwanii, State House (później zmieniono nazwę na Independence Hall), żeby przedstawić swoje wojskowe kompetencje członkom Kongresu i Wydziału Wojny.

Franklin stał na czele Komitetu Bezpieczeństwa Pensylwanii, który miał dopilnować, żeby brytyjskie okręty wojenne nie wpłynęły do kanałów komunikacyjnych rzeki Delaware. Obawiając się ataku na Filadelfię, Franklin zatrudnił Kościuszkę jako swojego głównego inżyniera i polecił mu zaprojektowanie fortyfikacji.

Armia brytyjska rozbiła właśnie oddziały George’a Washingtona w bitwie na Long Island i zajęła Nowy Jork. Generał major William Howe, maszerując przez północne rejony New Jersey, zmusił oddziały Washingtona do odwrotu przez Delaware do Pensylwanii. Gdyby brytyjska marynarka wojenna, stacjonująca w Nowym Jorku, wysłała okręty na tę rzekę, mogłyby one ostrzelać stolicę buntowników.

Amerykanie pilnie potrzebowali inżynierów, którzy potrafiliby przygotować miasto do spodziewanego ataku. Francuski inżynier, przydzielony do współpracy z komitetem Franklina, pułkownik Gilles Jean-Marie Kermorvan, został tymczasem wysłany do Perth Amboy w New Jersey. Kermorvan nie umiał jednak porozumieć się z oficerami Armii Kontynentalnej i robotnikami pracującymi przy fortyfikacjach, i ostatecznie wrócił do Francji.6

W tej sytuacji Franklin i Kościuszko musieli sami zaprojektować złożony system obronnych umocnień Filadelfii.7 Polski inżynier i jego współpasażer ze statku, francuski oficer artylerii Romand de Lisle, stawili się do służby pod komendą dowódcy obrony miasta, generała Israela Putnama. Tysiące mieszkańców Filadelfii zaczęły wznosić potężne fortyfikacje, przygotowując miasto na atak Brytyjczyków.

W Billingsport, na brzegu rzeki Delaware, Kościuszko zamierzał postawić redutę o powierzchni siedemnastu metrów kwadratowych, z parapetami dla żołnierzy i stanowiskami dla osiemnastu dział. Aby ochronić fort przed uderzeniem z głębi lądu, zaprojektował bastiony oraz głęboką fosę z rzędem zaostrzonych drewnianych pali – miały one zniechęcić szturmujących do ataku. Fort w Billingsport miał osłaniać umieszczone pod powierzchnią wody przeszkody dla statków, znane jako chevaux-de-frise[kozły hiszpańskie]. Były to powiązane ze sobą drewniane słupy, zaostrzone na końcach i zaopatrzone w żelazne szpikulce; umieszczano je w dnie rzeki w taki sposób, aby mogły rozerwać dno każdego brytyjskiego statku zmierzającego w stronę Filadelfii.

Oddziały żołnierzy, oddanych do dyspozycji Kościuszce, ścięły dwieście trzydzieści dziewięć olbrzymich drzew o średnicy niemal pół metra; pnie po spławieniu do Gloucester w New Jersey powiązano ze sobą, formując gigantyczne skrzynie o długości osiemnastu metrów. Umieszczono w nich wystające ukośnie ponad dwudziestometrowe pale, zaopatrzone w ostry żelazny grot, po czym zatopiono je w kanale żeglugowym, obciążając trzydziestoma tonami kamieni, dzięki czemu znajdowały się poniżej poziomu wody. Zbudowano siedemdziesiąt zestawów takich chevaux-de-frise, tworząc pas podwodnych przeszkód o szerokości osiemnastu metrów i długości dwunastu kilometrów.8

Kościuszko zdążył już zdobyć w Filadelfii pewną sławę, gdy po służbie na Południu do stolicy powrócił generał Charles Lee. 7 października 1776 roku Lee udał się do siedziby Kongresu, aby uporządkować swoje sprawy i podjąć obowiązki w armii Pensylwanii (Pennsylvania Line). Nie zachowały się żadne relacje z jego rozmowy z Polakiem, ale wkrótce po przybyciu generała Kongres powołał Kościuszkę na stanowisko oficera Armii Kontynentalnej.

18 października 1776 roku przewodniczący amerykańskiego Kongresu John Hancock napisał do Kościuszki:

My, pokładając szczególną ufność i zaufanie w Pański patriotyzm, dzielność, zachowanie się i wierność, niniejszym pismem mianujemy i ustanawiamy Pana inżynierem w randze pułkownika w armii Stanów Zjednoczonych, utworzonej dla obrony amerykańskiej wolności i dla odparcia wszelkiej nieprzyjacielskiej inwazji. [_] I my ściśle polecamy i żądamy od wszystkich oficerów i żołnierzy będących pod Pana rozkazem, aby byli posłuszni Pańskim rozkazom, jako inżyniera.9

Kongres przyznał mu gażę w wysokości sześćdziesięciu dolarów miesięcznie, jednak przez cały okres trwania wojny Kościuszko odmawiał pobierania tych pieniędzy.

Delegaci z Pensylwanii byli wdzięczni Kościuszce za jego pracę i 24 października Komitet Bezpieczeństwa polecił wypłacić Kościuszce pięćdziesiąt funtów:

Dnia 24 października został wydany przekaz do p. Nesbitt na korzyść Monsieur Kościuszko i na sumę 50 funtów szterl… w nagrodę wytknięcia planu fortyfikacyi w Billingsport, którą to sumą Kongres obciążyć należy.10

Trzy dni później Franklin odpłynął do Paryża i wkrótce wyniknął spór o to, dla kogo pułkownik Kościuszko powinien teraz pracować. Kościuszko był utalentowanym inżynierem i jego umiejętności były bardzo podobne. Ale ponieważ lepiej mówił po francusku niż po angielsku, wielu Amerykanów uważało go za Francuza, wśród nich także George Washington, który miał dopiero poznać Kościuszkę, choć słyszał już o jego reputacji.

9 grudnia Washington pisał do Hancocka:

Jeśli będzie powzięta decyzja ufortyfikowania miasta, musi ktoś biegły w tej sztuce obejrzeć natychmiast miejscowość i zabrać się do wytknięcia linij i robót. Mam wiadomość, że obecnie jest w Filadelfii znakomity inżynier francuski; jeśli to prawda, to on będzie najstosowniejszym.11

Inżynierem przebywającym w Filadelfii był Kościuszko. Wprawdzie Washington nie znał jego nazwiska, ale generał John Armstrong (ojciec majora Johna Armstronga, przyjaciela Kościuszki) dowiedział się, o kogo chodzi, i pragnął zatrudnić utalentowanego inżyniera, o którym wszyscy mówili. Groźba brytyjskiego ataku na Filadelfię rosła z każdym dniem, więc Armstrong zwrócił się do Wydziału Wojny o przysłanie mu Polaka do pomocy w Trenton Falls. Armstrong pisał: „Bez konsultowania się z generałem prosiłem o przysłanie pułkowników Kościuszki i Ramonda, ale jako że generał Putnam posłał [ich] już pod miasto i znajdują się w drodze, przypuszczam, że nie będzie można przysłać ich teraz tutaj”12.

Zamiast oddelegować Kościuszkę do kwatery głównej Washingtona, Putnam polecił inżynierowi udać się w dół rzeki i zbudować tam umocnienia mające przeszkodzić Brytyjczykom w przemienieniu kanału żeglugowego. W Red Bank, w New Jersey, na wysokiej dwunastometrowej skarpie Kościuszko wzniósł Fort Mercer wyposażony w ciężkie działa skierowane w stronę rzeki Delaware. Dzięki swojemu usytuowaniu na wzniesieniu fort znajdował się poza zasięgiem dział okrętów brytyjskich, nawet jeśli któryś próbowałby się przecisnąć między podwodnymi przeszkodami.13

Po drugiej stronie rzeki leżał Fort Mifflin; jego działa obejmowały swym zasięgiem zachodni brzeg. Kościuszko polecił ściąć drzewa owocowe w sadach położonych na północ od fortu, aby oczyścić linię ognia w kierunku natarcia przeciwnika. Jego ludzie wykopali także przed murami fortu głębokie rowy, a wzdłuż nadrzecznej skarpy wznieśli kolejne umocnienia. Aby zniechęcić piechotę do ataku, umieszczono w nich jeszcze jeden rząd zaostrzonych pali.

20 grudnia Washington ponownie napisał do Hancocka ze swojego obozu w Trenton Falls; było oczywiste, że jest coraz bardziej niezadowolony z francuskich inżynierów przysyłanych przez Kongres. W liście czytamy:

Z pomiędzy panów Francuzów, których nominacyje do tego korpusu [inżynierów] widziałem, żaden, zdaje mi się, nie ma wyobrażenia o rzeczy. Jest w Filadelfii jeden, który, jak mi powiadano, jest zdatny, lecz tego nie widziałem ani razu.14

Podczas gdy Washington niepokoił się poczynaniami Brytyjczyków, jego podwładny, generał Horatio Gates, sojusznik Johna Adamsa wśród delegatów z Nowej Anglii, zabiegał u członków Kongresu o ponowną nominację na stanowisko dowódcy Armii Północnej, które piastował rok wcześniej. Chodząc w swojej sprawie od jednego delegata do drugiego, Gates dowiedział się o nowym inżynierze, który wzniósł umocnienia obronne skutecznie chroniące rzekę Delaware przed brytyjskimi statkami.

Kiedy w lutym generał Putnam otrzymał inny przydział, Gates objął dowództwo sił zgromadzonych wokół Filadelfii. Gates należał do grona kilku oficerów Armii Kontynentalnej, których bardziej interesowało promowanie własnej osoby w kuluarach Kongresu niż służba w terenie. Jego absolutnym przeciwieństwem był generał Benedict Arnold, wyróżniający się w walkach z Anglikami. W 1775 roku Arnold stanął na czele ekspedycji kierującej się w stronę północnych obszarów stanu Nowy Jork i wraz z Ethanem Allenem i jego Green Mountain Boys pokonał Brytyjczyków i zdobył ważny przyczółek – Fort Ticonderoga. Arnold przemierzył także setki kilometrów śnieżnych pustkowi, żeby zaatakować brytyjską twierdzę w Quebecu w Kanadzie. Podczas tej wyprawy kula z angielskiego muszkietu roztrzaskała mu kostkę. I to właśnie Arnold nadzorował budowę floty kanonierek, która patrolowała jezioro Champlain i odparła inwazję brytyjskiej armii jesienią 1776 roku.

Jednak mimo odwagi, jaką wykazał Arnold, utrzymując Brytyjczyków na północ od jeziora Champlain, Kongres mianował Gatesa na stanowisko dowódcy Armii Północnej. Gates, który zazdrościł Arnoldowi jego energii i pomysłowości, w liście do Kongresu przypisał sobie zasługi związane z operacjami małej floty na jeziorze Champlain.15

Zrażając do siebie oficerów, których kosztem robił karierę, Gates potrzebował jednak sojuszników i zaprzyjaźnił się z polskim inżynierem. Gates, urodzony w Anglii, podobnie jak Kościuszko nie był człowiekiem zamożnym, a w szeregi sił zbrojnych swojego kraju wstąpił dzięki patronatowi mentora-arystokraty. Krążyła pogłoska, że Gates jest nieślubnym synem arystokraty. Jego rodzice pozostawali na służbie u księcia Boltonu.16 Wcześniej matka Gatesa pracowała jako służąca u księcia Leeds i niewykluczone, że to on był jego biologicznym ojcem.17

Patronem Gatesa był generał Edward Cornwallis, „założyciel Halifaksu” i gubernator Nowej Szkocji, a także wuj lorda generała Charlesa Cornwallisa, który odegrał ważną rolę w późniejszym życiu Gatesa. Młody Gates został kapitanem w wojsku brytyjskim i służył w Prusach podczas wojny o sukcesję austriacką. Nie mogąc uzyskać stałej posady w armii królewskiej, wyemigrował do Ameryki, walczył w wojnie siedmioletniej z Francuzami, po czym osiadł w Wirginii.

W 1775 roku, na wieść o potyczkach w Lexington i Concord, Gates pospieszył do Mount Vernon i zaoferował swoje służby George’owi Washingtonowi. Washington polecił Kongresowi Kontynentalnemu Gatesa oraz swojego przyjaciela Charlesa Lee, jedynych kolonialnych oficerów, którzy mieli jakiekolwiek doświadczenie wojenne, na stanowiska generałów. Jednak obaj byli angielscy oficerowie zazdrościli pozycji Washingtonowi i w jednym z listów do Gatesa Lee bardzo krytycznie wyraził się o głównodowodzącym: „Między nami mówiąc, pewien wielki człowiek jest przeklęcie nieudolny”18.

Kościuszko wówczas jeszcze słabo mówił po angielsku i niezbyt orientował się w miejscowych rozgrywkach politycznych, nie mógł więc wiedzieć o tych animozjach. Nic zatem dziwnego, że zaprzyjaźnił się z Gatesem, bo rozmawiał z nim po francusku i łączył ich podobny status społeczny. Kiedy Gates otrzymał dowództwo Armii Północnej, mianował Polaka na stanowisko inżyniera. Polityczne zabiegi Gatesa wzbudzały niechęć jego drugiego głównego rywala, generała Philipa Schuylera, którego zastąpił na stanowisku dowódcy Armii Północnej.

Schuyler był bogatym nowojorczykiem, właścicielem rozległych terenów rolniczych i licznych młynów nad rzeką Hudson oraz eleganckiej posiadłości w Albany. Gates i Schuyler nieustannie próbowali nawzajem podważyć pozycję przeciwnika i można było spodziewać się pewnego resentymentu ze strony usuniętych ze stanowisk nowojorczyków, kiedy wiosną 1777 roku Gates z Kościuszką i swoim sztabem zjawił się w Albany, by objąć dowództwo nad Armią Północną.

W Kanadzie generał John Burgoyne gromadził brytyjskie i heskie oddziały, przygotowując się do ataku z trzech kierunków na Albany w stanie Nowy Jork. „Dżentelmen Johnny”, jak nazwali go żołnierze, był znanym hazardzistą. Przed wyjazdem z Londynu założył się z przyjacielem, że wróci zwycięsko do domu przed świętami Bożego Narodzenia.

Brytyjski „dżentelmen” szydził z mieszkańców Nowej Anglii piosenką zatytułowaną Yankee Doodle. Doodleznaczyło „prostak”; imienia „Yankee”, po holendersku „Jaś”, zaczęto używać jako wyzwiska, kiedy bunt w koloniach dosięgnął Nowego Jorku, gdzie mieszkało wielu emigrantów z Holandii. Ale zbuntowani koloniści z dumą używali imienia Yankee i przeinaczyli sens piosenki, używając nowych słów wychwalających ich odwagę. Piosenka stała się bitewnym hymnem, który miał irytować zarozumiałych Brytyjczyków.19

Burgoyne postanowił wywieść w pole „prostaczków” z Armii Kontynentalnej, pozorując atak niewielkiego oddziału pod dowództwem pułkownika Barry’ego St. Legera na wschód od Oswego, wzdłuż doliny rzeki Mohawk w kierunku Albany, podczas gdy jego główna armia miała uderzyć z terenu Kanady, a siły generała Howe’a pomaszerować na północ z miasta Nowy Jork. W ten sposób buntownicy zostaliby zaatakowani z trzech stron jednocześnie. Gdyby udało się zrealizować ten plan, armia królewska zyskałaby kontrolę nad stanem Nowy Jork, co doprowadziłoby do rozdzielenia zbuntowanych kolonii na dwie części.

Najpierw jednak Burgoyne musiał odbić Fort Ticonderoga położony na skrawku ziemi między górami Adirondack i Green Mountains, między jeziorami George i Champlain. Potężny kamienny fort w kształcie gwiazdy – nazwa Ticonderoga pochodzi z języka Irokezów i oznacza ziemię między dwiema wodami – został wzniesiony przez Francuzów w latach pięćdziesiątych XVIII wieku, podczas wojny siedmioletniej. Brytyjczycy zajęli go w 1759 roku i utrzymali aż do wybuchu rewolucji amerykańskiej.

Siły fortu, jeśli miały odeprzeć atak dobrze uzbrojonej armii brytyjskiej, potrzebowały posiłków. Latem 1776 roku Gates przebywał w Forcie Ticonderoga, gdy pułkownik John Trumbull (inżynier, którego obrazy należą do najcenniejszych przedstawień amerykańskiej rewolucji) zaproponował, by umieścić działa na położonym w pobliżu i górującym nad fortem wzniesieniu Sugar Loaf Hill.20 Arnold zgadzał się z Trumbullem, ale pozostali oficerowie obecni podczas narady wyśmiali pomysł, twierdząc, że nie da się wciągnąć dział na strome zbocza skalistego wzgórza o wysokości dwustu trzydziestu metrów.21

8 maja 1777 roku Gates wysłał do najdalej na północ wysuniętej placówki swojej armii pułkownika Jamesa Wilkinsona „z poleceniem zbadania i usprawnienia szlaków komunikacyjnych z Fortem Ticonderoga”22. Gates obecny na naradzie, podczas której Trumbull wskazał na piętę achillesową fortu, poprosił Kościuszkę, żeby dołączył do Wilkinsona, osobiście przyjrzał się słabym punktom Fortu Ticonderoga i zdecydował, czy można umieścić działa na szczycie Sugar Loaf Hill.23 W liście do dowódcy fortu, Johna Patersona, Gates pisał:

Pułk. Kusiusco, który towarzyszy Wilkinsonowi, jest zdolnym inżynierem i jednym z najlepszych i najstaranniejszych rysowników, jakich kiedykolwiek znałem. Pragnę, aby przydzielono mu kwaterę, a kiedy gruntownie zapozna się ze stanem umocnień, na moje polecenie wskaże Panu, gdzie i w jaki sposób można wprowadzić w nich najtrafniejsze poprawki i uzupełnienia; oczekuję, że pułkownik Baldwin udzieli temu dżentelmenowi swojego wsparcia i pomocy, ponieważ ma on wykonywać jego rozkazy, a nie go zastąpić.24

Pułkownik Jeduthan Baldwin, niekompetentny inżynier stacjonujący w Forcie Ticonderoga, nie zgadzał się z pomysłem Trumbulla i wznosił niedaleko fortu bezużyteczne drewniane wieże.25 Kościuszko po przyjeździe natychmiast zorientował się, że Trumbull ma rację; pozostawienie Sugar Loaf Hill bez obrony było błędem. Wdrapawszy się na szczyt i poczyniwszy pewne matematyczne obliczenia, były kapitan polskiej artylerii zwrócił uwagę generałowi Patersonowi, że wzgórze znajduje się w zasięgu strzału z fortu i że należy umieścić na jego szczycie działo, aby móc ostrzeliwać nacierającą armię brytyjską.

Ale inercja Baldwina udaremniła te zamysły.26 Po zapoznaniu się z okolicami fortu Kościuszko napisał dla Gatesa szczegółowy raport (po francusku), wskazując na kilka błędów w rozplanowaniu istniejących umocnień. Naszkicował mapę terenu wokół fortu, wyjaśniając Gatesowi: „Kolorem czarnym wyrysowałem to, co w rzeczywistości istnieje; to, co widzi pan wyrysowane kolorem czerwonym, to mój plan”. Kościuszko chciał, żeby działa rozmieszczono na wzgórzach górujących nad fortem, dzięki czemu można będzie ostrzeliwać stamtąd drogę do fortu, zarówno lądową, jak i wodną, i w ten sposób zniechęcić Brytyjczyków do ataku. Pisał, że został dobrze przyjęty przez Patersona i innych oficerów, którzy byli „niezwykle uprzejmi”, choć jak zauważył, jeden z nich miał problem z jego „narodowością”. Ponieważ jego plany spotkały się z chłodną reakcją pułkownika Baldwina, zwrócił się z prośbą do Gatesa: „Mój Generale, nade wszystko proszę Cię, byś nie dawał mi rozkazów wykonania czegokolwiek przed Twoim przybyciem. […] Kocham spokój i chcę być w dobrych stosunkach ze wszystkimi, o ile to możliwe”. Dodawał, że jeśli generał mu odmówi, wolałby raczej „wrócić do domu i sadzić kapustę”27.

Kilka dni później sfrustrowany Kościuszko ponownie napisał do Gatesa, podkreślając, że fort jest nadal narażony na atak, ponieważ nie wykorzystano jego „modelu” ufortyfikowania Sugar Loaf Hill, i nalegał, że należy również „nie dopuścić do przepływania łodzi”. Według Kościuszki Fort Ticonderoga to „doskonałe miejsce na to, aby stawić opór przeciwnikowi, a nawet, by go pobić”. Jednak większość prac, jakie podjęto, była zbędna i nie poczyniono większego postępu w budowie bardzo potrzebnego pieszego mostu z pływających pni drzewnych między głównym fortem a Fortem Independence po drugiej stronie kanału łączącego jezioro Champlain z jeziorem George. Tymczasem, jak pisał Kościuszko,

lubują się tu we wznoszeniu blokhauzów i to w miejscach najmniej odpowiednich. Jednakże, Generale, zwyciężymy, mając Waszą Ekscelencję na czele. Samo nasze przywiązanie do Ciebie uczyni wiele, nie mówiąc o świętym obowiązku, który nakazuje nam bronić tego kraju.28

Major John Armstrong obserwował, jak Kościuszko robił obliczenia do swoich planów ufortyfikowania Sugar Loaf Hill, i zgodził się z wytycznymi polskiego inżyniera. Armstrong napisał, że chociaż wzgórze ma strome zbocza i niektóre odcinki wymagają „wielkiego wysiłku”, można na nie „wtoczyć największe działa i przygotować dobre miejsce dla baterii”. Dodawał, że „bateria tak usytuowana, z racji swojego wzniesienia oraz bliskości, całkowicie pokryje ogniem oba forty, most komunikacyjny i leżące obok nabrzeże dla łodzi”29.

Inni oficerowie w Ticonderoga byli jednak zbyt zajęci wewnętrznymi rozgrywkami, żeby słuchać rad nowego ochotnika o niedającym się wymówić nazwisku. Mieszkańcy kolonii tak bardzo je przekręcali, że niektórzy zaczęli nazywać Kościuszkę krótko: Kos. Nazwisko to okazało sie równie kłopotliwe w piśmie, na przykład George Washington zapisywał je na jedenaście różnych sposobów. Sam Kościuszko traktował sprawę lekko i żartował, że i jemu trudno wymówić Knickerbocker i Schenectady.30 Nie chciał robić wokół siebie zamieszania i nie nalegał na realizację swoich idei, a pułkownik Baldwin zaczął już nawet otwarcie wyśmiewać pomysł umieszczenia działa na szczycie sąsiedniego wzgórza.

Pułkownika Wilkinsona, który zdecydowanie opowiadał się za uzbrojeniem Sugar Loaf Hill (przemianowanego na Mount Defiance), zdumiała wiadomość, że koloniści zignorowali propozycję Kościuszki. Tak pisał do Gatesa do Albany:

Na niebiosa, pragnąłbym, aby Pan sam, albo generał St. Clair, przybył tu na kilka dni. Pułkownik Kościuszko jest nieśmiały i skromny, a Baldwin wytycza umocnienia wedle swojego własnego planu.31

Sfrustrowany Kościuszko pojechał na południe do Albany, złożyć Gatesowi raport na temat postępu robót w forcie. Pod jego nieobecność Wilkinson napisał do Gatesa list, rozpaczliwie błagając: „Prace są teraz prowadzone zgodnie z bezsensownym planem Baldwina. Na miłość boską, niech Kościuszko wraca jak najszybciej, z odpowiednimi rozkazami”32.

Zgodziwszy się z opinią Wilkinsona, Gates napisał 28 maja list do Patersona, w którym zalecał, żeby „natychmiast wykonano plan pułkownika Kościuszki, poczynając od miejsc najdogodniejszych do obrony. Pułkownik Baldwin zyska moje uznanie i szacunek, jeśli zadba o więzy przyjaźni z tym zdolnym młodym człowiekiem”33.

6 czerwca Kościuszko wrócił do Fortu Ticonderoga z rozkazami od Gatesa, aby ufortyfikowano wzgórza, jednak Baldwin pod wpływem rosnącej niechęci do polskiego inżyniera nie zamierzał łatwo ustąpić. Na drugi dzień Kościuszko wraz z kilkoma oficerami wybrał się na rekonesans wokół fortów. Baldwin zapisał w swoim dzienniku, że „pojechali dalej [na półwysep położony na południe od fortu] Mount Independence. Wytyczyli długie linie okopów między redutami, które to reduty, jak mam nadzieję, nigdy nie zostaną ukończone, ponieważ stawia się tam teraz pale”34.

Kolejną przeszkodą w realizacji planu Kościuszki była decyzja Kongresu, który pod wpływem nalegań Schuylera ponownie mianował go w miejsce Gatesa dowódcą Armii Północnej. Jako nowojorczyk należący do śmietanki towarzyskiej, Schuyler bardziej przejmował się swoją rangą i pozycją społeczną niż brytyjskim atakiem ze wzgórz wznoszących się nad zachodnią flanką fortu.

Kiedy rozgoryczony Baldwin zniweczył plan umieszczenia dział na Mount Defiance, polski inżynier energicznie zajął się pracami przy konstrukcji pływającego mostu łączącego Fort Ticonderoga z Mount Indepedence, gdzie miał pod swoim nadzorem około stu żołnierzy budujących trzy reduty, które miały osłaniać południową flankę Fortu Ticonderoga.

Widząc, że jego pomysły są ignorowane, Kościuszko w liście do Gatesa poprosił o przeniesienie, wychwalając miłość do ojczyzny swojego zwierzchnika oraz jego „wielką wiedzę wojskową i prawdziwe zasługi”. Prosił Gatesa, żeby zabrał go ze sobą na pole bitwy: „Nie kieruje mną interes inny niż ambicja, aby odznaczyć się w tej wojnie. Szukam okazji i, jak sądzę, nigdy nie nadarzy mi się lepsza niż pod pańskim dowództwem”35.

Pod wpływem szczerego podziwu, szacunku dla zwierzchnika oraz podobieństwa poglądów politycznych Polak w kontaktach z Gatesem stał się sykofantem. Wilkinson także był oburzony usunięciem Gatesa ze stanowiska i składał to na karb różnic poglądów między członkami Kongresu. Wilky, jak nazywali go towarzysze broni, rozpieszczony syn właściciela ziemskiego z Marylandu, zorientował się, że delegaci z Południa nie sprzyjają Gatesowi. „Naprawdę zaczynam kochać ludzi z Nowej Anglii”, pisał o zwolennikach Gatesa, ponieważ „[uczucia] kierowały ich poczynaniami podczas niedawnej zdumiewającej rewolucji”. O innych mówił, że byli „niewdzięcznikami, zabójcami i dwulicowymi łajdakami”36.

Na nieszczęście dla Wilkinsona jego pełen jadu list nigdy nie dotarł do Gatesa. Kiedy 17 czerwca Schuyler przybył do Fortu Ticonderoga, przyznał, że go otworzył, ponieważ list doszedł do Albany już po wyjeździe Gatesa.37 Schuyler zapewnił Wilkinsona, że nie będzie miał do niego urazy; niestety świeżo przywrócony na stanowisko dowódca z Nowego Jorku wyraził także wątpliwość, czy jego armia zdoła oprzeć się atakowi Brytyjczyków. Po zwołaniu narady oficerów i spisaniu dziesięciopunktowej deklaracji, w której prosił Washingtona o posiłki, Schuyler pozostawił Fort Ticonderoga pod dowództwem generała Arthura St. Claira i wycofał się na południe do Fort Edward.

Podjęcie decyzji w sprawie realizacji przedstawionego przez Kościuszkę planu ufortyfikowania Mount Defiance spadło na St. Claira, który znalazł się w potrzasku między dwoma sprzecznymi rozkazami. Postanowił podtrzymać decyzję Schuylera o nieobsadzaniu wzgórza, albowiem „skoro dotąd żaden inżynier, francuski, brytyjski ani amerykański, nie wierzył w zasadność umieszczenia baterii na Sugar Loaf Hill [Mount Defiance], nie zamierzał kłopotać się angażowaniem swojej osoby ani środków, jakimi dysponował, w taki eksperyment”38.

Kłopoty pojawiły się jednak właśnie z powodu nieumieszczenia dział na tym wzgórzu.

Generał Burgoyne przybył na południowe brzegi jeziora Champlain 1 lipca 1777 roku na czele ośmiotysięcznej armii, złożonej z brytyjskich i heskich żołnierzy, oraz kilkuset Kanadyjczyków, zwolenników Korony i Indian. Niepokój w szeregach obrońców fortu wzbudziła wiadomość, że Indianie wyrżnęli grupy zwiadowców Armii Kontynentalnej, które śledziły ruchy wroga.

Dowódca artylerii armii Burgoyne’a, generał William Phillips, podczas rekonesansu natychmiast dostrzegł taktyczne zalety umieszczenia dział na szczycie Mount Defiance. Kiedy angielscy żołnierze zaczęli narzekać na trudności i wysiłek, jakiego wymagało wykonanie tego zadania, Phillips wydał jednoznaczny rozkaz. Stwierdził: „Tam, gdzie kozioł wejdzie, wejdzie i człowiek, a gdzie człowiek wejdzie, może wciągnąć działo”39.

Następnego ranka, po wieczornych uroczystościach z okazji pierwszej rocznicy uchwalenia Deklaracji Niepodległości, Amerykanie ujrzeli na szczycie Mount Defiance ubranych w karmazynowe kurtki żołnierzy, kierujących wprost na nich swoje działo. Do południa stanęło tam sześć dwunastofuntowych dział wycelowanych w stronę Fortu Ticonderoga. Brytyjczycy ostrzelali znajdującą się na jeziorze amerykańską łódź – jedna kula armatnia wylądowała w forcie – i podpalili blokhauzy wzniesione przez pułkownika Baldwina.40

St. Clair zwołał naradę wojenną, na której zapadła decyzja, że koloniści muszą opuścić fort. O dziesiątej rano żołnierze Armii Kontynentalnej i członkowie milicji zaczęli ukradkiem się z niego wymykać. Na szczęście ludzie Kościuszki skończyli na czas budowę pływającego mostu, dzięki czemu buntownicy mogli wycofać się na południe w stronę Albany, unikając kontaktu z oddziałami wroga, które maszerowały w ich stronę od północy, wschodu i zachodu.

Ewakuacja zaczęła się gładko, ale generał Matthias Alexis Roche de Fermoy, Francuz, alkoholik, nie wywiązał się ze swojego zadania ochrony tyłów. Upił się do nieprzytomności i nie powiedział swoim żołnierzom, żeby się spakowali i przygotowali do wymarszu. Kiedy wreszcie skacowany ocknął się z pijackiej drzemki, zostawił swoje oddziały w rozsypce i zignorował rozkazy St. Claira, żeby nie zapalać żadnych świateł. Gorzej, podpalił swoją kwaterę. Ogień szybko się rozprzestrzenił w całym forcie, oświetlając nocne niebo i widoczne na tle płomieni cienie uciekających żołnierzy.41

Brytyjskie i heskie oddziały ruszyły w pościg, ostrzeliwując biegnących buntowników. Następnego dnia angielska jednostka generała Simona Frasera natknęła się na kolonistów w Hubbardton w stanie Vermont i wzięła dwustu z nich do niewoli. Reszta zdołała uciec.

Burgoyne sięgnął wtedy po swoją tajną broń, wzbudzając przerażenie w szeregach wycofujących się kolonistów. Wcześniej Amerykanie poprosili plemiona indiańskie o neutralność, ale Brytyjczycy podburzyli Irokezów przeciwko kolonistom. Szczepy Oneida i Tuscarora pozostały po stronie Amerykanów, ale Mohawkowie, Onondaga, Cayuga i Seneca sprzymierzyli się z królem.42 Brytyjscy i amerykańscy generałowie często poili swoich żołnierzy rumem, aby dodał im animuszu; Burgoyne w podobny sposób postąpił z Irokezami. Brytyjczycy obiecali im, że „król zza wielkiej wody” zapłaci sowicie za każdy skalp amerykańskiego żołnierza.43

Uciekający buntownicy byli przerażeni odgłosami wydawanymi przez indiańskich zwiadowców, którzy ścigali ich po lasach, chwytali i zdejmowali im skalpy nożami i tomahawkami. Armia kolonistów zamieniła się w bezładny tłum bez dowódcy. Niektórzy żołnierze po prostu dezerterowali i uciekali do domu.

W chwili gdy Amerykanie opuścili Fort Ticonderoga, Schuyler znajdował się sześćdziesiąt pięć kilometrów na południe od niego, w Forcie Edward. Tydzień później dołączył do swoich wycofujących się oddziałów i usiłował przywrócić porządek w szeregach. Żałował, że nie posłuchał rady Kościuszki, aby uzbroić Mount Defiance. Zwolnił Fermoya z zadania opóźniania marszu nacierających Brytyjczyków i polecił pułkownikowi Morganowi Lewisowi, aby pojechał na północ i poinformował Kościuszkę, że ma zatrzymać pochód „czerwonych kubraków”, by zapewnić bezpieczny odwrót Armii Kontynentalnej. 16 lipca Schuyler pisał do Kościuszki:

Posłałem jednego z kwatermistrzów do Saratogi i placówki poniżej, aby przywiózł wszystkie siekiery, jakie zdoła zebrać, i dostarczył je Panu. Pułkownik Lewis otrzymał moje rozkazy, aby natychmiast przysłano Panu konia. Jutro wydam rozkaz wymarszu brygadom generała Fermoya i generała Patersona i rozporządzę nimi zgodnie z Pańskim życzeniem.44

Schuyler przywrócił ład w szeregi setek żołnierzy i oddał je pod dowództwo Kościuszki. Pułkownik Henry B. Livingston wydał rozkaz: „Grupa opóźniająca do otrzymania dalszych rozkazów ma kontynuować prace i wykonywać rozkazy pułkownika Kościuszki, inżyniera”45.

Polak wyznaczył żołnierzom zadania mające na celu opóźnianie marszu wroga. Nie bacząc na roje owadów gryzących ich po karku i ramionach i na leśne grzechotniki gotowe ukąsić ich w stopy, trzystu żołnierzy Armii Kontynentalnej, zalewających się potem w swoich wełnianych mundurach, zwalało pod wodzą Kościuszki drzewa, aby zablokowac drogi, i niszczyło mosty, gdy tylko przemaszerowały po nich oddziały kolonistów. Staczali głazy do rzeki Wood Creek, utrudniając żeglugę, i zmieniali bieg strumieni, aby zalewać szlaki komunikacyjne.46 Długi sznur brytyjskich wozów zaopatrzeniowych stanął w miejscu. Porucznik Thomas Anburey skarżył się, że Brytyjczycy musieli odbudowywać mosty i czekać, „dopóki drogi nie zostaną oczyszczone z drzew, które Amerykanie ścięli po swoim przemarszu, co dziesięć, dwanaście jardów w poprzek drogi leżały ogromne drzewa”47. Inny brytyjski żołnierz wspominał, że „zwalonych drzew było tak dużo, jak latarni na ulicy w Londynie”48.

Koloniści pędzili bydło oraz podpalali pola zboża i kukurydzy, zmuszając Brytyjczyków do żywienia się swoimi zapasami. W rezultacie nieskuteczne angielskie linie zaopatrzeniowe rozciągały się w stronę północy aż do Kanady. Zastosowana przez Kościuszkę taktyka opóźniania marszu przeciwnika przyniosła owoce. W ciągu dwudziestu dni armia brytyjska pokonała zaledwie trzydzieści pięć kilometrów.49

Kiedy koloniści rozproszyli się po lasach, Kościuszko przemierzał konno okolice w poszukiwaniu bezpiecznych miejsc na obozowisko. Wilkinson pisał w swoich wspomnieniach:

Thaddeus Kościuszko był w tym czasie naszym głównym inżynierem i przez miesiące dzieliłem z nim koc; wybrał pozycję na ufortyfikowany obóz, około czterech mil na południe od Fortu Edward, w Moses Creek, w miejscu, gdzie wyspa rozdziela wody Rzeki Hudson.50

Po odpoczynku w Moses Creek, gdzie oddziały kolonistów były narażone na ataki Indian, Kościuszko przeniósł je na wyspę Van Schaick, na której mogły się przegrupować i zaplanować swój następny ruch. Polski inżynier rozlokował baterie dział, które kontrolowały przejście wzdłuż rzeki, a jednocześnie dawały kolonistom osłonę przed atakiem. Major John Armstrong pisał:

Podczas wycofywania się amerykańskiej armii Kościuszko wyróżniał się aktywnością i odwagą, od niego zależał wybór obozów i posterunków i wszystkich spraw związanych z fortyfikacjami.51

Starcie obu armii w północnych regionach stanu Nowy Jork odwlekło się o kilka kolejnych tygodni. Generał St. Clair został kozłem ofiarnym, obwinianym o utratę Fortu Ticonderoga. Próbując bronić się przed krytyką za porzucenie potężnej fortecy, pisał do Washingtona: „Nasz cały obóz po stronie Ticonderoga był narażony na ostrzał”52.

Chociaż Kościuszko sam zwracał na to uwagę przed atakiem Brytyjczyków, teraz stanął po stronie swojego krytykowanego dowódcy. Konsekwencje porażki nie ominęły także Schuylera. Stracił poparcie Kongresu i został usunięty ze stanowiska. Generał Arnold na wieść, że armia porzuciła Fort Ticonderoga, który niegdyś odbił z rąk Brytyjczyków, popędził z Pensylwanii na północ, w nadziei, że wreszcie otrzyma stanowisko, na które sobie zasłużył. Jeszcze raz jednak dowództwo nad Armią Północną przypadło odwiecznemu rywalowi Arnolda, generałowi Gatesowi. Armia Kontynentalna miała się przegrupować przed podjęciem walki z Brytyjczykami. Tym razem decyzję o tym, gdzie należy rozlokować działa, pozostawiono Kościuszce.

III
Zwrot: bitwa pod Saratogą

Po utracie olbrzymiej, kamiennej cytadeli Fortu Ticonderoga przygnębieni koloniści rozbili obóz na błotnistej wyspie Van Schaick. Zwiadowcy donosili, że po lasach nadal krążą grupy indiańskich łowców skalpów, a Brytyjczycy, usunąwszy przeszkody pozostawione na drogach przez oddział Kościuszki, podjęli marsz na południe.

Wśród żołnierzy i członków Kongresu nasiliły się głosy domagające się głowy generała St. Claira. Groził mu sąd polowy, a jego byli podkomendni obciążali go odpowiedzialnością za porażkę. Kościuszko nie godził się, by robiono z St. Claira kozła ofiarnego. W liście do krytykowanego generała pisał:

Jeśli odwrót z Ticonderoga zwrócił przeciw panu licznych oszczerców i niektóre zawistne osoby skorzystały z okazji, żeby podważyć pańskie zasługi, do tego stopnia, iż mówiono wczoraj przy kolacji, że trzeba koniecznie kogoś poświęcić w imię publicznego dobra, wydaje mi się, że chodzi im raczej o własne dobro. A zatem, mój Generale, trzeba koniecznie dbać o siebie i próbować zamknąć im usta. Oferuję swoje służby.1

Nastroje w oddziałach poprawiły się, gdy 19 sierpnia 1777 roku do obozu przybył generał Gates i wydał rozkaz ponownego marszu w górę rzeki Hudson. Gates oświadczył, że znajdą miejsce, w którym stawią czoło armii Burgoyne’a. Dwa tygodnie później nastroje poprawiły się jeszcze bardziej, gdy przybyły posiłki pod wodzą generała Arnolda i generała Ebenezera Learneda.

We wrześniu Gates poprowadził armię wzdłuż rzeki Hudson w stronę Stillwater, kilka kilometrów na południe od Saratogi, gdzie polecił pułkownikowi Morganowi Lewisowi rozbić obóz. Kościuszko pojechał konno obejrzeć nadrzeczną równinę, na której Lewis rozlokował oddziały, i powiedział mu, że miejsce wybrane przez Gatesa jest z każdej strony otoczone wzgórzami oraz że ze względu na szerokie nadrzeczne łąki nie sposób się tam skutecznie obronić.2 Według Lewisa, Kościuszko wskazał na sąsiednie wzniesienie terenu i powiedział w swojej silnie naznaczonej polskim akcentem angielszczyźnie: „Z tamtego wzgórza, po lewej, nieprzyjaciel może ostrzelać pański obóz z dział, a z tego po prawej wycelować w pańskie klamry u butów”3.

Lewis wiedział, że inżynier ma rację, ale wahał się, czy może zakwestionować decyzję Gatesa. Kościuszko ściągnął Wilkinsona na spotkanie z Gatesem i zgłosił swoje zastrzeżenia. Uzyskawszy pozwolenie generała, Polak pojechał z Lewisem i pułkownikiem Udneyem Hayem na północ w poszukiwaniu miejsca, gdzie będą mogli się skutecznie bronić. Kiedy dotarli do leżącego na wzniesieniu pastwiska nad drogą wiodącą wzdłuż rzeki do Albany, oczy Kościuszki rozbłysły i kilka razy galopował wokół wzgórza, wykrzykując: „To jest to miejsce!”4.

Wzgórza Bemis Heights wznosiły się nad wąskim przesmykiem nad rzeką, przez który musieli przecisnąć się Brytyjczycy. Z pagórków nazwanych od nazwiska właściciela pobliskiej tawerny, Jothama Bemisa, rozciągał się widok na rzekę Hudson; rozległe stoki wzgórz przecinały cztery równoległe wąwozy wypłukane przez Mill Creek i jego dopływy. Brytyjczycy, jeśli zamierzali przypuścić atak, musieli pokonać te otwarte przestrzenie i głębokie rozpadliny. U podnóża Bemis Heights – ku wschodowi – tuż nad rzeką biegła droga wiodąca na południe, w stronę Albany. Ku zachodowi znajdowały się wzgórza porośnięte gęstym lasem, który uniemożliwiał Brytyjczykom oskrzydlenie Armii Kontynentalnej.

Jako kadet akademii wojskowej w Warszawie, Kościuszko pilnie studiował opisy legendarnej bitwy pod Termopilami, kiedy to trzystu Spartan stawiło czoło znacznie większej armii perskiej. Grecy sprytnie wykorzystali ukształtowanie terenu i przez kilka dni odpierali ataki perskich najeźdźców. Gdy Spartanie w końcu ulegli przeciwnikowi, swoją postawą zachęcili Greków z innych miast-państw do tego, żeby się zjednoczyć i przeciwstawić Persom. Amerykanie z różnych stanów musieli zrobić to samo: zjednoczyć się, aby odeprzeć wroga.

Lewis wspominał później, że Kościuszko „spytał o liczbę dywizji w Armii oraz ich nazwy, wyjął kawałek papieru ze swojego portfolio i narysował ołówkiem plan obozu; oznaczył położenie kilku regimentów, które w zgodzie z tym planem pospiesznie pomaszerowały na swoje pozycje, po czym zaczęły wznosić bastiony i fortyfikacje”5.

Rozlokowawszy Armię Kontynentalną na Bemis Heights, Kościuszko zadbał o to, aby maksymalnie utrudnić zadanie Brytyjczykom. Polak otrzymał pod swoje rozkazy tysiąc żołnierzy, którzy zgodnie z jego wytycznymi wznosili reduty, tworzyli baterie i posterunki, budowali drogi, aby skoordynować właściwe rozlokowanie wojsk. Lewis donosił, że każdego wieczoru „wszystkie dywizje, brygady i regimenty były rozmieszczane w wyznaczonym kwartale”, według zaleceń Kościuszki.6

Zmęczeni i przybici koloniści odzyskali poczucie celu, gdy ponownie zabrali się do pracy. Pułkownik Hay pisał w liście do przyjaciela:

Przyjazd Gatesa jak gdyby za dotknięciem czarodziejskiej różdżki wyrwał nas z tego smutnego stanu rezygnacji i przerażenia. Znów poczuliśmy nadzieję i przeszliśmy do działania. Najpierw skierowaliśmy się do Stillwater, a teraz znajdujemy się na wzgórzach zwanych Bhemus, spoglądając śmiało w twarz nieprzyjaciela. Kościuszko wybrał to miejsce i pokrył jego slaby punkt (prawą flankę) redutami schodzącymi od szczytu wzgórza po rzekę.7

Wilkinson, który od czasów Ticonderogi szanował opinie Polaka, także poczuł się bardziej pewnie na nowej pozycji, wiedząc, że to „Kościuszko ją wybrał”8.

Amerykanom kilkakrotnie dopisało szczęście, dzięki czemu udało im się odnieść zwycięstwo. Generał Howe, zamiast pomaszerować na północ i zaatakować tyły Gatesa, skierował się na południe, żeby uderzyć na Filadelfię; jednocześnie zbuntowani koloniści pod wodzą generała Arnolda zatrzymali armię St. Legera w dolinie rzeki Mohawk w Fort Stanwix w Rome, w stanie Nowy Jork. Rozbite oddziały St. Legera wycofały się aż do Kanady. Większość irokeskich zwiadowców porzuciła Brytyjczyków po zamordowaniu i oskalpowaniu Jane McCrea, narzeczonej brytyjskiego oficera. To okrutne zabójstwo jeszcze bardziej wzburzyło kolonistów, którzy coraz tłumniej zaczęli zaciągać się do armii Gatesa.

Wraz z pojawieniem się na wzgórzach nad rzeką Hudson ochotników nadciągających z różnych stron, w obozie rebeliantów zaczęło narastać poczucie pewności siebie. Niemniej, chociaż zgromadzili się tam, żeby zjednoczyć się przeciwko Brytyjczykom, ciągle dawały o sobie znać animozje między oficerami z różnych klas społecznych i różnych stanów.

Gates, przygarbiony, z rzednącymi siwymi włosami, zaczerwienionymi policzkami i okularami na czubku nosa, wyglądał na starszego, niż był w rzeczywistości, i choć miał zaledwie pięćdziesiąt lat, jego ludzie przezwali go Babcia Gates. Burgoyne starał się go poniżyć, mówiąc o nim „stara baba”9.

Natomiast Kościuszko dostrzegał w Gatesie przede wszystkim oddanie tym samym ideałom, które sprowadziły go do Ameryki. Obaj darzyli się szacunkiem i wiele lat później Gates powiedział jednemu z przyjaciół: „Kościuszko jest jedynym prawdziwym republikaninem, jakiego kiedykolwiek poznałem. To człowiek bez skazy”10.

Obaj pochodzili z niezbyt majętnych rodzin i cechowało ich to samo zrozumienie celu i sensu rewolucji – jej stawką była wolność dla ludzi z wszystkich klas społecznych. Obaj uważali, że niewolnicy powinni móc zaciągać się do wojska, w którym mogliby wywalczyć sobie wolność. Kwestia wcielania czarnych żołnierzy do Armii Kontynentalnej stała się istotnym problemem w następstwie proklamacji wydanej 7 listopada 1775 roku przez królewskiego gubernatora Wirginii, lorda Dunmore’a; stwierdzał on, że „wszyscy służący związani kontraktem Murzyni” gotowi „nosić broń i wstąpić do oddziałów jego królewskiej mości” mają być uznani za ludzi „wolnych”.11 Czarni stanowili jedną piątą mieszkańców amerykańskich kolonii, ale właściciele plantacji z Południa niechętnie myśleli o powierzaniu broni i wcielaniu do wojska afrykańskich niewolników.

Washington jako południowiec i właściciel plantacji, który posiadał ponad stu niewolników (trzystu, jeśli liczyć należących do jego żony Marthy), był oburzony proklamacją i oświadczył, że należy „zgnieść” lorda Dunmore’a. Sześć dni później, 13 listopada 1775 roku, w odpowiedzi Washington wydał rozkaz: „Nie należy wcielać [do armii] Murzynów, chłopców niezdatnych do noszenia broni ani starych mężczyzn niezdolnych wytrzymać trudy kampanii”12.

W ciągu dwóch następnych lat po proklamacji lorda Dunmore’a Washington wysyłał sprzeczne sygnały co do stosunku Armii Kontynentalnej do czarnych rekrutów. Każdy stan miał własne prawa dotyczące niewolnictwa i w miarę postępów rewolucji standardową praktyką stało się wcielanie do wojska niewolników na podstawie pisemnej zgody ich właścicieli.

Niektórzy koloniści unikali osobistego udziału w wojnie, nakazując swoim niewolnikom, żeby zajmowali ich miejsce w szeregu. Jednak Gates pozwalał czarnym mężczyznom, którzy zbiegli z majątków swoich właścicieli, zaciągać się do armii we własnym imieniu. Kiedy Israel Ashley z Westfield w stanie Massachusetts próbował zapisać do armii swojego niewolnika Gilliama, żeby walczył za niego, ze zdumieniem dowiedział się, że jego służący sam już się zaciągnął. Oburzony Ashley zwrócił się z pretensją do Gatesa, ale generał odmówił oddania Gilliama właścicielowi, oświadczając, że prawa stanowe są w tej kwestii niejasne i że sympatyzuje z „niewolnikami, którzy ryzykując własne życie, wspierają nas, albo pragną wesprzeć, w walce o naszą wolność”13.

Gates miał niewolników na swojej plantacji w Wirginii, zwanej Traveller’s Rest, ale widząc okrucieństwo haniebnego procederu, jakim było niewolnictwo, w czasie rewolucji uwolnił ich po wojnie, podczas bardzo wzruszającego pożegnania.14 Gates z pewnością robił wielkie wrażenie na Afroamerykanach, którzy go znali. Podczas jego pogrzebu jeden z byłych niewolników, zwany Wujem Robertem, rzucił się na trumnę w chwili opuszczania jej do grobu i „opłakał łzami wdzięczności autora swojego szczęścia i wolności”15.

Troska Gatesa o prawa człowieka obejmowała także rdzennych Amerykanów. Przed wojną pisał: „Jeśli chodzi o Indian, zachowanie się niektórych białych ludzi wobec tych nieszczęsnych tubylców jest ponad wszelką miarę odrażające”16.

Podczas gdy wielu kolonistów podzielało poglądy Gatesa na temat życia w harmonii z Indianami, armia brytyjska nakłaniała rdzennych Amerykanów do atakowania osadników. W chwili gdy Brytyjczycy dotarli pod Saratogę, większość Indian zdążyła już porzucić służbę zwiadowczą, jaką pełnili w oddziałach Burgoyne’a.

Zamiast ataku z trzech stron Gates musiał odeprzeć jedynie siły Burgoyne’a. Nazbyt pewny siebie „dżentelmen Johnny” i jego oficerowie rozłożyli obóz niedaleko Saratogi, pili szampana, grali w karty i spędzali miło czas w towarzystwie markietanek.17 Hedonista Burgoyne szukał wytchnienia w ramionach madame Rousseau, żony swojego intendenta.18

W czasie gdy Brytyjczycy oddawali się obozowym igraszkom w oczekiwaniu na posiłki, które nigdy nie nadeszły, Kościuszko i jego ludzie zbudowali wiele umocnień obronnych – parapetów, okopów i redut – nie do zdobycia atakiem od strony rzeki. Dzięki rozpadlinom Mill Creek i stromym, porośniętym trawą zboczom buntownicy mogli ze swoich pozycji na wzgórzach swobodnie ostrzeliwać drogę natarcia przeciwnika. Kościuszko przygotował dodatkową pułapkę, kierując baterie dział w kierunku przesmyku na brzegu rzeki Hudson, położonego trzydzieści metrów poniżej Bemis Heights. Jedyna poza tą droga dostępu wiodła wzdłuż pól na skraju gęstych lasów, co oznaczało, że atakujący żołnierze będą widoczni jak na dłoni.

Najważniejszą jednostką, jaką Gates miał do dyspozycji, był oddział strzelców wyborowych, przysłany przez George’a Washingtona. Strzelcy pułkownika Daniela Morgana nie ustępowali Indianom jako zwiadowcy śledzący ruchy przeciwnika i wywołujący zamieszanie na tyłach.

Daniel Morgan wychował się w New Jersey, skąd przeniósł się w rejon pogranicza, w dolinie Shenandoah, na terenie przyszłej Wirginii Zachodniej. Był silny jak niedźwiedź; karczował lasy, powożąc zaprzęgiem wołów i koni, dostarczał także w głąb dzikich obszarów różne towary. Poza tym miał niepohamowaną skłonność do alkoholu i hazardu oraz żywił gorącą urazę do armii brytyjskiej. Tuż po wybuchu wojny siedmioletniej wdał się w spór z pewnym brytyjskim oficerem i w rezultacie został wychłostany. Wymierzono mu karę pięciuset batów, tak że skóra na jego plecach zwisała w krwawych strzępach. Morgan pałał żądzą zemsty.19

Zbuntowani koloniści byli gotowi się bić, ale małostkowe kłótnie między generałami omal nie zmieniły przebiegu starcia. Arnold, energiczny trzydziestosześciolatek, nie mógł się pogodzić z tym, że wojskiem dowodzi Gates, nie akceptował też jego defensywnego stylu walki. Arnold pozostał lojalny wobec swojego przyjaciela, generała Schuylera, w tym czasie podwładnego Gatesa. Gates miał mu to za złe i traktował go chłodno.

Arnold, zgodnie ze swoim temperamentem, chciał od razu „wymaszerować i zaatakować”20. Nazbyt agresywna taktyka już raz przyczyniła się do niepowodzenia jego kanadyjskiej wyprawy, a Gates wolał raczej wykorzystać zalety swojej mocnej pozycji; zamierzał zmusić

Brytyjczyków do wspinania się na wzgórza w ich paradnych formacjach i w ten sposób wciągnąć ich w pułapkę. Między obydwoma generałami dochodziło do tak ostrych spięć, że Arnold ostatecznie nie mógł brać udziału w posiedzeniach sztabu Gatesa.

Kościuszko darzył Arnolda dużym poważaniem, ale ich drogi rozchodziły się tam, gdzie pojawiała się kwestia respektowania rozkazów przełożonych.21 Kościuszko należał do grona najbliższych współpracowników Gatesa, jadał przy jego stole, doradzał mu i przez większą część kampanii znajdował się u jego boku. Do tego ścisłego kręgu należał także pułkownik Robert Troup, który w chwili wybuchu wojny studiował prawo u przyszłego prezesa Sądu Najwyższego Stanów Zjednoczonych, Johna Jaya, oraz pułkownik Wilkinson, przeciwnik Arnolda.

Sztabowcy Gatesa czasami nie zgadzali się ze swoim dowódcą, ale trzej pułkownicy często uciekali się do bezwstydnego pochlebstwa, żeby zwrócić na siebie uwagę generała. Troup nazywał ich „rodziną” Gatesa i pisał, że w trakcie całej kampanii Wilkinson i Kościuszko „trzymali się Gatesa i nawet z nim jedli”. Twierdził też, że podczas gdy Wilky był młodym człowiekiem o „umiarkowanych zdolnościach” i „nieprzyzwoitym pochlebcą”, Kościuszko był „młodym człowiekiem – o skromnych manierach – poważnym usposobieniu – zdolniejszym niż Wilkinson […] [oraz] zręcznie posługiwał się delikatnym pochlebstwem tam, gdzie mogło to posłużyć jego celom”22.

Kiedy 19 września Brytyjczycy wreszcie przypuścili szturm, armia Burgoyne’a nie potrafiła przełamać umocnień wzniesionych przez Kościuszkę. Brytyjscy żołnierze musieli obejść reduty i w końcu znaleźli się w lesie, gdzie czekała na nich zasadzka przygotowana przez rebeliantów.

Pierwsza potyczka przeszła do historii jako bitwa o Freeman’s Farm. Generał Gates przez większość dnia pozostał w swoim namiocie; wlewał w siebie „mocne trunki”, skarżył się na Arnolda i dowodził bitwą ze swojej kwatery.23

W chwili gdy dwie brytyjskie kolumny i jedna heska maszerowały wzdłuż umocnień w stronę lasu, Arnold, który także mocno pociągał rumu z baryłki, wrzeszczał na Gatesa, żeby dał sygnał do ataku. Gates zaczekał, aż Brytyjczycy wejdą głębiej w pułapkę, po czym wysłał do walki doborowych strzelców Morgana.

Ludzie Morgana nosili myśliwskie koszule i legginsy, mieli u pasa woreczki na kule, a do pasów biegnących przez ramię przytroczone naczynia na proch, zrobione z bawolich rogów. Aby lepiej wziąć przeciwnika na cel, wspinali się na drzewa. Snajperzy byli uzbrojeni w krótkie i lekkie strzelby z Pensylwanii, niezwykle celne na odległość stu metrów, a trochę mniej na trzysta; przy tej odległości niewiele traciły ze swej precyzji. Niestety dość długo trwało ich załadowanie i nie miały bagnetów.

Regularna piechota po obu stronach posługiwała się brytyjskimi muszkietami, zwanymi „brązowa Bess”; były tak niecelne, że jak powiadano, „nie da się z nich trafić w drzwi stodoły”24. Żołnierze mogli z nich oddawać trzy strzały na minutę, a podczas walki wręcz sprawdzały się lepiej niż strzelba, gdyż posiadały bagnet o trójkątnym ostrzu, którym można było dźgać i ciąć przeciwnika.

Doborowi strzelcy Morgana mieli ułatwione zadanie, ponieważ brytyjscy żołnierze ubrani w jasnoczerwone kurtki, byli dobrze widoczni na tle lasów i pól pszenicy. Koloniści znajdowali się poza zasięgiem muszkietów Brytyjczyków, a snajperzy Morgana brali na cel przede wszystkim angielskich oficerów na pierwszej linii frontu. Kiedy dowódcy królewskiej armii padli, a ich oddziały poszły w rozsypkę, ludzie Morgana zaatakowali główną kolumnę. Po początkowym sukcesie napotkali jednak silny opór Brytyjczyków, którzy zaczęli ostrzeliwać się równymi salwami.

Arnold, pragnąc okryć się chwałą, wyrwał się zza umocnień obronnych i na czele posiłków przypuścił szarżę na wroga. Po południu osobiście poprowadził swoich ludzi na Brytyjczyków i galopując tam i z powrotem wzdłuż szeregów, wołał: „Naprzód chłopcy!”, „Szybciej, moi dzielni chłopcy!”25.

Około sześciuset Brytyjczyków zginęło albo odniosło rany, ale Gates nie mógł całkiem rozbić armii Burgoyne’a. Miał istotny powód do wstrzymania ataku. Armii kolonistów wyczerpała się amunicja i każdemu z żołnierzy Arnolda i Morgana została najwyżej jedna kula. Gdyby Burgoyne o tym wiedział, posłałby swoich ludzi do ataku na bagnety, a wtedy bitwa przybrałaby zapewne zupełnie inny obrót. Dopiero następnego dnia generał Schuyler przybył ze świeżym zapasem prochu oraz ołowiu, który pochodził z oprawy szyb w domach w Albany i można go było przetopić na kule.26

W oficjalnym raporcie dla Kongresu Gates pominął wszelkie wzmianki o roli Arnolda w zwycięskiej bitwie. Arnold poczuł się upokorzony, upił się i otwarcie krytykował Gatesa. Niesubordynacja Arnolda wprowadziła zamieszanie w obozie kolonistów. Kościuszko był oburzony naruszeniem autorytetu dowódcy i postrzegał zachowanie Arnolda jako „nierozważne” i „pijackie” oraz sugerował, że Gates powinien „nakazać mu opuszczenie pola walki”27.

Kilka dni później, kiedy ogłoszono, że oddział Morgana zostanie wyłączony spod dowództwa Arnolda, co sprawiało, że bohater pierwszej bitwy nie miał pod swoją komendą żadnego oddziału, Arnold wpadł do namiotu Gatesa i obaj zaczęli na siebie krzyczeć i wyklinać się nawzajem. Wybuchła kłótnia, w której „Gates zachowywał się w sposób arogancki, irytujący, wulgarny; Arnold zaś niedyskretny, wyniosły i gwałtowny”28.

Mimo że pierwsza faza bitwy zakończyła się dobrze dla Amerykanów, którzy stracili o połowę mniej ludzi niż Brytyjczycy, Gates był oburzony, że Arnold podważył jego autorytet, i jednocześnie zazdrościł mu odwagi. Arnold natomiast wściekał się, że zasługa za to zwycięstwo przypadnie Gatesowi. Schuyler, który wcześniej piastował stanowisko należące teraz do Gatesa, napisał, że człowiek, który zajął jego miejsce, jest „tak bardzo pewny sukcesu, że nie chciał, aby ten drugi [Arnold] miał jakiś udział w chwale, jaka mogła mu przypaść” z racji tego zwycięstwa.29 Gates zwolnił Arnolda ze stanowiska dowódcy.

Przez następnych kilka dni Brytyjczycy lizali rany i grzebali w płytkich grobach, niedaleko pola bitwy, setki zabitych żołnierzy. Nad wzgórzami unosił się odór śmierci. Wilki, które pochwyciły zapach, zaczęły nocą wyć w okolicznych górach. Żołnierze obu armii poczuli dreszcz zgrozy, gdy ogromne stada drapieżników wyłoniły się w ciemnościach spomiędzy wzgórz i zaczęły pożerać zmarłych. Wśród głośnych powarkiwań wykopały ciała z płytkich grobów, co sprawiło, że angielski porucznik William Digby i jego ludzie zaczęli obawiać się wybuchu epidemii.30

Zamiast czekać, aż zaatakuje zaraza, dwa tygodnie po pierwszej potyczce Burgoyne uderzył ponownie. Tym razem brytyjskie oddziały pomaszerowały jeszcze dalej na zachód w głąb lasów, obchodząc umocnienia obronne wzniesione przez Kościuszkę na Bemis Heights.

Arnold, nie zważając na to, że Gates odebrał mu dowództwo, wskoczył na konia i pognał z oddziałami kolonistów na pozycje Brytyjczyków. Jeden ze snajperów Morgana zastrzelił generała Simona Frasera i wtedy nacierająca kolumna przeciwnika poszła w rozsypkę. Armia Kontynentalna zadała Brytyjczykom ciężkie straty. Arnold poprowadził szarżę na Redutę Breymanna, postrzelony jednak w nogę, spadł z konia, który przewrócił się na niego i omal go nie zgniótł.

Morgan walczył dalej i jego oddział zaszedł Brytyjczyków z boku, od północy, zabijając setki żołnierzy w czerwonych kubrakach. Burgoyne został pokonany, a cała jego armia po kilku dniach – otoczona. 17 października Brytyjczycy musieli się poddać. Kiedy żołnierze brytyjscy składali broń i jako jeńcy opuszczali obóz, orkiestra kolonistów przy grzmocie werbli grała na piszczałkach Yankee Doodle Dandy. Tego samego dnia Gates pisał do żony: „Burgoyne i jego cała armia złożyli broń i poddali się mnie i moim Jankesom. […] Jeśli ta lekcja nie nauczy Starej Anglii pokory, to znaczy, że jest ona upartą, starą nierządnicą, zmierzającą ku swojej ruinie”31.

Chociaż Kościuszko przygotował pole bitwy, planując i budując umocnienia obronne, do legendy przeszła odwaga Arnolda, a chwała zwycięstwa pod Saratogą przypadła Gatesowi. On pragnął jednak podzielić się zasługą ze swoim polskim przyjacielem.

Rok później, gdy doktor Benjamin Rush z Filadelfii zawitał do jego kwatery głównej, szczęśliwy generał powstrzymał potok pochwał za swoje zwycięstwo pod Saratogą. „Nie tak szybko, doktorze – powiedział Gates. – Bądźmy rzetelni. Na wojnie, jak w medycynie, wiele mogą zdziałać naturalne przyczyny, pozostające poza naszą władzą. W tym wypadku wielkimi taktykami naszej kampanii były wzgórza i lasy, które pewien młody polski inżynier nader zręcznie obrał na miejsce mojego obozu”32.

Amerykanie odnieśli wielkie zwycięstwo. Po raz pierwszy w dziejach pokonano całą brytyjską armię. To był punkt zwrotny rewolucji.

4 grudnia 1777 roku do Paryża przybył Jonathan L. Austin, kapitan marynarki z Bostonu, z wiadomością, że armia Burgoyne’a skapitulowała. Franklin i jego delegacja mieli teraz nowy oręż w swoich wysiłkach, aby nakłonić króla Ludwika XVI do zawarcia oficjalnego traktatu sojuszniczego ze Stanami Zjednoczonymi.33

IV
Francuskie ego i kolonialni spiskowcy

Dzięki swojej taktyce opóźniania ruchów wroga, zastosowanej podczas odwrotu z Ticonderogi, oraz planowi bitwy pod Saratogą Kościuszko zyskał wśród żołnierzy opinię zręcznego stratega. Oficerowie rewolucji musieli często osobiście zabiegać o uznanie w Kongresie, jednak Polak nieznający dobrze angielskiego i słabo orientujący się w układach politycznych nie mógł wykorzystać swoich wojskowych osiągnięć w ubieganiu się o awans. A ponieważ Francja była teraz oficjalnym sojusznikiem Stanów Zjednoczonych, wkrótce francuscy ochotnicy przyćmili jego dokonania.

Polski buntownik skupił się na swoich zadaniach na polu walki. Rozumiał, że praca inżyniera wojskowego polega na przedstawieniu strategii i planu bitwy. Inżynierowie musieli zdecydować, gdzie należy rozmieścić oddziały, określiwszy za pomocą obliczeń matematycznych i fizycznych, dokąd mogą dolecieć kule armatnie i jaki będzie zasięg muszkietów. Musieli też organizować szybki przemarsz oddziałów, koordynować budowę bezpiecznych obozowisk i wybierać pozycje dogodne do obrony. Inżynier wojskowy odgrywał kluczową rolę w wysiłku wojennym.

Dlatego właśnie Benjamin Franklin poprosił Francuzów o przysłanie do Ameryki inżynierów. Kontynuował on kampanię rekrutacyjną rozpoczętą przez Beaumarchais’go i Silasa Deane’a oraz wynegocjował porozumienie, na mocy którego w Ameryce miało podjąć służbę czterech królewskich inżynierów wojskowych. Ale zamiast wysłać za ocean doświadczonych weteranów wojennych, król Ludwik XVI wydelegował czterech świeżo upieczonych absolwentów akademii wojskowej. Przedtem wszakże awansował kapitana Louisa Duportaila do stopnia majora, Louisa de La Radière’a i Jeana Baptiste’a Josepha de Laumoya do stopnia kapitana oraz Jeana Baptiste’a de Gouviona do stopnia porucznika armii francuskiej. Jednak major Duportail, niezadowolony z królewskiego gestu, zażądał w lutym 1777 roku, aby przed wyruszeniem Francuzów do Ameryki Kongres obiecał, że wszystkim francuskim inżynierom podniesie rangę o jeszcze jeden stopień.1

W marcu, na wieść, że będą musieli pożeglować przez Karaiby, aby uniknąć brytyjskiej blokady, Duportail uskarżał się Franklinowi, że trzeba płynąć „tak okrężną drogą”. Kiedy w lipcu 1777 roku wysłannicy francuskiego króla wreszcie zeszli na ląd w Filadelfii, byli wściekli, gdy dowiedzieli się, że jeden z ich rodaków, inżynier, który przybył przed nimi do Ameryki, major Philippe Tronson du Coudray, dosłużył się w Ameryce rangi generała majora.2 Zirytowała ich także wiadomość, że dziewiętnastoletni markiz de La Fayette po przyjeździe do Ameryki otrzymał od razu stopień generała.

Duportail miał bardzo wysokie mniemanie o sobie i zanim inżynierowie francuskiego króla zdążyli choć raz wbić łopatę w ziemię czy ustawić działo w obronie amerykańskiej rewolucji, nowo przybyły oficer napisał list do Kongresu, w którym zauważał, że on sam i pozostali „Królewscy Inżynierowie […] domagają się dla mnie stopnia generała-brygadiera, dla pana de la Radière stopnia pułkownika, dla pana de Gouvion stopnia pułkownika-lejtnanta”. Oprócz awansu francuscy oficerowie chcieli lepszego wynagrodzenia, więc Duportail wystosował do Kongresu memorandum, w którym domagał się wyższych zarobków dla swoich inżynierów, poza tym służących i dwóch koni dla każdego z nich oraz trzech dla siebie samego, oświadczając, że to rzeczy „absolutnie niezbędne w naszej służbie”3.

Francuscy inżynierowie stanowili poważny problem dla George’a Washingtona. Washington walczył z Francuzami w wojnie siedmioletniej i po przegranej bitwie o Fort Necessity niemal zrujnował swoją reputację, gdy dał się podstępem namówić do parafowania rozejmu, którego warunki spisano w języku francuskim. Chociaż nie znał francuskiego, podpisał dokument stwierdzający między innymi, że „zamordował” francuskiego oficera Jumonville’a. Dwadzieścia lat później, w sytuacji, gdy Francja finansowała powstanie przeciwko Brytyjczykom, Washington musiał ułagodzić Duportaila najlepiej jak umiał.

Washington miał także problem z Gatesem. Decydujące zwycięstwo nad Brytyjczykami pod Saratogą wbiło Gatesa w dumę i sprawiło, że zaczął podważać autorytet Washingtona jako naczelnego wodza. W chwili, gdy sława Gatesa rosła po rozgromieniu Burgoyne’a, Washington był w ciągłym odwrocie po przegraniu bitew pod Brandywine i Germantown. Kiedy brytyjskie siły zaatakowały Filadelfię, członkowie Kongresu uciekli na zachód i tymczasowo obradowali w Yorku, w stanie Pensylwania. Washington został kozłem ofiarnym. Kilku delegatów z Nowej Anglii doszło do wniosku, że należy zmienię naczelnego wodza Armii Kontynentalnej.

John Adams otwarcie krytykował „fabiańską strategię” Washingtona, nazywaną tak od imienia rzymskiego dyktatora Fabiusza Maksimusa, który w wojnie z Hannibalem stosował taktykę opóźniania marszu wroga, zamiast dążyć do rozstrzygającej bitwy. Adams pisał:

Washington obok wielkiej Armii Kontynentalnej zgromadził i nadal gromadzi ogromne szeregi milicji. Nie umiem powiedzieć, czy zaatakuje, czy nie. Jak wiecie, jest bardzo ostrożny i bez potrzeby nie narazi swojej armii na ryzyko. […] Mam dosyć tego fabiańskiego systemu na wszystkich polach. Oficerowie wznoszą toasty za długą i w miarę spokojną wojnę. Ja piję za wojnę krótką i gwałtowną.4

Pragnąc pokrzyżować szyki Washingtonowi, Kongres 17 października 1777 roku ponownie powołał Wydział Wojny, który miał nadzorować jego poczynania w dziedzinie wojskowości. Ze względu na knute intrygi i nieprzychylne nastawienie do Washingtona Wydział zyskał miano „kliki Conwaya”5.

Nazwa pochodzi od nazwiska Thomasa Conwaya, Irlandczyka, który służył w armii francuskiej. Conway nie lubił Washingtona i po bitwie pod Saratogą napisał do Gatesa list z gratulacjami, w którym zrobił przytyk pod adresem głównodowodzącego: „Niebiosa chyba postanowiły uratować naszą ojczyznę, gdyż inaczej słaby generał i źli doradcy doprowadziliby ją do zguby”6.

List przeszedłby niezauważony, gdyby nie pułkownik Wilkinson, który niedyskretnie pochwalił się wiadomością o lekceważącej krytyce Washingtona, która wyszła spod pióra Conwaya. Gates wysłał Wilkinsona do Yorku, żeby przedstawił w Kongresie oficjalny meldunek o kapitulacji Burgoyne’a. Jednak dwudziestoletni Wilky nie spieszył się i zamiast popędzić z wieścią o zwycięstwie, spokojnie podróżował przez wiejskie okolice, pokonując trasę z Albany do Yorku, o długości czterystu pięćdziesięciu kilometrów, w ciągu jedenastu dni, choć powinno mu to zająć połowę tego czasu.7

Wilky zatrzymał się na parę dni u swojej narzeczonej Ann Biddle w Easton, w Pensylwanii, po czym pojechał do Reading, gdzie po pijanemu opowiadał o liście Conwaya w sprawie mianowania Gatesa na stanowisko Washingtona. Po przyjeździe do Yorku zachowywał się tak, jakby wojna się skończyła, i oświadczył Kongresowi: „Cała brytyjska armia złożyła broń w Saratodze; nasza własna armia, pełna wigoru i męstwa, oczekuje waszych rozkazów; od waszej mądrości zależy, czy kraj będzie nadal potrzebował jej służby”8.

Kongres był pod tak wielkim wrażeniem sukcesu pod Saratogą, że odznaczył Gatesa złotym medalem wybitym specjalnie dla uczczenia jego chwalebnego zwycięstwa.9 27 listopada Kongres postanowił jeszcze bardziej osłabić pozycję głównodowodzącego i rozszerzył skład Wydziału Wojny o największego krytyka Washingtona, generała Thomasa Mifflina, generalnego intendenta Josepha Trumbulla oraz prawnika Richarda Petersa. Jakby nie dość było tych zniewag, szefem Wydziału mianowano Gatesa.

Przeciwnikami Washingtona byli niezadowoleni oficerowie i urzędnicy pominięci w nominacjach na wyższe stanowiska. Malkontenci sprzymierzyli się z Johnem Adamsem, który uważał, że Washington będzie dążył do przejęcia władzy jako wojskowy dyktator. Pogłoski o „klice Conwaya” dostały się do prasy. Torysowska „Rivington’s Royal Gazette” donosiła:

W Filadelfii powstaje junta; podobno składa się ona z generałów: Mifflina, Thompsona, Arnolda i Sinclaira; ich zamierzeniem jest usunięcie George’a Washingtona ze stanowiska naczelnego dowódcy armii buntowników. Generałowie Lee i Gates, wraz z wszystkim Jankesami, którzy mają dość odwagi, żeby opowiedzieć się po stronie tego ugrupowania, życzą jak najlepiej temu przedsięwzięciu.10

To, że Arnold miałby należeć do jakiejś „junty” razem ze swoim znienawidzonym przeciwnikiem Gatesem, było niedorzeczne. Ale wieść o klice rozeszła się w szeregach sił zbrojnych.11 Washington wściekł się, kiedy doszły go słuchy, ze Wilkinson rozpowszechnia o nim plotkę, jakoby był „słabym generałem”. Wódz naczelny zażądał wyjaśnień od Conwaya, ale Irlandczyk wydał oświadczenie, w którym twierdził, że nigdy nie napisał tych obraźliwych słów.12 Washington przetrwał najgorsze i przywrócił swój autorytet w szeregach armii.

Kiedy Gates dowiedział się, że Washington dzięki plotkom Wilky’ego poznał treść listu Conwaya, złajał swojego gadatliwego pułkownika. Na domiar złego oświadczył, że list został wykradziony z jego obozu. Konflikt między generałem a jego podwładnym wymknął się spod kontroli i Wilkinson wyzwał Gatesa na pojedynek na pistolety, ale kiedy Wilky pojawił się w wyznaczonym miejscu, Gates ze łzami w oczach wziął swojego protegowanego za rękę i powiedział: „Ja miałbym ciebie zranić? To niemożliwe. To tak, jakbym miał zranić własne dziecko”13.

Podczas gdy York pogrążał się w politycznym chaosie, Kościuszko przebywał czterysta kilometrów na północ, w Albany, usiłując utrzymać jedność w szeregach wyczerpanej armii i zbudować reduty, które ochroniłyby Nowy Jork przed kolejnym atakiem Brytyjczyków. Pozostał lojalny wobec Gatesa na płaszczyźnie osobistej, ale z powodu słabej znajomości angielskiego i braku kontaktów z Kongresem obradującym w Yorku znalazł się poza zasięgiem politycznych rozgrywek toczących się wśród wojskowych.

Podczas gdy członkowie kliki próbowali zrealizować swoje cele, Washington miał na głowie wojnę. Chociaż dotąd osobiście nie spotkał się z Kościuszką, wiedział o rosnącej sławie Polaka. W liście do Kongresu z 10 listopada 1777 roku, w którym domagał się awansu dla Duportaila i francuskich oficerów grożących, że „porzucą służbę”, Washington prosił także o awans dla Kościuszki.

Jeśli już przy tym jestem, pozwolę sobie wspomnieć, że, jak mnie informowano, pewien inżynier Armii Północnej (Cosieski, chyba, brzmi jego nazwisko) jest dżentelmenem wielkiej wiedzy i zasług. Sądząc z tego, co słyszałem o jego charakterze, on także zasługuje na uwagę.14

Kiedy Kongres awansował Duportaila do stopnia generała i każdy z francuskich inżynierów otrzymał nominację na wyższy stopień, przyjaciele Kościuszki zaczęli się dopominać o awans także dla niego – wśród nich pułkownik Robert Troup, który przebywał razem z Gatesem w Yorku. Kościuszko w liście do Troupa odparł:

Na pewno nie posiadam zalet, o jakich Pan wspomina. […] Mój drogi pułkowniku, jeśli uważa Pan, że wyróżnienie mnie wzbudzi zazdrość wielu, proszę powiedzieć generałowi, że go nie przyjmę, ponieważ bardziej cenię spokój od najwyższej rangi na świecie.15

Nadeszła mroźna zima i obfite opady śniegu w północnej części stanu Nowy Jork zmusiły wielu żołnierzy do szukania schronienia we własnych domach. Aby zapobiec całkowitemu rozpadowi Armii Północnej, Kościuszko usiłował zatrzymać swoich ludzi w Albany, dając im zajęcie, żywność i pieniądze. Podpisał w tej sprawie memorandum z kapitanem Jedidiahem Thayerem z Massachusetts, który zobowiązał się sformować kompanię osiemdziesięciu cieśli, a będą oni pracowali przez zimę bez przepustek.

Kościuszko obiecał, że kapitan oddziału otrzyma zapłatę w wysokości „czternastu szylingów dziennie, porucznik dwunastu szylingów; dwóch brygadzistów dostanie po jedenaście szylingów każdy, kwatermistrz siedem szylingów, a szeregowiec dziewięć szylingów, w nowojorskiej walucie, za każdy dzień, w którym będzie pozostawał w rzeczywistym zatrudnieniu; oraz każdy otrzyma jedną i pół racji zaopatrzenia i pół pinty rumu na głowę dziennie”16.

Poziom życia w koloniach był wyższy niż w Anglii, ponieważ wielu farmerom i kupcom powiodło się w Ameryce. Podczas gdy w domach żołnierzom nie brakowało żywności, strawa serwowana w Armii Kontynentalnej zwykle składała się z owsianki albo szkockich ciasteczek bannock z owsa, wody, soli i tłuszczu, w postaci małych placków smażonych na gorącym oleju. Kiedy nie było owsa, używano mąki kukurydzianej. Utrzymanie ludzi w terenie, kiedy mogli lepiej napełnić żołądki w domach, okazało się więc zadaniem niełatwym. A gdy brakło żywności, tym ważniejsze stawały się napoje alkoholowe, i najlepszym sposobem powstrzymywania rebeliantów od opuszczania swoich pozycji były racje rumu. Niektórzy żołnierze odmawiali udziału w walce, jeśli nie dostali alkoholu, i domagali się swojej dziennej racji jak jedzenia. Ale gdy wyczerpywały się zapasy, kurczyła się też Armia Północna.

Dodatkowy problem stanowiła nuda gnębiąca żołnierzy w mroczne, zimowe miesiące, więc Armia Kontynentalna potrzebowała jakiejś misji dla podniesienia morale. Wyobraźnię wielu żołnierzy pobudzała idea wyprawy do Quebecu. Gdyby udało się go zdobyć, Brytyjczycy nie mogliby wykorzystywać Kanady jako bazy do przyszłych ataków na Nowy Jork i Nową Anglię. Kościuszko chętnie przyłączyłby się do takiej akcji. Gates często rozmawiał w wąskim kręgu zaufanych oficerów o inwazji na Kanadę i Kościuszko widział w swoim mentorze naturalnego przywódcę ekspedycji.

Sympatyczny Polak użył wszystkich możliwych sposobów, aby Gates o nim nie zapomniał, szykując się do wymarszu. Kościuszko miał dobre kontakty z przedstawicielkami płci pięknej i nie stronił od kokieterii, aby dopiąć swego. Jako przystojny mężczyzna, średniej budowy, o brązowych falujących włosach, chętnie uciekał się do flirtu, przypochlebiając się paniom platoniczną paplaniną.

Kościuszko był bliskim przyjacielem pani Gates i z Albany napisał do niej po francusku:

Przypuszczam, że oboje, Pani, korzystamy z tych samych zalet dobrego towarzystwa, chętnie ujrzałbym, Madame, jak podczas podróży wyjmujesz biskwity ze swojego przenośnego kuferka, w którym są tak zgrabnie złożone, i rozdajesz je wśród członków swojej Rodziny ze słowami: Proszę, mój synu, to dla ciebie; chodź, Troup, weź biskwita, jest bardzo smaczny, i wtedy chciałbym ujrzeć, jak generał Gates bierze jednego i mówi: naprawdę są do niczego. O! Madame, jakżebym się wtedy uśmiał.17

Ale prawdziwą przyczyną tych umizgów było pragnienie, aby pani Gates w „dobroci swojego serca” przypomniała mężowi o „zarekomendowaniu [Kościuszki] w Kongresie” jako członka kanadyjskiej ekspedycji.

Mniej więcej w tym czasie w Ameryce pojawił się wreszcie inny polski buntownik, Kazimierz Pułaski. Były konfederata barski znalazł się w Pensylwanii, gdzie namawiał Washingtona do sformowania oddziału kawalerii w stylu europejskim. Jeden z polskich kawalerzystów Pułaskiego, Jan Zieliński, skontaktował się z Kościuszką po tym, jak został uderzony podczas sprzeczki przez irlandzkiego pułkownika Stephena Moylana. Pułaski stanął po stronie rodaka, ale sąd wojskowy uniewinnił Moylana, chociaż dowody wskazywały, że stracił panowanie nad sobą i uderzył Zielińskiego w przypływie gniewu, ponieważ nie potrafił zrozumieć ani jego angielszczyzny, ani francuszczyzny.

17 stycznia 1778 roku Kościuszko napisał do Washingtona list z prośbą o „protekcję dla mnie i dla mojego rodaka, pana Zielińskiego, jeśli jego strona ma rację, jak mnie poinformował. Ale jeśli tak nie jest, proszę mu powiedzieć, sir, że lepiej zrobiłby, gdyby wrócił do swojego kraju, niż czynił konfuzje mi i pozostałym. Byłoby mi bardzo przykro widzieć, że źle się tutaj prowadzi. Proszę także, sir, o pańską dalszą przychylność, iżbym zawsze znajdował się pod pańskim dowództwem i aby wierzył Pan w moje szczere przywiązanie”18. To pierwsza znana wymiana słów między Kościuszką a Washingtonem; wyrażając swoją lojalność wobec głównodowodzącego, polski oficer dawał jasno do zrozumienia, że nie należy do spisku, o którym tyle się mówiło.

La Fayette, zaniepokojony tym, że jako cudzoziemiec mógłby nie wzbudzać należytego respektu wśród amerykańskich żołnierzy, w liście do Washingtona także wyrażał swoje obawy w związku z werdyktem w sprawie Moylana:

Hrabia de Pulaski był bardzo urażony decyzją sądu wojskowego całkowicie uniewinniającą pułkownika Molens [sic!]. Jednakże w tej mierze, w jakiej znam angielskie obyczaje, jestem ni mniej, ni więcej zdumiony, widząc taką stronniczość sądu wojskowego.19

Pułaski przywiózł La Fayette’owi do Ameryki list od żony i obaj zagraniczni oficerowie darzyli się odtąd olbrzymim szacunkiem. La Fayette został jednym z najbliższych przyjaciół Washingtona i konspiratorzy, którzy pragnęli usunąć głównodowodzącego ze stanowiska, szukali sposobu, żeby wbić klin między tych dwóch mężczyzn.

Gates, który podporządkował sobie Wydział Wojny, ponownie próbował zorganizować odłożoną inwazję na Kanadę. Wydział mianował La Fayette’a dowódcą ekspedycji i powierzył budzącemu kontrowersje Conwayowi stanowisko jego zastępcy. Uważano, że francuskojęzyczni mieszkańcy Montrealu z radością powitają La Fayette’a jako wyzwoliciela, który pomoże im zrzucić brytyjskie jarzmo. La Fayette usłyszał pogłoski o spisku Conwaya i aby uzyskać aprobatę Washingtona dla pomysłu inwazji na Kanadę, zażądał, żeby jego zastępcą został niemiecki generał Johann de Kalb.20

Kiedy La Fayette był już gotowy wyruszyć do Albany, członkowie Wydziału Wojny wydali bankiet i wśród toastów i pochlebstw obiecali Francuzowi, że będzie tam czekała na niego trzytysięczna regularna armia oraz John Stark na czele tysiąca powstańców, znanych jako Green Mountains Boys z Vermontu. La Fayette z zadowoleniem przysłuchiwał się przemówieniom i kiedy wstał, aby wygłosić toast, zapanowała absolutna cisza. Młody generał przypomniał swoim gospodarzom, że zapomnieli o jeszcze jednym toaście. Wzniósł swój kieliszek i zaproponował, aby wypili za zdrowie Washingtona.

Historyk John Fiske pisał: „Głęboka cisza stała się jeszcze głębsza. Nikt nie odważył się odmówić spełnienia toastu, ale niektórzy unieśli jedynie swoje kieliszki do warg, podczas gdy inni ostrożnie postawili je na stole nietknięte”21. Oficerowie skłonili się sobie nawzajem i rozeszli. La Fayette wsiadł na konia i ruszył w pięćsetkilometrową drogę do Albany.

Kościuszko powitał La Fayette’a w Albany 17 lutego 1778 roku. Francuski generał przedstawił mu relację z pierwszej ręki o podejmowanych przez Pułaskiego próbach stworzenia w Pensylwanii oddziału kawalerii. Polski inżynier opowiedział Francuzowi o opłakanym stanie Armii Północnej.

Zamiast obiecywanych trzech tysięcy żołnierzy w obozie w Albany stacjonowało mniej niż tysiąc dwustu. Byli odziani w szmaty i niedostatecznie wyposażeni, aby podjąć długi marsz na północ, w stronę Kanady. Arnold leżał przykuty do łóżka z powodu ran odniesionych pod Saratogą i musiał się liczyć z koniecznością amputacji nogi. Kiedy La Fayette go odwiedził, Arnold zaczął się rozwodzić na temat Gatesa, twierdząc, że jest tchórzem i „największym łajdakiem na świecie”22.

La Fayette poczuł się oszukany. Do przewodniczącego Kongresu Henry’ego Laurensa napisał pełen emocji list, w którym uskarżał się na „niesłychane kłamstwa, szaleństwa i podstępy, w jakie zostałem uwikłany”; o planowanej inwazji pisał, że to „niedorzeczna i szokująca afera, istne szaleństwo albo łajdactwo przechodzące wszelkie pojęcie”. Stwierdził, że Arnold jest „nieprzejednanym wrogiem generała Gatesa i nazywa go największym łajdakiem na świecie, dodając wiele innych eleganckich sformułowań tego rodzaju. […] Pozostaje mi jedynie żałować, że kiedykolwiek postawiłem stopę w Ameryce lub w ogóle pomyślałem o amerykańskiej wojnie”23.

Kiedy stało się jasne, że kanadyjska wyprawa nie dojdzie do skutku, Kościuszko, przypuszczalnie mając nadzieję, że spotka się z Pułaskim i innymi Polakami przebywającymi w Pensylwanii, wyruszył w stronę Yorku. La Fayette poprosił go o dostarczenie listu do Kongresu, ale dzień po wyjeździe Kościuszki z Albany jeszcze raz przemyślał swoją gniewną odpowiedź i wysłał mniej emocjonalną, bardziej stonowaną wersję listu. Kurier La Fayette’a dotarł do Yorku przed Kościuszką i gniewny list odczytano już po spokojniejszej korespondencji Francuza. Gates otworzył list od La Fayette’a i wynikłe stąd zamieszanie wprowadziło francuskiego generała w jeszcze gorszy nastrój.

Kościuszko dotarł do Yorku trzy dni po kłótni Gatesa z Wilkinsonem. W tym momencie plany inwazji na Kanadę całkowicie zarzucono, więc poprosił o nowy przydział. Pragnął sprawdzić się na polu walki, ale ponieważ brakowało inżynierów, został wysłany w rejon wzgórz położonych w środkowej części doliny rzeki Hudson, w stanie Nowy Jork, właśnie po to, żeby nie dopuścić do kolejnej bitwy.

Mniej więcej w tym czasie Pułaski próbował przekonać Kongres do stworzenia oddziału kawalerii, który mógłby atakować brytyjskie pozycje i wywoływać chaos na tyłach. Jako dowódca oddziałów dragonów walczących z przeważającymi siłami rosyjskimi i weteran wojny tureckiej, Pułaski miał większe doświadczenie wojenne niż każdy inny oficer Armii Kontynentalnej. W Paryżu poznał Benjamina Franklina, który zarekomendował go Washingtonowi, pisząc: „Hrabia Pułaski z Polski, oficer sławny w całej Europie ze swej odwagi i postępowania w obronie wolności swojego kraju przeciw potędze trzech najeźdźców, Rosji, Austrii i Prus […] może być niezwykle użyteczny dla naszej sprawy”24.

Pułaski przedstawił swoje listy polecające w Kongresie i pojechał do kwatery głównej Washingtona w Valley Forge, gdzie popisywał się umiejętnością jazdy konnej i zręcznością w posługiwaniu się bronią. W pełnym galopie upuszczał kapelusz na ziemię i zwieszając się z konia, podnosił go. Szarżując na swoim wierzchowcu, podrzucał pistolet w powietrze i chwytał go po dokonaniu skomplikowanych manewrów koniem.25 W tych popisach jak z rodeo Pułaskiemu chodziło o wykazanie wyższości kawalerzysty nad piechurem. Posługując się mieszaniną łamanej angielszczyzny, francuskiego i polskiego, próbował wyjaśnię, że decydującym czynnikiem na polu bitwy jest mobilność oddziałów. Kawaleria panowała niepodzielnie w Europie kontynentalnej i na stepach Azji.

11 września 1777 roku Pułaski pokazał, na co go stać, gdy armia brytyjskiego generała Howe’a zaatakowała wojsko Washingtona pod Brandywine, między Baltimore a Filadelfią. Używając taktycznego podstępu, Howe wysłał przodem grupę żołnierzy, aby sprawić wrażenie, że będzie nacierał wzdłuż rzeki, podczas gdy jego główne siły pomaszerowały w górę rzeki i po sforsowaniu jej uderzyły z flanki na oddziały Washingtona, mniej więcej tak, jak podczas bitwy na Long Island. Szeregi Armii Kontynentalnej załamały się i zaczęły wycofywać; Howe rozpoczął bezlitosną rzeź. Pułaski namówił jednak Washingtona, aby pozwolił mu poprowadzić trzydziestu konnych członków straży osobistej generała do kontrataku.

Paul Bentalou, francuski kapitan służący w Armii Kontynentalnej, pisał:

Pułaski z właściwą sobie brawurą i trafną oceną sytuacji poprowadził ich do szarży i zdołał opóźnić marsz przeciwnika – opóźnienie to miało ogromne znaczenie dla naszej wycofującej się armii. W dodatku Pułaski swoim nieomylnym okiem wojskowego wkrótce dostrzegł, że przeciwnik manewruje, aby zając drogę prowadzącą do Chester, z zamiarem odcięcia naszego odwrotu, a przynajmniej kolumny naszych taborów. Pospieszył z tą informacją do generała Washingtona i natychmiast otrzymał rozkaz naczelnego wodza, aby zebrał możliwie jak najwięcej rozproszonych żołnierzy i wykorzystał ich jak najlepiej. […] Pułaski, który nagłym szturmem na front i prawą flankę przeciwnika pokonał zaatakowane oddziały, ostatecznie ochronił nasze tabory i odwrót naszej armii.26

Szybka reakcja Pułaskiego ocaliła armię Washingtona od całkowitego rozgromienia przez Brytyjczyków. Wieść o jeździeckich umiejętnościach Polaka i jego wojskowym talencie dotarła do Yorku i cztery dni po bitwie pod Brandywine Kongres mianował go na stanowisko pierwszego w kraju „dowódcy konnicy”, w randze generała brygadiera. Jednak nawet gdy ojciec amerykańskiej kawalerii pokazał mieszkańcom kolonii, że jeździec może być skuteczniejszy niż piechur, dragoni Pułaskiego byli uznawani jedynie za oddział zwiadowczy albo realizowali cele dywersyjne, podczas gdy główną siłą uderzeniową miała pozostać piechota.

Dzięki uratowaniu ludzi Washingtona pod Brandywine, Pułaski zdobył sławę, podczas gdy skromny Kościuszko, choć jego inicjatywy więcej znaczyły dla ogólnego przebiegu rewolucji, nadal był pułkownikiem. Mimo że Pułaski przybył do Ameryki rok później niż Kościuszko, bliskie kontakty z Washingtonem i z Kongresem sprawiały, że miał większe szanse na awans, gdy tymczasem Kościuszko, związany z Gatesem i Lee, którzy krytykowali naczelnego wodza, pozostawał w cieniu.

Ale wkrótce miało się to zmienić.

Washington rozumiał, że Brytyjczycy chcą podzielić, a następnie podbić amerykańskie kolonie, zdobywając kontrolę nad rzeką Hudson, zwaną wówczas North River. Plan polegał na tym, żeby oddzielić buntowników z Nowej Anglii od mieszkańców stanów południowych, gdzie większa niż na Północy część ludności pozostała lojalna wobec króla Jerzego. Brytyjczycy uznali, że decydujące znaczenie dla zwycięstwa ma powstrzymanie jankeskiej rewolucji na Północy przed rozlaniem się jej na Południe.

Europejczycy po raz pierwszy zapuścili się na wody Hudson w 1609 roku, gdy Henry Hudson pożeglował w górę rzeki jako wysłannik holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej. Pięć lat później holenderscy osadnicy założyli Fort Orange, który z czasem rozrósł się i został przemianowany na Albany. Rzeka mająca swe źródła w górach Adirondack stała się ważnym szlakiem handlowym; na południe, do portu Nowy Jork, płynęły z północnej części kolonii surowce, takie jak indiańskie futra, produkty rolne, mąka, drewno i żywy inwentarz, na północ zaś – gotowe produkty.

Rozległa sieć nowojorskich szlaków wodnych, oprócz rzeki Hudson, która przepłynąwszy przez Albany i Nowy Jork, pięćset kilometrów dalej wpada do oceanu, obejmuje rzekę Mohawk – wpada do rzeki Hudson od strony zachodniej – oraz rzekę Świętego Wawrzyńca – łączy Ocean Atlantycki z Wielkimi Jeziorami i jeziorem Champlain. Washington był pod tak wielkim wrażeniem tych szlaków, że nazwał Nowy Jork „siedzibą imperium”, nadając mu nazwę Empire State.27 Dostrzegając ogromny potencjał żeglugi śródlądowej, Washington wykazał się wielką przenikliwością, ponieważ kilkadziesiąt lat później, gdy połączono te szlaki kanałem Eire, Nowy Jork stał się potężnym ośrodkiem gospodarczym, przez jego nabrzeża przepływał niewyczerpany strumień wymiany handlowej i imigracji.28

Ale Washington nie dysponował prawdziwą flotą wojenną. Bez pomocy okrętów francuskich Amerykanie mogli zaatakować flotę brytyjską jedynie wtedy, gdy znajdowała się blisko brzegu. Najlepszym miejscem do obrony ruchliwego, śródlądowego szlaku wodnego były wzgórza w dolinie rzeki Hudson. Wykładając swoją strategię, Washington pisał:

„To jedyne przejście, które daje nieprzyjacielowi, operującemu z Nowego Jorku lub innej części naszego wybrzeża, szansę współdziałania z armią nadchodzącą z Kanady […] opanowanie go jest sprawą absolutnie niezbędną”29.

2 grudnia 1777 roku napisał do generała Israela Putnama: „Kwestia znaczenia North River w tej wojnie i konieczności jej obrony była tak często i tak wyczerpująco omawiana, że wszyscy doskonale to rozumieją i nie trzeba się nad tym dłużej rozwodzić”. Washington napisał też, że jeśli Armia Kontynentalna chce „zachować komunikację między stanami wschodnimi, środkowymi i południowymi” oraz utrzymać „główne dostawy mąki” płynące, by wyżywić oddziały, Putnam musi wykorzystać wszystkie swoje siły do wzniesienia „szańców i wszelkich przeszkód, jakie mogą być niezbędne do obrony rzeki i utrzymania jej na wypadek jakiegokolwiek ataku wroga w przyszłości”.

Jesienią 1777 roku Brytyjczycy podpalili Kingston w stanie Nowy Jork oraz otaczające miasto pola pszenicy i Washington obawiał się, że spróbują zniszczyć wszystkie domy, młyny i miasta w dolinie rzeki Hudson.

Jeśli nie zostaną podjęte właściwe środki, aby im przeszkodzić – pisał do Putnama – znów dokonają spustoszeń wiosną, albo tak szybko, jak tylko pogoda na to pozwoli, i przypuszczalnie Albany, jedyne miasto w tym stanie o jakimkolwiek znaczeniu, które pozostaje jeszcze w naszych rękach, podzieli podobny los, co przyczyni się do powszechnego zamętu i zniszczenia.30

Wydano rozkaz, aby francuski inżynier, pułkownik La Radière, stawił się u generała Putnama na wzgórzach nad Rzeką Hudson i zaprojektował w West Point takie umocnienia obronne, jakie Amerykanie uznają za stosowne. Ale Francuz wkrótce po przyjeździe poróżnił się z Putnamem i innymi oficerami. Kościuszko, który pracował z Putnamem nad umocnieniami obronnymi w Filadelfii, wkrótce zastąpił La Radière’a. Wydział Wojny kierowany przez Gatesa dokonał jednak tej zmiany, nie powiadamiając o tym Washingtona.

Armia Kontynentalna nadal stacjonowała w Valley Forge, gdy Pułaski zaczął przygotowywać swoją propozycję stworzenia niezależnego oddziału kawalerii, którą zamierzał przedstawić Wydziałowi Wojny. Gates, zanim podjął decyzję, czy powołać jednostkę konnicy, spytał polskiego inżyniera Kościuszkę, co wie o swoim słynnym rodaku. Ponieważ Kościuszko osobiście nie poznał konfederaty barskiego, mógł opowiedzieć jedynie o jego reputacji i zapewne bardzo chciał się wreszcie z nim spotkać.

W marcu Kościuszko pojechał na północ z Yorku do Albany, a Pułaski miał udać się na południe, do tymczasowej stolicy buntowników. Według historyka Miecislausa Haimana, ich drogi musiały się przeciąć niedaleko Valley Forge, w połowie marca 1778 roku.31

Nie posiadamy żadnych dowodów, że doszło do takiego spotkania, ale obaj polscy rewolucjoniści mieli wspólnego przyjaciela, Chaima Salomona, polskiego Żyda, wspierającego finansowo amerykańską rewolucję. Syn finansisty, Chaim M. Salomon, twierdził, że jego ojciec był „bezpośrednim współpracownikiem” Pułaskiego i Kościuszki.32 Pułaski poznał Salomona prawdopodobnie w 1778 roku, kiedy zbierał pieniądze na wyposażenie swojego oddziału kawalerii. Kościuszko przypuszczalnie spotkał Salomona później.33

Salomon wyjechał z Polski z powodu opanowania kraju przez Rosję oraz wysokich podatków nakładanych na Żydów.34 Pracował najpierw w Holandii i Francji jako kupiec i bankier trudniący się wymianą walut, po czym około 1775 roku przyjechał do Nowego Jorku i zaczął się ubiegać o rękę piętnastoletniej Rachel Franks. Jej ojciec, Moses B. Franks, zamożny kupiec, wraz ze swoim bratem, Jacobem, prowadził firmę zajmującą się dostawami dla Brytyjczyków podczas wojny siedmioletniej.35 Brat Rachel, Isaac, major w Armii Kontynentalnej, służył pod rozkazami Kościuszki w West Point.36 Jej kuzyn, major (później pułkownik) David Salisbury Franks, był adiutantem Benedicta Arnolda.37

W 1776 roku Salomon załadował wóz towarami i pojechał do Fortu Ticonderoga, gdzie rozbił namiot i prowadził kantynę dla wojska. Choć generał Schuyler był przeciwny „kramarstwu” wśród żołnierzy, nowojorski urzędnik napisał Salomonowi list polecający do dowódcy Armii Północnej: „Pan Chaim Salomon powiada mi, że załadował towary, aby zająć się ich sprzedażą dla wojska. […] Mogę poinformować Pana Generała, że pan Salomon demonstrował dotąd postawę człowieka gorąco przywiązanego do Ameryki”38.

Salomon wrócił do Nowego Jorku i zawiesił swój szyld na ulicy Wall Street 22, gdzie rozpoczął sprzedaż aukcyjną „towarów wszelkiego rodzaju” i pośrednictwo „w każdej dziedzinie działalności handlowej”39.

Aresztowany przez Anglików jako „szpieg”, w 1778 roku uciekł do Filadelfii i zajął się wymianą walut w jednej z tamtejszych kawiarni. Sprowadził żonę i dziecko i umieścił ich w domu przy Front Street. Kawiarnia stała się de facto filadelfijską giełdą i Salomon pożyczał pieniądze Ojcom Założycielom. Spotkał się także z francuskim ambasadorem Chevalierem de La Luzerne, który zatrudnił go w charakterze swojego pośrednika, płatnika i dostawcy dla francuskich oddziałów.

Superintendent finansów Stanów Zjednoczonych, Robert Morris, poszukiwał twórczych, nietuzinkowych sposobów finansowania wojny. Początkowo wolał prowadzić interesy z pośrednikami swojego własnego wyznania, ale w miarę jak rosła reputacja Salomona jako finansisty wspierającego rewolucję, rozszerzył się także zakres jego współpracy z Morrisem. W dokumentach Morrisa występuje ponad siedemdziesiąt pięć zapisów pozwalających prześledzić pewne finansowe transakcje Salomona, który pozyskiwał pieniądze, żywność i surowce od bogatych kolonistów wspomagających rewolucję.40

Amerykańska marynarka wojenna praktycznie nie istniała, ciężar walki na morzach spadał zatem na korsarzy, takich jak John Paul Jones, który otrzymywał nagrody pieniężne za atakowanie brytyjskich okrętów. Amerykańscy żeglarze, zwani przez króla Jerzego „piratami”, zajęli ponad trzy tysiące angielskich statków handlowych przewożących żywność, pieniądze i wyposażenie dla armii, takie jak muszkiety, proch, które przekazywano następnie armii powstańczej.41 Morris, Salomon i inni kupcy pomagali sprzedawać łupy zdobyte przez marynarzy.

Salomon wstąpił do żydowskiej kongregacji w Filadelfii i ofiarował pieniądze na budowę synagogi. Prowadził także kampanię na rzecz zniesienia w Pensylwanii praw zakazujących niechrześcijanom zajmowania urzędów publicznych. Jeden z przyjaciół Salomona, James Madison, był wielkim szermierzem wolności religijnej, a wobec osób wiernych szlachetnej sprawie finansista nie spieszył się ze ściąganiem pożyczek, jeśli w ogóle do tego dochodziło. Madison najwyraźniej zdawał sobie z tego sprawę, gdy w 1782 roku pisał do członka Kongresu, Edmunda Randolpha: „Przez pewien czas pobierałem pensję dzięki łaskawości Chaima Salomona, żydowskiego finansisty”42.

Miesiąc później Madison ponownie pisał do Randolpha:

Dzięki życzliwości naszego małego przyjaciela z Front Street, opodal kawiarni, istnieje pewien fundusz, który ratuje mnie w największych opałach, sięgam jednak do niego z wielką udręką, ponieważ nasz przyjaciel uparcie odmawia zwrotu wszelkich pożyczek.43

Madison był tylko jednym z wielu polityków, którym Salomon dawał pieniądze, nie prosząc o zwrot długu. Salomon wspierał ludzi o oświeconych poglądach, przekazując fundusze na ręce Thomasa Jeffersona, generała St. Claira, generała barona von Steubena oraz pułkownika Dana Morgana, i przynajmniej jeden rachunek dowodzi, że pożyczył Kościuszce sto czterdzieści dwa dolary.44 Kiedy Pułaski przekazał część swoich polskich funduszy na utworzenie Legionu Pułaskiego, Salomon prawdopodobnie mu w tym pomógł dzięki swoim koneksjom we francuskich i holenderskich bankach.

Salomon zmarł w 1785 roku, w wieku czterdziestu pięciu lat, nie sporządziwszy testamentu, pozostawił jednak rachunki w Register’s Office w Filadelfii na rozmaite pożyczki oraz stanowe i skarbowe certyfikaty dłużne na sumę 353 744 dolarów, wystawione przez władze Stanów Zjednoczonych. Niestety wiele dokumentów dotyczących Salomona uległo zniszczeniu w 1812 roku, gdy Brytyjczycy spalili Waszyngton.45 W 1850 roku Senat USA wydał jednak raport stwierdzający: „Chaim Salomon udzielił rządowi wielkiego wsparcia w postaci pożyczek pieniężnych oraz nie szczędził swych środków, by wspomóc ludzi zaangażowanych w walkę o niepodległość, w chwili gdy warunkiem sukcesu były materialne podstawy prowadzenia wojny”46.

Wkład Salomona w amerykańską rewolucję pokazał Kościuszce, że Żydzi są gotowi włączyć się do walki o wolność przeciwko monarchii i dawnemu systemowi rządów. Miało to swoje implikacje także dla zbliżającej się walki o wolność Polski.

V
Architekt West Point

Po powrocie z Pensylwanii do Albany Kościuszko spakował swoje rzeczy, pożegnał się z przyjaciółmi i wyruszył znów wzdłuż rzeki Hudson na swoją nową placówkę. Pułkownik Troup pisał do Gatesa: „Kościuszko odjechał stąd do West Point w poniedziałek. Jeśli przestanę kochać tego młodzieńca, muszę przestać kochać zalety, które stanowią najświatlejszy i najdoskonalszy z charakterów”1. Te cechy pozostawały w ostrym kontraście do przymiotów francuskiego oficera, którego Kościuszko miał zastąpić. Jego poprzednik w tym rejonie, La Radière, najwyraźniej popadał w konflikt z każdym, z kim przyszło mu pracować.

Od samego początku wojny, w 1775 roku, Washington miał twardy orzech do zgryzienia. Musiał znaleźć inżyniera, który potrafiłby zaprojektować strategię obrony brzegów Hudsonu. Wzniesienie West Point, położone osiemdziesiąt kilometrów na północ od Nowego Jorku, góruje nad rzeką Hudson w miejscu, w którym zwęża się ona i skręca pod kątem prostym, przedzierając się przez skaliste zbocza i pagórki zwane Hudson Highlands. Amerykanie pragnęli uzbroić punkty, z których mogliby skutecznie ostrzeliwać brytyjskie statki. W West Point na zachodnim brzegu rzeki znajduje się strome zbocze, po wschodniej stronie rozciąga się bagnisty teren, a pośrodku leży wyspa, znana jako Constitution Island. Każdy statek, który chciałby tędy przepłynąć, musiałby zwolnić i zrobić ostry skręt, aby przecisnąć się przez wąski przesmyk między wyspą a wzniesieniami, pośród których często wieją zdradzieckie wiatry.

Nowy Jork powierzył to zadanie najpierw Bernardowi Romansowi, mierniczemu i botanikowi z Holandii, zajmującemu się rysowaniem map. Jednak po sporządzeniu bogatych planów, które okazały się niewykonalne, Romans został zwolniony przez Washingtona w styczniu 1776 roku, gdy jeden z generałów doszedł do wniosku, że: „W sumie pan Romans wykazał swój geniusz, narażając nas na wielkie koszta z niewielką korzyścią dla dobra publicznego”2. Władze stanu zatrudniły następnie głównego inżyniera miasta Nowy Jork, Williama Smitha; zaprojektował trzy forty na Constitution Island, ale odjechał, zanim rozpoczęły się prace budowlane. Przez resztę 1776 roku i rok 1777 Amerykanie skoncentrowali się na budowie fortów Montgomery i Clinton, położonych na niższych terenach przybrzeżnych.

Na początku stycznia 1778 roku generał major Putnam oraz generał Samuel Holden Parsons ze swoją brygadą budowlaną pomaszerowali w głębokim, ponad półmetrowym śniegu przez wzgórza w stronę ściętych mrozem skał West Point, żeby rozpocząć prace przy budowie nowego fortu górującego nad rzeką Hudson. Major David Humphreys pisał: „Brak schronienia dla oddziałów oraz brak narzędzi i materiałów do budowy czyniły to przedsięwzięcie prawdziwie przygnębiającym i zniechęcającym.3

Washington odetchnął z ulgą, gdy po trzykroć awansowani francuscy inżynierowie zgodzili się wreszcie przystąpić do pracy i w Hudson Highlands pojawił się La Radière. Francuski inżynier po przyjeździe do West Point nadal był jednak niezadowolony ze swojej rangi i spierał się z Amerykanami o ich plany. Generał Putnam, tracąc do niego cierpliwość, 13 stycznia napisał do Washingtona:

Ustalono, że będziemy utrudniać żeglugę po rzece Hudson w West Point. Wcześniej udałem się z gubernatorem Clintonem, jego bratem, francuskim inżynierem i kilkoma innymi obejrzeć to miejsce i wszyscy, oprócz Francuza, zgodnie uznali, że to najlepszy i jedyny punkt nad rzeką, który może spełnić to zadanie.4

La Radière oświadczył Amerykanom, że wybrali złe miejsce, i poprosił o więcej czasu, aby mógł zaprojektować potężny fort w stylu Vaubana, położony w dole rzeki, niedaleko fortów Montgomery i Clinton, zajętych, a następnie opuszczonych przez Brytyjczyków. Kiedy La Radière pracował nad swoimi planami, Putnam powołał komisję rekonesansową, która jednogłośnie uznała, że najlepsze do budowy fortu będzie West Point. La Radière sporządził imponujące plany kamiennej fortecy, przypominającej europejski zamek, ale nie udało mu się doprowadzić do rozpoczęcia budowy.

„Poleciłem inżynierom, aby natychmiast zaczęli wytyczać fort”, pisał Putnam do Washingtona, dodając, że La Radière „wydaje się bardzo niezadowolony, że nic nie toczy się po jego myśli, nawet jeśli kłóci się to z opinią wszystkich pozostałych osób. Mówiąc krótko, jest doskonałym inżynierem na papierze i sądzę, że niczego byśmy nie stracili, gdybyśmy korzystali z jego usług wyłącznie w ten sposób – jestem pewny, że gdyby Kongres znalazł mu jakieś zajęcie u siebie, nasze umocnienia byłyby równie dobrze skonstruowane, a ich budowa o wiele bardziej zaawansowana niż teraz”5.

La Radière odmówił wypełniania rozkazów i pomijając generała Putnama, napisał bezpośrednio do Washingtona i Kongresu list, w którym uskarżał się, że: „Polecono mi ufortyfikować miejsce zwane West Point. […] Uczyniono to wbrew mojej radzie”. W swojej korespondencji La Radière narzekał, że oficerowie w Nowym Jorku także kwestionowali jego dowództwo, kiedy usiłował postawić przed sądem wojskowym pewnego kapitana artylerii: „Dla mnie sprawa nie budzi żadnych wątpliwości – pisał La Radière – w przeciwnym bowiem razie, choć uważacie nas za prawowitych dziedziców, bylibyśmy bękartami w dziedzinie wojskowości”6.

La Radière nie wiedział, że sam Washington kilka lat wcześniej zwrócił uwagę na West Point, gdy płynął przez kaniony rzeki Hudson.7 Wódz naczelny stracił poza tym cierpliwość do francuskiego inżyniera i odpowiedział La Radière’owi:

Ponieważ większość członków Wydziału opowiadała się za wzniesieniem nowych umocnień w West Point, przedkładając to miejsce nad to, gdzie wzniesiono fort Clinton, domagam się, aby prace rozpoczęto jak najszybciej. Jeśli będziemy dłużej toczyć spory o właściwe miejsce, stracimy zimę, a to jedyny czas, jaki nam pozostał, aby poczynić przygotowania na przyjęcie wroga.8

Francuz spierał się także z generałem Parsonsem, który nadzorował budowę, Parsons napisał więc do Washingtona: „Pułkownik Radière uważa za niemożliwe ukończenie budowy fortu i innych umocnień planowanych w tym miejscu w celu skutecznego powstrzymania ataków nieprzyjaciela”9. Według Parsonsa, La Radière oświadczył mu, że nie chce „narażać swojej reputacji”, wznosząc tak mały fort. Amerykanie odrzucili bombastyczne pomysły La Radière’a, gdyż nie chodziło im o twierdzę, w której mogliby sami się bronić, ale o osłonę ogniową dla ogromnego żelaznego łańcucha, jaki rozciągnęli w poprzek rzeki, żeby zablokować ruch statków.

La Radière stał się dla wszystkich takim problemem, że gubernator Nowego Jorku, George Clinton, uskarżał się członkom Wydziału Wojny:

Prace podjęte w tym miejscu dla obrony kraju i bezpieczeństwa rzeki idą rzeczywiście bardzo wolno i trudno wręcz powiedzieć (mówiąc ściśle), aby się w ogóle rozpoczęły. […] Obawiam się, że inżynierowi, który kieruje tymi pracami, nie dostaje wiedzy praktycznej; a skoro owej nie posiada, nawet jeśli nie zbywa mu na nauce, nie muszę wspominać Panu, sir, jak bardzo nie nadaje on się do obecnego zadania, kierownictwa i zarządzania robotami, które wymaga udziału człowieka obdarzonego energią i autorytetem.10

5 marca 1778 roku Gates i Wydział Wojny wydali rozkaz La Radière’owi, aby dostosował się do sformułowanych przez Clintona „planów i sposobu wznoszenia baterii oraz fortu; do ukształtowania terenu i materiałów, czasu oraz liczby ludzi; we wszystkich wymienionych sprawach ma bezpośrednio i bezwarunkowo słuchać gubernatora Clintona albo dowodzącego oficera armii, w której służy, oni bowiem najlepiej są obeznani z tymi okolicznościami […] byłoby czymś niewłaściwym, aby pułkownik Radière dowodził żołnierzami”11.

Zgodnie z tym samym rozkazem Kościuszko miał zameldować się u dowodzącego w rejonie wzgórz generała Putnama i podjąć służbę w West Point w charakterze inżyniera. Ponieważ jednak Putnam wyjechał w sprawach osobistych do Connecticut, Kościuszko zameldował się u Clintona w Poughkeepsie. Polak zrobił dobre wrażenie na gubernatorze, który napisał w liście do Parsonsa:

List odda panu pułkownik Kuziazke, który decyzją Kongresu został skierowany jako inżynier do pracy przy umocnieniach służących zabezpieczeniu rzeki; sądzę, że znajdzie pan w nim młodego, pomysłowego człowieka, który wykona każde powierzone zadanie w najbardziej satysfakcjonujący sposób.12

W chwili, gdy Kościuszko pod koniec marca przybył do West Point, La Radiere tak bardzo irytował wszystkich, że Amerykanie odetchnęli z ulgą na widok innego, sympatycznego inżyniera. Parsons miał dobry kontakt z Polakiem.13 Kościuszko, podobnie jak La Radiere, studiował teorię Vaubana. Ale że budowa potężnego, kamiennego fortu trwałaby latami, a czas miał kluczowe znaczenie dla odparcia brytyjskiego ataku, jeśli koloniści chcieli utrzymać na rzece przepływ towarów i zaopatrzenia dla wojska, w West Point zaczęto wznosić umocnienia ziemne, z wykorzystaniem istniejących skał. Kamienie i zaprawa miały zostać dodane później.

Zgodnie z tradycją nazwy fortów pochodziły od nazwisk oficerów, którzy je wznosili i bronili ich, a ponieważ budowę głównego fortu powierzono bratu gubernatora, pułkownikowi Jamesowi Clintonowi, i jego brygadzie Armii Kontynentalnej, budowla miała zostać nazwana na jego cześć. Za Fortem Clinton rozciągała się trawiasta równina. Kilkaset metrów na zachód znajdował się gęsty las z dwoma wzgórzami, Rocky Point i Crown Hill, które górowały nad okolicznymi polami i fortem. Oba wzgórza stwarzały możliwość zaatakowania twierdzy od strony lądu, Kościuszko, tak samo jak w Forcie Ticonderoga, zauważył więc, że należy wzgórza ufortyfikować i obsadzić działami.

Kościuszko i Parsons skupili się jednak najpierw na ustawieniu armat w kierunku odcinka rzeki wiodącego w stronę łańcucha, znajdującego się u podnóża Fortu Clinton. Zgodzili się, że Brytyjczycy nie będą w stanie wspiąć się na strome, skalne zbocze po wschodniej i północnej stronie fortu, wznoszące się na wysokość kilkudziesięciu metrów powyżej poziomu rzeki, zbudowali więc najpierw zachodnią i południową ścianę Fortu Clinton, wysoką na prawie trzy metry i o grubości sześciu metrów. Kościuszko umieścił tam osiem armat, które miały zapewnić krzyżowy ogień na wypadek ataku brytyjskiej piechoty drogą lądową, i strategicznie przygotował plany rozlokowania baterii, by pokrywały ogniem łańcuch oraz nabrzeże wykorzystywane przez Armię Kontynentalną.14

Polski inżynier miał współpracować z utalentowanym, energicznym kapitanem Thomasem Machinem, brygadzistą zespołów budowniczych, odpowiedzialnym za stan łańcucha. Machin odgrywał wielką rolę w West Point i razem z Kościuszką zaprojektował ogromny kabestan na Constitution Island, na środku rzeki. Kabestanu używano do zwijania łańcucha, ilekroć trzeba go było przechować.15

Machin zbudował wcześniej na brzegu rzeki pozycje dla baterii dział, z których można było ostrzelać każdego, kto zbliżył się do łańcucha, Kościuszko dodał dwie dodatkowe: Lanthorn Battery w Gee’s Point, aby zmusić statki do trzymania się z dala od łańcucha i pokryć ogniem to miejsce, oraz Knox Battery na skarpie powyżej rzeki, aby pokryć ogniem South Dock. Kościuszko sporządził także plany obrony Fortu Clinton przed atakiem od strony południowego zbocza, wzdłuż rzeki, przez trzy reduty i baterie, którym nadano nazwy fortów Meigs, Wyllys i Webb.

Kiedy niezadowolony La Radière pojawił się w obozie w Valley Forge, Washington był zaskoczony, że Francuz opuścił swoje stanowisko bojowe. Nie zdając sobie sprawy z tego, że Wydział Wojny już wcześniej wysłał w miejsce La Radière’a innego inżyniera i nie chcąc wzbudzać jego gniewu w chwili, gdy Franklin zabiegał w Paryżu o więcej pieniędzy i wsparcie militarne, Washington wysłuchał skarg La Radière’a i wyprawił go z powrotem do West Point. Wysłał także Szkota, generała Alexandra McDougalla, aby zastąpił generała Putnama i przyspieszył budowę fortu.

Po powrocie do West Point La Radière zdumiał się, widząc innego inżyniera przy pracy, i zaczął kłócić się z Kościuszką, tak jak wcześniej z Amerykanami. Odmówił też wykonywania rozkazów polskiego pułkownika, który ze względu na datę powołania na stanowisko oraz bezpośrednie rozkazy Wydziału Wojny był jego zwierzchnikiem. Twierdząc, że odpowiada wyłącznie przed generałem Duportailem, La Radière nadal przygotowywał swoje plany, choć nikt już na nie nie czekał. Major Humphreys następująco opisywał sytuację:

Szacunki i wymagania pułkownika La Radière’a, inżyniera, który zaprojektował umocnienia całkowicie niewspółmierne do naszych możliwości, przypominały nam tylko o naszym ubóstwie i jak gdyby szydziły z naszych zasobów. A jego irytujące zachowanie i nieprzyjazne usposobienie przyczyniały nam dodatkowych kłopotów.16

Kościuszko natomiast miał dobre stosunki z Amerykanami i pilnował, aby prace posuwały się naprzód. Jared Sparks, wybitny historyk, który rozmawiał z weteranami amerykańskiej rewolucji, pisał, że Polak od chwili swojego przyjazdu wywierał pozytywny wpływ na żołnierzy w West Point:

Generał McDougall objął dowództwo 28 marca. Dwa dni wcześniej przybył Kościuszko, mianowany na stanowisko inżyniera w miejsce Radière’a. Od tego momentu prace energicznie postępowały naprzód. To głównie naukowym umiejętnościom i gorliwym wysiłkom Kościuszki naród zawdzięcza wzniesienie wojskowych umocnień w West Point.17

Washington, zirytowany wiadomością, że w West Point pracuje dwóch inżynierów, napisał do McDougalla: „Ponieważ obecność pułkownika de La Radière’a czyni służbę pana Kosciousko jako inżyniera w Fishkill [czyli West Point] zbyteczną, proszę wydać mu rozkaz niezwłocznego powrotu do tutejszych oddziałów”. Jednak w tym samym liście głównodowodzący napisał: „PS Jakkolwiek pragnąłbym, aby pan Kosciousko powrócił do tutejszej armii, jeśli został specjalnie przysłany z rozkazu Kongresu albo Wydziału Wojny, nie chciałbym podważać ich decyzji”18.

Takie postawienie sprawy w niewielkiej mierze przyczyniło się do wyjaśnienia sytuacji i McDougall musiał oddzielić od siebie Polaka i Francuza do chwili rozstrzygnięcia problemu. W obozie nikt poza McDougallem nie miał wątpliwości, który inżynier powinien pozostać na miejscu. Generał Parsons, występując w imieniu oficerów, napisał do nowego dowódcy:

Załączam postanowienia Kongresu i Wydziału Wojny dotyczące tej placówki i stanowiska zatrudnionego w niej inżyniera. Pułkownik Kościuszko przysłany na to miejsce cieszy się szczególną życzliwością dżentelmenów z tego stanu i wszystkich tych, których sprawa dotyczy. […] Ponieważ pragniemy, aby pułkownik Kościuszko pozostał tutaj, a obaj nie mogą pracować w West Point, pragnąłbym, aby zastosował Pan takie środki, które będą odpowiadały życzeniom osób zainteresowanych oraz garnizonu i najlepiej przysłużą się publicznemu dobru.19

Generał McDougall musiał sam zorientować się, który inżynier jest bardziej skuteczny. Nie czekał długo. Dwa tygodnie po objęciu dowództwa w rejonie wzgórz McDougall, który nadal uważał La Radière’a za swojego inżyniera, wyprawił się z Francuzem i innymi oficerami na rekonesans w stronę wzniesień górujących nad placówką. Na szczycie Crown Hill La Radière zaczął przekonywać pozostałych oficerów, że Brytyjczycy nigdy nie zdołają wciągnąć dział po stromym zboczu. A gdyby nawet im się udało, twierdził, wzgórze leży o wiele za daleko od głównego fortu, aby Brytyjczycy mogli mu zagrozić. Ponieważ żaden z Amerykanów nie miał inżynieryjnego doświadczenia, zgodzili się z uczoną opinią La Radière’a.

Tego samego wieczoru, 10 kwietnia, McDougall napisał w dzienniku:

Generałowie Parsons, Clinton i pułkownik de La Radière udali się wraz ze mną obejrzeć Rocky Point i Crown Hill na tyłach naszych umocnień. Wszyscy jednogłośnie uznali, że byłoby zbędne podejmowanie jakichkolwiek prac na tych wzgórzach i że ostrzał armatni z tego miejsca byłby bardzo niepewny.

McDougall polecił La Radière’owi, żeby „przedstawił właściwy plan dokończenia budowy umocnień oraz przypuszczalnych miejsc lądowania przeciwnika po zachodniej stronie rzeki”20.

Kościuszko poczuł dziwne déjà vu, gdy oficerowie armii kolonistów powiedzieli mu o swojej decyzji. Po raz kolejny byliby wystawieni na bezpośredni ostrzał, jak na patelni, gdyby nie zadbali o zabezpieczenie tyłów. Polak przekonał pozostałych oficerów, że La Radière się myli, kiedy twierdzi, że nie należy fortyfikować wzgórz.

Szkot, który paranoicznie obawiał się powtórzenia błędu St. Claira z Fortu Ticonderoga, następnego dnia zmienił zdanie, kiedy usłyszał, że inni oficerowie zgadzają się z Kościuszką. La Radière był wściekły, że wyszedł na głupca, a Kościuszko zaczął rysować plany umocnień obronnych na Crown Hill. W swoim projekcie Polak uwzględniał istniejące strome zbocza, umieszczając kamienne mury bezpośrednio nad skałami, dzięki czemu skarpa stawała się praktycznie niedostępna.

McDougall nie mógł bardziej radykalnie zmienić zdania. Dzień po zapisaniu w dzienniku, że ufortyfikowanie wzgórz byłoby czymś „zbędnym”, nagle zapragnął uzbroić wszystkie wzniesienia wokół West Point. Pułkownik Rufus Putnam, młodszy kuzyn „Starego Puta”, popłynął w dół rzeki Hudson na czele trzystu ludzi ściśniętych na czterech barkach, żeby przywieźć świeżo ścięte pnie drzew do budowy fortów.21 Brygada Putnama (pułkownik Putnam i Kościuszko służyli razem podczas kampanii pod Saratogą) zaczęła pracę przy wznoszeniu budowli, która otrzymała miano Fortu Putnam.

11 kwietnia McDougall pisał do Parsonsa:

Wzgórze, które fortyfikuje pułkownik Putnam, jest najwyższe i najważniejsze ze wszystkich, jakimi możemy się w tej chwili zająć. […] Najbardziej na wschód wysunięta strona umocnień musi być zbudowana w taki sposób, by panować stamtąd nad równiną.22

Szkocki generał zmienił taktykę i powiedział swoim oficerom, że najważniejszym elementem planu bitwy będzie obrona fortów Putnam i Clinton.

Po tym jak Francuz błędnie ocenił znaczenie Crown Hill, 13 kwietnia 1778 roku McDougall napisał do Washingtona: „Charakter wzgórz położonych w pobliżu fortu sprawia, że nie da się go utrzymać, jeśli zostaną opanowane przez przeciwnika. Z tego powodu musimy zbudować na nich jakieś umocnienia”. McDougall dodał, że potrzebuje pięciu tysięcy ludzi, aby dokończyć to zadanie oraz że żołnierze znajdujący się już na miejscu wolą pracować z Kościuszką niż z La Radière’em. „Pan Kościuszko – pisał – zdaniem tych, którzy oglądali roboty w West Point, ma więcej praktyki od pułkownika Radière’a, a jego sposób obchodzenia się z ludźmi jest przyjemniejszy niż tego ostatniego; to właśnie skłoniło gen. Parsonsa i gubernatora Clintona do żądania, aby ten pierwszy mógł dalej prowadzić roboty w West Point”23.

Washington miał dosyć całej sytuacji i odwołał La Radière’a do Valley Forge; w liście do McDougalla z 22 kwietnia pisał: „Sądzę, że lepiej będzie rozkazać Radière’owi, żeby wracał, tym bardziej że jak Pan powiada, Kosiusko lepiej dostosował się do charakteru i temperamentu naszych ludzi”24.

Po odjeździe La Radière’a prace w West Point nabrały tempa i zaczęło docierać tam więcej ludzi i materiałów do wznoszenia umocnień projektowanych przez Kościuszkę. Oddziały Armii Północnej, które miały wziąć udział w zarzuconej wyprawie na Kanadę, pomaszerowały z Albany na południe, aby pomóc w budowie.

Wraz z przybyciem nowych sił Kościuszko musiał sporządzić plany pracy dla setek kowali, cieśli i żołnierzy niezbędnych do budowy fortów, magazynów, kantyn i baraków dla sześciuset ludzi. W kwaterach dla żołnierzy w każdej sali znajdowało się dziewięć piętrowych łóżek, dzięki czemu każda z nich mogła pomieścić trzydziestu sześciu mężczyzn.

Brakowało miejsc do spania, aprowizacji oraz koni i kiedy w obozie zjawił się La Fayette, zmierzający do Valley Forge po rezygnacji z kanadyjskiej misji, McDougall zapisał w swoim dzienniku: „Markiz de La Fayette przybył tu o piątej po południu z siedmioma końmi oraz czterema służącymi”. Wydawało się to dość ekstrawaganckim zbytkiem jak na jednego człowieka w czasie wojny; następnego dnia McDougall zanotował, że elegancka świta „opuściła nas, zabierając trochę prowiantu”25.

Armia Kontynentalna nieustannie potrzebowała środków finansowych i każdy cent szedł na wysiłek wojenny. W minionym roku żołnierze rozciągnęli w poprzek rzeki żelazny łańcuch. Jego ogniwa miały prawie cztery centymetry grubości. Ale zimą 1778 roku gubernator Clinton musiał zdobyć skądś dziewięćdziesiąt dwa tysiące dolarów, żeby zapłacić kowalowi Peterowi Townsendowi ze Sterling Ironworks w Warwick, w stanie Nowy Jork, za wykucie nowego łańcucha. Każde ogniwo miało mieć prawie sześć centymetrów grubości, sześćdziesiąt centymetrów długości i ważyć około pięćdziesięciu kilogramów. Cały łańcuch był długi na czterysta pięćdziesiąt metrów i ważył sto osiemdziesiąt sześć ton.26

Ciężkie, żelazne ogniwa utrzymywały się na powierzchni rzeki dzięki olbrzymim pniom drzewnym, a na czas zimy łańcuch zwijano, żeby nie został przerwany przez spływającą krę. Rozciągnięcie tego łańcucha wymagało pracy czterdziestu ludzi przez cztery dni. Kabestan zbudowany przez Kościuszkę ułatwiał usuwanie go, a do konserwacji pni i łatania ubytków polski inżynier stosował smołę oraz zaprawę z palonego wapna. Poprzedni inżynierowie pracujący w forcie nie potrafili właściwie zmotywować żołnierzy, więc Polak zbierał pochwały za to, że rozmaite projekty budowlane realizowano jednocześnie. Pułkownik Troup pisał do Gatesa: „Nie widziałem umocnień wznoszonych w West Point, ale mówi się, że są bardzo zaawansowane. Kościuszko wprowadził wiele zmian, które spotkały się z aprobatą wszystkich, i cieszę się, słysząc, że zyskał szacunek jako zdolny inżynier”27.

McDougall także wychwalał postępy przy budowie fortu, a gubernator Clinton, który wcześniej uskarżał się na La Radiere’a, pisał, że prace są „bardzo zaawansowane”28.

Kiedy doktor James Thacher został przeniesiony w rejon wzgórz jako chirurg rezydujący w obozie, zapisał w dzienniku:

Mamy tu niezwykle interesujący widok na fortecę i garnizon w West Point, Fort Putnam, w najwyżej położonej części, poniżej kilka redut oraz baraki na równinie u podnóża, gdzie liczni żołnierze pod bronią krzątają się przy rozmaitych zajęciach, korzystając z ochrony najpotężniejszej machiny wojennej.29

Gdy afera Conwaya poszła nieco w niepamięć, Gates poprosił o ponowne przeniesienie do służby czynnej i zrezygnował ze stanowiska przewodniczącego Wydziału Wojny. Po rozmowie z Washingtonem w Valley Forge, 15 kwietnia Gates jeszcze raz otrzymał nominację na stanowisko naczelnego dowódcy Armii Północnej; miała ona stacjonować w rejonie wzgórz. McDougall, który także tęsknił za służbą w terenie, został przeniesiony. Dla Kościuszki oznaczało to, że jego mentor będzie przebywał w odległości około trzydziestu kilometrów od West Point, w kwaterze głównej wojsk rozmieszczonych w rejonie wzgórz, w Fishkill, po drugiej stronie rzeki Hudson.

Pod koniec kwietnia w obozach Armii Kontynentalnej rozległy się głośne okrzyki radości, gdy rozeszła się wieść, że Francja podpisała traktat ze Stanami Zjednoczonymi. Dowiedziawszy się o zwycięstwie pod Saratogą, król Ludwik XVI oficjalnie usankcjonował poparcie Francji dla wojny prowadzonej przez kolonistów. Francuska marynarka wyruszyła do Bostonu. Aby uczcić tę radosną okoliczność, zastępca kwatermistrza Hugh Hughes ogłosił, że wydaje przyjęcie w rejonie wzgórz. „Grono przyjaciół wolności i niepodległości, głównie z Nowego Jorku, postanowiło dla świętowania wspomnianej wcześniej wiadomości spędzić dzień na towarzyskich uroczystościach i w tym celu nabyło wołu, który ma być upieczony w całości”. Ucztę planowano na 2 maja w Fishkill, w stanie Nowy Jork, w związku z czym Hughes pisał: „Prosiłbym zwłaszcza, aby w przyjęciu wzięli udział kapitan Machin i pułkownik Cusyesco”30.

Żołnierze armii kolonistów przez cały dzień objadali się pieczoną wołowiną, pili grog i wznosili toasty na cześć króla Francji, swoich niepodległych stanów, naczelnego dowódcy i wszelkie inne, jakie tylko zaświtały im w pijanych głowach. To, że Kościuszko miał być jednym z honorowych gości podczas uroczystości na cześć przystąpienia Francji do wojny, stanęło ością w gardle La Radiere’owi, który nadal sam chciał kierować ulubionym projektem Washingtona. W sytuacji, gdy Francja została oficjalnym sojusznikiem Stanów Zjednoczonych, generał Duportail rozpoczął skoordynowaną kampanię mającą podważyć pozycję Polaka i doprowadzić do ponownej nominacji La Radière’a na architekta West Point.

11 maja 1778 roku, nadal utykając z powodu postrzału kulą z muszkietu, która roztrzaskała mu nogę pod Saratogą, Benedict Arnold zajechał do West Point, aby odwiedzić swojego przyjaciela, generała McDougalla, przed wyruszeniem w dalszą drogę do Valley Forge. McDougall w kilku słowach opowiedział Arnoldowi o różnych projektach będących w trakcie realizacji, a ponieważ żaden z nich nie był zachwycony perspektywą, że „Babcia Gates” ponownie obejmie nad nimi dowództwo, wykombinowali, w jaki sposób mogliby skutecznie dopiec starszemu człowiekowi, zanim zdąży postawić nogę w West Point. Ponieważ to Arnold był prawdziwym bohaterem bitwy pod Saratogą, McDougall postanowił na cześć tego zwycięstwa przemianować Fort Clinton na Fort Arnold. McDougall i Arnold musieli się nieźle ubawić na myśl o tym, że Gates będzie zmuszony dokończyć budowę „Fortu Arnold” podczas swojej służby w rejonie wzgórz.31

Po wizycie Arnolda zmienił się także stosunek Szkota do Kościuszki. Miesiąc wcześniej McDougall wprowadził pod wpływem sugestii Polaka zmiany w West Point i w liście do Washingtona wychwalał jego pracę; pisał, że „fort jest tak otoczony redutami, że może oprzeć się nagłemu atakowi wroga”32. Jednak w dniu przyjazdu Arnolda do obozu coś się zmieniło i McDougall wystosował gniewny list do gubernatora Clintona: „Z pewnością nie jestem zadowolony z tego, w jaki sposób pan Korsuasco wznosi baterie i prowadzi prace nad umocnieniami, i obawiam się, że nie odpowiadają one oczekiwaniom naszego kraju”33.

Polak padł ofiarą niechęci skierowanej przeciwko jego mentorowi. Ambitny Gates napytał sobie wrogów w korpusie oficerskim i dorobił się kolejnego, gdy w miejsce pułkownika Johna Lamba na stanowisko dowódcy artylerii w Armii Północnej mianował młodszego oficera. Lamb, który miał większe doświadczenie, był rozgoryczony i w liście do poprzedniego głównego adiutanta Gatesa, pułkownika Williama Malcoma, skarżył się na faworyzowanie. Biograf Lamba, Isaac Q. Leake, pisał:

Konsekwencją tej predylekcji Gatesa do konkretnych oficerów było, zwykłe w takich przypadkach, niechętne nastawienie umysłów tych, którzy znaleźli się po cienistej stronie łask generała, oraz wzbudzenie silnych uprzedzeń przeciwko bardziej szczęsnym jednostkom, które pławiły się w ich słońcu.34

Kościuszko był jednym z oficerów, którzy „pławili się w słońcu” życzliwości Gatesa, wzbudzającej niechęć Arnolda i Lamba. Tydzień po wizycie Arnolda w West Point Gates postanowił przejść się po twierdzy z McDougallem i Kościuszką, aby przyjrzeć się postępom prac. Właśnie wtedy McDougall radośnie poinformował swego następcę, że główny garnizon nazywa się teraz Fort Arnold. Szkot wziął następnie urlop i przez tydzień opróżnił „cztery i pół galona rumu”35.

Gates, który miał zaufanie do pracy Kościuszki, z satysfakcją zauważył, że jego protegowany zrobił tak wiele w tak krótkim czasie. Jednak kilka tygodni po odjeździe Gatesa do Fishkill jego adiutant, pułkownik Malcom, skrytykował projekt. Malcom, inny buntownik szkockiego pochodzenia, pobieżnie obejrzał fortecę w West Point i naskrobał do swojego przyjaciela Lamba: „Wysłano mnie na tę placówkę, którą zastałem w bardzo złym stanie […] umocnienia nie są warte grosza”36.

Krytyka umocnień przez Malcoma nastąpiła w chwili, gdy coraz poważniej należało się liczyć z atakiem Brytyjczyków na West Point. Brytyjski dowódca wojsk w Ameryce Północnej, sir William Howe, został kozłem ofiarnym po rozbiciu armii Burgoyne’a i odwołano go do Londynu. W sytuacji, gdy Francja przystąpiła do wojny przeciwko Anglii, nowy brytyjski dowódca, sir Henry Clinton, otrzymał rozkaz posłania pięciu tysięcy żołnierzy na Karaiby w celu ochrony plantacji trzciny cukrowej w tamtejszych koloniach, co zmusiło go do wycofania się z Filadelfii i połączenia swoich sił w Nowym Jorku, stanowiącym pozycję o większym znaczeniu strategicznym.

Washington ruszył za Brytyjczykami na północ, przez tereny New Jersey, i po starciu w Monmouth przesunął swoją główną armię w rejon wzgórz, aby przygotować się do bitwy o Nowy Jork. Duportail dostrzegł w tym szansę usunięcia Kościuszki ze stanowiska i przywrócenia La Radiere’a jako architekta West Point. Nie zdając sobie sprawy ze związków łączących Polaka z Gatesem, Duportail napisał do Gatesa list, w którym uskarżał się na Kościuszkę i ostrzegał generała, żeby nie ryzykował „swojej reputacji dla dżentelmena, który nie zna swoich obowiązków”37.

Brytyjczycy przenieśli swoje oddziały z Long Island i Staten Island na północ, do Connecticut, oraz z Filadelfii do północnego New Jersey, rzekomo w poszukiwaniu zaopatrzenia. Gates na rozkaz Washingtona w odpowiedzi wysyłał dodatkowe jednostki do generała Johna Glovera, tymczasowego dowódcy West Point, oraz list, w którym pisał: „Muszę usilnie prosić Pana, aby skupił Pan całą uwagę na zadaniu dokończenia robót w West Point: najpierw umocnień zewnętrznych, a następnie głównego fortu; pułkownik Kusciuzsco powinien dołożyć wszelkich starań w tym ważnym zadaniu”38.

Do West Point ruszyły kompanie cieśli, którymi zarządzał Kościuszko w Albany, kapitanowie Jedidiah Thayer i Jacob Low oraz oddział kowali pod dowództwem kapitana Ezry Eatona.39

Przez całe upalne lato 1778 roku, przy temperaturze powietrza sięgającej prawie czterdziestu stopni Celsjusza, załoga West Point pracowała w spiekocie, przygotowując się na prawdopodobny atak Brytyjczyków. Generał Glover polecił, aby roboty rozpoczynano o piątej rano i kontynuowano do dziesiątej, po czym następowała przerwa do trzeciej po południu, w najskwarniejszym czasie dnia. Po południu podejmowano prace do zachodu słońca. Ponieważ zapasy żywności i materiałów się wyczerpywały, 4 lipca Glover rozkazał, aby oddział czterdziestu ludzi „nawykłych do łodzi”, zabrawszy racje żywnościowe na dwa dni, wyruszył pod wodzą jednego z kapitanów na poszukiwania. Jak pisał Glover, „będą oni wykonywali rozkazy inżyniera, pułkownika Kościuszko”40.

Widok francuskich żagli łopoczących na wietrze u brzegów Nowego Jorku wzbudził w szeregach zbuntowanych kolonistów nadzieję, że wojna wreszcie wejdzie w decydującą fazę. Admirał, hrabia Charles Hector d’Estaing, przygotował swoją flotę do bitwy morskiej z brytyjskimi okrętami w Zatoce Hudsona. Wyzwolenie Nowego Jorku byłoby ogromnym wsparciem dla amerykańskiego wysiłku wojennego. Pojawiła się wreszcie szansa na ostateczną konfrontację.

Washington pospieszył w rejon wzgórz, aby objąć dowództwo. 16 lipca 1778 roku gazeta „Thatcher’s Military Journal” donosiła: „Jego Ekscelencja Naczelny Dowódca odwiedził West Point, aby przyjrzeć się umocnieniom, które są tam wznoszone. Jego przybycie obwieszczono wystrzałem z trzynastu dział, odpowiadających liczbie zjednoczonych stanów”41.

Doszło do pierwszego spotkania Kościuszki z Washingtonem. Polski inżynier oprowadził naczelnego wodza po fortyfikacjach West Point. Washington nie zabawił długo, ale najwyraźniej podobało mu się to, co zobaczył. Dowiedziawszy się o krytyce pułkownika Malcoma, Washington napisał do niego: „Pułkownik Kościuszko pozostał w forcie jako tamtejszy inżynier i jak zawsze wiedziałem, ma on wszystkie kompetencje, aby się tym zajmować. Nie widzę zatem powodu, dla którego miałbym przysyłać innego”42.

Kiedy Duportail i La Radière przybyli z armią Washingtona w rejon wzgórz, zaczęli jeszcze bardziej nękać Kościuszkę. Polak wolał raczej znaleźć się ponownie na polu bitwy niż pozostać tam, gdzie, jak sądził, nie jest ceniony i mile widziany. A ponieważ armia brytyjska nadal koncentrowała swoje siły w Quebecu, nigdy całkowicie nie zarzucono idei wypadu do Kanady i Washington powołał zespół oficerów, by przeanalizowali szanse powodzenia takiej inwazji.

Jedną z osób dążących do realizacji tego zamierzenia był La Fayette, który marzył o tym, że mógłby przywrócić Quebec francuskiej monarchii.43 Ale wódz naczelny nie dał się zwieść i pisał do Kongresu: „Kiedy markiz przedstawił swój pomysł w rozmowie ze mną, można było pomyśleć, że idea pochodzi wyłącznie od niego; jednak nie jest wcale wykluczone, że narodziła się we francuskim gabinecie ministrów i jedynie ubrano ją w tę wyszukaną szatę, aby wydawała się bardziej powabna”44.

W głębi duszy Washington wiedział, że Francuzom nie należy ufać bez zastrzeżeń i że wpuszczając armię Ludwika XVI do Kanady, Amerykanie zamieniliby jednego monarchę na drugiego; wiedział też, że „nienawiść do Anglii może przywieść niektórych do nadmiernego zaufania do Francji”. Zdawał sobie sprawę z tego, że jego przyjaciel La Fayette próbował wywieść go w pole i że po oddaniu Francji kontroli nad Quebekiem, w sytuacji, gdy Francuzi posiadali już liczne wyspy na Karaibach, Stany Zjednoczone znalazłyby się w otoczeniu francuskich kolonii, usiłujących zmonopolizować handel atlantycki i podporządkować sobie cały amerykański kontynent.

W liście do Kongresu Washington dzielił się swoim „niepokojem” i „obawami” związanymi z tym pomysłem:

Szczerze chciałbym żywić najbardziej przychylne uczucia do naszego nowego sojusznika i wzbudzać je, w rozsądnej mierze, u innych; jednak maksyma oparta na powszechnym doświadczeniu ludzkości powiada, że żadnemu narodowi nie można ufać bardziej, niż wskazują na to jego interesy.

Washington miał rację, niepokojąc się tą propozycją. Król Francji nie pomagał Amerykanom w wojnie przeciwko brytyjskiemu monarsze z samego umiłowania wolności, braterstwa albo altruizmu. Dla Ludwika XVI wojna oznaczała po prostu interes.

Duportail ujął to jasno, gdy pisał do francuskiego ministra wojny, hrabiego de Saint-Germain:

Jeśli Francja pragnie wesprzeć tę rewolucję, musi koniecznie wyposażyć tych ludzi we wszystko, czego potrzebują, aby nie doświadczali zbyt wielkich niedostatków – będzie to kosztowało Francję kilka milionów, ale zwróci się z nawiązką w postaci zniszczenia morskiej potęgi Anglii. […] W konsekwencji angielski handel przejdzie w ręce Francji, która nie będzie odtąd miała żadnych rywali wśród potęg europejskich.

Najwyraźniej niektórzy Amerykanie wyczuwali sens planów Duportaila, ponieważ dodawał:

Ludzie tu, choć toczą wojnę z Anglią, nienawidzą Francuzów bardziej niż Anglików (doświadczamy tego każdego dnia) […] kiedy przechodzimy przed szeregiem żołnierzy, ci z nich, którzy nie kochają Francji, a nawet niektórzy niewychowani oficerowie obrzucają nas niewybrednymi słowami.45

Gates także miał pewien egoistyczny motyw, żeby podtrzymywać ideę kanadyjskiej ekspedycji, i polski inżynier podzielał jego pragnienia. Kościuszko chciał dowieść, że Gates jest wojskowym geniuszem i potrafiłby odnieść sukces tam, gdzie Arnoldowi się nie udało – zdobywając Quebec. Polak pisał do Gatesa:

Musi Pan pomyśleć, sir, [o] ekspedycji do Kanady, która bez wątpienia będzie Pańskim podbojem i pomnoży Pański honor, Pańską reputację i Pański habilitus [wartość] kapitulacji Burgoyne’a. Proszę mi wierzyć, sir, jeśli nie zdobędziemy Kanady, Wielka Brytania będzie stwarzać wielkie kłopoty.46

Washington chciał wyprzeć Brytyjczyków z Nowego Jorku. Poprowadził więc swoją armię na drugą stronę rzeki Hudson i rozłożył obóz niedaleko granicy Connecticut, aby przygotować się do ataku na Nowy Jork, skoordynowanego z uderzeniem francuskiej floty na brytyjskie okręty. Jednak d’Estaing obawiał się, że jego statki osiądą na piaszczystych mierzejach niedaleko nabrzeży Nowego Jorku, i podniósł kotwice, odpływając do Newport w Rhode Island. Washington polecił, żeby generałowie Nathanael Greene i La Fayette, po spotkaniu się z armią generała Johna Sullivana i oddziałami milicji z Nowej Anglii, przypuścili wspólnie szturm na brytyjską flotę cumującą przy nabrzeżu w Newport. Amerykanie zgromadzili tysiące żołnierzy, ale francuscy marynarze, którzy wyszli na brzeg, spoglądali się na nich ze wzgardą. Posłaniec d’Estainga, Chevalier de Pontgiband, powiedział:

Nigdy nie widziałem bardziej żałosnego spektaklu; wydaje się, że zwołano chyba wszystkich krawców i aptekarzy z całego kraju – można było ich rozpoznać po okrągłych perukach. Siedzieli na lichych kobyłach i wyglądali jak stado kaczek z pasami na piersi.47

Podczas gdy marynarze szydzili z Amerykanów, d’Estaing codziennie zapewniał Sullivana, że Francuzi wpłyną do portu i na ląd zejdą trzy tysiące żołnierzy w skoordynowanym ataku na Brytyjczyków na Conanicut Island. Sullivan, pewny, że Francuzi są gotowi do szturmu, wysadził swoje oddziały we wschodniej stronie wyspy. Ale zamiast atakować zachodni brzeg, jak zostało ustalone, obrażony d’Estaing oświadczył, że Sullivan „znieważył Francję”, ruszając do ataku za wcześnie. W odpowiedzi Sullivan nazwał d’Estainga „zdrajcą”. Dwaj generałowie omal nie wyzwali się na pojedynek.48 Jeden z historyków pisał, że d’Estaing „był nie tyle mądry, ile pedantyczny i, jak dowiodły tego ostateczne rezultaty, poświęcił całą ekspedycję dla kwestii etykiety”49.

Kiedy na horyzoncie pojawiły się kolejne brytyjskie okręty, Francuzi popłynęli im naprzeciw. Ale po dwóch dniach manewrów na wzburzonym morzu kilka francuskich statków miało zniszczone maszty. Zamiast kontynuować inwazję w Newport, d’Estaing wycofał się do Bostonu, żeby naprawić swoje jednostki. Na brzegu pozostały tylko siły amerykańskie, więc Brytyjczycy ruszyli do kontrataku, zmuszając oddziały Armii Kontynentalnej do ucieczki.

Mieszkańcy Nowej Anglii byli zawiedzeni i na nabrzeżach Bostonu wybuchły rozruchy z udziałem amerykańskich i francuskich marynarzy.50 Washington musiał uspokoić sytuację, rozlokował zatem swoje siły między dwoma najważniejszymi celami militarnymi w Ameryce: twierdzą West Point, na wzgórzach Nowego Jorku, oraz francuską flotą w Bostonie.

Washington wyjaśniał:

Mogą ich [przeciwnika] interesować tylko dwa cele o podstawowym znaczeniu […] rejon wzgórz [New York Highlands], gdzie mogą odciąć połączenia komunikacyjne między stanami wschodnimi i południowymi, oraz zniszczenie francuskiej floty w Bostonie. […] Aby zatem najlepiej wykorzystać istniejące okoliczności, wzmocniłem fortyfikacje, przysłałem posiłki do garnizonu na wzgórzach i rozlokowałem armię na takich pozycjach, aby mogła posuwać się na wschód lub na zachód, w zależności od sytuacji.51

Jako oficer odpowiedzialny za umocnienia w West Point, Kościuszko stał się ważną postacią w Armii Kontynentalnej, toteż latem 1778 roku Gates ponownie usiłował namówić Kongres do awansowania go na stopień generała brygadiera. Kiedy La Radière się o tym dowiedział, 3 sierpnia napisał do Kongresu list, domagając się promocji dla siebie:

Słyszymy tutaj, że Kongres zamierza, za pięć albo sześć dni, mianować kilku generałów brygadierów. […] Mam prawo zwrócić się do Kongresu z prośbą o mianowanie mnie generałem brygadierem w tej promocji. […] Słuszność mojego wniosku jest tak oczywista, że jak sądzę, nie muszę więcej nalegać w tej sprawie.52

Zamiast promować Kościuszkę i innych amerykańskich pułkowników, którzy czekali na awans dłużej niż La Radière, Kongres zrezygnował z tego zamierzenia, aby nie wzbudzać irytacji Francuzów.

W sytuacji, gdy wódz naczelny przypisywał szczególną rolę pozycjom na wzgórzach, stanowisko architekta West Point stało się jednym z najważniejszych w całej armii. Duportail, który często rozmawiał z Washingtonem, nadal usiłował pozbyć się Kościuszki.

Półtora roku po mianowaniu Kościuszki przez Washingtona na stanowisko zajmowane wcześniej przez La Radière’a, Duportail w liście z 27 sierpnia 1778 roku do Kongresu skarżył się, że Kościuszko nie podporządkowuje się poleceniom jego ludzi:

Doszło w tej kwestii do niejakich trudności: pewien pułkownik inżynier nie uznaje pana de La Radière’a, pułkownika [korpusu] inżynierów, za swojego zwierzchnika. Jest rzeczą bardzo ważną, sir, aby ten problem został rozwiązany, i proszę, aby poczynili panowie stosowne kroki możliwie jak najszybciej.53

Cztery dni później Washington ostatecznie zamknął sprawę, pisząc do Kongresu:

Pragnę zauważyć, że nie można oczekiwać, aby pułkownik Cosciusko, który służy już dość długo w naszej armii i swoim postępowaniem zyskał sobie szacunek i uznanie, zgodził się podlegać rozkazom któregokolwiek z francuskich dżentelmenów, poza generałem Portailem.54

Sam Kościuszko, skoro nie mógł w żaden sposób zapobiec ciągłym atakom Duportaila, skoncentrował się na swojej pracy. Kiedy zauważył, że żołnierze przechowują proch strzelniczy na łodziach zacumowanych wzdłuż rzeki poniżej skarpy albo w szopach na lądzie, zajął się budową w Forcie Arnold magazynu, który wytrzymałby bombardowanie artyleryjskie. A ponieważ roboty przy budowie Fortu Putnam posuwały się gładko, skupił się bardziej na położonym opodal Rocky Hill, które wznosiło się nad nim na wysokość stu metrów.

W silnym letnim słońcu wspinał się po stromych zboczach i spoglądał w dół na murarzy i cieślów z oddziału pułkownika Putnama. Działo mogło stąd z łatwością ostrzelać fort, a zarazem zagrozić równinie i położonemu na wschód Fortowi Arnold. Wyciągnął ołówek i zaczął szkicować pierwszy plan reduty.

Linia frontu w toczącej się wojnie przesunęła się do Nowego Jorku, Washington przeniósł więc swoją kwaterę główną do White Plains, żeby znaleźć się bliżej Brytyjczyków, i polecił Duportailowi skontrolować postęp prac w West Point. Zdając sobie dobrze sprawę z wrogości francuskich inżynierów do Kościuszki, poprosił Duportaila o opinię na temat ewentualnych poprawek, ale „czyniąc to, będzie pan oczywiście uwzględniał roboty, które już wykonano, poniesione nakłady, późną porę roku oraz zasoby kraju niezbędne do realizacji każdego planu”55.

Krótko mówiąc, Washington mówił Francuzowi, żeby zachował trzeźwy osąd.