Krystyna Kofta

Krystyna Kofta — powieściopisarka, autorka sztuk scenicznych i opowiadań. Opublikowała powieści Wizjer (1978), Wióry (1980, wydanie zmienione WAB 2006), Pawilon małych drapieżców (1988), Ciało niczyje (1988), Złodziejka pamięci (1998), Chwała czarownicom (2002) i zbiór opowiadań Człowiek, który nie umarł (1990). Jest również autorką publicystycznych książek Jak zdobyć, utrzymać i porzucić mężczyznę (1992), Wychowanie seksualne dla klasy wyższej, średniej i niższej (2000), a także Gdyby zamilkły kobiety (2005). Wraz z Małgorzatą Domagalik napisała Harpie, piranie, anioły. Jej dramat Pępowina ukazał się w zbiorze Eastern Promise. Seven Płays from Central and Eastern Europę (1999). Autorka współpracuje z miesięcznikiem „Twój Styl". W 2001 roku ukazała się Krótka historia Iwony Tramp, pierwsza polska powieść internetowa. W 2003 Krystyna Kofta wydała najbardziej osobistą ze swoich książek: Lewa, wspomnienie prawej. Z dziennika, wyróżnioną podczas 12. Wrocławskich Promocji Dobrych Książek. Na jej podstawie powstał monodram w reżyserii Tomasza Obary, wystawiany przez Teatr im. Wilama Horzycy w Toruniu.

Krystyna Kofta

Monografia grzechów

1978-1989

w

tw.Q

Copyright © by Wydawnictwo W.A.B., 2006 Wydanie I Warszawa 2006

Konwersja do formatu EPUB: Virtualo Sp. z o.o.

1978

styczeń

Ja i Mirek

6 stycznia, piątek

Gdyby tak mieć swój pokój, choć na parę godzin dziennie. Wynajmowany jak garsoniera na rozpustę. Niestety nigdy nie miałam zamkniętego miejsca, zawsze na widoku, pod kontrolą rodziców. Wciąż to hasło dzieciństwa, Bóg jest wszędzie i widzi wszystko. Tylko myśli mają zamkniętą przestrzeń, dlatego tak trudno mi je sprzedawać publiczności. Mam je na intymną wyłączność. Może gdyby nie było wojny i bolszewii, mój ojciec byłby bogatym kapitalistą, fabrykantem, może miałabym swój pokój, ale czy byłabym w dobrobycie pisarką? Tak, tak byłabym.

10 stycznia, wtorek

Biegnący ptak

Przez ostatnie dni pracowałam i rysowałam bez przerwy. Około dziesiątej telefon *. O dwunastej poszłam z nim do „Czytelnika". Chodziliśmy potem jeszcze po parku, rozmawiając, nie rozumiejąc się, i nagle coś się zmieniło. Bez słów. Nie ma sensu widywać się dalej. Zawiłości, komplikacje, ucieczki, powroty - nikomu niepotrzebne bez dalszego ciągu. Co więc w tym jest, czego nie można pojąć?

11 stycznia

Cały dzień pisanie, wieczorem rysuję.

13 stycznia

Zaczęłam pisać to nowe. Idzie mi dobrze. Tytuł dla mnie „Największe podwórko". Otworzyły mi się oczy i uszy. Pamięć chlusnęła czystą wodą dzieciństwa. Przed stalinizmem byłam chroniona przez rodziców, ale i tak mówili mi wiele.

16 stycznia, poniedziałek

Wciąż piszę „Największe podwórko", właściwie to zawsze mówiliśmy duże podwórze, bo nasze było największe, obejmowało trzy klatki schodowe od strony Sienkiewicza, żelazną bramę od Asnyka. Naprzeciw był warsztat, gdzie chodziliśmy do wuja na smrodyle, czyli czarną porzeczkę. Tytuł jeszcze nieustalony, codziennie piszę, dziś sześć stron czystego tekstu. Potem piszę po południu, aż do wieczora.

Późnym wieczorem szkicuję to podwórko, klatki, krzewy, gdzie bawiliśmy się kiedyś dawniej na kocu, w ojca i matkę. Brukowany kostką środek, ziemia, gdzie mieliśmy „kraje": Polska wywołuje! Wywołuje wojnę przeciwko Rosji!, trzepak drewniany, drugi drąg żelazny, siatka oddzielająca nasze podwórko od tego spod czwórki i ogrodu, jakie były drzewa owocowe? Pamiętam wszystko tak dobrze! Mistyczne doznanie, ten rodzaj odtworzenia. Obraz, dźwięk łączę z myślą. I jest gotowa powieść. Całość. Tamten świat nie umarł, choć odszedł. Stworzyłam go na obraz i podobieństwo, ożył w powieści.

18 stycznia

Jest tak, że pociągają mnie ludzie, którzy mają pociąg do mnie, choć nie ma w tym mojego uczucia, grzeję się w cudzym cieple. Wiem, że to skrajny egoizm, wiem również, że wiele ludzkich miłości tak wygląda, tylko nie mówią o tym, cedzą prawdę przez gęste sito. Ja przynajmniej wiem, że nie kocham za samą miłość. Wzajemność jest dość obrzydliwym rodzajem symetrii, jeśli nie jest głęboka. Wystarczy mi to, co mam. Idę więc z kimś takim na spacer do Łazienek, robię przerwę na haust powietrza. Kiedy jednak mówię komuś, kto wyznał mi przed chwilą uczucie: zazdroszczę ci tej nieszczęśliwej miłości, wścieka się na mnie, a przecież dzięki temu rozwija się chłopiec i zamienia w mężczyznę.

Pracę przerwaną odrobię później.

Tak się też stało. Po południu szkic powieści i nowy, już dokładnie rozrysowany plan sytuacyjny podwórka.

Przedział czasowy, postaci podwórkowe, wszystko to mam już gotowe, nawet nie wiedziałam, że można tak przepisywać z własnej głowy!

19 stycznia, czwartek

Telefon: Ziątek, Włodek Z. Jonasz przyszedł o czternastej, Anka B. o szesnastej. Przeczytała ten dwudziestostronicowy fragment, powiedziała, że może to być „wielka powieść", o ile uda mi się utrzymać wszystko w takim natężeniu jak dotąd. Na razie czuję w sobie moc, ale nigdy nikomu nie udało się napisać wielkiej powieści bez błędu.

Wieczorem Profesorek; śmiejemy się do łez z cyrku, jaki rozpocznie się jutro, określam to jako deutsche vita. Do Jonasza przyjeżdża reżyser jego sztuki z żoną aktorką. Jonasz ani be, ani me w żadnym języku. Trochę może parluje, uczyła nas ta sama Cynkówna w liceum plast. Tylko że ja uczyłam się wcześniej, od szóstego roku życia. Teraz też mam kłopoty.

Byliśmy u S. obejrzeć małą Julkę, która wygrała los na tej wściekłej życiowej loterii. Oby kapitał procentował. Maleństwo jest do nich podobne. Zawsze wydawało mi się, że niemowlęta mają coś z każdego, dlatego tak łatwo wmówić mężczyźnie, że to jego dziecko. Adoptowane dzieci mogą być jak własne.

Jednak czuję się szczęśliwa, że Wawrzyn jest nasz, że nikt, powiedzmy eufemistycznie, nie przyłożył do tego ręki. Długo nie widziałam związku między ciążą a fizyczną miłością. Nawet kiedy byłam już uświadomiona. Dopiero teraz.

21 stycznia, sobota

W Teatrze Narodowym z Jonaszem i Niemcami. Sen srebrny Salomei (Samolei, jak mówi Jonasz), kolor, łuny, żelastwo, krzyki aktorów. Potem Goswin i Ingrid u nas, siedzimy do trzeciej, pijąc i gadając w różnych językach, nawet w tych, których nie znamy.

24 stycznia

Wawrzyn musi mieć wakacje, wyjeżdżamy więc z nim do Kazimierza, gdzie czeka na nas Ander z Marią.

25 stycznia

Mirek wyjeżdża na psychologiczną szkołę zimową.

Z Anderem na dalekim spacerze. Opowiada mi, że ma napisać coś na temat łowienia ryb, scenariusz czy nowelę, która nigdy nie będzie zrobiona, pójdzie do kosza, ale mu za to zapłacą. Biorę wreszcie środek uspokajający serce, zapisany przez panią doktor No, i wmawiam sobie, że mi pomoże.

26 stycznia, czwartek

Z Marią długie rozmowy, drobiazgowe opowieści z jej tragicznego w sumie, choć ciekawego, życia.

27 stycznia

Ander siedzi u mnie całymi nocami, jak pielęgniarz. Daje mi to dość wyrafinowany spokój. Mówi, a ja słucham. I odwrotnie. Pijemy wino. Jednak w nocy budzę się, pulsując w środku, mam wizje.

30 stycznia, poniedziałek

Robię rysunki przez cały czas pobytu, trochę piszę. Ostatnio w rysunku zmienił mi się warsztat. Cieszę się nieomylnością ręki, ale i głowa lepiej, mimo depresji, pracuje.

Rozpasana ptaszyca

31 stycznia, wtorek

Piszę parę stron tekstu, ale bez maszyny to nie jest tekst, nie obiektywizuje się.

luty

Mam mało czasu na zadręczanie.

4 lutego, sobota

Wracamy z Kazimierza.

Z Profesorkiem u Wedla. Stylizowana kawiarnia z czasów Wokulskiego, trochę zanadto jak na to spotkanie. Potem do nas, Wawrzyn bawił się zabawkami dawno niewidzianymi, a my rozmową. Mirek przyjechał z Wrocławia wcześniej, opowiedział mi parę rzeczy. Jakaś dziewczyna chyba się w nim zakochała. Okazało się, że i pocałunki były, a więc czuję się od razu rozgrzeszona. Ktoś miał być stały, ktoś miał być constans. I nie miałam to być ja.

5 lutego, niedziela

No bo jeżeli to, co uważałam za stałe, zaczyna ewoluować, to ja tracę równowagę. Dotąd uważałam M. za swoje ja idealne, za sumienie, które trzyma mnie w jako takiej formie moralnej - w sensie ogólnie przyjętej moralności. Na szczęście od niedawna to moja praca zajęła pozycję tej jedynej niepodważalnej wartości, a co dodatkowo: jest tylko i wyłącznie zależna ode mnie, pochodzi ze mnie, a więc krańcowa autonomia, wyzwolenie nawet bolesne, „Arbeit macht frei" (wiem, gdzie ten napis wisiał), wyzwolenie poprzez pisanie. Nie chcę już od nikogo nigdy - nic. Nikt nie będzie wiedział, jak łatwo urazić moje uczucia. Jakim drobiazgiem, bo wymagania moje są nieludzkie, przesadne i niemożliwe. Całą noc dyskutujemy z Mirkiem. Rozumiem go. Jego uzależnienie ode mnie, którego chce się pozbyć. Jednak to jest uzależnienie uczuciowe, jeśli chodzi o pracę, jest całkowicie autonomiczny.

6 lutego, poniedziałek

Recital Jonasza. Piętnastolecie. Krótko: „wszyscy byli". Byli i poszli. Menażeria, ale nie tylko. Wielki „demi monde". Potem dyskoteka do trzeciej. Dużo tańczyłam, sporo wypiłam. Około pierwszej miałam moment ciężkiej depresji, chciałam go zalać, ale to nie wychodzi. Depresja. Patrzę na tych podekscytowanych ludzi, niby ze sobą rozmawiających, a w rzeczywistości rozglądających się tylko, kto obok kogo siedzi, kto z kim przyszedł. Życie pozorne bywa niekiedy prawdziwsze niż wewnętrzne. Przeszło mi, bo tańczyłam obłędnie, zwalczyłam kryzys fizycznie bardziej niż psychicznie. W końcu siadłam z Profesorkiem pod filarem i przyglądaliśmy się tańczącym, odpoczywając. Tak jak to czasami bywa nad ranem, rozmowa nabiera innego wymiaru i smaku. Jonasz poznał Mirka z jakąś Tamarą, śliczną młodą dziewczyną, podobno „na telefon", którą Jonasz, chce rzekomo, jak oni wszyscy, „sprowadzić na dobrą drogę". Prosił Mirka, żeby się z nią spotkał, pomógł jej „psychologicznie". Głównie chodzi o to, żeby Mir nie był ode mnie tak uzależniony. Mężczyzna, mąż nie może być przez tyle lat zapatrzony w żonę. To wszystkim przeszkadza.

Miałam śmieszny epizod z Januszem Głowackim i coca-colą. Myślę, że chyba mu się spodobałam, trochę udawałam, że nie wiem, kim jest.

8 lutego, środa

Sześć stron tekstu.

Początek rysunku żółwia. Skorupę trzeba mieć, to pewne.

9 lutego, czwartek

Sześć stron tekstu - niecałe.

Potem wizyta u ciotki-babci Geni, siedzimy przez cały czas na gałęzi drzewa genealogicznego. Jej opowiadanie o filozofie z dużą głową, który nigdy w W-wie nie mógł kupić kapelusza. Wyjechał do Ameryki i tam został milionerem, produkując właśnie kapelusze, pod firmą Tenihaed, bo nazywał się Tenenbaum. Zapisuję, bo to świetna opowieść.

1 0 lutego

Tych opowieści rodzinnych jest więcej, dziś mój teść wyznał (to chyba dobre słowo) nam, że ma nieślubną córkę z A. swoją sekretarką, kochanką, o którą Marusia była tak bardzo zazdrosna. Pamiętam jej gorzkie żale, żywe jeszcze trzydzieści lat po rozwodzie, że „poprawiał jej błędy w sprawozdaniach, a mnie nigdy nie pomógł, jak miałam kłopoty z pisaniem po polsku". Czasami robi się żal Marusi, takiej wyobcowanej, cudzoziemki na naszym gruncie, uratowała Mietkowi życie, wywożąc go w głąb Sojuza, musiała za to zapłacić. Tego się nie wybacza. Gdybyśmy mieszkali osobno, miałabym tylko to współczucie, może sympatię.

Mietek jest ojcem Joanny (chyba), pierwszej żony Łukasza. Tak więc historia zatoczyła koło.

Czytam Mirkowi i Mietkowi fragment powieści, którą piszę. Cieszę się, że robi to nich takie duże wrażenie.

11 lutego, sobota

Ciężko mi idzie praca, choć wiem, co mam dalej robić. Myślę o swoich bohaterach, przez cały czas poruszam się w środku powieści. Cieszę się z tego, ale niewiele do mnie dociera z zewnątrz. Nawet permanentnie podniesiony głos Marusi, krzyczącej w słuchawkę, przestał mnie denerwować, tłumaczę sobie, że jest przecież głucha, łagodnieję. Już nie pytam, dlaczego nie nosi aparatu, dlaczego oszukuje się, że słyszy. Widocznie wierzy w to. Kropka. Nie ona jest tu winna, tylko warunki zmuszające nas do wspólnego mieszkania. Chciałam przenieść się na Jelonki, ale Mirek nie chce. Zresztą jedna wizyta tam u tych śmiesznych ludzi, u tego faceta, który wszystkiego uczył się z podręczników, pływania, gry w tenisa, robót na drutach, bo i to umie, pokazała mi nędzę, brud, ta toaleta na kilkanaście osób! Nie mogłabym siąść na tym klozecie. A na wynajęcie czegokolwiek nie stać nas.

Wieczorem na party. Och te party, nic tylko pić wódkę, żeby nie zacząć wyć. Choć jeden, reżyser K., był w porządku. Długo gadaliśmy, aż jego żona pojawiła się ubrana do wyjścia i powiedziała głosem określanym w powieściach jako nieznoszący sprzeciwu, podczas gdy tutaj jej głos był raczej na granicy łez: Idziemy! On: Siądź jeszcze na chwilę, widzisz, że rozmawiamy. Ona wściekła: Powiedziałeś, że idziemy, a teraz siedzisz jak idiota. I rusza do korytarza.

Wszystko w mojej przytomności. Po chwili przychodzi pan B., gospodarz. Tłumaczy, że ona stoi tam i zalewa się łzami. Nic nie mówiłam, ale teraz mówię do K.: Idź już lepiej. To było jedyne wydarzenie wieczoru, nie chciałam być jego bohaterką. Po prawdzie nie wiedziałam nawet, że jest tu z żoną.

Sama złościłam się po tańcach Mirka z tą jakąś Tatianą, czy jak jej tam, Tamarą! Co za pretensjonalne imię z romansów! Tatiana to inna bajka, „i tak ona zwałas' Tatianoj", znałam kiedyś na pamięć duże fragmenty Oniegina po rosyjsku, jaka to piękna muzyka, ta poezja.

Kiedy się wie, że jest taka piękna poezja, proza do czytania, proza do napisania, obrazy do oglądania i do namalowania, wtedy wszystko nabiera właściwych proporcji, nieważne jest bardziej nieważne, ważne staje się ważniejsze.

Bo te zazdrostki, to niby prawdziwe życie, ta szarpanina duchowa strasznie wyjaławia. Takie miotanie się od ściany do ściany, jest niszczące, ale mało szlachetne to zniszczenie. Złapałam się na tym, że kołują moje myśli szare jak ptactwo ciężkie, nażarte na śmietnisku zgniłym żarciem.

Po godzinie takiego kołowania pomyślałam, że przecież mam robotę, że powieść czeka, i nagle poczułam, że spada ze mnie tamto napięcie, że ogarnia mnie wewnętrzny śmiech: czy to ty, ta sama, która miałaś za nic męskie gry, ty, która odwracałaś się na pięcie, gdy nie spodobało ci się, że ktoś miał kawałek zielonej pietruszki na zębach, więc go porzuciłaś? Oczywiście, to nie był jedyny powód, ale potrafiłam porzucić każdego. Każdego, bez względu na to, jak bardzo mi się wcześniej podobał, jeżeli zagrażał mojej wolności albo naraził się głupotą, fałszem, złym traktowaniem innych, wcale nie mnie. Przypomniałam sobie ten dzień, kiedy szliśmy razem z Mirkiem, jeszcze w Poznaniu, do barku przy Paderewskiego i Mirek na środku jezdni powiedział do mnie coś, co mi się nie spodobało, coś upokarzającego. Odwróciłam się i poszłam w przeciwną stronę, szybko. Został na ulicy, nie wiem, co robił, nie oglądałam się za siebie.

Żal mi było tej kobiety, żony K., ale nie czuję winy, nigdy jej nie czuję, także nigdy nie obciążam winą kobiet, które chcą zainteresować sobą Mirka. Może dlatego, że nie miałam wielu powodów, ważnych i prawdziwie dręczących. Gdybym je miała, to raczej krótko. Ludzie muszą czuć się wolni w małżeńskiej niewoli.

12 lutego, niedziela

Rano na naszym podwórku przy Mokotowskiej grał harmonista: pieśni patriotyczne, stare komunistyczne i „ostatnie tango w Paryżu".

Jakie to w klimacie tego, co piszę - na Sienkiewicza także przychodzili grać, pamiętam zwłaszcza staruszka grającego na pile przerażająco piskliwą melodię, mój ojciec zatykał uszy, dawał mi pieniążek i mówił: Szybko biegnij, zanieś mu, jak zbierze na flaszkę, to przestanie.

Lubię, jak ktoś ma autentyczną potrzebę twórczości, nawet jeśli związaną z potrzebą napicia się za to wódki.

Nic nie robiłam dziś przy powieści, nic też nie rysuję. Trzęsionka, niepokój mnie nie opuszcza. Stosuje więc swoją technikę myśli puszczonych wolno, bo ostatnio za dużo było na temat powieści. Potrzeba lenistwa przebija się, organizm staje w obronie dolce farniente.

16 lutego, czwartek

W południe był Ander. Po koniaczku, po kieliszku nalewki. Piłam koniak z sokiem cytrynowym. Wycisnęłam z czterech cytryn, tak jak lubię. Co to za zastrzyk witamin! Pełen luz w rozmowie, bez tych absurdalnych niedomówień. On ma momenty szczerości, przestaje grać, kiedy nie ma widzów. Jak każdy.

17 lutego, piątek

Telefonował ojciec Paweł, palotyn. Umówiliśmy się, przyniesie mi książki. Nawet nie wstydzę się tego, co zrobiłam. Zatrzymałam go nad przepaścią. Iwo miał dziś habilitację.

Siedem stron czystego tekstu, ile wyrzuciłam, to moje.

Iwo z Grażyną. Iwo opowiada o przebiegu kolokwium habilitacyjnego, śmiesznie i poważnie. Iwo trochę musztruje Grażynę, ona jest pogodna, jakby tego nie traktowała serio. Potem mówił o moim zwyczaju picia martella z cytryną, wspominał też Znikający punkt, na którym byliśmy razem, i ja w najbardziej emocjonującym momencie powiedziałam, że muszę wyjść. No to co, mówię, chciałam pójść siusiu, czy to grzech? Przecież wróciłam!

20 lutego, poniedziałek

Od rana piszę, muszę wykorzystać to, że jakoś mi idzie. Do trzeciej pięć stron. Ta część jest momentami jeszcze zabawna, jest w niej śmiech dziecięcy, choć chmury stalinizmu nad podwórkiem także wiszą, nic nie jest wolne od tego klimatu. Matka, ojciec i ich lęki były moimi lękami, nawet jeśli gadali ze sobą po niemiecku, żebym nie rozumiała. Kto poszedł siedzieć i za co, komu wlepiono domiar, kto się powiesił, a kto donosi i na kogo, setki informacji nie dla dzieci były przez dzieci omawiane po zmroku na podwórku. Siedzieliśmy na ryczkach, małych stołkach z dziurką, we wnęce wejścia do piwnicy, i wałkowaliśmy wszystko, co udało nam się podsłuchać. Piszę o tym tak, jakbym wstała ze stołka na wołanie matki: Krysia, do domu! Idę z ociąganiem, bo chcę jeszczeusłyszeć, co mówią. Zaraz, zaraz!, odpowiadam. Idę, bo matka nie lubi drugi raz wołać.

Piszę ręcznie, w bloku listowym, to co pamiętam o bohaterach, w tym samym stopniu wymyślonych, co prawdziwych. Córka ubowca. Dzieciaki spod czwórki, spod ósemki. Blokowa, o tak, to postać, i Stróżka, jej córka. Są tu wszyscy. Mówią, śmieją się, płaczą. Strach pojawiał się o zmierzchu. Wampiry i inne stwory, zboczeńcy. Ten wstrętny dziad na rowerze. Nawet teraz wstrząsa mną obrzydzenie.

Pisz.

Piosi nie ma, a więc od maszyny do włoszczyzny, ale póki Marusia nie gada mi nad uchem, to i marchew kroję w absolutnym skupieniu na powieści, stąd pewnie przesolony rosół, od czego jednak jest woda? Moja matka w grobie się przewraca: wody do rosołu dolać? Można zrobić rosolnik ze śmietaną, u nas w „Wielkopolszcze", jak pisał Mickiewicz, nieznany.

Odebrałam Wawrzyna ze szkoły, on bawi się cicho, a ja w skupieniu i samotności myślę, piszę z pamięci.

marzec

1 0 marca, piątek

Codziennie piszę, nie mam czasu nawet na dziennik, bo intensywnie żyję, dziecko, gotowanie, sprzątanie, cały dom na głowie, oprócz tego tyle się dzieje, że nie mam siły wieczorem siąść i zapisywać.

1 1 marca, sobota

Wielka impreza, zbyt dużo ludzi, jak na to mieszkanie, ale udana, pełna życia, nie chce mi się jej teraz opisywać. Wciąż zajęta jestem pisaniem powieści, nawet kiedy nie piszę.

12 marca, niedziela

Daleki, rodzinny spacer nad Wisłą. Pachnie już wiosną, lada dzień wszystko zacznie się od początku, obumarłe drzewa zmartwychwstaną na naszych oczach, w tym jest przeczucie nieskończoności.

13 marca, poniedziałek

Najwcześniej * z życzeniami, każdy miał się zabrać do swojej pracy, on w przyszłą środę zdaje egzamin doktorski z matematyki, ale po dwudziestu minutach znów telefon, odwiózł dziecko do matki. Nie może się skupić, nie może pracować. Poszliśmy na dwie godziny do parku, a potem pojechaliśmy kawałek za Warszawę, zobaczyć wiosnę, którą tam widać bardziej. Więcej słońca! Pragnę słońca!

Telefonował z życzeniami Komoljan, godzina zeszła na rozmowie. Potem Ander z Kielc. Szapiro wieczorem z gitarą, śpiewał mi z okazji imienin.

14 marca, wtorek

Odebrałam pieniądze z „Czytelnika"! Profesorek zawiózł mnie tam, wypiliśmy herbatę na dole. Ma do mnie jakiś żal, problem w tym, że nie wiem o co.

Smaki trzeba umieć odróżniać, a nauczyć się można tylko przez próbowanie różnych. Ciekawe, czy sama sobie też tak dobrze radzę?

Zamówiłam wizytę u lekarza w spółdzielni i byłam tam, co uważam za osiągnięcie. Niestety mam jakieś szmery w sercu i wstępnie pani doktor No podejrzewa nerwicę serca, ale najpierw trzeba zrobić EKG i zdjęcia. Mam się oszczędzać, ale jak to zrobić, kiedy muszę tyle pracować, a poza tym nie chcę życia na pół gwizdka. Mogę żyć krócej, ale intensywnie. Nie mogę zamienić swojego szarpiącego życia na jedzenie klusek. Zresztą nawet kluchy muszę też sama zrobić.

Rozmawiam w nocy godzinę z * , chciał się dowiedzieć, co z moim sercem.

15 marca, środa

W ramach oszczędzania się sprzątnęłam kuchnię, zrobiłam przepierkę i zabieram się do pracy, która jednak mi nie idzie. Niecała strona kiepskiego tekstu, do kosza. Serce, doktor, i nocny telefon *, to wszystko wybiło mnie z rytmu. W końcu nie jestem niewolnikiem na plantacji bawełny, który śpiewa, żeby pracować. Choć tak się czasem czuję. Nie potrafię śpiewać bluesa. Pani doktor No kazała mi się oszczędzać. Jak z wolnością, oszczędzać się od czy do?

16 marca, czwartek

Z * znów rozmawiam półtorej godziny przez telefon. Już nie mogę. Szamoczemy się między racjami, każdy ma swoje, ale fakty świadczą przeciw racjom. Uczucie jest niechcianym dzieckiem, które i tak się kocha.

Moje serce wciąż się miota, czuję ciągle jego nagłe zrywy, pulsowania, biorę te leki i wapno, bo znów pojawiło się uczulenie na skórze, wykwita przy lada wahaniu nastroju. Tak trudno mi przyjąć, że mogę być chora, odrzucam to po prostu.

Cud zdarza się bez względu na długość rozstania, mówi *. Wszystko jest jak sprzed chwili. Nic nie dam za cenę zdrowia. Myślę o tym, że powinnam napisać jeszcze ze cztery książki. Dlaczego cztery? Może siedem? I c'est tout. Nie mówię tego, bo i tak mącę mu życie, teraz, kiedy czeka go wyzwanie.

17 marca, piątek

Mężczyźni, jeden obrażony, drugi zakochany. Mirek nieobecny. Usprawiedliwiony? Praca, kariera. To wszystko dla mnie? Naprawdę? Jestem rozstrojona. Uspokajam się nocną rozmową, długą jak bezsenność.

18 marca, sobota

Piszę wciąż, korzystając z tego ciągu. Powinnam pójść na EKG i na zdjęcie serca z profilu. Zabawne to jest: profil serca. Zwłaszcza mojego! Pójdę do spółdzielni, prywatnie, choć żal mi pieniędzy, bo kiepsko.

27 marca, poniedziałek wielkanocny

Spacer dla higieny bardziej niż dla przyjemności, tak dobrze siedzi się w domu, rodzinnie, tylko my i Wawrzyn.

Przyjechał Komoljan, on jest blisko, jak rodzina. Siedzimy wszyscy przy stole i gadamy, ja nic nie piję, a oni suto zakrapiają ze wszech miar udaną szynkę, ugotowaną w domu, tak jak robiła to moja matka na Sienkiewicza.

28, wtorek

Mirek w Instytucie, a my z Komoljanem o literaturze, a raczej o warsztacie i osobistym podejściu do pisania. Dobrze przy tym jemy.

30 marca, czwartek

Komoljan wczoraj wyjechał.

Dziś dostałam autorskie egzemplarze Wizjera. Odebraliśmy je z Mirkiem z „Czytelnika". Spotkaliśmy Andrzeja Heidricha, rozmawiamy o okładce, na której są moje rysunki. Jest z niej zadowolony, uważa, że farba mogłaby być bardziej czarna. Ja inaczej, sądzę, wypadło lepiej, niż oczekiwałam.

Z Wawrzynkiem w Łazienkach

31 marca, piątek

Szapiro dumny jak paw z fotografii na okładce Wizjera, którą mi zrobił. Jest dziwaczna, tajemnicza, technicznie wygląda jak zdjęcie zrobione z legitymacji partyzanckiej. Jest na niej coś na moim ramieniu, jakaś ręka, nie wiadomo czyja. Ja wiem, to łapka Wawrzyna.

Był mój teść. Dla niego wydrukowana książka to jest coś, sacrum druku.

kwiecień

1 kwietnia

Wiadomo, jaka rocznica, zmarła matka pyta, czy ją pamiętam, Boże, jak jeszcze! Nie dają o sobie zapomnieć. Przynajmniej moi umarli.

Z Profesorkiem w Łazienkach, wiosennie, i wciąż o książce. Komentarze jego matki, relacje z jej czytania: „Ta Krysia wygląda jak aniołek, a pisze takie okropności, przerażające, co to jednak siedzi w człowieku, jak to nigdy nie wiadomo".

3 kwietnia, poniedziałek

Małgosia Winiewska, po niej Julek, Zygmunt Ziątek, dostał egzemplarz z dedykacją. Wzruszył się. Był także Iwo, poruszony, bo przecież na okładce wplecione w rysunek kawałki jego doktoratu.

Urwanie głowy, nie mogę pracować, ale muszę nacieszyć się książką, choć chyba inni, ci co dostali z dedykacją, cieszą się bardziej niż ja. Jestem w środku nowego tworzonego świata, a tamten zostawiłam za sobą, i jak Bóg nie interesuję się nim już. Eee tam.

4 kwietnia, wtorek

Zygmunt Ziątek zachwycony książką.

Spotykam się z *. Daję mu książkę z dedykacją, którą tu zapisuję:

Pamięć ludzka jest selektywna; jednak na szczęście albo niestety, przechowuje czasami to, co bardzo chcielibyśmy wyrzucić.

Tak się dzieje, kiedy ktoś męczy się i chce znaleźć wyjście z sytuacji nie do rozwiązania. On jest godny szacunku jak mało kto, prostolinijny, a przez to bezbronny, choć uczciwość wytrąca szpadę z ręki takim jak ja. Był zszokowany, kiedy przedstawiłam mu swój pogląd na zasady. Tym sposobem nie podlegasz żadnej, najmniejszej ocenie, jesteś poza nią, mówi. Z pewnością nie jest to mieszczańskie pojmowanie niektórych pryncypiów. Mirek mówi, że jestem poganką kierującą się intuicją. To nieprawda. Intuicja obywa się bez kodyfikacji, a ja mam swoje reguły. Kiedy chcę zgorszyć jakiegoś Tartuffe'a albo epatować drobnomieszczan, mówię, że mam zasady, a przynajmniej jedną: nigdy nie przechodzę na czerwonym świetle. Mam też inną: nie krzywdzić słabych, biednych, pomagać im na wszelkie możliwe sposoby. Z tego jednak wyłączam poboczne układy uczuciowe. Układ główny rządzi się innymi prawami.

Wieczorem był znów Ten Istny (ulubione określenie mojej matki). Do niego pasuje jak ulał. Mówiło się o próżności. Mojej, choć jemu nikt w próżności nie dorówna, nie jest w stanie oderwać się od siebie nigdy ani też skupić na cudzej biedzie. Zwracam mu na to uwagę, ale on nie czuje, w czym rzecz.

Z „Czytelnika" wiadomość, że podnoszą mi wstecz stawkę za arkusz. Prezes Bębenek uważa, że Wizjer to bardzo dobra powieść. Zna się na tym, więc to dla mnie prawdziwa pochwała. No i bardzo miły gest.

6 kwietnia, czwartek

Telefony, wyłączam w końcu telefon, nie dać się zwariować. U Geni na wątróbce po żydowsku. Mietek po teatrze, gdzie był z Wawrzynem na Krakowiakach i góralach. Wartka ramota. Rozmawiamy o Wizjerze, o tym, czy OSOBA może się rozpoznać. Odpowiadam: Nie może, bo nie widzi się taką jak opisana, nie wie, jaka jest, nie wie, jak my ją widzimy, czy więc zewnętrzność jest aż taka istotna? Zastanawiam się nad tym, czasami wydaje mi się, że niektórzy ludzie są tylko zewnętrzni. Jak wiadoma OSOBA. Niemożliwe, przecież głęboko gdzieś w nich coś sieje się i wschodzi, coś, o czym nie wiemy, czego nie widać; stąd biorą się niesprawiedliwe oceny. Szlachetność ukryta, czy jej wcale nie ma?

8 kwietnia, sobota

Z * odbieramy moje wyniki EKG i zdjęcia. Wszystko prawidłowe. Co czcimy. Cuba libre, czyli rum z coca-colą. Colę mój organizm toleruje wyłącznie z rumem. Trudno wytrzymać przy tym całym balaście stawianych sobie ograniczeń, zwłaszcza gdy tak pachnie wiosną.

Dawanie nauczki Temu Istnemu. Zapomniał już o sytuacji sprzed paru miesięcy, kiedy mówił, że będzie „szczęśliwy, jeśli się z nim spotkam, nawet gdyby nie miało z tego wyniknąć nic więcej". Oswoił się ze spotkaniami i teraz chciałby, żebym myślała o nim, telefonuje z pretensją w głosie: „Mam grypę, a ty nawet nie zadzwonisz!". Ma grypę! Tu ludzie chorują ciężko, stale mam w otoczeniu kogoś, z kim muszę być w kontakcie, pełno śmierci dookoła, a ten ma grypę!

Komoljan telefonuje: przeczytał Wizjer. Podobał mu się. Jak mawia mój szwagier Stefan: było mi owszem przyjemnie. Słowo trafiło kulą w płot, i to lubimy, bo takie słowa nie oddają nic. Mówię o tym Komoljanowi. Język, język, pokazuje nam czasem język.

11 kwietnia, wtorek

Z * od rana w Białobrzegach, w Ryni, na powietrzu, którego potrzebujemy oboje. Po drodze jemy coś w jakimś dziwnym lokalu, gdzie sami Murzyni. Jestem nieszczęśliwy i idzie po mojej myśli, mówi *. Chce być nieszczęśliwy, to będzie. Ja jestem szczęśliwa, powiedzmy, zadowolona, kiedy kończy się coś rujnującego. To uszlachetnia, jemu jednak nie szlachetności trzeba, bo ma jej nadmiar. Cynizmu, może stoicyzmu, przydałoby się. Zbyt dobry, zbyt prawy. Ciekawe, że nie jest w tym nudny. Może dlatego, że się tak miota, od ściany grzechu do ściany wierności. Małżeńskiej. Rodzinnej.

Potem, podjeżdżając pod górę, zaryliśmy się w lesie. Udało się jakoś wyjechać i zdążyłam po Wawrzynka do szkoły.

13 kwietnia, czwartek

Szapiro spał u nas, źle się czułam, wczoraj wieczorem znów miałam atak trzęsionki. Szapiro jak brat, może z lekka kazirodczy braciszek, urodziliśmy się tego samego dnia, tylko on parę lat później. Uczucie bezinteresowne, o ile istnieje, jest bezpłciowe. Znam takie uczucia, ale tylko w stosunku do potrzebujących pomocy.

14 kwietnia, piątek

Leje wstrętnie, my z Mirkiem do apteki na Filtrową. Tylko tam jest signopam, który zapisała mi pani doktor No, na uspokojenie serca. Wyrównanie jego pracy.

Ma jakieś dodatkowe uderzenia. Nic takiego. Niech wali, jego prawo. Doktor No jest świetną kobietą. Mówi, że zawsze mogę do niej zatelefonować, nawet w nocy. Czytała Wizjer, dałam jej w prezencie. Mówi, że przy takiej wrażliwości te łomoty to nic dziwnego. Uspokoiłam się. To był strach, że mam wrodzoną wadę, po ojcu, który miał cztery zawały.

Dziś po powrocie piszę scenę lepienia bałwana na podwórku. Bałwana z fają w zębach, z wąsem, z oczami z węgielków. Dzieci go lepią, polewają wodą, żeby był twardy. To ten bałwan, który tak przerazi Marycha.

Profesorek wyjeżdża do Oksfordu, leci jutro o dziesiątej, przyszedł się pożegnać. Pojechaliśmy razem do Swissów. Oni plotkują nieprzytomnie na temat Iwa i Grażyny. Zwłaszcza ona ma małą satysfakcję, że to się nie udało. Mała mieszczka, zazdrości każdej kobiecie niezależności.

17 kwietnia, poniedziałek

Ludzie bardzo prostolinijni pożądają grzechu bardziej niż zepsuci, bo zepsuci oddychają zgnilizną, mają grzech na co dzień, a chcieliby czystości. Nie można być poza czasem i historią, choć slogan chwytliwy, nie zapobiega skaleczeniu się szkłem z szyby okiennej, przez którą spogląda się na grzeszną miłość. Zasłaniam okna. Zawsze. Zamykam drzwi. Zawsze. I nie ma tego, co było.

18 kwietnia, wtorek

Dużo dziś pisałam.

Przełamał się, załamał się. Czy możemy się spotkać? Pytanie. Odpowiedź. W „Czytelniku", i tak muszę tam być, mam kilka spotkań umówionych. Szczęście na spiętej twarzy wygładza ją. Zmęczenie. A do mnie mówi, że jestem „wypoczęta i młodziutka". To znaczy, że jestem nieczuła i nie przejmuję się? Chyba tak. Tego nie mówi, tak myśli. Idziemy na spacer, nad nami pełne niepokoju deszczowe niebo. A gdzieś leje deszcz. Zbliża się, już jest. Włosy mokre, chronimy się do samochodu, jedziemy. Mam mu pomóc zwalczyć to, co czuje! Jestem tylko widzem solidarnie czującym? To dopiero perwersja.

Wieczorem w domu, pełna troski, spokojna, oddalam każdą myśl o deszczu przedpołudniowym.

20 kwietnia, czwartek

Z Wawrzynkiem u lekarki, z jego uchem. Ma po Mirku skłonność do zapaleń. Na szczęście nic poważnego. Trochę przeziębiony, trzy dni w domu.

24 kwietnia, poniedziałek

Co to jest zły wpływ? To tylko tyle, ile ktoś potrafi w kimś ujawnić, ale przecież to w nim jest, nieprzebudzone, ale jest.

Odbieram z „Czytelnika" pieniądze. Przynajmniej raz jest więcej, niż myślałam. Na rękę 8160 złotych. Bez podatku byłoby 8750. Głupio płacić na system, którego się nie lubi.

Wieczorem Ander z Marią. Ander dostał Wizjer, prosił o ilustrowaną dedykację, więc zarysowałam mu dwie strony w ptaki. Wyprodukowałam bibliofilski egzemplarz.

25 kwietnia, wtorek

Dobrze, że nie ma wideofonów, gdyby moja siostra zobaczyła mnie dzisiaj w akcji, to zdołałaby tylko szeroko otworzyć usta i zamilkłaby na długo. Ćwiczę.

Zniechęcenie w porze popołudniowej, kiedy brałam pastylkę nasercową, przepisaną przez doktor No, ale już nic nie biorę. Czuję się mniej człowiekiem, kiedy jestem od kogoś, czegoś uzależniona.

Lekcja medytacji transcendentalnej. Do kitu, nie dla mnie. Medytuję sama po wyjściu nauczyciela. Może nie transcendencja, ale czarna studnia też potrzebna. Umiem doprowadzić do iluminacji, chociaż niekiedy ta iluminacja jest oświetleniem kostnicy. Świat jest w takim samym stopniu kostnicą, co kliniką położniczą, szpitalem, kościołem, cmentarzem, burdelem. Dobra jest w tym wszystkim różnorodność, zmienność klimatów, obrazów, przeżyć.

29 kwietnia, sobota

Profesorek zaprosił Ankę i mnie do Europejskiego na obiad pożegnalny przed wylotem do Francji. Coś chyba planuje w związku z Anią, chyba się nie mylę. Miało być elegancko, było drogo. Chciał, zaprosił, jego sprawa. Nie cierpię knajp.

Wieczorne party u nas. Szapiro śpiewał Hymn Staszka Barańczaka, Zióło mu przeszkadzał, powiedziałam, że jak nie przestanie, to go spoliczkuję. Prowokował mnie, nie wierzył, wciąż powtarzał: nie zrobisz tego! No to dostał, nie wiem, czy bardziej się zdziwił, czy bardziej go zabolało.

maj

3 maja, środa

Zawsze, odkąd pamiętam, 3 maja ojciec śpiewał, fałszując: „Witaj maj, witaj maj, dla Polaków błogi raj", i co roku powtarzały się próby przetrzymania obowiązkowo wieszanej pierwszomajowej flagi do trzeciego, ale przychodził milicjant, salutował: Obywatel zdejmie flagę. Obywatel mówił, że jest schorowany, że po zawale, więc władza sama zdejmowała. U Feli na Wolsztyńskiej była wielka afera z flagą, która wisiała do 5 maja. Przyszła milicja i pytania, co to znaczy, dlaczego jeszcze nie zdjęta, dlaczego nie trzymają się zaleceń władz, a wtedy ich bardzo stara służąca Ninia czy Cinia, już w ostrej demencji, a jednak politycznie przytomna, wyszła do milicjantów i zrugała ich: Ja te fane powiesiłam, a co fany wieszać nie wolno?, wyprałam te fane, to se schła, państwa w domu nie było, dopiero dziś zjechali, to se wisiała, aż wyschła. Poszli jak zmyci, a staruszka wróciła do swoich ulubionych zajęć, chomikowania chleba pod poduszką, odkładania sztućców pod łóżko na czarną godzinę, rozmów z dawno umarłymi.

Dziś napisałam trochę tekstu, a to ważny kawałek, czwarty raz się przymierzam. Śmierć Stalina docierająca na podwórko. Stróżka znajduje zdechłego gołębia. Niedobra nowina. Znak. Przyjeżdżają śmieciarze i to oni przynoszą tę wieść. Chciałam takiej symboliki, odniesienia do zgniłych resztek, odpadków, opisuję te śmieci, tak jak je wtedy wywozili, jak się je widziało.

Moje wyraziste wspomnienie z głosem ojca, mój szok, bo o umarłych albo dobrze, albo wcale, a tu na wieść, że Stalin umarł, te słowa z takim ładunkiem gniewu, jakiego nie znałam: zdechł pies. Nie mogłam pojąć, o co chodzi, nie znałam kontekstu, innego życia niż to ubogie, z wydzielanymi pieniędzmi, nie widziałam jeszcze wtedy nawet tego, że ojciec był kiedyś bogaty. Tylko co nieco do mnie docierało, ale to były zaświaty historii rodzinnej, dawno umarła sprawa. Opowieść o wyjazdach z Poznania do Opery Berlińskiej, był przed wojną specjalny pociąg, taki, że można było zdążyć na spektakl, a potem wrócić. Matka i ojciec zatrzymywali się tam na noc w hotelu, wracali następnego dnia. W latach pięćdziesiątych nikt nie wyjeżdżał za granicę, chyba oprócz ojca chłopaka spod czwórki, który był sędzią piłkarskim. Coś tam wiedziałam, że mój ojciec to burżuj, skądś brały się rewizje, nie wiem, ile ich było, ale wciąż jakieś domiary, lęki. Groteskowa scena, znam ją z opowieści, kiedy ten, co nosił węgiel do pieców jeszcze przed wojną, przyszedł w czerwonym krawacie i mówi do ojca: teraz my będziemy wami rządzić, no i sprawdziło się, bo hołota dostała awans społeczny. To w naszym domu było przedmiotem żartów: inżynier z awansu społecznego.

Mieczysław, mój ojciec

W majątku w Stęszewie, ojciec pierwszy z lewej, obok matka; 1925

Śmiech śmiechem, ale ojciec widział błędy sanacji, opowiadał o biedzie, to samo mówiła Fela, kiedy jej ojciec jeździł gdzieś na Podlasiu samochodem i samochód się zepsuł, szofer zapukał do jakiejś chałupy, poprosił o smar, o trochę tłuszczu. Nie mieli, no, dajcie czegoś, czym smarujecie chleb! Gospodyni wyniosła jakąś marną marmoladę. Mój ojciec wiedział, jak traktowano ludzi, jak nie-ludzi.

Dziwię się, skąd bierze się tak poukładana warstwami pamięć. Sięgam na półkę i zdejmuję to co potrzebne. Obraz, słuch, zapach.

Stalin winowajca, ucieleśniony diabeł, to była nowość. Z jego śmiercią dotarła do mnie bezradność, bo wcześniej myślałam, że dorośli wszystko mogą, że od nich zależy to, co się dzieje. Wojny nie pamiętałam, za nią odpowiedzialny był Hitler, szatan w ludzkiej skórze. Wiele razy ojciec powtarzał, że dopóki nie ma wojny, nie jest jeszcze najgorzej. Zimna wojna, napięcia na świecie w naszym domu skutkowały wzmożoną czujnością. Robieniem zapasów, suszeniem chleba na suchary, wieczornym gadaniem z panem Sewerynem A. albo z klientkami ojca, tymi jeszcze sprzed wojny, bo potrzebne było zaufanie, wiadomo, co spotkało mojego wuja za dowcip o Stalinie. Ta podsłuchana szeptanina powodowała, że kiedyś zwymiotowałam ze strachu.

Technika pisania. Myśli - wspomnienia zapisywane na luźnych kartkach, gdzie popadnie, wszędzie mam ze sobą mały notesik. Piszę tylko słowa, zaczepy, zwroty nagle przypomniane jak ten: zdechł pies. Szprycha wyposażona jest w moje doświadczenia, w moją pamięć, choć nie jest przecież mną. Oddzielam ją, tę zapisywaną, od tej pamiętanej, która siedzi we mnie w środku, nie sprzedam jej.

Kiedy włączony telefon dzwoni, mam za sobą napisany tekst i jestem taka wyjałowiona, że trudno mi w opuszczonej przez myśli głowie znaleźć odpowiednie zdania, wejść w teraźniejszość.

6 maja, sobota

Z Wawrzynem i Mirkiem w kinie, w Małym Iluzjonie, dawali z przeszkodami (zepsute głośniki doprowadzały dzieciaki do szału) Robin Hooda. Bawiłam się i denerwowałam tymi prostymi schematami, dobro i zło, czarne, białe. Mirek jest taki podobny do Wawrzyna, tak podobnie reaguje jak Wawrzyn, jak dziecko. Moje życie jest tak zawikłane, że to, co w nich proste, wzrusza.

Podobno w „Przekroju" była notatka polecająca Wizjer.

7 maja, niedziela

Telefon, jakaś pani red. Chce porozmawiać o mojej książce. Umówiłam się na środę.

Na kiermaszu książki kupiliśmy dziesięć egz. Chcę mieć na zapas.

9 maja, wtorek

Rezydent przywiózł mi ze Szwajcarii honorarium za trzy małe rysuneczki. W najlepszej z możliwych walut, w specjalnie bitych małych złotych monetach. Za każdy rysunek jedna moneta. Bankowe złoto. Trochę podreperujemy nasz budżet. Cieszę się, że potrafię zarabiać w różny sposób. Dobrze, że mogę rysować, a nie muszę robić tych malowanych potworków, jak w liceum, kiedy sprzedawaliśmy na kiermaszach malowane korale z papieru, szklanki olejno malowane w pasy łowickie, maskotki, a już najgorsze były kartki świąteczne, jakie robiłyśmy z Lotą, chatki w granatową noc z pomarańczowym okienkiem, kometa nad domem z napisem Gloria in excelsis Deo, a wszystko upaćkane na biało śniegiem z pasty do zębów. Szły jak woda. Miałam zawsze pieniądze na swoje wydatki, nie musiałam brać od rodziców.