W serii ukazały się:

David Adams Richards Grzech miłosierdzia 

Majgull Axelsson Daleko od Niflheimu •Kwietniowa czarownica

Aharon Appelfeld Badenheim 1939 • Droga żelazna

John Banville Zaćmienie

Attila Bartis Spokój

Samuel Beckett Sen o kobietach pięknych i takich sobie

Thomas Bernhard Wymazywanie

Javier Cercas Żołnierze spod Salaminy

Michel Faber Biliźnięta Fahrenheit • Jabłko • Pod skórą • Szkarłatny płatek i biały

Jonathan Safran Foer Strasznie głośno, niesamowicie blisko • Wszystko jest iluminacją

Laurent Gaudę Słońce Scortów

David Gilbert Normalsi

Julia Glass Trzy czerwce 

Juan Goytisolo Makbara

Jan Guillou Zło

Michel Houellebecq Cząstki elementarne • Możliwość wyspy • Platforma • Poszerzenie pola walki 

Daniel Kehlmann Beerholm przedstawia 

Imre Kertesz Angielska flaga • Fiasko • Ja, inny. Kronika przemiany • Kadysz za nienarodzone dziecko • Likwidacja • Los utracony

Michaił Kononow Goła pionierka 

Laszló Krasznahorkai Melancholia sprzeciwu • Szatańskie tango

Karel van Loon Ojciec i ojciec

James Meek Ludowy akt miłości 

Harry Mulisch Odkrycie nieba • Procedura

Wiktor Pielewin Generation,P' • Mały palec Buddy • Omon Ra i inne opowieści • Święta księga wilkołaka • Życie owadów 

W.G. Sebald Austerlitz • Wyjechali

Zeruya Shalev Mąż i żona • Życie miłosne

Władimir Sorokin 23000 • Bro • Lód

Jachym Topol Nocna praca • Siostra

Mo Yan Kraina wódki • Obfite piersi, pełne biodra 

Oksana Zabużko Badania terenowe nad ukraińskim seksem

Juli Zeh Instynkt gry • Orły i anioły

Przełożyła

Henryka Broniatowska

Tytuł oryginału: Czapajew i Pustota

Copyright © 1996 by Victor Pelevin 

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo W.A.B., 2003 

Copyright © for the Polish translation by Wydawnictwo W.A.B., 2003

Wydanie I 

Warszawa 2007

Konwersja do formatu EPUB: Virtualo Sp. z o.o.
virtualo.eu

Wstęp

Patrząc na zrodzony moją 

wolą bezkresny żywy potok 

końskich pysków i ludzkich twarzy, 

mknący donikąd po szkarłatnym 

o zachodzie stepie, często pytam siebie: 

gdzie jestem Ja w tym potoku?

Czyngis-chan

Nazwisko autora tego rękopisu, który powstał w pierwszej połowie lat dwudziestych w jednym z klasztorów Mongolii Wewnętrznej, z wielu względów nie może być ujawnione, wydrukowano go więc pod nazwiskiem redaktora, przygotowującego tę publikację. Usunięto z oryginału opisy wielu magicznych praktyk, a także znacznej objętości wspomnienia narratora o jego życiu w przedrewolucyjnym Petersburgu (tak zwany okres petersburski). Pominięto autorskie określenie literackiego gatunku tekstu – „niezwykły wzlot swobodnej myśli” – co wypada potraktować raczej jako żart.

Historia opowiedziana przez autora wzbudza zainteresowanie jako dziennik psychologiczny, posiadający wiele niewątpliwych walorów artystycznych, ale w żadnej mierze do niczego więcej nie pretenduje, choć miejscami autor podejmuje próby rozważania problemów, które naszym zdaniem żadnych rozważań nie wymagają. Pewna gorączkowość narracji bierze się stąd, że nie chodziło wcale o stworzenie „dzieła literackiego”, lecz o utrwalenie w zapisie mechanicznych cyklów świadomości dla definitywnego uleczenia ich z tak zwanego życia wewnętrznego. Prócz tego w dwóch czy trzech miejscach autor bardziej próbuje odwołać się wprost do inteligencji czytelnika niż zmuszać go do oglądania kolejnego, ulepionego ze słów fantazmatu; niestety to zbyt proste zadanie, by takie próby mogły być uwieńczone sukcesem. Specjaliści od literatury dostrzegą zapewne w naszej opowieści kolejny produkt modnego w ostatnich latach krytycznego solipsyzmu, prawdziwą jednak wartość tego dokumentu stanowi co innego – jest on pierwszą w kulturze światowej próbą przedstawienia artystycznymi środkami wyrazu prastarego mongolskiego mitu Wiecznego Niepowrotu.

Teraz kolej na kilka słów o najważniejszej postaci książki. Redaktor tekstu zacytował mi kiedyś tankę poety Puszkina:

I chmurny rok ów, co kosztował tyle 

Ofiar szlachetnych, nadobnych i śmiałych, 

Zaledwie pamięć po sobie zostawił 

W jakiej bądź prostej, pastuszej piosence, 

Smętnej a wdzięcznej."'

W przekładzie na mongolski zestawienie słów „śmiała ofiara” brzmi dziwnie. Ale nie miejsce tu na roztrząsanie tego tematu; chcieliśmy tylko podkreślić, że trzy ostatnie wersy mogą się w pełni odnosić do historii Wasilija Czapajewa.

Co wiadomo dziś o tym człowieku? Według naszej oceny, w ludowej pamięci jego wizerunek nabrał cech czysto mitologicznych. W folklorze rosyjskim Czapajew stał się kimś w rodzaju słynnego Hodży Nasreddina. Jest bohaterem niezliczonych anegdot, opartych na znanym filmie z lat trzydziestych. W tym filmie Czapajew jest czerwonym kawaleryjskim dowódcą, który walczy z białymi, prowadzi długie przyjacielskie rozmowy ze swoim adiutantem Pietką i cekaemistką Anką, a na koniec tonie, próbując podczas ataku białych przepłynąć rzekę Ural. Nie ma to jednak nic wspólnego z losem rzeczywistego Czapajewa, a jeśli nawet ma, to prawdziwe fakty są nie do poznania zniekształcone domysłami i niedomówieniami.

Cała ta gmatwanina wiąże się z książką Czapajew,opublikowaną po raz pierwszy w 1923 roku przez jedno z paryskich wydawnictw po francusku i z dziwnym pośpiechem wydaną następnie w Rosji. Nie warto tracić czasu na udowadnianie jej nieautentyczności. Każdy, kto zechce, bez trudu znajdzie w niej mnóstwo niekonsekwencji i sprzeczności, sam jej duch zresztą świadczy wyraźnie o tym, że autor (czy autorzy) nie miał nic wspólnego z wydarzeniami, które usiłuje opisać. Zauważmy przy okazji, że chociaż pan Furmanow spotkał się z historycznym Czapajewem co najmniej dwukrotnie, w żaden sposób nie mógł być twórcą tej książki z powodów, jakie ujawni nasza opowieść. Wprost nie do wiary, że przypisywany mu tekst jest przez wielu do tej pory traktowany niemal jak dokument.

Za tym istniejącym już ponad pół wieku falsyfikatem nietrudno dojrzeć działalność szczodrze finansowanych i niezwykle aktywnych sił, zainteresowanych tym, by prawdę o Czapajewie jak najdłużej ukryć przed narodami Eurazji. Lecz sam fakt odnalezienia prawdziwego rękopisu wystarczająco jasno, jak sądzimy, świadczy o nowej równowadze sił na kontynencie.

I na koniec. Zmieniliśmy tytuł oryginalnego tekstu ( Wasilij Czapajew) właśnie po to, by uniknąć pomylenia go z wiadomym falsyfikatem. Tytuł Mały palec Buddy wybrany został jako najprostszy i mało sugestywny, chociaż redaktor proponował warianty: Ogród o rozwidlających się Pietkach i Czarny bajgiel.

Stworzone przez ten tekst wartości dedykujemy dobru wszystkich żywych istot.

Gategate paragate parasamgate bodhi swaha.

Urgan Dżambon Tulku VII,

Przewodniczący Buddyjskiego Frontu Kompletnego i Bezapelacyjnego Wyzwolenia

(KBW[B])

1

Bulwar Twerski nie zmienił się prawie od czasu, gdy widziałem go ostatni raz przed dwoma laty – znów był luty, zaspy, mgła osobliwie przenikająca nawet dzienne światło. Na ławkach siedziały nieruchomo te same staruszki, w górze, nad czarną siatką gałęzi, szarzało to samo niebo, zwisające tuż nad ziemią niczym stary piernat wybrzuszony pod ciężarem śpiącego Boga.

Była jednak różnica. Tej zimy po alejach szalała jakaś prawdziwie stepowa zamieć i nie zdziwiłbym się wcale, gdybym zobaczył tu raptem parę wilków. Spiżowy Puszkin zdawał się jakby smutniejszy niż zwykle – pewnie przez tę opasującą mu pierś czerwoną płachtę z napisem „Nieh rzyje piersza rocznica Rewolucyi”. Nie miałem wcale ochoty ironizować z tego powodu, że żyć miała rocznica, a rewolucja była napisana z błędem – w ostatnim okresie miałem dość okazji, by przyjrzeć się twarzy demona, kryjącej się za tymi wszystkimi krótkimi bzdetami, krzyczącymi z czerwieni.

Zapadał mrok. W śnieżnej mgle ledwo majaczył klasztor Strastny. Na placu przed nim stały dwie ciężarówki o wysokich skrzyniach, obciągniętych jaskrawoczerwonym materiałem, wokół nich falował tłum i dobiegał stamtąd głos mówcy – słów prawie nie rozróżniałem, ale intonacja i strzelające serie „r-r” w słowach „proletariat” i „terror” nie pozostawiały żadnych wątpliwości. Obok mnie pojawiło się dwóch pijanych żołnierzy, na ich ramionach kołysały się karabiny z zatkniętymi bagnetami. Spieszyli na plac. Jeden z nich wlepił we mnie natarczywy wzrok, zwolnił kroku i już otworzył usta, jakby chciał cos powiedzieć; na szczęście – jego i moje – drugi pociągnął go za rękaw i poszli sobie.

Zawróciłem i pośpiesznie ruszyłem bulwarem w dół. Zachodziłem w głowę, dlaczego mój wygląd niezmiennie wzbudza podejrzliwość tego bydła. Prawda, że ubrany byłem fatalnie, w złym guście: brudny trench-coat z szeroką patką, futrzana wojskowa czapa, oczywiście bez bączka, podobna do tej, jaką nosił Aleksander II, i oficerki. Lecz nie chodziło zapewne tylko o ubranie. Dokoła sporo ludzi wyglądało o wiele dziwaczniej. Widziałem na przykład na Twerskiej jakiegoś całkiem szalonego osobnika w okularach w złotej oprawie z ikoną w rękach – niósł ją w stronę mrocznego, opustoszałego Kremla, nikt jednak nie zwracał na niego uwagi. A mnie wszędzie ścigały krzywe spojrzenia, przypominając nieustannie, że nie mam pieniędzy ani dokumentów. Wczoraj w dworcowym klozecie przypiąłem sobie na piersi czerwoną kokardę, ale zdjąłem ją czym prędzej, widząc swoje odbicie w pękniętym lustrze: z kokardą wyglądałem nie tylko głupio, ale o wiele bardziej podejrzanie.

Być może w istocie nikt mi się nie przyglądał dłużej niż innym, a zawiniły tu tylko moje napięte nerwy i strach przed aresztowaniem. Nie bałem się śmierci. Kto wie, czy już nie nastąpiła – myślałem – i ten oblodzony bulwar, którym idę, to właśnie przedsionek świata cieni. Od dawna zresztą przychodziło mi do głowy, że dusze rosyjskie skazane są na przeprawę przez Styks dopiero, gdy zamarznie, a monetę, zamiast przewoźnika, ma odbierać Ktoś Szary, wypożyczający łyżwy (rzecz jasna, jego duchowa istota pozostałaby taka sama).

Nagle, jakże wyraźnie, ujrzałem tę scenę! Hrabia Tołstoj w czarnym trykocie, szeroko wymachując rękami, sunie po lodzie w stronę odległego horyzontu; ruchy ma powolne i majestatyczne, porusza się jednak tak szybko, że biegnący za nim trzygłowy, szczekający bezgłośnie pies nie może go dogonić. Obrazu dopełnia ponury czerwonożółty płomień pozaziemskiego zachodu. Zaśmiałem się cicho i w tej samej chwili czyjaś dłoń spadła na moje ramię.

Uskoczyłem w bok i odwracając się błyskawicznie, wyłuskałem z kieszeni kolbę nagana. Ku swemu zdumieniu ujrzałem przed sobą Grigorija von Erdena – człowieka, którego znałem od dzieciństwa. Ale, mój Boże, jak on wyglądał! Od stóp do głowy w czarnej skórze, kabura z mauzerem u pasa, a w ręku jakaś idiotyczna akuszerska torba.

– Cieszę się, że potrafisz się jeszcze śmiać – powiedział.

– Witaj, Grisza – odparłem. – Jakież to dziwne, że cię widzę!

– Czemu dziwne?

– Bo dziwne.

– Skąd i dokąd? – spytał dziarsko.

– Z Pitra – odpowiedziałem. – A dokąd, sam chciałbym wiedzieć.

– Wobec tego chodźmy do mnie – powiedział von Erden – to tuż obok, cały lokal mam tylko dla siebie.

Poszliśmy w dół bulwaru, przyglądając się jeden drugiemu z uśmiechem, wymieniając zdawkowe słowa. Odkąd straciliśmy się z oczu, von Erden zapuścił bródkę, która upodobniła jego twarz do sparciałej cebuli; osmagane wiatrem policzki nabrały rumieńców, jakby przez kilka zim po kolei z wielkim pożytkiem dla zdrowia jeździł na łyżwach.

Chodziliśmy do tego samego gimnazjum, później jednak widywaliśmy się rzadko. Spotkałem go ze dwa razy w petersburskich salonach literackich – pisywał wiersze w guście ni to uprawiającego sodomię Niekrasowa, ni to urzeczonego Marksem Nadsona. Irytował mnie trochę jego zwyczaj wąchania przy ludziach kokainy oraz ciągłe napomykanie o bliskich stosunkach w kręgach socjaldemokratów, co zresztą, sądząc po jego dzisiejszej powierzchowności, musiało być prawdą. To pouczający widok – ktoś zdolny w swoim czasie do rozmowy o mistycznym sensie Trójcy Świętej, który zdradza wyraźne oznaki przynależności do Wojsk Otchłani – choć w takiej przemianie nie było, oczywiście, nic zaskakującego. Wielu dekadentów w rodzaju Majakowskiego wyczuło wyraźnie szatański charakter nowej władzy i pośpieszyło zaoferować jej swoje usługi. Nie sądzę jednak, by kierował nimi świadomy satanizm – byli na to zbyt infantylni – raczej zmysł estetyczny: czerwony pentagram świetnie uzupełnia żółtą bluzę.

– Co tam w Pitrze? – spytał von Erden.

– Jakbyś sam nie wiedział – powiedziałem.

– Racja – posmutniawszy, przyznał von Erden. – Wiem.

Skręciliśmy z bulwaru, przeszliśmy jezdnię i znaleźliśmy się przed sześciopiętrową kamienicą czynszową, akurat naprzeciw hotelu „Palace” – przy drzwiach hotelu stały dwa karabiny maszynowe, marynarze palili papierosy, trzepotała na wietrze czerwona muleta na długim kiju. Von Erden pociągnął mnie za rękaw.

– Spójrz – powiedział.

Odwróciłem głowę. Na jezdni naprzeciwko bramy stało długie czarne auto z otwartym przednim siedzeniem i ciasną kabiną pasażerską. Na przednie siedzenie nawiało sporo śniegu.

– No? – spytałem.

– Mój – oznajmił von Erden. – Służbowy.

– O! – powiedziałem. – Winszuję.

Weszliśmy do sieni. Winda nie działała i trzeba się było wdrapywać po ciemnych schodach, z których nie zdążono jeszcze zedrzeć chodników.

– Czym się zajmujesz? – spytałem.

– Och – odparł von Erden. – Niełatwo to krótko ująć. Kupa roboty, aż za dużo. To, tamto i owo – cały czas człowiek stara się nadążyć. Raz tam, raz tu. Ktoś musi to wszystko robić.

– W resorcie kultury?

Jakoś niezdecydowanie skłonił głowę na bok. Przestałem się dopytywać.

Na czwartym piętrze zatrzymaliśmy się przed wysokimi drzwiami, na których wyraźnie odcinał się jaśniejszy prostokąt po zerwanej tabliczce. Drzwi się otwarły, weszliśmy do ciemnego przedpokoju, gdzie natychmiast zadzwonił wiszący na ścianie telefon. Von Erden zdjął słuchawkę.

– Tak, towarzyszu Babajasin – wrzasnął do ebonitowej tuby. – Tak, pamiętam… Nie, nie przysyłajcie… Towarzyszu Babajasin, ależ ja nie mogę, to będzie śmieszne… Wyobraźcie sobie tylko – z marynarzami, toż to wstyd… Że co? Podporządkuję się rozkazowi, ale zgłaszam stanowczy sprzeciw… Co?

Zerknął na mnie z ukosa; nie chcąc go krępować, przeszedłem do salonu.

Podłoga była tu zasłana gazetami, przeważnie od dawna zabronionymi. Widocznie w tym mieszkaniu zachowały się stare komplety. Pozostały też inne ślady dawnego życia – na ścianie wisiał prześliczny dywan perski, pod nim stała sekretera wykładana różnokolorowymi rombami emalii – już na pierwszy rzut oka widać było, że mieszkała tu zamożna rodzina kadecka. Na przeciwległej ścianie obok wielkiego lustra wisiał krucyfiks w secesyjnym stylu i przez chwilę pomyślałem o charakterze uczuć religijnych, jakie mógł budzić. Znaczną część przestrzeni zajmowało ogromne łoże z żółtym baldachimem. To, co stało na okrągłym stole pośrodku pokoju, wydało mi się – może ze względu na sąsiedztwo krucyfiksu – martwą naturą z motywami ezoterycznego chrześcijaństwa: litrowa butelka wódki, blaszana puszka po chałwie, w kształcie serca, wiodąca w pustkę drabinka z trzech leżących na sobie kromek czarnego chleba, trzy graniaste szklanki i nóż do konserw, w kształcie krzyża.

Obok lustra na podłodze rzucały się w oczy toboły, których wygląd podsuwał myśl o przemycie; pokój wypełniał kwaśny odór onuc i fuzli, było też dużo pustych butelek. Usiadłem przy stole.

Wkrótce skrzypnęły drzwi i wszedł von Erden. Zdjął skórzaną kurtkę i pozostał w ostentacyjnie żołnierskiej bluzie.

– Zlecają Bóg wie co – powiedział, siadając. – Właśnie dzwonili z Czeki.

– To i u nich pracujesz?

– Unikam, jak mogę.

– Jak trafiłeś do tego towarzystwa?

Von Erden uśmiechnął się szeroko.

– Ależ nic łatwiejszego. Pięć minut rozmowy z Gorkim przez telefon.

– I co? Od razu dali mauzer i auto?

– Posłuchaj – powiedział – życie to teatr. Wiadoma rzecz. Lecz o wiele rzadziej mówi się o tym, że w owym teatrze codziennie zmienia się repertuar. No więc teraz ja wystawiam coś takiego, Pietia, coś takiego…

Uniósł ręce nad głowę i potrząsnął nimi w powietrzu, jakby podzwaniał monetami w niewidocznym woreczku.

– Rzecz nawet nie w samej sztuce – ciągnął. – Jeśli kontynuować to porównanie: dawniej kto chciał, mógł rzucić z sali na scenę śmierdzące jajko, a teraz to ze sceny walą z nagana – mogą i rzucić bombę. To pomyśl, kim być teraz lepiej? Aktorem czy widzem?

To było poważne pytanie.

– Jak by ci odpowiedzieć – odparłem z namysłem. – Ten twój teatr nazbyt już zaczyna się od wieszaków. I na tym, jak sądzę, się kończy. A przyszłość – wskazałem palcem w górę – należy i tak do kina.

Von Erden zachichotał i pokręcił głową.

– Przemyśl jednak moje słowa – powiedział.

– Obiecuję – odparłem.

Nalał sobie wódki i wypił.

– Uch – sapnął. – Wracając do teatru. Wiesz, kto jest teraz komisarzem teatrów? Madame Malinowska. Znacie się chyba?

– Nie przypominam sobie. Co to znów u diabła za madame Malinowska?

Von Erden westchnął. Wstał i w milczeniu przeszedł się po pokoju.

– Pietia – powiedział i siadłszy naprzeciwko, zajrzał mi w oczy – my tu sobie gadu-gadu, a ja przecież widzę, że z tobą coś nie tak. Co ci się przydarzyło? Jesteśmy oczywiście starymi przyjaciółmi, ale nawet nie bacząc na to, mógłbym ci pomóc.

Zdecydowałem się.

– Muszę ci wyznać uczciwie. W Petersburgu przed trzema dniami przyszli do mnie.

– Skąd?

– Z twojego teatru.

– Jak to? – zapytał, unosząc brwi.

– Ano zwyczajnie. Przyszło trzech z Gorochowej, jeden przedstawił się jako spec od literatury, reszta nie musiała się przedstawiać. Porozmawiali ze mną ze czterdzieści minut - głównie ów spec, a potem oznajmili, że rozmowa była interesująca, lecz trzeba ją będzie kontynuować gdzie indziej. A ja na to gdzie indziej nie miałem ochoty, ponieważ, jak sam wiesz, wraca się stamtąd dość rzadko…

– Ale tyś przecież wrócił – wtrącił von Erden.

– Nie wróciłem, po prostu tam nie poszedłem. Uciekłem im, Grisza, jak w dzieciństwie przed stróżem.

– Ale czemu do ciebie przyszli? – spytał von Erden.

– Jesteś przecież człowiekiem, który trzyma się z dala od polityki. Narozrabiałeś coś?

– Nic nie narozrabiałem. To po prostu śmieszne. Wydrukowałem wiersz – z ich punktu widzenia w jakiejś nie takiej jak trzeba gazecie – i był tam rym, który im się nie spodobał: „Pancerny wóz, a potem szlus”. Możesz to sobie wyobrazić?

– A o czym był wiersz?

– Zupełnie abstrakcyjny. O tym, że strumień czasu żłobi ścianę teraźniejszości, rysując na niej coraz to nowe i nowe wzory, z których część nazywamy przeszłością. Pamięć upewnia nas, że dzień wczorajszy miał rzeczywiście miejsce, ale skąd wiadomo, czy cała ta pamięć nie zrodziła się wraz z pierwszym promieniem poranka?

– Niezupełnie rozumiem – powiedział von Erden.

– Ja też – przyznałem – ale nie o to chodzi. Najważniejsze, co chcę podkreślić – żadnej polityki w tym nie było. To znaczy, tak mi się zdawało. Ale im zdawało się inaczej i to mi wyjaśnili. Co najdziwniejsze, po rozmowie z ich konsultantem ja sam też uznałem jego racje, i to tak dogłębnie, że… To było przerażające, i gdy wyprowadzili mnie na ulicę, uciekłem, nawet nie tyle od nich, ile od tej świadomości…

Von Erden skrzywił się.

– Cała ta historia to wierutna bzdura – powiedział. – Jasne, że to idioci. Ale z ciebie też niezły numer. I przez to przyjechałeś do Moskwy?

– No, a co było robić? Przecież ostrzeliwałem się podczas ucieczki. Sam chyba rozumiesz, że strzelałem do utkanego z własnego strachu widma, ale na Gorochowej przecież tego nie wytłumaczę. To znaczy, przypuszczam, że mógłbym im to nawet wytłumaczyć, ale na pewno by mnie zapytali: „Dlaczego właściwie strzelałeś do widm? Cóż to, nie podobają ci się widma krążące po Europie?”

Von Erden spojrzał na mnie i pogrążył się w zamyśleniu. Patrzyłem na jego dłonie – tarł je niepostrzeżenie o serwetę, jakby wycierał występujący na nich pot, po czym raptem schował je pod stół. Na jego twarzy odmalowała się rozpacz, wyczułem, że nasze spotkanie i moja opowieść stawiają go w wyjątkowo niezręcznej sytuacji.

– To oczywiście gorzej – wymamrotał. – Ale dobrze, że mi zaufałeś. Myślę, że to się załatwi… Załatwi, załatwi… Zaraz zadzwonię do Aleksieja Maksymowicza… Ręce na głowę.

Ostatnie słowa zrozumiałem dopiero wtedy, gdy zobaczyłem opartą na serwecie lufę mauzera. O dziwo, następnie wyjął z kieszeni na piersi pincenez i założył na nos.

– Ręce na głowę – powtórzył.

– Coś ty, Grisza? – powiedziałem, podnosząc ręce.

– Nie – wyrzekł.

– Co „nie”?

– Broń i papiery na stół.

– Jak mam to zrobić z rękami na głowie? – spytałem.

Odciągnął kurek pistoletu.

– O Boże, żebyś wiedział, ile razy słyszałem to właśnie zdanie.

– No cóż – odrzekłem. – Rewolwer jest w palcie. Ale z ciebie zdumiewający podlec. Zresztą od dzieciństwa o tym wiedziałem. I po co ci to wszystko? Dostaniesz order?

Von Erden uśmiechnął się.

– Do przedpokoju – rozkazał.

Kiedy znaleźliśmy się w przedpokoju, trzymając mnie wciąż pod lufą, obszukał kieszenie mojego palta, wyłuskał rewolwer i wsunął go do kieszeni. W jego ruchach był jakiś wstydliwy pośpiech, przypominał gimnazjalistę, który po raz pierwszy znalazł się w domu publicznym, przyszło mi do głowy, że być może, nie miał dotąd okazji popełniać podłości tak zwyczajnie i bez osłonek.

– Otwórz drzwi – polecił – i na schody.

– Pozwól mi włożyć palto – poprosiłem, zastanawiając się gorączkowo, co powiedzieć temu podnieconemu własną nikczemnością człowiekowi, by odmienić rysujący się bieg wypadków.

– To niedaleko, po drugiej stronie bulwaru – powiedział von Erden. – Zresztą dobrze, włóż.

Oburącz zdjąłem palto z wieszaka, obróciłem się nieco, by wsunąć rękę w rękaw, i w następnej chwili, ku własnemu zaskoczeniu, narzuciłem je na von Erdena, właśnie narzuciłem, a nie cisnąłem w jego stronę.

Do tej pory nie mogę pojąć, jakim cudem mnie nie zastrzelił, ale fakt pozostaje faktem: nacisnął spust dopiero wtedy, gdy padał pod ciężarem mojego ciała, kula przeszła kilka centymetrów od mego boku i utkwiła w drzwiach wejściowych. Palto przykryło leżącego razem z głową. Przez grubą tkaninę okrycia, która nie stanowiła prawie żadnej przeszkody, chwyciłem von Erdena za gardło. Jednocześnie zdążyłem przycisnąć kolanem do podłogi nadgarstek jego ściskającej pistolet ręki; nim palce się rozwarły, wpakował w ścianę jeszcze kilka pocisków. Niemal ogłuchłem od huku. Zdaje się, że podczas naszych zmagań rąbnąłem go głową w zasłoniętą twarz, między dwoma wystrzałami wyraźnie zapamiętałem cichy trzask pincenez.

Choć znieruchomiał, długo jeszcze nie miałem odwagi puścić jego gardła. Ręce niemal nie chciały mnie słuchać; dla odzyskania tchu wykonałem kilka ćwiczeń oddechowych. Podziałało to w dziwny sposób – ogarnęła mnie lekka histeria. Zobaczyłem nagle tę scenę z boku: ktoś siedzi na trupie uduszonego właśnie przyjaciela i starannie ćwiczy oddech zgodnie z opisaną w czasopiśmie „Izyda” metodą jogi Ramczaraki. Podniosłem się i dopiero teraz zwaliła się na mnie świadomość, że właśnie popełniłem morderstwo.

Jak każdy człowiek niezbyt ufający władzy, oczywiście stale nosiłem przy sobie rewolwer, a przed dwoma dniami spokojnie zrobiłem z niego użytek. Tu jednak było co innego – jakaś ponura dostojewszczyzna: puste mieszkanie, trup nakryty angielskim paltem i drzwi do wrogiego świata, do których mógł zbliżać się już ktoś postronny… Wysiłkiem woli odepchnąłem te myśli – ta dostojewszczyzna tkwiła, rzecz jasna, nie w tym trupie ani w przestrzelonych drzwiach, lecz we mnie, w mojej świadomości, owładniętej przerzutami cudzej skruchy.

Uchyliłem drzwi na schody, nasłuchując dłuższą chwilę. Nic się nie działo, pomyślałem więc, że tych parę pistoletowych wystrzałów mogło nie zwrócić niczyjej uwagi.

Mój rewolwer pozostał w kieszeni spodni von Erdena i wcale nie miałem ochoty po niego sięgać. Podniosłem i obejrzałem jego mauzera – to była świetna sztuka, całkiem nowa! Zmusiłem się do przeszukania jego kurtki, znalazłem paczkę papierosów „Ira”, zapasowy magazynek do mauzera i legitymację na nazwisko pracownika Czeki – Grigorija Obłożnego. No pewnie, pomyślałem sobie, oczywiście. Od małego można się było tego po nim spodziewać.

Przykucnąwszy, otworzyłem zamki akuszerskiej torby. Wewnątrz leżała kancelaryjna teczka z czystymi blankietami nakazów aresztowania, jeszcze dwa magazynki, blaszane pudełko pełne kokainy, jakieś wyjątkowo antypatycznie wyglądające medyczne kleszcze (cisnąłem je od razu w kąt) oraz gruba paczka pieniędzy, a w niej z jednej strony tęczowe dumskie setki, z drugiej dolary. Wszystko to w samą porę. Żeby trochę dojść do siebie po przeżytym wstrząsie, władowałem do nozdrzy sporą porcję kokainy. Jak brzytwą chlasnęła po mózgu i z miejsca ogarnął mnie spokój. Nie lubiłem kokainy, nastrajała mnie zbyt sentymentalnie, ale teraz musiałem szybko odzyskać równowagę.

Chwyciłem von Erdena pod pachy i powlokłem korytarzem, kopnięciem otwarłem drzwi jednego z pokoi z zamiarem wciągnięcia tu trupa, lecz zastygłem w progu. Mimo spustoszenia i brudu pozostały tu wyraźne ślady dawnego, opromienionego przedwojennym blaskiem życia. Był to niegdyś pokój dziecinny – zobaczyłem dwa małe łóżeczka z lekkimi bambusowymi barierkami, na ścianie rysunki węglem: koń i wąsata twarz (nie wiem, dlaczego pomyślałem o dekabrystach), a na podłodze czerwona gumowa piłka – i od razu zamknąłem drzwi. Powlokłem trupa dalej. Sąsiedni pokój uderzył mnie swą żałobną prostotą: pośrodku stał czarny fortepian z uniesionym skrzydłem, obok – obrotowy taboret i nic więcej.

Tymczasem wstąpił już we mnie nowy duch. Zostawiłem von Erdena w pozycji półleżącej w kącie (przez cały czas pilnowałem, by nie odsłonić przypadkiem jego twarzy) i siadłem do fortepianu. Zdumiewające – pomyślałem – towarzysz Obłożny jest tu, a jednocześnie go nie ma. Kto wie, jakich przemian doświadcza teraz jego dusza? Przypomniał mi się jego wiersz, wydrukowany bodaj przed trzema laty w „Nowym Satirikonie” – przytaczał, zdaje się, artykuł gazetowy o rozpędzeniu kolejnej Dumy, a powstały akrostych układał się w słowa „mane, tekel, fares”. Żył człowiek, myślał, kombinował. Jakie to dziwne.

Obróciłem się do fortepianu i zacząłem cicho grać Mozarta – moją ulubioną fugę f-moll, która zawsze budziła we mnie żal, że nie mam owych czterech rąk, jakie marzyły się wielkiemu szaleńcowi. Melancholia, jaka mnie ogarnęła, nie miała związku z incydentem z von Erdenem; przed oczami pojawiły mi się bambusowe łóżeczka z sąsiedniego pokoju i przez chwilę wyobraziłem sobie cudze dzieciństwo, czyjeś czyste spojrzenie na przedwieczorne niebo, czyjś niewymownie wzruszający świat, który odpłynął w niebyt. Grałem jednak niedługo – fortepian był rozstrojony, a ja najpewniej powinienem się śpieszyć. Tylko dokąd?

Najwyższy czas pomyśleć, jak spędzić wieczór. Wróciłem do przedpokoju i z wahaniem popatrzyłem na skórzaną kurtkę von Erdena, ale nie miałem wyboru. Nie bacząc na kontrowersyjność niektórych moich eksperymentów literackich, nie byłem jednak na tyle dekadentem, by włożyć palto, które stało się już całunem, a na dodatek miało przestrzelone plecy. Zdjąłem więc kurtkę z wieszaka, zabrałem torbę i wróciłem do pokoju z lustrem.