Na życzenie Autorki zachowano jej interpunkcję.

Copyright © by Wydawnictwo W.A.B., 2010 Wydanie III Warszawa 2010

Lilce – mojej ukochanej siostrze

Konwersja do formatu EPUB: Virtualo Sp. z o.o.
virtualo.eu

Początek

Urodziłam się w Łodzi. Kilka dni wcześniej Hitler został kanclerzem III Rzeszy. Gdy w Norymberdze wydano ustawy o ochronie czystości rasy germańskiej, miałam dwa lata. Będąc dzieckiem Żydówki i Niemca, w przepisach ustawy figurowałam jako: żydowska krzyżówka pierwszego stopnia – „ein judischer Mischling ersten Grades”.

W Niemczech za czyn karalny uchodziło odtąd zarówno zawarcie żydowsko-niemieckiego małżeństwa, jak i spłodzenie żydowsko-niemieckiego dziecka. „Was nicht Rasse ist auf dieser Welt ist Spreu” 1 – pisał Hitler w Mein Kampf.W czasie wojny, gdy Łódź włączono do Trzeciej Rzeszy, Lilka, moja starsza siostra, wymalowała to zdanie farbą na papierze, oprawiła w ramki i powiesiła nad łóżkiem.

Spotykam Elisabeth

W końcu lat siedemdziesiątych, warszawski instytut, w którym pracowałam, odwiedzili naukowcy z Hamburga – kilku panów i jedna pani. Miała na imię Elisabeth. I właśnieElisabeth zapytała mnie, skąd tak dobrze znam niemiecki. Odpowiedziałam bez wahania: „Weil ich ein Mischling ersten Grades bin” 2. Nieoczekiwanie podeszła i uściskała mnie: „Ich bin auch ein Mischling ersten Grades” 3 – powiedziała. I dodała: „Ich bin in Polen geboren” 4. A więc obie należałyśmy do odrębnego gatunku ludzi, gatunku, który stworzył Hitler. Nasza świadomość, nasze doświadczenie nie było ani doświadczeniem niemieckim, ani żydowskim, ani polskim. Pozostał po nim wstyd, lęk, poczucie wyobcowania. I nikt nas nie rozumiał, nawet nasi rodzice. Dlatego Elisabeth i ja poczułyśmy się sobie tak bliskie. W ciągu kilku dni jej pobytu spędzałyśmy razem każdą wolną chwilę. Gdy wyjeżdżała, wydawało się, że wiemy o sobie już wszystko. „Zapisz swoje opowieści – mówiła na pożegnanie. – Są i zabawne, i smutne. Zapisz koniecznie!”

No i zapisałam.

1 Co nie jest rasą na tym świecie – jest śmieciem.

2 Bo jestem krzyżówką pierwszego stopnia.

3 Ja też jestem krzyżówką pierwszego stopnia.

4 Urodziłam się w Polsce.

I Dzieciństwo

…w chwili, gdy pojmowałem, jak je tracę, odczuwałem zarazem, że nic innego posiadać nie będę, aby się na to powołać. R.M. Rilke, Malte

1. PRZED WOJNĄ

Tatuś i dziadkowie

Odkąd pamiętam, mój ojciec pracował w Zgierskiej Manufakturze jako księgowy i w łódzkim sądzie – jako przysięgły biegły sądowy. Kiedy byłam mała, myślałam, że ojciec przysiągł komuś, że będzie biegał od sądu do sądu, a po co miał tak biegać – nie wiedziałam. Dyrektorem Zgierskiej Manufaktury był wujek Rischak, brat Emilii Wahlmann, matki mego ojca. Ten właśnie wujek pomógł babci wychować trójkę dzieci: Artura, Ernę i Teodora, mego tatę, bowiem dziadek, Roman Wahlmann, zniknął pewnego dnia i nigdy nie wrócił. Jedni mówili, że popełnił samobójstwo, inni, że zbrzydło mu życie rodzinne i uciekł. O samobójstwie wspominano dlatego, że był to w rodzinie ojca wypróbowany sposób opuszczania tego świata: aż dziewięć osób rozstało się z życiem w kwiecie wieku, z własnej woli i bez niczyjej zachęty.

Dziadkowie i mama

Mój drugi dziadek, Meir Zelig Fajnberg, też nie był zwyczajnym dziadkiem. Mawiało się przed wojną, że jest czymś niezwykłym zobaczyć pijanego Żyda cwałującego na koniu. Dziadek wprawdzie konno nie jeździł, ale grał na wyścigach, kochał hazard i często, bardzo często bywał pijany. Mieli z babcią Anną troje dzieci: Józefa, Izydora i Etnę Minę, moją mamę. Nazywano ją później „Maniusią”.

Jedynym dokumentem zachowanym z tych czasów jest akt urodzenia mojej mamy. Przepisuję go w całości:

Działo się to w mieście Łodzi, dnia dwudziestego trzeciego listopada roku tysiąc osiemset dziewięćdziesiątego dziewiątego o godzinie szóstej po południu. Stawił się Meir Zelig Fajnberg, lat czterdzieści dwa liczący, księgowy, stały mieszkaniec miasteczka Dworzec, guberni Grodzieńskiej, w obecności Gabriela Segały – miejscowego podrabina, Moszka Kalińskiego, lat trzydzieści dwa, i Jakóba Meira Tajcha, lat dwadzieścia sześć liczącego, miejscowych posługaczy bóżniczych, i okazał nam dziecię płci żeńskiej oświadczając, że urodziło się ono w mieście Łodzi, dziewiątego października tego roku o godzinie trzeciej rano z żony jego Anny urodzonej Besser, lat dwadzieścia cztery liczącej. Dziecięciu temu nadano imię Etna Mina.

Jak doszło do małżeństwa moich rodziców

Mama bardzo często i bardzo chętnie o tym opowiadała. A więc w Łodzi, pewnego wiosennego popołudnia 1924 roku, wybrała się ze swym starszym bratem Józiem do kawiarni „Savoy”. Właśnie pili herbatę i zajadali tort czekoladowy, gdy od jednego z dalszych stolików wstał i podszedł do nich przyjaciel Józia, doktor Misza Goldenberg. Przywitał się grzecznie i zapytał, czy mogliby się przysiąść: on i jego kolega Teodor Wahlmann, „bardzo porządny chłopiec”, który – dodał po chwili -„zachwyca się panną Maniusią i gorąco pragnie ją poznać”. Pochlebiło to mamie, lecz nie marzyła o nowym konkurencie.

Kochała do szaleństwa porucznika Skoczenia, bohatera wojny 1920 roku, i właśnie jego zamierzała poślubić.

Józio chętnie zaprosił obu panów do stolika i tak się mama z tatą poznali. Wkrótce po tym, ojciec wysłał bilecik do dziadka Meira i wprosił się z wizytą do rodziców mamy. Przyniósł babci Annie jeden bukiet kwiatów, a mamie drugi. Dziadek Meir miał podobno powiedzieć: „Ja się dziwię, że pan mnie nie przyniósł trzeci bukiet”.

Jak to kupcy, rozmawiali o interesach i dziadkowi bardzo się podobało, że ojciec ma dużo akcji Zgierskiej Manufaktury i dobrą posadę. Ale kiedy tatuś odważył się zapytać dziadka, czy może jego córkę, pannę Maniusię, zaprosić na kolację do restauracji „Tabarin”, dziadek odpowiedział opryskliwie: „Chwalić Boga Maniusia ma co jeść w domu”.

Dziadek coraz częściej zapraszał tatusia; chwilę rozmawiali, a potem grali w karty na pieniądze. Mama mówiła nam, że ojciec specjalnie przegrywał z dziadkiem, żeby zdobyć jego serce.

I tak się stało. Pewnego dnia, gdy dziadek wygrał u ojca sporą sumkę, powiedział do mamy: „Dlaczego nie masz za niego wyjść? Żydowskiej głowy to on nie ma, ale jest porządny kupiec, a nie żaden wojskowy. Ty wiedz, Maniusia, że ja ci za wojskowego wyjść nie dam. Bo co to jest wojskowy? Zbój albo wariat. Zbój, bo chce strzelać do kogoś, wariat, bo się zgadza, żeby do niego strzelali. Niech ten porucznik tu więcej nie przychodzi".

Mama rozpaczała. Porucznik Skoczeń śnił się jej co noc. Mówiła nam później, że był on tak męski, tak piękny, jak Wroński, kochanek Anny Kareniny. A tatuś co? Ani wysoki, ani piękny. Ani włosy mu się nie falowały, ani wąsów nie nosił. A w dodatku wtedy, przed ślubem, straszył ją po nocy. Co wieczór spacerował pod oknem matki i groził, że jeśli nie zostanie jego żoną, to on się pod tym oknem zastrzeli! „A w mojej przepowiedni – mówiła matka – było napisane «Broń palna zagraża drugiej osobie, ostrożną bądź i nie dopuść do tragicznej śmierci». Dlatego wyszłam za waszego ojca”.

Przepowiednia

Kiedy mama opowiadała mnie i siostrze o jakiejś przepowiedni, szybko o tym zapominałyśmy. Ale w roku 83, po śmierci mamy, znalazłam w skórę oprawiony jej dziennik z czasów szkolnych, a w dzienniku tamtą właśnie przepowiednię. Kilka dziwnych zdań:

Broń palna zagraża drugiej osobie, ostrożną bądź i nie dopuść do tragicznej śmierci. W życiu twym będzie chęć wyspecjalizowania się w jakiejś gałęzi sztuk pięknych, lecz nie będzie ona do całkowitego wypełnienia. Znajomość z osobami poznanymi do roku 1920 nie da żadnych rezultatów, lecz za lat kilka poważne myśli co do osoby poznanej, wybranej, skierują się na rezultat dodatni. Krytycyzm twój silnie rozwinięty i zbytnia wrażliwość uczynią cię osobą trudną we wspólnym życiu i dokuczliwą. Im lepsze warunki materialne, tym większy nastąpi w małżeństwie rozdźwięk. Byt materialny pozwoli zwiedzić ważniejsze centra Europy. Zagrażają choroby płuc, nerek, a pod koniec życia reumatyzm. Śmierć mężczyzny z grona bliskich, później nie zajdzie żadnych zmian, którymi mogłaby się przejąć zbytnio.

Dlaczego w ostatnim zdaniu mama pozostawiła gramatyczny błąd? Cały dziennik poprawny, starannie kaligrafowany, choć nie powiem, że całkiem niewinny… Mama streszcza w nim aż trzy książki o prostytucji! Czyżby kazano je czytać młodym dziewczętom „ku przestrodze”? Jedną ze streszczanych książek jest Żółty paszport Aleksandra Amfiteatrowa, podtytuł książki: Losy dziewczyny w odmętach Petersburga. „Z książki tej wynika – pisała mama – że kto raz wejdzie na złą drogę, ten nie ma powrotu nawet wtedy, gdy szczerze tego żałuje i pragnie swój los odmienić. Cały bowiem świat jest skorumpowany i nawet policja nie służy sprawiedliwości, lecz tym, od których czerpać może większe korzyści”.

Przepowiednia z dziennika okazała się prorocza. Wszystko, co zawierała, spełniło się w życiu matki. I małżeństwo – w kilka lat po roku dwudziestym, i kariera muzyczna, która „nie była do całkowitego wypełnienia”. Mama zaczęła się uczyć późno, gdy miała już lat dwanaście. Wcześniej niestety bieda w domu nie pozwoliła ani na kupno pianina, ani na opłacenie lekcji. Gdy zmarł pradziadek, w jego testamencie odczytano: „Wszystkie moje oszczędności w gotówce i w akcjach przeznaczam na instrument i na edukację muzyczną mej wnuczki Miny, Etny Fajnberg”.

„Najważniejsze centra Europy” mama zwiedzała już po wojnie, jako akompaniatorka znanego zespołu tańców ludowych imienia Harnama. Ale marzenie mojej mamy, by zostać drugą Klarą Wieck 1 – nigdy się nie spełniło.

I dalsze zdania z przepowiedni okazały się prorocze: „im lepsze warunki materialne, tym większy rozdźwięk w małżeństwie”. Tak było: im więcej pojawiało się w naszym domu pięknych mebli, dywanów, antyków, tym bardziej rodzice się kłócili. Mama umiała się kłócić aż w czterech językach: po polsku, po niemiecku, po rosyjsku i po francusku. Ojciec w ogóle nie umiał się kłócić, a jeśli już próbował, to tylko po niemiecku. Słowa „die deutsche Ordnung” poznałam wcześnie: mama była fanatyczką porządku i ciągle wypominała ojcu, że choć jest Niemcem, nic dla niego nie znaczy wielka wartość, jaką jest „die deutsche Ordnung”. Rozumiałam już wiele słów po niemiecku, toteż bardzo się zdziwiłam, gdy słowa „die Ordnung” pojawiły się w kłótni rodziców razem ze słowami „die Beine”. To mnie zaintrygowało. „Co mają wspólnego nogi z porządkiem?” – zapytałam ojca. Uśmiechnął się: „Bo mama mówi, że ożeniłem się z nią dlatego, że miała porządek w szafie, «niemiecki porządek» – wszystko w kostkę ułożone i tak dalej. A ja powiedziałem mamie, że dlatego się z nią ożeniłem, że nie było drugiej kobiety w tym mieście, która miałaby tak piękne nogi”.