Mariusz Surosz

Pepiki

Dramatyczne stulecie Czechów

Copyright © Wydawnictwo W.A.B., 2010

Wydanie I

Warszawa 2010

Spis treści

- Dedykacja

- Motto

- Zamiast wstępu

- Amerykanka

- Astronom

- Dziennikarka

- Syn prezydenta

- Geometra

- Kamerdyner

- Pilot

- Księgarz

- Stolarz

- Córka handlowca

- Malarka

- Filozof

- Galicyjski Żyd

- Poeta

- Emigrant

- Murarz

- Komediantka

- Nota bibliograficzna

- Przypisy

- Biogram autora

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Magdzie

Europa Środkowa bez wątpienia zawsze miała kłopoty z historią. […] W Europie Środkowej historia dotyka człowieka wprost – i to właśnie jest ów kłopot.

Josef Kroutvor, Europa Środkowa: anegdota i historia

Zamiast wstępu

– Pepiki zostali dla ciebie – niemalże z triumfem w głosie zakomunikował mi kolega. Była połowa lat osiemdziesiątych. Studiowałem historię w Szczecinie i po miesiącu nieobecności na uczelni (pracowałem, żeby dorobić, jako pomocnik murarza na budowie) pojawiłem się na proseminarium przygotowującym do pisania pracy magisterskiej. Zajęcia były poświęcone relacjom przedwojennej Polski z innymi krajami. Nie brakowało chętnych, żeby zgłębiać stosunki polsko-radzieckie, polsko-francuskie, nastawienie Londynu czy też Berlina wobec Warszawy. Niestety nikt nie chciał się podjąć omówienia relacji polsko-czechosłowackich. Czechosłowacja nie zasługiwała zdaniem młodych adeptów historii na większe zainteresowanie.

Przeciętny Polak żywi irracjonalną pogardę dla „głupich pepików”. To sprawa wstydliwa, jak każdy przejaw szowinizmu. Jakby moi rodacy nie zauważyli, że Czechosłowacja to nie tylko knedliki, piwo i Karel Gott. Że to także wielka kultura. Że tam właśnie powstaje światowej rangi proza, o której nam – Polakom – tylko marzyć. Że w tę kulturę wpisana jest wspaniała tolerancja, chrześcijański duch przebaczenia, jakiego próżno szukać w ultrakatolickiej Polsce.[1]

Okrutnie brzmią słowa piętnujące niewiedzę Polaków. A zostały napisane na pięć lat przed rozpadem Czechosłowacji…

Trudno się oprzeć wrażeniu, że Czechosłowacja jawiła się, i być może wciąż się jawi, przeciętnemu Polakowi jako kraj sielanki i anegdoty, pozbawiony dramatyzmu dziejów, tragizmu i kultury wartej uwagi. Może nie kryła się w tym pogarda, jak napisał poeta Antoni Pawlak, ale na pewno duża doza nieskrywanego protekcjonalizmu. Ponieważ wynikał on przede wszystkim z niewiedzy, trudno nazwać go po latach inaczej, jak tylko głupotą.

„Ta republika miała twarz, miała charakter. […] nie musiało to być najpiękniejsze oblicze, ale było wyraziste, było własne”[2] – napisał Pavel Tigrid o przedwojennej Czechosłowacji w pięknej książce, która nie ukazała się w Polsce i pewnie już się nie ukaże.

„Twarz”, „oblicze” – pisał Tigrid… Dla niego było jasne: Czechosłowacja to „republika Masaryka”. A dla współczesnych Polaków?

Postać Masaryka nie istnieje w naszej świadomości zbiorowej. Sen Platona o sprawowaniu władzy w państwie przez filozofów spełnił się tak niedaleko granic Polski. Było to wydarzenie bez precedensu na skalę europejską. Ale niewiele z tego skorzystaliśmy. Powstało kilka artykułów. Bez większego echa przeszła jedyna wydana u nas przed laty jego biografia autorstwa Janusza Gruchały.

Nie mamy dostępu do książek Masaryka w języku polskim. Ostatnia z nich to wydana ponad siedemdziesiąt lat temu Rewolucja światowa. Kiedy zatem czytamy słowa Karla Poppera: „Masaryk, jeden z największych bojowników o społeczeństwo otwarte” albo: „Czechosłowacja Masaryka była przypuszczalnie jednym z najlepszych demokratycznych państw, jakie kiedykolwiek istniały”[3], to przecieramy oczy ze zdziwienia i zastanawiamy się, czy faktycznie chodzi o naszego bezbarwnego sąsiada.

„Sąsiad, co bardziej boli niż jelita wyciągnięte, Prusacy słowiańszczyzny!”[4] – krzyczała polska prasa pod adresem Czechosłowacji w 1919 roku, w czasie konfliktu zbrojnego o Śląsk Cieszyński. Nie było w tym lekceważenia czy pogardy.

Dla Polaków twarzą Czechosłowacji lat 1918–1948 był Edvard Beneš. Zdradliwy, nieliczący się z polskimi interesami mały Czech – taka niesprawiedliwa ocena panowała wśród Polaków, postrzegających historię tylko z własnej perspektywy. Kiedy Beneš po dyktacie monachijskim zrzekł się funkcji prezydenta, w polskich kabaretach królował skecz wykorzystujący brzmienie nazwiska jego następcy, Emila Háchy. Kabareciarz pytał publiczność: „Był Beneš i co z tego wyszło?”. I zanim ktoś odpowiedział z sali, ten, udając śmiech, mówił: „Ha, ha!”.

Na rok przed wybuchem wojny wielu Polaków cieszyło się z utarcia nosa Pradze i iluzorycznego przyłączenia Zaolzia.

Stereotyp czeskiego konformizmu zdominował polskie postrzeganie Czechosłowacji. Kiedy to się stało? Nie sposób odpowiedzieć, ale pisało się już o tym przed wojną. W 1936 roku w Krakowie została wydana książka Tomasza Janowicza o Czechach. Autor twierdził z uporem, że naszym sąsiadom niepodległość spadła z nieba, bo o nią nie walczyli, a czeska podstępność, zdradzieckość i tchórzostwo nie pozwalają na to, żeby powiedzieć… „sobie prawdę w oczy i być przyjaciółmi. Po tylu dowodach nieprzyjaźni, zdrady i wiarołomstwa nie możemy być przyjaciółmi czechów”[5].

W Polsce nie mówi się zbyt wiele ani o czechosłowackich legionach i ochotnikach z USA walczących o powstanie państwa, ani o ich przywódcach: romantycznym Słowaku generale Štefániku, o leciwym profesorze Masaryku i kostycznym docencie Benešu, którzy wbrew światu i realiom przekonali decydentów, że naród czechosłowacki istnieje i że należy mu się własne miejsce pod niebem Europy.

Czyż nie jest to fascynująca i wywołująca emocje historia?

Jeden z najwybitniejszych pisarzy XX stulecia, Sándor Márai, napisał o Czechosłowacji, że było to państwo, które Beneš i jego towarzysze stworzyli za pomocą gwałtu i historycznych fałszów. Zmusili do koegzystencji Węgrów, Słowaków, Niemców, którzy nigdy nie czuli żadnej wspólnoty z Czechami[6].

I choć nie zgadzam się z tą oceną, to jednak rozumiem emocje autora, tęsknotę i żal za utraconym domem, i jednocześnie łatwość wskazania winnych własnej krzywdy.

Sami Czesi też nie są bez winy. Kiedy na ekrany polskich kin wchodził film Obsługiwałem angielskiego króla, w prasie pojawiły się wywiady z reżyserem Jiřím Menzlem. I to właśnie on, traktowany niemalże jak wieszcz narodowy, utwierdzał Polaków w ich sposobie myślenia o sąsiedzie. Na stwierdzenie dziennikarza „Gazety Wyborczej”: „Rozumiem więc, że sam może się Pan podpisać pod filozofią bohatera Obsługiwałem angielskiego króla, który mówi: «Czesi nie walczą»”, Menzel odpowiada z przekonaniem:

Oczywiście. Domeną mojego dziadka, ojca, moją była bierność. Oddaliśmy kraj Hitlerowi bez mrugnięcia okiem. Mało tego, byliśmy jednym z największych producentów broni dla nazistów. Potem przyszedł komunizm i też go zaakceptowaliśmy. Wiem, że pan, wychowany w polskiej tradycji, patrzy teraz na mnie z niezrozumieniem i niesmakiem. Wyście się zawsze bili, nie patrząc na cenę. My chcieliśmy żyć. Dlatego zamiast manifestować sprzeciw i ginąć, nauczyliśmy się patrzeć na świat z dystansem i śmiać się histerycznie z własnego losu.[7]

Za Menzlem stoi uznanie i szacunek dla jego pracy reżyserskiej, przyjaźń z Bohumilem Hrabalem, i dlatego jego słowa traktuje się u nas niczym wyznanie proroka. Ten głos w Polsce zawsze będzie donośny, ale przecież nie jest on odosobniony.

Polacy pokochali Józefa Szwejka i bohaterów książek Bohumila Hrabala. Pokochali bezgranicznie i bez opamiętania. O wielkości prozy Haška i Hrabala przekonywać nie trzeba. Obaj pisarze praktycznie zmonopolizowali w Polsce nie tylko wyobrażenie o czechosłowackiej literaturze, ale także o mieszkańcach Czechosłowacji. A ponieważ na podstawie ich książek powstały wspaniałe filmy, to siła oddziaływania została zwielokrotniona. Niestety to one zdominowały polskie wyobrażenie o Czechosłowacji i jej historii, nawet jeśli przynosiła ona tylko małe porażki, a nie wielkie tragedie. Przykre jest również to, że patrząc na Czechosłowację, utożsamialiśmy ją z Czechami, zapominając o Słowakach, ich kulturze, narodowych aspiracjach i historycznych dylematach. Znajomość tej prozy i kilku filmów pozwalała już z przekonaniem wypowiadać się o narodowym charakterze „Czechosłowaków”.

Wychodziły i wciąż wychodzą książki słowackich i czeskich pisarzy, ale żaden z nich nie jest w stanie osłabić pozycji Haška czy Hrabala.

Niestety również znawcy literatury utwierdzają Polaków w przeświadczeniu, że wszystko co najlepsze zamyka się w kręgu książek. Pomijają całe dziedzictwo Czechosłowacji: wielobarwne, pełne różnych smaków i zapachów.

Jeden z wybitnych polskich bohemistów powiedział, że po śmierci Hrabala przez kilka lat nie jeździł do Pragi, bo wraz z odejściem pisarza zniknęły powody, aby tam bywać. Inny przykład. Znakomity współczesny pisarz Paweł Huelle w książce Mercedes-Benz. Z listów do Hrabala opisał scenę spotkania grupy przyjaciół, która w pubie, przy piwie prowadzi dyskusję o literaturze:

[…] no i rozpętała się prawdziwa burza, bo natychmiast przypomniano, że to pan powinien otrzymać Nagrodę Nobla, a nie Jaroslav Seifert, nikt wprawdzie z zebranych nie miał nic przeciwko Jaroslavowi Seifertowi, a nawet więcej, wielu z nas podziwiało jego liryki natchnione praską atmosferą, ale poetów tej klasy co Jaroslav Seifert jest w Czechach, w Europie i na świecie co najmniej kilkudziesięciu, a prozaików takich jak Bohumil Hrabal nie ma poza nim samym ani na lekarstwo, wrzeszczeliśmy jeden przez drugiego […].[8]

Ten fragment wzbudził we mnie niepokój. Niby wszystko w porządku. Podobnie jak Huelle uważam, że Hrabal zasłużył bardziej niż wielu innych na literackiego Nobla.

Seifert – Hrabal. Ale dlaczego, do diabła, nie Hrabal – Dario Fo albo Hrabal – Salman Rushdie czy nawet Hrabal – Wisława Szymborska? Zestawienie dwóch pisarzy z tego samego kraju brzmi tak, jakby Czechosłowacji przypadał jeden literacki Nobel i przyznanie nagrody Seifertowi w 1984 roku wyczerpało ten limit na zawsze. Czy decyzja Akademii Szwedzkiej skazująca Bohumila Hrabala na obecność w ekskluzywnym klubie wielkich pominiętych jest wystarczającym powodem, aby o Jaroslavie Seifercie wspominać z nonszalancją?

Powojenna Czechosłowacja nie miała wyrazistej twarzy. Żeby mieć własne oblicze, trzeba być wolnym. Niewolnikowi pan narzuca maskę, w której ten musi paradować. Na wyrazistości straciły wszystkie kraje będące w zasięgu wpływów Moskwy. Były jednak momenty wyrwania z letargu.

„Cała Polska czeka na swego Dubčeka” – skandowano w Polsce podczas manifestacji w 1968 roku. Patrzyliśmy z zazdrością na krótki czas odwilży lat sześćdziesiątych, bo niemalże masowo pojawiły się świetne książki i filmy, i stało się jasne, że Czechosłowacji służy poszerzenie ram wolności. Później znów była miałkość. Wieści o powstaniu Karty 77 i śmierci Jana Patočki, który upomniał się o podstawowe prawa wolności, docierały do nielicznych. Natomiast Helena Vondráčková oraz seriale Szpital na peryferiach i Kobieta za ladą opanowały wyobraźnię szerokiej widowni.

Václav Havel do dziś cieszy się w Polsce ogromnym szacunkiem. Kiedy przyjechał promować swoją książkę Tylko krótko, proszę, na nieliczne spotkania przychodziły tłumy. Havel od początku uwiódł Polaków. Był zaprzeczeniem stereotypu Pepika, a jednak pochodził stamtąd. Był Czechem i Czechosłowakiem, ale polski romantyzm widział w nim swojego bohatera. Ileż razy wskazywano go wtedy jako męża stanu, na którym można się wzorować. Kiedy jako prezydent przyjechał do Krakowa, słyszeliśmy hasło (niewiadomego autorstwa): „Havel na Wawel!”. Tkwiły w nim i podziw, i zazdrość. Że my kogoś takiego nie mamy.

Sentyment do Czechosłowacji pozostał. Temat ciągle powraca. Książka Havla była wydarzeniem. Wcześniej ukazały się biografie księdza Tiso, Olgi Havlovej, Bohumila Hrabala, reportaże Mileny Jesenskiej, wspomnienia Jaroslava Seiferta. Wciąż wychodzi Kundera, Škvorecký, Topol, Kohout i oczywiście Hrabal i Hašek, bo jakże mogłoby być inaczej… Reportaże Mariusza Szczygła zebrane w książce Gottland zrobiły furorę. A przecież ukazywał Czechosłowację jako kraj tragicznych wyborów.

Czy dzięki temu, że wciąż docierają do nas nowe książki i filmy, że polskie media z zainteresowaniem śledzą, co się dzieje w Pradze i Bratysławie, twarz nieistniejącej już Czechosłowacji zyska w Polsce wyraziste rysy? Czy nie będzie to tylko mglisty obraz, zza którego prześmiewczo zerka Rudolf Hrušínský jako dzielny wojak Szwejk? Czas pokaże.

Amerykanka

Jest 16 kwietnia 1916 roku. Praga. Siwowłosa kobieta pisze list do córki:

Moja droga Alice,

jest niedzielne popołudnie, wieje wiatr, jest bardzo wilgotno, szare porwane chmury gotowe są do deszczu. Siedzę przy stole i myślę o Tobie, moje dobre dziecko. Choruję nie bardziej niż zwykle, ale to znaczy, że jestem bardzo chora. Czuję się taka samotna.[9]

Charlotta Masaryková ma sześćdziesiąt sześć lat, od ponad pół roku pisze listy do dorosłej, trzydziestosiedmioletniej córki. Wie, że musi wspierać Alice, będącą w więzieniu, więc przez długie miesiące ukrywa prawdę. Nie pisze, że jest jej ciężko i ma kłopoty finansowe, a zdrowie nie dopisuje. Wspomina o błahostkach, odwiedzinach wnucząt, koncertach. Prosi córkę, żeby dbała o siebie. Wysyła jej pieniądze i bardzo pragnie jej powrotu.

Wydaje się to komiczne, że mam całe mieszkanie dla siebie. To dla mnie bardzo niezwykłe. Całym moim życiem był dom, zdrowie i powodzenie moich dzieci. I nagle wszystko odeszło. Często całe lata nie chodziłam w odwiedziny, a ci, którzy przychodzili do nas, nie przychodzili do mnie. Wiesz, jak to Herbert przy drzwiach zawsze się pytał: „jest mama w domu?”. I jak twierdził, że to nadzwyczajne wydarzenie, kiedy mnie nie było. Uważał to za swoje prawo, że zawsze mam czas, aby z nim porozmawiać. Starałam się zawsze mieć czas, kiedy któreś z dzieci przychodziło do mnie, aby coś opowiedzieć. A teraz nie przychodzi żadne. Jestem już bardzo zmęczona. Najgorzej jest, kiedy czuję się bardzo osłabiona, a tu ktoś zadzwoni, muszę wstać, założyć płaszcz…[10]

Na świecie szaleje wojna, Praga jest daleko od działań wojennych, ale przy Charlotcie Masarykovej nie ma żadnego z jej dzieci, nie ma też męża…

Cofnijmy się do 13 czerwca 1877 roku, do Lipska. Po kilku tygodniach nieobecności Charlotta (nosząca jeszcze wtedy nazwisko Garrigue) wróciła do pensjonatu państwa Goringów, Niemców, u których zamieszkała, odkąd postanowiła rozwijać swój talent muzyczny w tutejszym konserwatorium, w klasie fortepianu. Dopiero po wielu miesiącach dowiedziała się, że kiedy wysiadała z dorożki, wysoki, przystojny mężczyzna przyglądał się jej bacznie zza zasłon salonu. Czekał niecierpliwie na jej przyjazd.

Tomáš Masaryk, bo o nim mowa, był jej równolatkiem, miał wtedy dwadzieścia siedem lat. W Lipsku pojawił się przypadkowo.

Pochodził z nizin społecznych, jego ojciec był woźnicą, a dziadek rzeźnikiem. Był poddanym Franciszka Józefa. Przez cały okres studiów i po nich zarabiał na utrzymanie jako korepetytor. Kiedy jego kolejny wychowanek ukończył gimnazjum z wyróżnieniem, wdzięczni rodzice wysłali go wraz z korepetytorem do Lipska.

Göringowie rozpalili wyobraźnię Masaryka, opowiadając mu przy wspólnych posiłkach o swojej wyjątkowej podopiecznej. W jego życiowych planach nie było wówczas miejsca na miłość, a tym bardziej na rodzinę. Dzięki zdolnościom, wielkiej pracowitości, uporowi i ogromowi szczęścia skończył najpierw gimnazjum, a później uniwersytet Wiedeński, a swoją przyszłość zamierzał poświęcić nauce.

Tomáš został przedstawiony Charlotcie w dniu jej powrotu do pensjonatu. Kiedy poznał ją bliżej, mógł z przekonaniem stwierdzić: „Nie miała w sobie nawet źdźbła tego moralnego anarchizmu, który jest tak rozpowszechniony w Europie”[11].

Po miesiącu znajomości, zagubiony w uczuciach, pisał do przyjaciółki:

[…] jej szczególny charakter działa na mnie bardziej, niż na początku myślałem. Niepowszednia jasność myśli, prostota moralna, delikatność wobec ludzi i praktyczność w każdej dziedzinie, a do tego wielki zapał do sztuki i nauki oraz nieodparty pociąg do dobra i piękna wydają mi się cechami kobiety, którą każdy musi pokochać. Dopuszczam myśl, że potrafiłbym ją kochać. […] Nie wiem, co się stanie.[12]

Charlotta oczarowała Masaryka.

Tomáš wychowywany był przez prostych rodziców na gorliwego katolika. Jednak wraz ze zdobywaną wiedzą, wykształceniem i doświadczeniami, świat ograniczany przez dogmaty wydał mu się zbyt ciasny.

Charlottę ukształtowała inna tradycja. Przodkowie ze strony matki byli jednymi z pierwszych kolonizatorów Ameryki. Drzewo genealogiczne rodziny ojca sięgało XII wieku. Garrigueowie poprzez Ludwika IX Świętego byli prawdopodobnie spowinowaceni z królewskim rodem Kapetyngów. Chcąc zachować wiarę, opuścili Francję w okresie prześladowań hugenotów. Część rodziny zawędrowała do Danii, a stamtąd wyemigrowała za Atlantyk, dlatego Charlotta przyszła na świat w Brooklynie, w rodzinie księgarza.

Ojciec należał do Kościoła kalwińskiego, matka była anglikanką. W domu rozmowy o religii były na porządku dziennym. Rodzice dali jedenaściorgu dzieciom swobodę wyboru wyznania, ważne było, aby postępowały zgodnie ze swoim sumieniem. Charlotta stała się zatem unitarianką, jak Darwin, Newton, Dickens, Locke.

Po latach najchętniej wspominała babcię Cecylię. Matka jej ojca mówiła czterema językami, codziennie można ją było zobaczyć czytającą gazety, była ciekawa świata i kochała poezję. Stanowiła dla niej wzór.

Wspólne spacery, rozmowy o filozofii, zamiłowanie do literatury angielskiej szybko zbliżyły tę parę. Jak wiele znaczyła dla niego Charlie, jak ją nazywał, odczuł, kiedy wyjechała do swojej przyjaciółki. Po kilku dniach napisał list, w którym zaproponował jej małżeństwo, a kiedy dostał niejednoznaczną odpowiedź, zdesperowany wysupłał ostatnie pieniądze, wsiadł do wagonu czwartej klasy i pojechał osobiście wyjaśnić sprawę.

Oświadczyny zostały przyjęte. Po niespełna dwóch miesiącach znajomości narzeczeni wyznaczyli datę ślubu na lato następnego roku.

Masaryk nigdy nie był wylewny. Po ponad pół wieku wyznał pisarzowi Karelowi Čapkowi: „Co ja mogę panu o tym powiedzieć. Był to tak silny związek”[13].

Do ślubu latem jednak nie doszło. Z Lipska każde pojechało w swoją stronę: Charlotta do Nowego Jorku, Tomáš do Wiednia, żeby pisać rozprawę habilitacyjną. Chciał jak najszybciej ją skończyć, sądząc, że habilitacja zagwarantuje mu pracę na uniwersytecie, a tym samym stałe dochody. Podobno przez kilka tygodni pracę przerywał tylko w momentach, kiedy pisał kolejny list do ukochanej. Ambitne plany naukowe zniweczył telegram ojca Charlotty. Rudolph Garrigue wzywał Tomáša do przyjazdu, pisząc, że córka uległa wypadkowi i jest w poważnym stanie. Kiedy przemierzył Atlantyk i przyjechał do jej domu, Charlotta była już zdrowa. Nie czekali do lata. Wzięli ślub. Pan młody, aby podkreślić równouprawnienie małżonków, dodał nazwisko żony do swojego. Do końca życia będzie się przedstawiał jako Tomáš Garrigue Masaryk.

Charlotta nigdy nie polubiła Wiednia, choć to tutaj rok po ślubie przyszła na świat Alice, a dwa lata później Herbert. Mąż napisał habilitację, lecz nie znalazło się dla niego miejsce na uniwersytecie, więc dorabiał w gimnazjum i, jak w czasach studenckich, korepetycjami.

Tuż po ślubie nachodzili ich bankierzy, proponując swoje usługi. W środku Europy Ameryka jawiła się powszechnie jako kraj bogactwa, więc uznano, że żona Masaryka musi posiadać ogromny majątek, którym warto się zająć. Tymczasem Masarykowie klepali biedę.

Kiedy Charlotta pojechała na Morawy w odwiedziny do teściowej, sąsiedzi przychodzili się jej przyjrzeć. Po okolicy krążyła plotka, że Masaryk ma żonę Murzynkę.

Przełom w ich życiu nastąpił w 1882 roku. Nowo powstały uniwersytet czeski w Pradze zaproponował Masarykowi pracę. Pragi nie znali. Byli w niej krótko, tylko raz przejazdem, kiedy po ślubie wracali ze Stanów do Wiednia. Masaryk obawiał się, że zamieszkanie na prowincji monarchii oznacza koniec jego naukowych ambicji. Po naradach małżonkowie postanowili jednak przyjąć propozycję.

Im dłużej mieszkali nad Wełtawą, tym bardziej im się to miasto podobało. Po przeprowadzce ich sytuacja finansowa niespodziewanie się poprawiła. Nie tylko dlatego, że Tomáš miał wreszcie stałą pracę. Ku ogromnemu zdziwieniu dostał dość znaczny spadek, którego ofiarodawcą był Isidor Flesch, jeden ze studentów Masaryka. Kiedy z własnej woli postanowił odejść z tego świata, jego ostatnim życzeniem było zapisanie niemałej sumy swojemu profesorowi, autorowi interesującej habilitacji poświęconej samobójstwu jako przejawowi kryzysu duchowego ówczesnych czasów.

Żona Masaryka, Amerykanka, nauczyła się czeskiego i weszła w praskie środowisko.[14] Podobnie jak w Nowym Jorku, działała w różnych stowarzyszeniach: od kobiecych po partię socjaldemokratyczną.

W Pradze rodzina powiększyła się o kolejne latorośle: syna Jana i córkę Olgę, piąte dziecko, córeczka Haniczka, nie dożyło czwartego miesiąca.

Masaryk szybko wpisał się w intelektualną mapę Pragi, a ich kolejne mieszkania stawały się salonami dyskusyjnymi. Przychodzili nauczyciele akademiccy, dziennikarze, studenci, a z czasem, kiedy Tomáš zaangażował się w działalność polityczną, także politycy. Żona brała udział w dyskusjach, a mąż potrafił zmienić pieluchy, ugotować obiad i bawić się z dziećmi wśród rozłożonych dzieł naukowych. To równouprawnienie początkowo budziło zdziwienie odwiedzających. Z czasem się do tego przyzwyczaili.

Masaryk, zrażony małością Czechów, co najmniej dwukrotnie poważnie rozważał decyzję o emigracji. Za każdym razem od tego pomysłu odwodziła go żona.

Po raz pierwszy, kiedy wybuchła ostra dyskusja nad autentycznością rękopisów: zielonogórskiego i królodworskiego, uznawanych za najstarsze zabytki czeskiego piśmiennictwa. W XIX stuleciu trwał proces odradzania się świadomości narodowej. Czesi, zepchnięci na margines monarchii austro-węgierskiej, szukali powodów do dumy narodowej, żeby sobie i innym udowodnić, że w niczym nie są gorsi niż dominujący w państwie Węgrzy i Austriacy.

Przyszły prezydent miał poważne wątpliwości, czy narodowy etos można budować na fałszywych podstawach. Zaapelował o rzetelne zbadanie dokumentów. I to wystarczyło, aby pod jego adresem padły najostrzejsze słowa. Był znieważany w prasie, oskarżany o wyparcie się własnego narodu i brak patriotyzmu. Właściciel kamienicy, w której mieszkali Masarykowie, podzielał tę opinię, więc wypowiedział im mieszkanie.

Rękopisy faktycznie okazały się falsyfikatami, ale upór młodego naukowca był wystarczającym powodem dla skostniałej kadry profesorskiej praskiego uniwersytetu, aby całymi latami wstrzymywać jego nominację na profesora zwyczajnego i słać skargi do Ministerstwa Oświaty w Wiedniu.

Kilka lat później szlachetny pan profesor znów znalazł się w oku nacjonalistycznego cyklonu.

W Kutnej Horze toczył się proces niejakiego Leopolda Hilsnera, żydowskiego czeladnika oskarżonego o zamordowanie czeskiej dziewczyny. Od kilku miesięcy w Czechach panowała atmosfera antysemickiej histerii. Powtarzano, że Hilsner zamordował Czeszkę, bo potrzebna mu była jej krew do wyrobu macy. Opinia publiczna zażądała kary śmierci dla zbrodniarza.

Masaryk nie milczał. Zakwestionował sądową procedurę, wskazując na jej liczne uchybienia.

Spowodował również wzburzenie nacjonalistów publikacjami, w których polemizował z czeskimi przesądami na temat Żydów. Rozpoczęła się nagonka na niepokornego profesora. Jego dzieci były szykanowane w szkołach, na adres rodziny przychodziły anonimy z groźbami. Oskarżano go, że dla własnych korzyści współpracuje z Żydami. Studenci bojkotowali jego wykłady, zorganizowali nawet demonstrację pod kamienicą, w której mieszkał. Profesor leżał wtedy przeziębiony, dlatego do manifestantów zeszła Charlotta i zaproponowała, aby wybrali delegację, którą mąż przyjmie. Nie znaleźli się odważni, którzy spojrzeliby oskarżanemu w oczy. Masaryk miał wszystkiego dość, chciał wyjechać do Ameryki. Natomiast Charlotta była zdania, że powinien zostać.

Z czasem sytuacja rodziny się ustabilizowała, także finansowo. Tomáš stał się osobą publiczną, w końcu zajął się polityką, był nawet posłem do austriackiego parlamentu. Jeszcze nim wybuchła wojna zaczął śnić o, wydawałoby się, niemożliwym: wspólnym państwie Czechów i Słowaków.

„Ponieważ mama była wychowywana surowo, może nazbyt, nam dzieciom chciała dać dużo swobody. Mieliśmy jej może nawet za dużo. […] Byliśmy małą republiką”[15] – wspominała Alice Masaryková.

„Mamo, szukam moj ego niebieskiego płaszcza – mówi Olga. – Nie szukaj. Była tu pani X, oddałam jej. – Ale to był mój dobry płaszcz, mogłaś dać jej ten drugi – powiedziała obrażona córka. – Marny to ona miała, potrzebowała dobrego, Olinko”[16] – taką scenę opisał we wspomnieniach jeden z przyjaciół domu.

Czworo dzieci. Każde o wyrazistym charakterze i skomplikowanej osobowości. Córki nie sprawiały większych kłopotów wychowawczych, wykazywały po ojcu zdolności naukowe. Alice jako jedyna skończyła uniwersytet i stała się wyemancypowaną, silną kobietą. Najmłodszej, Oldze, studia przerwała wojna.

Synowskie charaktery były bliższe matce. Obaj mieli słabość do sztuki. Herbert do malarstwa, Jan do muzyki.

Jenda, Honza, Honzik, tak zdrobniale nazywano Jana. Z nim były największe kłopoty. Buntował się od najmłodszych lat. Gimnazjum ledwie przebrnął, ponieważ brakowało mu wytrwałości i systematyczności. Wzbudził w rodzicach niepokój, gdy jako nastolatek zaczął włóczyć się po knajpach i sięgnął po używki, które w domu rodzinnym były nieobecne: papierosy, alkohol. To był dla nich szok. Rodzice nie potrafili poradzić sobie z krnąbrnym synem, więc przed ukończeniem dwudziestego roku życia, wysłali go do USA, chcąc wyrwać ze środowiska, w którym tracił czas na mało wymyślnych rozrywkach, i zafundować lekcję życiowej samodzielności. Ośmioletni pobyt poza domem okazał się porażką. Syn żył z dnia na dzień, zadowalając się mało płatnymi, prostymi zajęciami. Okazało się również, że po rodzinie Garrigue’ów odziedziczył słabe zdrowie psychiczne.

Amerykański przyjaciel rodziny zaniepokojony huśtawką jego nastrojów umieścił go w lecznicy dla młodzieży niedorozwiniętej. Lekarze zdiagnozowali łagodny rodzaj schizofrenii. Charlotta, dowiedziawszy się o chorobie, porzuciła Pragę i pojechała opiekować się synem. Po kilku miesiącach przywiozła go do domu.

Latem 1914 roku władcy poszczególnych państw europejskich postanowili zbrojnie dowodzić swoich racji i siły. Z perspektywy Pragi wojna wydawała się odległa.

Charlotta miała wówczas sześćdziesiąt cztery lata. Czas nie był dla niej łaskawy. Coraz częściej dopadały ją depresje, szwankowało serce. Nie była już tą dynamiczną osobą, która łapczywie poznawała świat i chciała go zmieniać na lepszy. Mąż był coraz bardziej zaangażowany w politykę, Herbert i Alice mieli swoje własne życie, Jan przepadał na całe dnie i noce, Olga towarzyszyła ojcu.

Masaryk uznał, że konflikt zbrojny jest niepowtarzalną okazją, aby powstało państwo czechosłowackie, i jedyną możliwą drogą do urzeczywistnienia tej idei jest działalność polityczno-dyplomatyczna poza granicami monarchii habsburskiej. Kiedy w kraju zawisła nad nim i jego współpracownikami groźba aresztowania, wyjechał za granicę. Chcąc chronić żonę, nie wtajemniczył jej w swoje plany. Olga pojechała z nim.

Pierwszy cios przyszedł niespodziewanie. Trzy miesiące po wyjeździe Tomaša umarł Herbert. Miał zaledwie trzydzieści cztery lata. Zaraził się tyfusem od uchodźców z Galicji.

Nie minęło pół roku i do więzienia trafiła Alice. Została oskarżona o zdradę stanu. Groziła jej kara śmierci. Austriacka policja aresztowała ją, mszcząc się za to, że Masaryk w Szwajcarii oficjalnie ogłosił, że celem jego działalności jest powstanie państwa czechosłowackiego, a zatem rozbicie Austro-Węgier.

Jan został powołany do wojska.

Charlotta została sama. Była wzywana na przesłuchania, agenci policyjni kilka razy przetrząsali mieszkanie, szukając dowodów zdrady córki i męża. Była śledzona. Zdrowie pogarszało się, lekarze zalecali wyjazd na wieś, a policja zakazywała opuszczania Pragi…

6 stycznia 1916 roku. Z listu do Alice:

Dziś poszłam do Herberta, ponieważ długo u niego nie byłam i chciałam się przekonać, czy jest tam porządek. Było pięknie. Delikatna zielona trawa, a w nogach mała blaszana tabliczka z białymi i czarnymi literami, jakie mają żołnierze, tylko z napisem: HERBERT G. MASARYK, żeby przyjaciele mogli go łatwo znaleźć.[17]

Herbert. Nawet kiedy miał prawie dwa metry wzrostu i był dorosłym mężczyzną, matka mówiła o nim: „Moje dzieciątko”. Poród najstarszego syna był bardzo ciężki. Chorowała potem kilka miesięcy. Syn uwielbiał z nią przebywać, rozmawiać, cieszył się z jej towarzystwa. Kiedy postanowił, że poświęci się malarstwu, to ją najchętniej z całej rodziny malował. Po wyjeździe za granicę, na studia, pisywał do niej długie listy, a w kłopotach do niej zwracał się o radę i pomoc.

Z czasem listy od męża przestały docierać do Charlotty. Po ośmiu miesiącach Alice wróciła z więzienia. Władze austriackie ugięły się pod naciskiem opinii światowej i wypuściły córkę zdrajcy. Nie przestały jednak nękać obu kobiet. Agenci skutecznie zniechęcali przyjaciół rodziny do odwiedzin i pomocy, rozpuszczali pogłoski o śmierci męża i drugiej córki. Charlotta była w coraz gorszym stanie. Jej depresje stawały się dłuższe i głębsze. Kiedy żegnała się z mężem, nie przypuszczała, że rozłąka potrwa aż cztery lata.

Pod koniec wojny jeden z przyjaciół zawiózł ją do sanatorium.

21 grudnia 1918 roku dziesiątki tysięcy prażan witały Masaryka. Wracał, triumfując. Udało się! Powstała Czechosłowacja, a zwołane pospiesznie Zgromadzenie Narodowe wybrało go na prezydenta. Olga również przyjechała. W tłumie na dworcu byli Jan i Alice. Po zaprzysiężeniu wsiadł do auta i pojechał do żony. Była w dość dobrym stanie, ale lekarze odradzili jej opuszczenie sanatorium. Masaryk poprosił, aby obok pokoju żony urządzono pomieszczenie dla niego. Miał teraz dużo obowiązków związanych z pełnioną funkcją, ale odwiedzał ją w każdej wolnej chwili. Po kilku miesiącach Charlotta dołączyła do rodziny.

Nie zmieniła swoich nawyków. Chodziła skromnie ubrana, uwielbiała chwile, kiedy odwiedzały ją dzieci Herberta i kiedy rodzina była w komplecie. Gdy ktoś się do niej zwracał: „pani prezydentowo”, poprawiała go zdecydowanie: „pani Masaryková”. Powrót męża przywrócił jej równowagę duchową, ale z wiekiem słabła fizycznie. Kryzys nadszedł w kwietniu 1923 roku. Przeszła udar mózgu. Była częściowo sparaliżowana, nie mogła mówić. Z zadziwiającym spokojem znosiła cierpienia. Zmarła o świcie 13 maja 1923 roku w otoczeniu dzieci i męża.

Dwa dni później w podpraskich Lánach, gdzie znajduje się letnia siedziba prezydenta, na niewielkim wiejskim cmentarzyku odbył się pogrzeb. Rodzina chciała, aby pożegnanie Charlotty było skromne, tak jak jej życie. Nie udało się. Na pogrzeb przyszły tłumy. Czesi żegnali Amerykankę. W jednym z nekrologów napisano, że to ona uczyła ich patriotyzmu… Czternaście lat później obok złożono ciało męża. W 1948 roku pochowano tam Jana, prochy Alice zostały sprowadzone z USA w 1990 roku.

Herbert pozostał na zawsze w Pradze, a Olga na obczyźnie.

Astronom

4 maja 1919 roku był pogodnym dniem. W tłumie przybyłym na lotnisko w Vajnorach, oddalone o osiem kilometrów od centrum Bratysławy, można było wyczuć nerwowe oczekiwanie. Zbliżało się południe. Wreszcie od strony stolicy pojawiła się niezgrabna sylwetka trzysilnikowego dwupłatowca Caproni 450 z włoskimi znakami rozpoznawczymi na skrzydłach. Po chwili wyraźnie było słychać miarowo pracujące silniki. Samolot zniżył lot, ale pilot nagle przerwał manewr lądowania, poderwał maszynę i znikł z pola widzenia. Niespodziewanie z oddali dobiegł huk roztrzaskującego się o ziemię samolotu.

Tłum ruszył w kierunku miejsca katastrofy.

Jako pierwsi do palącej się maszyny dobiegli żołnierze czechosłowaccy. Wyciągnęli zakrwawione ciała dwóch pilotów, mechanika i mężczyznę ubranego w ocieplaną kurtkę. Nieopodal wraku leżała jego szabla. Kiedy rozpięto kurtkę, ukazał się galowy mundur francuskiego generała, a na nim wysokie odznaczenia francuskie, włoskie, serbskie i rosyjskie.

Z kieszeni wyciągnięto napisany kilka godzin wcześniej list do hrabiny Giuliany Benzoni.

Przyjaciółko, droga przyjaciółko!

Żegnaj. Ach, jak groźne to słowo, rozdzielające nasze życia! Czasem narzekam na Los, który bez wytchnienia doświadcza naszą miłość. […] Żegnaj. Ale wrócę. Wrócę, aby zostać – wierzę w to – na zawsze przy Tobie, moja ukochana. Silnik huczy. Trzeba iść. Iść, wciąż iść. Żegnaj. Przed oczami pojawiają mi się plamy, moje serce jest niespokojne, jednak wybaczam mu tym razem tę ludzką słabość: czyż nie mogę się od Ciebie, Giuliano, oddalić i odwiedzić po latach moją rodzinę, ojczyznę? Mam ojczyznę. Jaka radość, jaka tęsknota. Samolot już mnie wzywa. Żegnaj, Giuliano. […]

Milan[18]

Generał Štefánik nie wysłał tego listu. Zapomniał? A może nie chciał wysłać?

Pięć lat przed narodzinami Milana Rastislava Štefánika premier rządu węgierskiego Kálmán Tisza oświadczył, że naród słowacki nie istnieje.

Niełatwo było być Słowakiem na Górnych Węgrzech – tak bowiem nazywała się Słowacja podległa Budapesztowi. Węgrzy starali się madziaryzować podległe im narody. Ograniczali możliwość studiowania za granicą. Zamykali gimnazja. ustawami podporządkowywali Kościół i wprowadzali obowiązkowe nauczanie języka węgierskiego od najmłodszych lat. Niepokornych szykanowali, skazując na kary więzienia.

Milan Rastislav Štefánik urodził się 21 lipca 1880 roku jako szóste dziecko w rodzinie pastora ewangelickiego w Košariskách w zachodniej Słowacji. Tam też dorastał.

W szkole średniej zdarzało mu się przy pomocy pięści udowadniać swoim węgierskim kolegom, że pan premier się jednak pomylił.

Jako osiemnastolatek wybrał się na studia do Pragi dzięki zdobytemu stypendium. W gimnazjum miał opinię zdeklarowanego panslawisty. Nie szukał więc dla siebie miejsca w Budapeszcie czy Wiedniu.

Zgodnie z wolą ojca miał poświęcić się inżynierii budowlanej i na dwa lata bez większego przekonania podporządkował się temu życzeniu. Na przełomie stuleci porzucił jednak budownictwo na rzecz astronomii i matematyki. Wstąpił na uniwersytet. Tak niepraktyczne studia nie zachwyciły ojca, doświadczonego życiowo pastora, zważywszy na to, że syn prowadził życie dalekie od purytańskich zasad, wpajanych mu przez ojca.

Studia traktował niezobowiązująco. Pisywał wiersze, krótkie opowiadania i komentarze do gazet. Redagował poświęcony sztuce „Umělecký hlas”.

Bardziej pociągał go tajemniczy nieboskłon niż prozaiczność ziemskich konstrukcji.

Ze Słowacji przywiózł ze sobą słabość do kobiecych wdzięków, która towarzyszyła mu do końca życia. W Pradze kochał się w córce znanego poety Jaroslava Vrchlickiego – Miladzie.

Patrząc na zdjęcia, trudno odgadnąć, co przyciągało do niego płeć piękną. Nie odznaczał się szczególną urodą. Był raczej niewysokim i drobnym mężczyzną. Ale dla większości kobiet znajomość z nim była tak ważna, że pamiętały o nim jeszcze długo po jego śmierci. W szkole średniej pokochał Emilię Chovanovą. Długo pisywali do siebie. Przez trzydzieści lat co rok pojawiała się na jego grobie z bukietem róż. Wiele lat korespondował z Ludmilą Bilą poznaną już w Pradze. Podobnie było z Marie Neumannovą, która poświęciła mu tom wspomnień. Tylko Milada Vrchlická szybko wyrzuciła go z pamięci.

W roku 1902 Štefánik zmienił swoje dotychczasowe podejście do studiów. Nie zrezygnował z uroków świata, ale astronomia stała się pierwszą pasją i miłością. Dwa lata później ukończył uniwersytet, przedstawiając wysoko ocenioną pracę o gwiazdozbiorze Kasjopei. W Pradze osiągnął wszystko, co było możliwe. Chcąc być astronomem, musiał wyjechać.

Listopad 1904 roku był pierwszym z wielu miesięcy spędzonych w Paryżu, który na początku XX stulecia był niekwestionowaną stolicą świata sztuki i nauki. Štefánik nie znał języka i był bez pieniędzy. Przygarnęli go równie biedni jak on artyści. (Jeden z nich, rzeźbiarz Bohumil Kafka, będzie autorem pomnika postawionego Štefánikowi w 1938 roku w Bratysławie. Inny, Otakar Španiel, zdjął z jego twarzy pośmiertną maskę).

Przez pół roku klepał biedę, imając się różnych zajęć. Szybko jednak wykazał się nadzwyczaj przydatną cechą: potrafił zjednywać sobie przyjaciół i, co istotniejsze, przyjaciółki.

Jak zauważył profesor literatury František Xaver Šalda:

Ze Štefánika stał się w Paryżu doskonały dżentelmen, człowiek światowy, o szlachetnym wyglądzie i wewnętrznej kulturze. Jeśli było w nim coś prowincjonalnego, wszystko to rozpłynęło się w wielkim paryskim świecie, do którego przeniknął.[19]

Młody Słowak przywdział smoking, wszedł na salony i świetnie się tam odnalazł. Z czasem poznał ówczesne sławy astronomii: profesorów Nicolasa Flammariona i Jules’a Janssena. Ten ostatni zgodził się, aby Štefánik pracował w jego obserwatorium jako wolontariusz. Słowak nie zaprzątał sobie głowy niedostatkiem. „Wreszcie przyszła chwila, gdy mogę poważnie studiować. I zaczynam nowy etap swojego życia […]”[20] – pisał entuzjastycznie do Ludmily Vrchlickiej, matki Milady.

Ten nowy etap omal nie zakończył się tragicznie, i to bardzo szybko. W czerwcu 1905 roku Štefánik wraz z Gastonem Millochau został na dwa tygodnie odcięty od świata przez zawieję śnieżną w niedokończonym obserwatorium astronomicznym na szczycie Mont Blanc.

W końcu jedliśmy resztki starego chleba pozostawionego w obserwatorium chyba w dniu jego założenia i zagryzaliśmy kawałkami sera, twardego jak kamień i gorszego w smaku niż stare mydło.[21]

Był uparty. W tym samym roku jeszcze dwukrotnie wszedł na Mont Blanc. Latem wraz ze swoim mistrzem, profesorem Janssenem pojechał do Hiszpanii. Wyprawa zakończyła się powodzeniem. Po powrocie wygłosił odczyt we Francuskiej Akademii Nauk i opublikował pierwsze artykuły naukowe. Droga ku gwiazdom była przetarta. Francuskie Towarzystwo Astronomiczne przyjęło go w swoje szeregi.

Budził podziw, ale i zawiść. Przez pewien czas był najpoważniejszym kandydatem do przejęcia obserwatorium w podparyskim Meudon, założonego przez profesora Janssena. Ostatecznie wybór padł na Henri Deslandresa, który nie darzył sympatią przybysza, według niego nieco egzotycznego. Nie mógł się pogodzić z myślą, że Štefánik w rodzinie Janssena znalazł oparcie i życzliwość. Zarówno córka, jak i żona profesora były pod jego urokiem.

Astronomowie przewidywali, że do kolejnego zaćmienia Słońca dojdzie w lutym 1907 roku. Štefánik postanowił wykorzystać okazję, aby poprawić swoją sytuację finansową. Założył, że dochody zapewnią mu późniejsze publikacje. Poprowadził wyprawę do miejsca, skąd najlepiej było obserwować zaćmienie. Wybór padł na Turkiestan. Tam, dwieście kilometrów od Samarkandy, za pieniądze pożyczone od Marie Neumannovej postawił prowizoryczne obserwatorium. W dniu zaćmienia, siódmego lutego, przeżył jedno z największych naukowych rozczarowań. Niebo pokryła gruba warstwa chmur.

Nie spieszył się z powrotem. Pojechał do rodziców na Słowację. Przez miesiąc rozpamiętywał porażkę. W kwietniu wrócił do Paryża. Był zadłużony i bez pracy, ponieważ Deslandres wykorzystał śmierć profesora Janssena i pozbył się Štefánika z obserwatorium. Z pomocą pospieszyły panie Janssen. Za ich wstawiennictwem został zaangażowany do administrowania obserwatoriami meteorologicznymi w Chamonix, modnej miejscowości wypoczynkowej. To tu ściągały francuskie wyższe sfery. Słowak nie znosił pracy biurowej, dlatego częściej widywano go w towarzystwie pięknych kobiet niż w biurze. „Szkoda, że nie widzę znaczenia ani sensu w tym, co robię. Jestem jedną z figurek, które grają komedię, mając przy tym poważne twarze”[22] – pisał o swojej pracy w Chamonix.

Po kilku miesiącach ponownie był bez pracy. Rozważał opuszczenie Europy, aby w Australii bądź USA zająć się badaniem komety Halleya. Francja nie odwzajemniała uwielbienia, jakim ją darzył.

Nie dążył do życiowej stabilizacji. Nic nie wyszło z planowanego małżeństwa z córką znanego polityka, Yvonne Chautemps. Bez powodzenia poszukiwał też sponsorów, którzy byliby w stanie sfinansować jego astronomiczne plany: wybudowanie obserwatorium w Nicei lub Pradze.

Dobiegający trzydziestki naukowiec zwrócił na siebie uwagę francuskiego wywiadu. Był idealnym kandydatem na szpiega. Francję traktował jak drugą ojczyznę, choć wciąż posługiwał się austriackim paszportem. Jako astronom nie wzbudzał podejrzeń, podróżując po całym świecie, a ambicje kolonialne Paryża nie wygasały. Wywiad potrzebował rzetelnych informacji.

Z wyprawy do Afryki Północnej z oficjalnym zadaniem poszukiwania miejsca do wybudowania obserwatorium Štefánik przywiózł raport relacjonujący możliwości kolonizacji i opis zasobów naturalnych. Podobne zadania otrzymał, gdy doszło do wyprawy zorganizowanej w 1910 roku przez Bureau des Longitudes na Wyspy Polinezyjskie, gdzie obserwował kometę Halleya. Z zadań zleconych przez wywiad wywiązał się znakomicie. Ale komety nie dostrzegł. Skryła się za nieprzeniknionymi chmurami.

Na sukces naukowy musiał czekać do 28 kwietnia 1911 roku. Wtedy to, będąc na archipelagu Tonga, wykorzystał doskonałe warunki atmosferyczne i udokumentował pełne zaćmienie Słońca. Za cykl artykułów otrzymał przyznaną przez Francuską Akademię Nauk prestiżową nagrodę im. Wildego, a kilka miesięcy później dostał francuskie obywatelstwo. Nie spełniał co prawda podstawowego warunku, by się starać o francuski paszport: dziesięcioletni pobyt na terenie Francji, ale na decyzję przyznania korzystnie wpłynęła współpraca z wywiadem.

Następnie poprowadził ekspedycje do Brazylii, Ekwadoru i Kolumbii, bardziej interesując się kończonym przez Amerykanów Kanałem Panamskim, zapewnieniem Francji monopolu na budowę dróg i wybudowaniem sieci telegraficznej niż obserwacją gwiazd. Francja wyprzedziła Niemcy, które miały podobne zamiary, i umocniła swoje wpływy w Ekwadorze, a Štefánik – jak głosił oficjalny komunikat – za osiągnięcia naukowe został odznaczony Legią Honorową.

Być może musiałby wybierać między dyplomacją i polityką a astronomią, ale świat wielkimi krokami zmierzał ku wojnie.

Na początku 1914 roku poddał się operacji, po niej pojechał do Maroka, żeby podreperować szwankujące zdrowie. Wracały nabyte jeszcze w latach studenckich dolegliwości żołądkowe. Z kontynentu doszły do niego informacje, że Serb Gawriło Princip zastrzelił w Sarajewie następcę habsburskiego tronu, arcyksięcia Franciszka Ferdynanda d’Este. Przełom miesięcy wakacyjnych państwa europejskie spędziły na wzajemnym wypowiadaniu sobie wojny.

Milan Štefánik został powołany do wojska, do 102. Pułku Piechoty w Chartres. Służbę opóźnił kolejny zabieg chirurgiczny. Dopiero w styczniu zameldował się do służby, przywdziewając charakterystyczne dla francuskiej piechoty czerwone spodnie i granatową kurtkę.

Piechota? Štefánik, który swego czasu zastanawiał się nad skonstruowaniem systemu kierowania balonami i pierwowzoru automatycznego pilota do samolotów, nie miał zamiaru pozostać w piechocie. Wykorzystał znajomości i załatwił przeniesienie do szkoły pilotażu. W kwietniu był już przeszkolonym pilotem, a w połowie maja, zgodnie z przydziałem bojowym, zgłosił się do 10. Armii w okolicach Arras.

Samoloty na początku wojny były wykorzystywane przede wszystkim do zadań zwiadowczych i kurierskich. Zaliczył trzydzieści osiem lotów, podczas których był ostrzeliwany, awaryjnie lądował i atakował nieprzyjaciela granatami ręcznymi.

Wyróżnił się. Kiedy sztab 10. Armii przygotowywał plan ataku na pozycje niemieckie, w którym miała wziąć udział eskadra Štefánika, ostrzegł, że w dniu natarcia będzie deszczowa pogoda, uniemożliwiająca działania samolotom. Jego raport dotarł do generała Ferdinanda Focha, a ten zlecił Štefánikowi zorganizowanie centrum meteorologicznego w Dugny, które mogłoby przygotowywać prognozy dla całego frontu.

Mógł zostać w Dugny, ale tego rodzaju służbę uważał za bezczynność, a ta go nużyła.

Został przeniesiony do Serbii. Miał złagodzić napięcia między Serbami a Włochami. Sprawcami zamieszania byli Francuzi i Anglicy. Chcieli pozyskać Włochy związane sojuszem z Niemcami i przyrzekli im, w tajnym układzie podpisanym wiosną w Londynie, terytoria austriackie, do których zgłaszał pretensje rząd w Belgradzie.

Wiosna i lato były dobrym czasem do sporów. Jesienią 1914 roku Serbowie rozbili idące jak na majówkę wojska austriackie i na Bałkanach panował względny spokój.

Štefánik stawił się w Niszu, gdzie stacjonowali Francuzi. Nie miał zbyt wiele czasu, aby cokolwiek zrobić. Na początku października sprzymierzone wojska niemiecko-austriacko-bułgarskie skutecznie zaatakowały Serbię.

Słowak zasiadł za sterami samolotu. Za frontem zrzucał ulotki wzywające słowiańskich żołnierzy do dezercji z armii niemieckiej i austro-węgierskiej.

Niewiele to pomogło. Armia serbska licząca ponad trzysta tysięcy żołnierzy została zmuszona do ucieczki w kierunku Albanii, ku Adriatykowi, skąd miała być ewakuowana przez aliantów na wyspę Korfu. Za żołnierzami ruszyło dwieście tysięcy uchodźców. Sroga, wczesna zima i droga prowadząca przez góry przyniosły tragiczne żniwo. Na Korfu dotarło niespełna sto tysięcy żołnierzy. Około sto pięćdziesiąt tysięcy cywilów, w tym kilkanaście tysięcy dzieci, pozostało na zawsze w górach.

Štefánik doświadczył losu Serbów. Po awarii samolotu przez kilka dni przedzierał się do Prištiny. Dotarł tam wyczerpany, wymiotował krwią. Jego stan zdrowia był na tyle zły, że prowadzący lazaret Raoul Labry, przyszła sława francuskiej medycyny, poprosił Włochów o przewiezienie chorego do Rzymu. Jako oficer trafił do Kliniki Królowej Matki.

Markiza Giuliana Benzoni, piękna, młoda brunetka, spokrewniona z włoską rodziną królewską, podobnie jak inne arystokratki pielęgnowała rannych żołnierzy. Słowak zachwycił się Włoszką już przy pierwszym spotkaniu, z wzajemnością. Giuliana zacznie go wkrótce nazywać „swoim małym Słowakiem”[23].

Lekarze proponowali natychmiastową operację. Štefánik wolał jednak być leczony w Paryżu. Czwartego grudnia mógł z okien pociągu ponownie zobaczyć stolicę Francji.

W szpitalu 13 grudnia 1915 roku Štefánika niespodziewanie odwiedził Edvard Beneš, jeszcze rok temu docent uniwersytetu w Pradze, obecnie emigrant uznany przez władze austriackie za zdrajcę. Poinformował go, że miesiąc wcześniej Czeski Komitet Zagraniczny, na czele którego stał znany Štefánikowi profesor Tomáš G. Masaryk, ogłosił deklarację powstania niezawisłego państwa czechosłowackiego.

Cel był jasno wytyczony, ale Czesi byli bezradni, nie wiedzieli, jak go realizować. Największe zainteresowanie deklaracją i wcześniejszymi działaniami wykazały władze Austro-Węgier, uznając ich za zdrajców i szykanując pozostawione w Czechach rodziny. Francja nie zwróciła na nich większej uwagi, Anglicy nie kwapili się do jednoznacznego poparcia, mimo że korzystali z dostarczanych przez Czechów informacji wywiadowczych.

Beneš nie trafił do szpitala przypadkowo. On i Masaryk byli nieprzeciętnymi postaciami, ale nie potrafili pokonać muru obojętności polityków Zachodu i zmienić ich zamiarów. Działali standardowo: oświadczenia w prasie, pisanie memorandów, które przepadały w szufladach niższych urzędników, nie docierając do właściwych adresatów. Trwające od miesięcy próby zainteresowania najważniejszych francuskich polityków sprawą stworzenia słowiańskiego państwa na gruzach monarchii Habsburgów spełzły na niczym. Nazwa Czechy brzmiała w uszach zachodnich Europejczyków co najmniej zagadkowo, a Słowacja… to już zupełna egzotyka.

Czesi bardzo potrzebowali kogoś, kto mógłby reprezentować nieobecnych w Komitecie Słowaków.

Štefánik nigdy nie zerwał kontaktów z ojczyzną, a idea czechosłowakizmu była mu bliska. Zetknął się z nią podczas studiów w Pradze, w kręgu redaktorów „Hlasu” i poprzez Masaryka, którego wtedy poznał. Widział w niej możliwość uwolnienia się Słowaków spod węgierskiego ucisku.

Przez lata snuł wizje, że uda mu się ściągnąć do ojczyzny kapitał francuski, planował szeroką edukację Słowaków, a nawet utworzenie słowackiej kolonii na Tahiti.

W miesiącach poprzedzających dramatyczną wyprawę do Serbii organizował eskadrę lotniczą złożoną z Czechów i Słowaków. uzyskał zgodę na pozyskanie i przeszkolenie ochotników z legii cudzoziemskiej. Do powstania eskadry jednak nie doszło. Piloci zasilili jednostki francuskie.

Po wyjściu ze szpitala został oficjalnie zwolniony z czynnej służby wojskowej, co nie oznaczało porzucenia munduru. Francuzi chcieli móc korzystać z usług nieprzeciętnego Słowaka, delegując go do bardziej odpowiedzialnych zadań. Od tej pory łączył więc pracę na rzecz Czechosłowacji ze służbą Francji.

Wszedł również w skład Komitetu, który wkrótce za jego sprawą został przemianowany na Czechosłowacką Radę Narodową. O pomoc zwrócił się do kobiet darzących go więcej niż przyjacielskimi uczuciami: do Clair Boas de Jouvenel, słowianofilki, w salonie której spotykali się najznamienitsi francuscy politycy, i byłej narzeczonej Yvonne Chautemps. To, co było niedostępne dla Masaryka i Beneša, dla Štefánika nie stanowiło większego problemu.

Sześćdziesięciopięcioletniemu Masarykowi słynącemu z surowych zasad moralnych czy Benešowi, któremu oświadczyła się żona, nie mogąc się doczekać z jego strony zdecydowanych kroków, obcy był sposób postępowania Słowaka. Kiedy Štefánik potrzebował dotrzeć do któregoś z polityków, prosił o pośrednictwo przyjaciółki. A one dla niego zrobiłyby wszystko…

„[…] drogę do politycznych środowisk, do rządów, szczególnie do francuskiego i włoskiego, otworzył nam właśnie on […] umożliwił spotkanie ze wszystkimi wybitnymi osobistościami […] był pierwszym i najlepszym naszym dyplomatą”[24] – napisał oskarżany często w latach późniejszych o wrogość wobec Słowaka Beneš.

Wkrótce minister spraw zagranicznych Francji Aristide Briand przyjął Masaryka.

Historycy zgodnie uważają to spotkanie za przełomowe. Profesor przedstawił korzyści, jakie osiągnie Francja z powstania Czechosłowacji. Przekonywał, że różnice między Słowakami a Czechami są mniejsze niż między Lotaryńczykami a Bretonami czy Bawarami a Szwabami, którzy z powodzeniem tworzą państwa.

Po spotkaniu minister zapewnił, że Francja nie zapomni o czechosłowackich aspiracjach.

Briand wiedział, że choć minęło już półtora roku wojny, zwycięstwo nie było przesądzone, a większość rodaków dostojnego profesora walczyła we wrogich szeregach. Francuzi obiecali, że jeżeli Rada zdoła utworzyć co najmniej trzydziestotysięczną armię, to może liczyć na bardziej zdecydowane kroki, łącznie z uznaniem przyszłego rządu Czechosłowacji. Perspektywa pozyskania kilkudziesięciu tysięcy żołnierzy będących obecnie jeńcami i dezerterami, którzy wobec dużych strat Francuzów walczyliby na froncie, wydawała się kusząca. Można było zatem pozwolić sobie na mało zobowiązujące obietnice.

„Co Masaryk pomyśli, Beneš powie, a Štefánik uczyni”. Za tym hasłem, stworzonym pod koniec wojny, kryje się wciąż pasjonująca prawda. Ci trzej mężczyźni stali za urzeczywistnieniem jednej z najbardziej niewiarygodnych historii Europy: wspólnego państwa Czechów i Słowaków, którego fundamentem była niemająca rzetelnych podstaw idea czechosłowakizmu. Pomysł ten nie był odosobniony. W tym czasie krystalizowało się powstanie państwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców, którego nazwa od 1929 roku brzmiała: Jugosławia. Efekt urzeczywistniania tych idei okazał się różny. I to jest już wystarczający powód, żeby z szacunkiem spojrzeć na Czechosłowację.

Czechosłowacka Rada musiała pokonać nie tylko opór polityków Ententy, którzy, szafując obietnicami wobec potencjalnych sojuszników, potajemnie starali się zawrzeć pokój z Austro-Węgrami, ale także przekonać rozsianych po świecie emigrantów czeskich i słowackich, polityków krajowych (co wcale nie było łatwe). Dodatkowo musiała stworzyć własną armię, która zaświadczyłaby, że poza deklaracjami Czesi i Słowacy gotowi są płacić krwią za ideę wspólnego państwa.

Trzy lata zabiegów, trzy lata determinacji zostały zakończone sukcesem. Kiedy 28 października 1918 roku w Pradze proklamowano powstanie państwa czechosłowackiego, żadnego z wielkiej trójki nie było w stolicy. W deklaracji wydanej przez Komitet Narodowy w Pradze można było przeczytać:

Nazwiska Tomáša G. Masaryka, Milana Štefánika, Edvarda Beneša oraz wszystkich ich kolegów i współpracowników, których nie sposób wymienić, wdzięczny naród czeski zachowuje w swoim sercu, zapisując ich działalność kryształowym pismem na najważniejszych kartach historii narodu.[25]

Beneš właśnie zmierzał do Genewy, żeby rozpocząć negocjacje z przedstawicielami czeskich stronnictw politycznych na temat utworzenia rządu. Masaryk wciąż był w Stanach Zjednoczonych. Udało mu się przekonać prezydenta Woodrowa Wilsona, że powstanie Czechosłowacji powinno się stać jednym z celów wojny. Štefánik stacjonował na dalekiej Syberii, dokąd pojechał zaniepokojony położeniem czechosłowackich legionistów. Tam się dowiedział, że prezydentem nowego państwa został Masaryk, a on pierwszym generałem i ministrem wojny. Tam też na dwa dni przed podpisaniem przez Ententę rozejmu z Niemcami generał Janin udekorował go po raz trzeci Legią Honorową.

Droga, którą przebył między grudniem 1915 roku a końcem 1918, fascynuje. Bezustanne, wyniszczające podróże, ciągłe napięcie i prozaiczna tułaczka. Wszystko po to, aby wśród często sprzecznych interesów walczących państw znajdować nisze i, wykorzystując fakty, budować pozycję, która po wojnie uniemożliwi sojusznikom wycofanie się z danych obietnic i zobowiązań.

Wiosną 1916 roku Štefánik, pomimo że miał zaleconą kurację, wyruszył z misją do Włoch. W imieniu Paryża zamierzał przekonać rząd w Rzymie, aby ten zdobył się na wydanie oświadczenia uspokajającego Serbów, że nie ma w planach zajęcia po wojnie Dalmacji. Chciał także uzyskać zgodę na formowanie wojsk czechosłowackich na terenie Włoch lub ich przerzut do Francji. Wziął ze sobą kilkaset tysięcy ulotek.

Słowianie! Czesi! Słowacy!

Niemcy i Węgrzy wypowiedzieli wojnę całemu światu, chcą panować nad wszystkimi narodami, a z nas, Słowian, zrobić niewolników, aby miał kto za nich i dla nich pracować. Tę pychę i zarozumiałość chcą złamać nasi bracia Rosjanie i nasi przyjaciele: Francja i Anglia, do których przyłączyły się Włochy. […]

Jeśli masz honor w duszy i słowiańską krew w żyłach, pamiętaj, że twoją świętą powinnością jest wykorzystać każdą okazję do osłabienia tych, którym dziś służysz. Poddaj się przy pierwszej okazji włoskiej armii, tak jak to zrobiły dobrowolnie całe nasze pułki, kiedy Węgrzy i Niemcy wysyłali ich przeciwko Serbom, Rosjanom i Francuzom. […]

Przywódcy czechosłowackiego narodu, szczególnie prof. Masaryk i Dürich, kierują do Was to przesłanie. Natomiast nadporucznik dr Milan Štefánik sam przybywa z Francji do Włoch i nad Wasze okopy, aby je Wam ze swojego aeroplanu dostarczyć.[26]

Włosi pozwolili mu na loty nad frontem i prowadzenie akcji propagandowej. Na więcej – mimo że zdobył sobie sympatię większości rozmówców – się nie zgodzili. To wciąż był zbyt groźny precedens dla Rzymu. Tego samego mogliby zażądać Jugosłowianie, a wobec klarujących się sporów terytorialnych Włosi nie zamierzali iść na ustępstwa.

Štefánik wracał do Paryża zawiedziony. Nie odpoczął. Francuzi bardzo potrzebowali żołnierzy i wraz z Czechosłowakami zdecydowali, że należy ich szukać w Rosji. Liczbę jeńców i dezerterów szacowano na dwieście pięćdziesiąt tysięcy i wciąż ich przybywało. Czesi i Słowacy nie mieli wielkiej ochoty umierać za cesarza i gremialnie poddawali się Rosjanom. Wcześniej wysłany w tej samej sprawie Josef Dürich, wiceprzewodniczący Czechosłowackiej Rady Narodowej, nie wywiązał się z zadania. Gorzej. Razem z kijowskim Związkiem Czechosłowackim na Rusi uległ rosyjskiemu pomysłowi utworzenia po wojnie królestwa czechosłowackiego pod berłem cara Rosji. To był najpoważniejszy rozłam w Radzie, mogący zagrozić jej istnieniu.

Štefánik pojawił się w Rosji z pełnomocnictwem gen. Josepha Joffre’a. Misja się nie powiodła. Rosjanie upierali się, że to oni zorganizują jednostki, w których będą walczyć Czesi i Słowacy, a Dürich, mimo że podpisał dokument, w którym uznawał zwierzchność Rady, po wyjeździe Štefánika szybko odwołał swój podpis i poparł stanowisko Moskwy.

Z Rosji Słowak pojechał do Rumunii. Uzyskał zgodę króla, aby tysiąc czterystu jeńców czechosłowackich mogło służyć we Francji. W dramatycznych okolicznościach, w ostatniej chwili, kiedy wojska niemieckie były na rogatkach Bukaresztu, udało mu się uciec z miasta.

Pod koniec 1916 roku został awansowany do stopnia majora. Po naradach z Masarykiem w lutym 1917 roku wrócił do Rosji. Tym razem nie rozmawiał już z Dürichem. Wyrzucił go z Czechosłowackiej Rady Narodowej. Powstały po rewolucji lutowej nowy rząd rosyjski początkowo nie zmieniał stanowiska. Dopiero pogorszenie sytuacji wewnętrznej, rozprzężenie wśród żołnierzy frontowych i zwycięstwo czechosłowackiej brygady walczącej po stronie rosyjskiej pod Zborowem na Ukrainie spowodowało, że szef Ministerstwa Spraw Zagranicznych Paweł Milukow zgodził się na formowanie armii podległej Francji.

We wrześniu oddziały liczyły prawie dwadzieścia dwa tysiące żołnierzy. Po rewolucji październikowej ich liczebność wzrosła do siedemdziesięciu tysięcy. Za misję w Rosji Štefánik otrzymał drugą Legię Honorową.

Po kolejnych bezowocnych rozmowach z Włochami Štefánik wyjechał na kilka miesięcy do USA, aby tam szukać ochotników. W Ameryce dokonał nieprawdopodobnej pracy. Do Europy przypłynęło z nim trzy tysiące ochotników i prawie półtora miliona dolarów zebranych wśród Amerykanów czeskiego i słowackiego pochodzenia.

17 grudnia 1917 roku prezydent Francji Raymond Poincare podpisał wreszcie dekret, na mocy którego powstała Armia Czechosłowacka we Francji. Żołnierzy było tylko i aż dziesięć tysięcy. Przyszli za Štefánikiem ochotniczo z Ameryki i Francji, wyciągnął ich z obozów jenieckich Rumunii, Serbii i Włoch.

Pierwsze miesiące 1918 roku Štefánik spędził znowu we Włoszech. Wytrwale przekonywał i wreszcie Włosi ustąpili. Umowa, którą podpisał 30 czerwca 1918 roku w imieniu Czechosłowackiej Rady Narodowej, nie tylko pozwalała formować czechosłowackie jednostki, ale była „pierwszym międzynarodowym dokumentem uznającym niepodległe państwo czechosłowackie”[27] – jak wypowiedział się o niej włoski premier Vittorio Orlando.

Pod koniec wojny pod biało-czerwonymi (tak, tak, dopiero w 1920 roku parlament Czechosłowacji zmienił flagę na trójkolorową, znaną do dzisiaj) sztandarami czechosłowackimi służyło we Francji, Rosji i Włoszech prawie sto tysięcy żołnierzy.

Štefánik został awansowany na stopień generała brygady.

Dla czechosłowackich legionistów podpisanie pokoju brzeskiego między Niemcami a Rosją bolszewicką w marcu 1918 roku oznaczało zamknięcie powrotnej drogi lądowej do kraju. Masaryk pragnął, aby legie zachowały neutralność wobec rosyjskiej wojny domowej. Wymógł na bolszewikach obietnicę, że nie przeciwstawią się ewakuacji przez Władywostok do Francji. Ci jednak słowa nie dotrzymali.

Legioniści od maja (po próbie rozbrojenia ich przez Armię Czerwoną) przejęli kontrolę nad koleją transsyberyjską, tocząc zwycięskie walki i zdobywając kolejne miasta. Niestety nastroje wśród żołnierzy się pogarszały. Kolejne daty ewakuacji i powrotu do domu były odwoływane.

Štefánik przez USA i Japonię dotarł na Syberię. Stał na stanowisku, że mocarstwa zachodnie powinny rozstrzygnąć: albo interwencja przeciwko bolszewikom, albo legioniści jak najszybciej wracają do kraju. Niezdecydowanie państw, bez pomocy których nie można było przetransportować ponad siedemdziesięciu tysięcy żołnierzy, spowodowało, że pojawili się oni w Czechosłowacji dopiero dwa lata po zakończeniu wojny.

Wieloletnia tułaczka i surowa syberyjska zima nie służyły nadwątlonemu zdrowiu Štefánika. Załagodził napięcie wśród żołnierzy i chory, pierwszym transportem powrócił w marcu 1919 roku do Europy, aby naciskać sojuszników i przyspieszyć ewakuację.

W Paryżu, gdzie trwała już konferencja pokojowa, doszło do konfliktu między nim a Benešem. Nie po raz pierwszy Štefánik ścierał się z Benešem. Chodziło o przyszły kształt państwa i politykę międzynarodową. Po objęciu władzy okazało się, że Czesi zamierzają prowadzić wobec Słowaków politykę centralistyczną, nie uznając ich odrębności narodowej, powołując nawet Ministerstwo ds. Słowacji w Pradze.

Štefánik uważał, że potrzeba czasu, aby faktycznie narodziła się narodowość czechosłowacka, i że Słowacja powinna zachować autonomię. Takie warunki były zapisane w zawartej w maju 1918 roku w Pittsburghu umowie między przedstawicielami czeskiej i słowackiej emigracji w USA a Masarykiem.

„Czechosłowacy” to pojęcie polityczne, a nie etniczne. Jego oponenci sądzili inaczej. Ich zdaniem naród czechosłowacki już istniał. Beneš będzie trwał przy swoich przekonaniach do końca życia, nawet po doświadczeniach II wojny światowej. Štefánika raziły niektóre nominacje ministerialne, nie był też bezkrytycznym zwolennikiem ustroju republikańskiego. W jednym z listów do Masaryka pisał, że naród nie wypowiedział się, w jakim państwie chce żyć, czy można zatem narzucać mu system demokratyczny?

Inną drażliwą kwestią był stosunek do polityki zagranicznej. W 1919 roku Francja i Włochy rywalizowały już ze sobą o wpływy w państwie czechosłowackim. Frankofil Beneš uważał, że pierwszeństwo należy się Francji. Liczył na jej poparcie na konferencji pokojowej. Štefánik skłaniał się ku Włochom, których zaangażowanie w sprawy czechosłowackie było większe. To oni pierwsi wysłali misję wojskową do Czechosłowacji.

Zanim pojechał do Rzymu, żeby złagodzić nieskrywane rozczarowanie włoskich polityków, skreślił kilka słów do Masaryka. W kilku punktach – jak przystało na raport żołnierza – wyraził swoje obawy o położenie legionistów, konferencję paryską i konflikt włosko-francuski. Jednak przede wszystkim zwraca uwagę nagłówek listu: „Kochany Panie Prezydencie”, i zakończenie: „Zrobię, co mogę, ale jestem już bardzo zmęczony. Wierzę w Pana i kocham Pana, jak zawsze. Pański Milan”[28].

Wreszcie mógł spędzić kilka dni z Giulianą Benzoni. Ich miłość przetrwała, mimo że od momentu poznania nie mieli zbyt wiele okazji, aby się spotykać. Obiecał, że wróci za miesiąc i się pobiorą.

Szef czechosłowackiej misji wojskowej w Rzymie, kapitan Jan Šeba, namawiał go, aby wracał do kraju pociągiem sanitarnym. Nie zgodził się. Zaplanował, że obierze kurs na Bratysławę, odwiedzi matkę, a następnego dnia pojedzie do Pragi, do Masaryka.

Czwartego maja na lotnisku w Udine wraz z trzyosobową załogą włoską wsiadł do bombowca Caproni 450.

Śmierć Štefánika obrosła z biegiem czasu wieloma legendami. Słowakom trudno się pogodzić z tym, że los, przeznaczenie czy Bóg mógłby w tak okrutny sposób zakpić i nie dać mu zobaczyć ojczyzny. Przecież tyle razy ocierał się o śmierć i zawsze wychodził cało z opresji.

Włoska komisja wojskowa, która próbowała wyjaśnić przyczyny katastrofy, nie odpowiedziała na pytanie, jak doszło do tragedii.

Z czasem pojawiały się różne wersje zdarzenia. Rozważano samobójstwo, nieszczęśliwy wypadek i tę możliwość wywołującą największe emocje: zamach. Czy Štefánik zamierzał popełnić samobójstwo, tuż przed lądowaniem przejął stery i doprowadził do katastrofy? Trudno jednak znaleźć racjonalne przyczyny, dla których generał chciałby rozstać się z życiem.

Nieszczęśliwy wypadek? W 1919 roku nikt nie myślał o czarnych skrzynkach. Ze szczątków samolotu nie udało się odczytać przyczyn katastrofy. Czy doszło do zablokowania sterów, pęknięcia linki sterowniczej, a może to gwałtowny podmuch wiatru zniweczył starania pilota, żeby bezpiecznie wylądować?

Być może romantyczny z natury Słowak chciał samodzielnie wylądować na ojczystej ziemi, przejął stery i nie poradził sobie z nieznaną maszyną. A może pilot niespodziewanie stracił przytomność, blokując drążek? Pytania pozostają bez jednoznacznej odpowiedzi.

Kto mógł zorganizować zamach? Rosyjscy bolszewicy za poniesione klęski na Syberii, Włosi rozgoryczeni utratą wpływów w Republice, Francuzi, ponieważ popierał starania włoskie, a może Węgrzy i Austriacy, mszcząc się za to, że tak znacząco przyłożył rękę do zniszczenia monarchii Habsburgów?

I wreszcie ta najbardziej bolesna wersja, bo bratobójcza, że za zamachem stali Czesi. Że z rozkazu Beneša, który widział w nim konkurenta do najwyższych stanowisk w kraju i oponenta mogącego stać się przywódcą Słowaków, samolot został zestrzelony. Zwolennicy tej teorii wskazują na fragmenty korespondencji Beneša do Masaryka, w której stawia pytania, co dalej począć z niepokornym indywidualistą, jakim był Štefánik. Chcąc być obiektywnym, trzeba pamiętać, że są też fragmenty, w których minister pisze bardzo pochlebnie o Štefániku, widząc go przy swoim boku na konferencji pokojowej.

Im bardziej napięte stawały się relacje czesko-słowackie, tym częściej pojawiali się świadkowie i spekulacje mające udowodnić, że odpowiedzialność za śmierć generała spada na Czechów. Nigdy jednak nie przedstawiono jednoznacznych dowodów, że 4 maja 1919 roku doszło do politycznego morderstwa.

Pięć lat po katastrofie na wzgórzu Bradlo powstała monumentalna nekropolia, w której złożono szczątki włoskich pilotów i Milana Štefánika. Na zachodniej stronie wyryto w kamieniu wzniosłe podziękowanie: „Wielkiemu Synowi – Wyzwolony Naród Czechosłowacki”, na południowej (od strony jego rodzinnych Košarisk) krótką informację: „Czechosłowacki minister i generał dr Milan R. Štefánik, 11 lipca 1880 – 4 maja 1919”.

Armia czechosłowacka w każdą rocznicę śmierci Štefánika zaciągała wartę honorową, a eskadry lotnicze składały mu hołd, przelatując nad miejscem spoczynku.

Po przejęciu władzy przez komunistów dla Štefánika nie było miejsca w zideologizowanym państwie. On, wróg bolszewizmu, miał zostać wymazany ze słowackiej legendy i czechosłowackiej historii, a przynajmniej zohydzony. Podważano jego zasługi, z miast znikały pomniki jemu poświęcone.

Przez dwadzieścia lat władze komunistyczne odmawiały nawet prawa wjazdu na terytorium Czechosłowacji hrabinie Giulianie Benzoni. Dopiero w 1968 roku mogła pojawić się na Słowacji, pojechać na Bradlo i pożegnać się z ukochanym na zawsze.

[1] Antoni Pawlak, Dlaczego Czesi, w: Andrzej Jagodziński, Banici (Rozmowy z czeskimi pisarzami emigracyjnymi), Kraków 1988, s. 6.

[2] Pavel Tigrid, Kapesní průvodce inteligentní ženy po vlastním osudu, Praha 1992, s. 277.

[3] Karl Popper, Społeczeństwo otwarte i jego wrogowie, t. II: Wysoka fala proroctw: Hegel, Marks i następstwa, przeł. Tadeusz Korczyc, Warszawa 1987, s. 251.

[4] Podpisane Zm, Nasz stosunek do Jugoslawji, „Kurjer Polski” nr 69, 23 III 1919, Prusacy słowiańszczyzny, „Naprzód” nr 24, 28 stycznia 1919; Najazd Czechów na Śląsk. Hajdamaczyzna czeska, ukraińska i pruska grabi ziemie polskie, „Piast”, nr 5, 2 lutego 1919.

[5] Tomasz Janowicz, Czesi. Studium historyczno-polityczne, Kraków 1936, s. 155.

[6] Sandor Marái, Dziennik (fragmenty), przeł. Teresa Worowska, Warszawa 2004, s. 431.

[7] Publiczna chłosta. Jiří Menzel, rozmawiał Krzysztof Kozłowski, „Wysokie Obcasy” nr 19, dodatek do „Gazety Wyborczej” nr 110, 12.05.2007, s. 58.

[8] Paweł Huelle, Mercedes-Benz. Z listów do Hrabala, Kraków 2002, s. 130.

[9] Charlotta G. Masarykova, Listy do vězení, Praha 1948, s. 68.

[10] Tamże, s. 84.

[11] Karel Čapek, Hovory z T.G. Masarykem, Praha 1990, s. 83.

[12] Jaroslav Opat, Filozof a politik. T.G. Masaryk 1882–1893 (Příspěvek k životopisu), Praha 1990, s. 37.

[13] Karel Čapek, Hovory z T.G. Masarykem, s. 84.

[14] Tamże.

[15] Alice Masaryková, Vzpominam, Praha 1948, s. 22.

[16] Pavel Kosatík, Devět žen z Hradu, Praha 1999, s. 52.

[17] Charlotta G. Masaryková, Listy, s. 18.

[18] List M.R. Štefánika, w: Vladimír Zuberec, Milan Rastislav Štefánik, Praha 1990, s. 36.

[19] Tamże, s. 11.

[20] Arnošt Bareš, Štefánik do konce roku 1915, w: Arnošt Bareš (red.), Štefánikův memoriál, s. 13.

[21] Milan Štefánik, Pôl mesiaca na vrchu Mont Blancu, w: Arnošt Bareš (red.), Štefanikův memoriál, s. 309.

[22] Ludovít Holotík, Štefánikovská legenda a vznik ČSR, Bratislava 1958, s. 60.

[23] Eva Bombová, Markíza Giuliana Benzoni mala snubný prsten od Štefánika, „Korzár” 29.5.2009.

[24] Edvard Beneš, Československý ministr války generál Štefánik mrtev, w: Arnošt Bareš (red.), Štefanikův memoriál, s. 148.

[25] Jiří Kovtun, Masarykův triumf. Příběh konce velké války, Toronto 1987, s. 50.

[26] Vladimír Zuberec, Milan Rastislav Štefánik, Praha 1990, s. 29.

[27] Miloslav John, Milan Rastislav Štefánik. Život a smrt národního hrdiny, Olomouc 2000, s. 55.

[28] Vladimír Zuberec, Milan, s. 31.

29 Margarete Buber-Neumann, Kafkova přítelkyně Milena, Toronto 1982, s. 74.

30 Franz Kafka, Listy do Mileny, przeł. Filip Konopka, Kraków 1969, s. 105.

31 Tamże, s. 226.

32 Jana Černá, Moja matka Milena i Franz Kafka, przeł. Magdalena i Tadeusz Lubiejewscy, Katowice 1993, s. 50.

33 Milena Jesenská, Franz Kafka, „Narodní listy”, 6.06.1924.

34 Margarete Buber-Neumann, Kafkova, s. 108.

35 Milena Jesenská, Nad naše síly, Češi, Židé a Němci 1937–1939, Olomouc 1997, s. 165.

36 Margarete Buber-Neumann, Kafkova, s. 194.

37 Tamże, s. 208.

38 Wypowiedź Antonína Suma pochodzi z filmu dokumentalnego Jan Masaryk, Dil II, Smrt, reż. Jaroslav Brabec, Telewizja Czeska 1998.

39 Claire Sterlingová, Případ Masaryk, Praha 1991, s. 13. Istnieje jeszcze jedna wersja tej wypowiedzi. W rozmowie ze swoją przyjaciółką Marcią Davenport Masaryk nie użył słowa „pachołek”, lecz „lokaj”.

40 Ignacy Jan Paderewski nie był głową państwa, ale premiera nazywano wówczas Prezydentem Rady Ministrów.

41 Viktor Fischl, Hovory s Janem Masarykem, Praha 1991, s. 98.

42 Tamże, s. 15.

43 Wypowiedź przyjaciółki Jana Masaryka pochodzi z filmu dokumentalnego Jan Masaryk, Dil I, Žívot.

44 Jan Masaryk, Dil I, Žívot.

45 Fragment filmu, na którym Masaryk zwraca się do dziennikarzy, został wykorzystany w: Jan Masaryk, Dil I, Žívot.

46 Viktor Fischl, Hovory s Janem Masarykem, Praha 1991, s. 85.

47 Marcia Davenportová, Jan Masaryk – Poslední portrét, Praha 1991, s. 52.

48 Tamże, s. 51.

49 Pavel Tigrid, Kapesní průvodce inteligentní ženy po vlastním osudu, Praha 1992, s. 282.

50 Zbyněk Zeman, Edvard Beneš, Politycký životopis, Praha 2002, s. 130.

51 Jaroslav Seifert, Praski zamek, przeł. Andrzej Czcibor-Piotrowski, w: Jaroslav Seifert, Odlewanie dzwonów, Kraków 1990, s. 203.

52 Jan Patočka, Kim są Czesi?, przeł. Jacek Baluch, Kraków 1997, s. 91.

53 Pavel Tigrid, Kapesní průvodce, s. 94.

54 Viktor Fischl, Hovory, s. 98.

55 Jan Masaryk, Volá Londýn, Praha 2000, s. 7.

56 Marcia Davenportová, Jan Masaryk, s. 49.

57 Jan Masaryk, Dil I, Žívot.

58 Hubert Ripka, Únorová tragedie, Svědectví přímého účastníka, Praha 1995, s. 80.

59 Marcia Davenportová, Jan Masaryk, s. 75.

60 Tamże, s. 55.

61 Tamże, s. 75.

62 Franęois Fejtö (współpraca Vladimír Fišera), Praski zamach stanu 1948, Warszawa 1990, s. 101.

63 Marcia Davenportová, Jan Masaryk, s. 93.

64 Tamże, s. 82.

65 Claire Sterlingová, Případ Masaryk, Praha 1991, s. 82.

66 Viktor Fischl, Hovory, s. 21.

67 Marcia Davenportová, Jan Masaryk, s. 84.

68 Jaroslava Eliášová, Tomáš Pasák, Heydrich do Prahy, Eliáš do vězení, Praha 2002, s. 157.

69 Robert Kvaček, Dušan Tomášek, Generál Alois Eliáš. Jeden český osud, Třebíč 2001, s. 9.

70 Pavel Tigrid, Kapesní průvodce inteligentní ženy po vlastním osudu, Praha 1992, s. 107.

71 Tomáš Pasák, Pod ochranou říše, Praha 1998, s. 77.

72 Robert Kvaček, Dušan Tomášek, Generál, s. 26.

73 Ladislav Karel Feierabend, Ve vladě protektorátu, New York 1962, s. 35.

74 Tomáš Pasák, Pod ochranou, s. 61.

75 Tamże, s. 94.

76 Tamże, s. 189.

77 Český národ soudí K.H. Franka, Praha 1947, s. 76.

78 Robert Kvaček, Dušan Tomášek, Generál, s. 52.

79 Jaroslava Eliášová, Tomáš Pasák, Heydrich, s. 196.

80 Robert Kvaček, Dušan Tomášek, Generál, s. 72.

81 Tamże, s. 71.

82 Tamże, s. 75.

83 Tamże, s. 85.

84 Jaroslava Eliášová, Tomáš Pasák, Heydrich, s. 36–37.

85 Robert Kvaček, Dušan Tomášek, Generál, s. 95.

86 Tamże, s. 98.

87 Jaroslava Eliášová, Tomáš Pasák, Heydrich, s. 218.

88 Tamże, s. 221.

89 Robert Kvaček, Dušan Tomášek, Generál, s. 100.

90 Jaroslava Eliášová, Tomáš Pasák, Heydrich, s. 221–222.

91 Tamże, s. 222.

92 Tamże, s. 157.

93 Tamże, s. 229.

94 Tomáš Pasák, Pod ochranou, s. 340.

95 Jaroslava Eliášová, Tomáš Pasák, Heydrich, s. 172.

96 Tomáš Pasák, Pod ochranou, s. 390.

97 Tamże, s. 86.

98 Jaroslava Eliášová, Tomáš Pasák, Heydrich, s. 203.

99 Ladislav Karel Feierabend, Ve vládě protektorátu, New York 1962, s. 19.

100 Tomáš Pasák, JUDr Emil Hácha 1938–1945, Praha 1997, s. 17.

101 Pavel Kosatík, Devět žen z Hradu, Praha 1999, s. 154.

102 Tomáš Pasák, JUDr Emil Hácha, s. 27.

103 Tamże, s. 26.

104 Tamże, s. 29.

105 Edvard Beneš, Paměti. Od Mnichova k nové valce a k novému vítězství, Praha 1947, s. 80–81.

106 Tamże, s. 82.

107 Tomáš Pasák, JUDr Emil Hácha, s. 178.

108 Tamże, s. 36.

109 Libuše Otáhalova, Milada Červinková (red.), Dokumenty z historie československé politiky 1939–1943, t. II, Praha 1966, s. 420–422.

110 Tomáš Pasák, JUDr Emil Hácha, s. 56.

111 Ladislav Karel Feierabend, Ve vládě, s. 101.

112 Tomáš Pasák, Pod ochranou říše, Praha 1998, s. 364.

113 Edvard Táborský, Pravda zvítězila. Deník druhého zahraničního odboje, Praha 1947, s. 414.

114 Tomáš Pasák, Pod ochranou, s. 370.

115 Tomáš Pasák, JUDr Emil Hácha, s. 177.

116 Arkady Fiedler, Dywizjon 303, Poznań 1990, s. 60.

117 Len Deighton, Myśliwiec, przeł. Władysław Nycz, Warszawa 1995, s. 325.

118 Miloslav Moulis, Dušan Tomášek, K.H. Frank. Vzestup a pád karlovarského knihkupce, Praha 2003, s. 400.

119 Tamże, s. 39.

120 Tamże, s. 71.

121 Tamże, s. 137.

122 Tamże, s. 179.

123 Český národ soudí K.H. Franka, Praha 1947, s. 197.

124 Vrah se přiznává, ale vinen se necítí, „Mladá fronta”, 27.03.1946.

125 Frank: Poprava studentů 17.XI. vraždo, „Mladá fronta”, 29.03.1946, nr 75.

126 Miloslav Moulis, Dušan Tomášek, K.H. Frank, s. 203.

127 František Moravec, Špion, jemuž nevěřili, Praha 2002, s. 215.

128 Frank: Poprava studentů.

129 Miloslav Moulis, Dušan Tomášek, K.H. Frank, s. 238.

130 Tamże, s. 259.

131 Tamże, s. 349.

132 List Franka opublikował dziennik „Mladá fronta”, 27.04.1946.

133 Sv + van K. H. Frank popraven, „Mladá fronta”, 23.05.1946, nr 118.

134 Klement Gottwald, Spisy I, 1925–1929, Praha 1951, s. 311–323.

135 Tamże.

136 Jiří Pernes, Takoví nám vládli. Komunističtí prezidenti Československa a doba, v níž žili, Praha 2003, s. 32.

137 Jaroslav Matějka, Gottwald, Praha 1971, s. 30.

138 Tamże, s. 45.

139 Tamże, s. 46.

140 Klement Gottwald, Spisy I, s. 232–264.

141 Pavel Kosatík, Devět žen z Hradu, Praha 1999, s. 168.

142 Jaroslav Matějka, Gottwald, s. 133.

143 Tamże, s. 135.

144 Mieczysław Smoleń, Stracone dekady, Historia ZSRR 1917–1991, Warszawa–Kraków 1994, s. 135.

145 Klement Gottwald, Deset let, Sbornik stati a projevů 1936–1946, Praha 1949, s. 16.

146 Ludvík Svoboda, Cestami života, t. I, Praha 1971, s. 155.

147 Jaroslav Matějka, Gottwald, s. 186.

148 Milena Jesenská, Nad naše síly, Češi, Židé a Němci 1937–1939, Olomouc 1997, s. 132.

149 Jaroslav Matějka, Gottwald, s. 190.

150 Michal Sedloň, Život na plné obrátky, „Rudé právo” nr 270, 23 listopada 1946.

151 Jiří Pernes, Takoví, s. 54.

152 Pavel Tigrid, Kapesní průvodce inteligentní ženy po vlastním osudu, Praha 1992, s. 216.

153 Klement Gottwald, Spisy, 1947–1948, t. XIV; Praha 1958, s. 274.

154 Karel Kaplan, Pavel Kosatík, Gottwaldovi muži, Praha–Litomyšl 2004, s. 98.

155 Rudolf Slánský, O velikém díle a životě soudruha Gottwalda, Praha 1948, s. 24.

156 Pavel Kosatík, Devět žen, s. 189.

157 Miroslav Ivanov, Justiční vražda aneb smrt Milady Horákové, Praha 1991, s. 18.

158 Tamże, s. 30.

159 Tamże, s. 47.

160 Dopisy Milady Horákové Pankrác 24–27.6.1950, Praha 1990, s. 14.

161 Miroslav Ivanov, Justiční vražda, s. 81.

162 Tamże, s. 88.

163 Karel Kaplan, Nevětší politický proces M. Horáková a spol., Brno 1995, s. 22.

164 Karel Kaplan, Nebezpečná bezpečnost: Státní bezpečnost 1948–1956, Brno 1999, s. 100.

165 Tamże, s. 102

166 Tamże, s. 100.

167 Karel Kaplan, Nevětší politický proces, s. 123.

168 Dopisy Milady Horákové, s. 61.

169 Tamże, s. 66–67.

170 Jaroslav Seifert, Wszystkie uroki świata. Przypadki i wspomnienia, przeł. Jacek Bukowski i Andrzej Czcibor-Piotrowski, Warszawa 1991, s. 292–293.

171 Tamże, s. 295.

172 Vítězslav Nezval, Wyznanie do przyjaciół, przeł. Józef Waczków, „Literatura na Świecie” nr 10–11–12 (255–257), Warszawa 1992, s. 165.

173 Cyt. za Leszek Engelking, Surrealizm, underground, postmodernizm. Szkice o literaturze czeskiej, Łódź 2001, s. 30.

174 Jaroslav Seifert, Wszystkie uroki świata, s. 300.

175 Tomáš Halík, Největší novodobý český filozof, „Lidove Noviny” 24.08.2001; pełna wersja artykułu zatytułowana Muž přemýšlení a odhodlaní, Jan Patočka, 1.6.1907–13.3.1977 dostępna jest na www.halik.cz.

176 Platon, Obrona Sokratesa, w: Platon, Uczta, Eutyfron, Obrona Sokratesa, Kriton, Fedon, przeł. Władysław Witwicki, Warszawa 1984, s. 248, 257.

177 Erazim Kohák, Jan Patočka: filosofický životopis, przeł. Josef Moural, Praha 1993, s. 25.

178 Tomáš Halík, Největší novodobý český filozof.

179 Tamże.

180 Jan Patočka, Świat naturalny a fenomenologia, przeł. Juliusz Zychowicz, Kraków 1986, s. 143.

181 Jan Patočka, Kim są Czesi?, przeł. Jacek Baluch, Kraków 1997, s. 93.

182 Jan Patočka, Tři studie o Masarykovi, Praha 1991, s. 24.

183 Deklaracja Karty 77, w: Nazywać rzeczy po imieniu. Wybór niezależnej publicystyki czeskiej i słowackiej, Warszawa 1987, s. 43.

184 Eda Kriseová, Vaclav Havel, Životopis, Brno 1991, s. 74.

185 Tamże, s. 80.

186 Vlasta Chramostová, Vlasta Chramostová, Brno–Olomouc 1999, s. 206.

187 Eda Kriseová, Václav Havel, s. 83.

188 Zdeněk Mlynář, Mróz ze wschodu, przeł. Paweł Heartman, Warszawa 1989, s. 145.

189 František Janouch, Československý vlastenec ze Stanislavova, w: „Listy. Časopis pro politickou kulturu a občanský dialog” nr 2/2008.

190 Tamże.

191 Tamże.

192 Zdeněk Mlynář, Mróz, s. 187.

193 Tamże, s. 193.

194 František Janouch, Československý vlastenec.

195 Tamże.

196 Tamże.

197 Vlastimil Maršíček, Nezval, Seifert a ti druzí. Necenzurovaný slovník českých spisovatelů, Brno 1999, s. 157.

198 Václav Havel, Zemřel Jaroslav Seifert, w: Václav Havel, Do různých stran, Eseje a članky z let 1983–1989, Praha 1990, s. 267.

199 Józef Waczków, Wstęp, w: Jaroslav Seifert, Być poetą. Wybór liryków, Warszawa 1997, s. 6.

200 Jaroslav Seifert, Autobiografia, przeł. Andrzej Czcibor-Piotrowski, w: Jaroslav Seifert, Być poetą. Wybór liryków, Warszawa 1997, s. 206.

201 Jan Skácel nad hrobem Jaroslava Seiferta v Kralupech nad Vltavou 21. ledna 1986, w: Marie Jirásková, Hana Klínková (red.), S Jaroslavem Seifertem časem i nečasem, Praha 2001, s. 131–132.

202 Pavel Tigrid, Marx na Hradčanech, Brno 2001, s. 27.

203 Tamże, s. 15.

204 Marek Švehla, Muž, který děsil, „Respekt” nr 37/2003.

205 Wypowiedź Pavla Tigrida z filmu dokumentalnego: Pavel Tigrid – Evropan, reż. Helena Třeštíková, Telewizja Czeska 2003.

206 Tamże.

207 Marek Švehla, Muž, který děsil.

208 Pavel Kosatík, Ferdinand Peroutka: pozdější život, Praha 1938-1978, s. 158.

209 Andrzej Jagodziński, Banici (Rozmowy z czeskimi pisarzami emigracyjnymi), Kraków 1988, s. 369.

210 Jan M. Kolár, Listy němému příteli: Úvod k dialogu s domovem, Lund 1955, s. 47.

211 Pavel Tigrid, Kapesní průvodce inteligentní ženy po vlastním osudu, Praha 1992, s. 314.

212 Pavel Tigrid, Marx, s. 19.

213 Tamże, s. 23.

214 Pavel Tigrid, Pražské jaro: historický význam pokusu, který ztroskal, „Svědectví” nr 38/1970.

215 Pavel Tigrid, And What If the Russians Did Not Come, w: Jiři Pehe, The Prague Spring: A Mixed Legacy, University Press of America 1988, s. 85.

216 Josef Hotmar: Pařížské křižovatky, „Tvorba” 1972, z. 11, Zločinec pera, Rozhlas 1978, s. 34.

217 Jerzy Klechta, Słowo wstępne, w: Pavel Tigrid, Czechoslovakia: A Post-Mortem (Podzwonne dla Czechosłowacji), Warszawa 1970, s. XI.

218 Pavel Tigrid, Kapesní průvodce, s. 298.

219 Tamże, s. 304.

220 Josef Škvorecký, Pavel Tigrid, R. I. P., w: „Listy. Časopis pro politickou kulturu a občanský dialog” nr 4, 2003.

221 Josef Chuchma, Životní náhody a zákonitosti Pavla Tigrida, „Mladá Fronta Dnes”, 10.3.2003.

222 Josef Škvorecký, Pavel Tigrid, R. I. P.

223 Sedm pražských dnů, 21.–27. srpen 1968. Dokumentace, red. Josef Macek, Praha 1990, s. 39.

224 Vlasta Chramostová, Vlasta Chramostová, Brno–Olomouc 1999, s. 72.

225 Tamże, s. 88.

226 Tamże, s. 64.

227 Tamże, s. 305.

Redaktor serii: Adam Pluszka

Redakcja: Justyna Włostowska

Korekta: Justyna Zebrowska, Elżbieta Jaroszuk

Redakcja techniczna: Alek Radomski

Projekt graficzny serii: Studio Page Graph na podstawie koncepcji graficznej mamastudio

Fotografia na I stronie okładki przedstawia olimpijczyka Emila Zátopka skaczącego przez ławkę (czerwiec 1968): © Alain Nogues / Sygma / Corbis

Wydawnictwo W.A.B.

02-386 Warszawa, Usypiskowa 5

tel./fax (22) 646 01 74, 646 01 75, 646 05 10, 646 05 11

wab@wab.com.pl

www.wab.com.pl

Skład i łamanie: manufaktura

ISBN 978-83-7747-264-4

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Wydawnictwo W.A.B.

i Magdalena Wojtas / Virtualo Sp. z o.o.

Mariusz Surosz (ur. 1963) – świnoujścianin, od ponad dwudziestu lat związany z Krakowem. Absolwent historii i filozofii. Imał się różnych zajęć: pracował w kilku wydawnictwach, był rzecznikiem prasowym MKS Cracovia. Dziennikarski wolny strzelec. Publikował m.in. w „Gazecie Wyborczej”, „Tygodniku Powszechnym”, „Polityce”, „Newsweeku” i „Dzienniku Polskim”. Debiut książkowy Pepiki to efekt wieloletniego zainteresowania kulturą i historią naszych południowych sąsiadów.