GIANRICO

CAROFIGLIO

PONAD WSZELKĄ WĄTPLIWOŚĆ

przełożyła Joanna Wachowiak-Finlaison

Tytuł oryginału: Ragionevoli dubbi

Copyright © 2006 Sellerio Editore, Palermo

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo W.A.B., 2011

Copyright © for the Polish translation by Wydawnictwo W.A.B., 2011

Wydanie II

Warszawa 2012

Spis treści

- 0

- 1

- 2

- 3

- 4

- 5

- 6

- 7

- 8

- 9

- 10

- 11

- 12

- 13

- 14

- 15

- 16

- 17

- 18

- 19

- 20

- 21

- 22

- 23

- 24

- 25

- 26

- 27

- 28

- 29

- 30

- 31

- 32

- 33

- 34

- 35

- 36

- 37

- 38

- 39

- 40

- 41

- 42

- 43

- 44

- 45

- 46

- 47

- 48

- 49

- Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

0

Kiedy Margherita powiedziała, że musi ze mną porozmawiać, pomyślałem, że jest w ciąży.

Było późne, wrześniowe popołudnie. Pełne tego teatralnego światła końca lata, zapowiadającego półcienie i tajemnice jesieni. Dobry moment na wiadomość, że zostanę ojcem, pomyślałem, kiedy siadaliśmy na tarasie, ze słońcem nisko za naszymi plecami.

– Dostałam propozycję nowej pracy. Bardzo dobrą propozycję. Ale jeśli ją przyjmę, będę musiała wyjechać na kilka miesięcy. Może na rok.

Spojrzałem na nią jak ktoś, kto czegoś nie dosłyszał albo nie zrozumiał. Co ta propozycja pracy miała wspólnego z dzieckiem, które miało się nam urodzić za kilka miesięcy? Nie mogłem zrozumieć, więc Margherita mi wytłumaczyła.

Bardzo duża amerykańska agencja reklamowa – powiedziała mi nawet nazwę, ale natychmiast zapomniałem, a może nawet nie usłyszałem – zaproponowała jej prowadzenie kampanii reklamowej pewnych linii lotniczych. Powiedziała bardzo znaną nazwę. Powiedziała, że to niepowtarzalna okazja.

Niepowtarzalna okazja. Te słowa boleśnie tłukły się w mojej głowie, jak głuche pulsacje migreny. Nagle wydało mi się, że wszystko krąży wokół niewidzialnego punktu, którego nie potrafiłem dostrzec ani określić.

– Kiedy dostałaś tę propozycję?

– W lipcu. Rozmawialiśmy wcześniej, ale oficjalną ofertę dostałam w lipcu.

– Przed naszym wyjazdem na wakacje – powiedziałem, jakby to miało jakieś znaczenie.

Chociaż może faktycznie miało.

Potem zrozumiałem. Mówiła mi o tym we wrześniu, dwa miesiące po otrzymaniu oferty, kto wie, ile czasu po rozmowach, więc już podjęła decyzję albo wręcz przyjęła pracę.

– Już przyjęłaś pracę.

– Nie. Najpierw musiałam ci o tym powiedzieć.

– Już się zdecydowałaś.

Zawahała się – tylko na moment – potem skinęła głową.

Myślałem, że mi powiesz, że będziemy mieli dziecko. Myślałem, że w wieku czterdziestu dwóch lat nagle, jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki, moje nijakie życie nabierze sensu i celu. Dzięki temu synowi albo córce, których zdążyłbym czegoś nauczyć, zanim się zestarzeję.

Nie powiedziałem tego. Zachowałem to dla siebie, jak jakąś wstydliwą myśl. Bo słabość i wrażliwość są powodem do wstydu.

Zamiast tego zapytałem, kiedy wyjeżdża, a mój wyraz twarzy musiał być absurdalnie spokojny, bo spojrzała na mnie z lekkim i niespokojnym zaskoczeniem. Z ulicy dochodził wściekły, przeciągły warkot skutera z podrasowaną rurą wydechową i pomyślałem, że nigdy nie zapomnę tego dźwięku. Pomyślałem, że będę go słyszał za każdym razem, kiedy przypomni mi się ta scena, niespodziewana i okrutna.

Nie wiedziała, kiedy wyjeżdża. Za dziesięć, piętnaście dni. W każdym razie przed końcem miesiąca powinna być w Mediolanie, a w połowie października w Nowym Jorku.

A więc jednak wiedziała, kiedy wyjeżdża. Pomyślałem.

Milczeliśmy przez dwie, trzy minuty. Albo i dłużej.

– Nie chcesz wiedzieć dlaczego?

Nie chciałem wiedzieć dlaczego. A może i chciałem, ale i tak powiedziałem, że nie. Nie chciałem, żeby podawała mi swoje powody – które na pewno były doskonałe – nie chciałem, żeby jej ulżyło na sercu czy na duszy, czy gdziekolwiek mieści się poczucie winy. Ja zostawałem ze swoim cierpieniem, a ona ze swoim. Mam całe długie tygodnie i miesiące na zamartwianie się tym pytaniem, wspomnieniami i całą resztą.

Ale w to ciepłe, bezlitosne wrześniowe popołudnie miałem dosyć.

Wstałem i powiedziałem, że wracam do siebie albo wychodzę.

– Guido, nie bądź taki. Błagam cię, powiedz coś.

Nie powiedziałem nic. Nie wiedziałem, co powiedzieć.

– Przecież nie wyjeżdżam na zawsze. Kiedy się tak zachowujesz, czuję się jak ostatnia świnia.

Pożałowała tych słów, kiedy tylko skończyła je wypowiadać. Może dostrzegła coś w mojej zagubionej twarzy, a może po prostu zrozumiała, że była niesprawiedliwa. Być może było to nieuniknione – zapewne dużo o tym myślała przez te wszystkie tygodnie – ale na pewno nie było w porządku.

Były jeszcze inne słowa, wypowiedziane złamanym głosem. Ale nie stały się niczym innym niż tym, czym były. Wymówkami.

I kiedy wypowiadała te słowa, przestałem jej słuchać, zaś cała ta scena nabrała nierzeczywistej faktury negatywu zdjęcia, i tak zapisała się w mojej pamięci.

1

Czekałem, aż sędziowie wejdą na salę i zacznie się mój proces, kiedy zwróciłem uwagę na siedzącą wśród publiczności dziewczynę. Azjatkę, ale z czymś europejskim w rysach twarzy; ładną, trochę zagubioną.

Zastanawiałem się, z czyjego powodu przyszła, i kilka razy odwróciłem się, żeby na nią popatrzeć, udając, że krzątam się wokół mojej ławki.

Wyglądało na to, że patrzy na mnie, co oczywiście nie miało żadnego sensu. Taka dziewczyna nigdy by na mnie nie spojrzała, nawet w lepszych czasach, pomyślałem. Zresztą, kiedy były te lepsze czasy, tego nie wiem, pomyślałem jeszcze.

W ten sposób upłynęło co najmniej dziesięć minut. Potem sędziowie w końcu wyszli z sali narad, zaczęło się posiedzenie sądu i porzuciłem kretyńskie myśli.

Proces toczył się w sprawie napadu rabunkowego z bronią w ręku i mieliśmy wysłuchać głównego świadka, czyli poszkodowanego. Przedstawiciela firmy jubilerskiej, któremu zabrano towar wraz z bezużytecznym pistoletem, jaki miał przy sobie.

Dwóch winnych napadu złapano niedługo po fakcie, z łupem w samochodzie. Wybrali procedurę w trybie przyspieszonym i już dostali dość łagodne wyroki. Mój klient był oskarżony o stanie na czatach. Poszkodowany wskazał jego zdjęcie w kwesturze, w albumie z fotografiami recydywistów. Proces odbywał się zaocznie, ponieważ mój klient – pan Albanese, piłkarz amator i zawodowy kryminalista – zaczął się ukrywać, kiedy tylko dowiedział się, że jest poszukiwany. Dopiero co skończył odsiadywać inny wyrok i nie miał ochoty wracać za kratki. Tym razem jest niewinny, twierdził.

Przesłuchanie prokuratorskie odbyło się dość szybko. Przedstawiciel firmy jubilerskiej był pewny siebie i nie wyglądał na speszonego sytuacją. Potwierdził wszystko, co już powiedział w trakcie śledztwa, poświadczył rozpoznanie na podstawie dołączonego do akt sprawy zdjęcia i przewodniczący oddał głos mnie.

– Powiedział pan, że sprawców napadu było trzech. Dwóch zabrało panu towar i pistolet, trzeci znajdował się dalej i zdawało się panu, że stoi na czatach. Zgadza się?

– Tak. Trzeci stał na rogu, ale potem cała trójka odeszła razem.

– Czy może pan potwierdzić, że trzeci sprawca, ten, którego pan potem rozpoznał na zdjęciu, znajdował się w odległości około dwudziestu metrów?

– Piętnastu, dwudziestu metrów.

– Dobrze. Teraz chciałbym, żeby opowiedział pan nam krótko o rozpoznaniu na podstawie zdjęcia, dzień później w kwesturze.

– Dali mi do obejrzenia albumy i w jednym z nich było zdjęcie tego człowieka.

– Widział go pan wcześniej? To znaczy przed napadem?

– Nie. Ale kiedy zobaczyłem jego twarz w albumie, od razu sobie powiedziałem: ja go znam. A potem zdałem sobie sprawę z tego, że to ten, który stał na czatach.

– Czy gra pan w piłkę nożną?

– Słucham?

– Pytałem, czy gra pan w piłkę nożną.

Przewodniczący zapytał mnie, jaki związek ma moje pytanie ze sprawą. Zapewniłem go, że wyjaśni się to za kilka minut, i pozwolił mi kontynuować.

– Gra pan w piłkę nożną? Bierze pan udział w jakichś zawodach albo turniejach?

Odpowiedział twierdząco. Wyjąłem z mojej teczki zdjęcie przedstawiające dwie drużyny piłkarskie, takie, jakie się robi przed meczami. Poprosiłem przewodniczącego o pozwolenie i pokazałem je świadkowi.

– Czy rozpoznaje pan kogoś na tym zdjęciu?

– Jasne. Tu jestem ja, koledzy z mojego zespołu...

– Czy może nam pan powiedzieć, kiedy to zdjęcie zostało zrobione?

– Latem zeszłego roku, na finale turnieju.

– Pamięta pan datę?

– Myślę, że był to dwudziesty albo dwudziesty pierwszy sierpnia.

– Mniej więcej miesiąc przed napadem.

– Tak mi się wydaje.

– Czy znał pan zawodników z drugiej drużyny?

– Kilku, nie wszystkich.

– Czy mógłby pan spojrzeć jeszcze raz na zdjęcie i powiedzieć mi, kogo z drugiego zespołu rozpoznaje pan na tym zdjęciu?

Wziął zdjęcie i przyjrzał mu się, wskazując palcem na twarze piłkarzy.

– Tego znam, ale nie wiem, jak się nazywa. Ten tutaj chyba ma na imię Pasquale... Nie pamiętam nazwiska. Ten...

Zrobił dziwną minę. Odwrócił się w moją stronę z wyrazem zaskoczenia na twarzy, potem znowu spojrzał na zdjęcie.

– Czy rozpoznał pan jeszcze kogoś?

– Ten... wygląda jak...

– Wygląda jak kto?

– Wygląda trochę jak ten facet ze zdjęcia...

– Chce pan powiedzieć: ten, którego zdjęcie wskazał pan w albumie w kwesturze?

– Trochę jest do niego podobny. Trudno mi teraz...

– Rzeczywiście, jest to ta sama osoba. Czy teraz pan sobie przypomina?

– Tak, to może być on.

– Teraz, kiedy pan sobie przypomniał, czy może pan potwierdzić, że mężczyzna, który grał w piłkę nożną przeciwko pana drużynie w tamten sierpniowy wieczór, jest tym samym, który brał udział w napadzie?

– Teraz nie wiem... Trudno po tak długim czasie.

– Oczywiście, zdaję sobie z tego sprawę. Zadam panu trochę inne pytanie. Kiedy został pan napadnięty i zobaczył, w odległości dwudziestu metrów, trzeciego wspólnika, czy pomyślał pan, że mogła to być ta sama osoba, z którą grał pan w piłkę miesiąc wcześniej?

– Nie, skąd... Był za daleko...

– Właśnie, był za daleko. Skończyłem, panie przewodniczący, dziękuję.

Przewodniczący podał do protokołu datę odroczenia sprawy i kiedy polecił urzędnikowi sądowemu, żeby ogłosił następną rozprawę, odwróciłem się i poszukałem wzrokiem Azjatki. Zabrało mi to kilka chwil, bo nie siedziała już na miejscu, na którym zauważyłem ją na początku rozprawy. Stała blisko drzwi, gotowa do wyjścia.

Nasze spojrzenia spotkały się na krótki moment. Potem odwróciła się i zniknęła w sądowych korytarzach.

2

Telegram nadszedł dwa dni później. Formułka jest zawsze mniej więcej ta sama.

Zatrzymany – imię, nazwisko, wyznacza ciebie na swojego obrońcę, podaje numer sprawy i prosi, żebyś odwiedził go w areszcie w celu przedyskutowania jego sytuacji.

W tym wypadku zatrzymany nazywał się Fabio Paolicelli, podawał numer sprawy i prosił o wizytę w areszcie w trybie pilnym.

Fabio Paolicelli. Kto to jest? Nazwisko coś mi mówiło, ale nie mogłem skojarzyć co. Bardzo mnie to męczyło, bo od jakiegoś czasu byłem przekonany, że straciłem umiejętność zapamiętywania nazwisk. Myślałem, że jest to niepokojąca oznaka pogarszania się moich władz umysłowych. Pierdoły, oczywiście, bo nigdy nie zapamiętywałem nazwisk i miałem ten sam problem jako dwudziestolatek. Ale po czterdziestce głupie myśli zaczynają się mnożyć i błahe zjawiska stają się symptomami zbliżającej się starości.

W każdym razie męczyłem się przez chwilę, a potem dałem spokój. Niedługo pojadę do aresztu i okaże się, czy rzeczywiście znam faceta.

Zawołałem Marię Teresę i zapytałem, czy ktoś jest umówiony na to popołudnie. Powiedziała, że spodziewamy się pana Abbaticchia, ale dość późno, tuż przed zamknięciem.

Tak więc, jako że była czwarta po południu, jako że był to czwartek, jako że w czwartki można spotkać się z klientami osadzonymi w areszcie do szóstej po południu i co najważniejsze, jako że nie miałem najmniejszej ochoty zabierać się do czytania akt spraw z następnego dnia, postanowiłem odwiedzić pana Fabia Paolicellego, który chciał się ze mną zobaczyć w trybie pilnym. W ten sposób wszyscy będą usatysfakcjonowani tego popołudnia. Powiedzmy.

Od paru miesięcy jeździłem na rowerze. Od wyjazdu Margherity wprowadziłem parę zmian. Nie wiedziałem dobrze dlaczego, ale to mi pomogło. Między innymi kupiłem piękny rower w starym stylu, czarny, bez przerzutek, które na ulicach Bari i tak się do niczego nie przydają. Mówiąc krótko, przestałem używać samochodu i bardzo mi to odpowiadało. Zacząłem jeździć na rowerze do sądu, potem do więzienia, które jest dalej, a w końcu zupełnie zrezygnowałem z samochodu, nawet wieczorami, ponieważ zazwyczaj wychodziłem sam.

Jazda rowerem po Bari wiąże się z pewnym ryzykiem: ścieżek rowerowych nie ma, a kierowcy uważają cię za uciążliwą zawadę, ale można wszędzie dojechać znacznie szybciej niż samochodem. I tak kwadrans później, trochę zmarznięty, znalazłem się pod bramą więzienia.

Odpowiedzialny za kontrolę tego popołudnia funkcjonariusz był nowy i nie znał mnie. Zrobił więc wszystko dokładnie według przepisów. Obejrzał dokumenty, odebrał komórkę, sprawdził pełnomocnictwo. W końcu mnie wpuścił i przeszedłem przez znajomy szereg stalowych drzwi, które otwierały się i zamykały po moim przejściu, aż do pokoju dla adwokatów. Który był tak przytulny jak recepcja prowincjonalnej kostnicy.

Nie spieszyli się przesadnie i mój nowy klient pojawił się dopiero po kwadransie, kiedy zacząłem już rozważać podpalenie stołu albo któregoś z krzeseł, żeby się ogrzać i zwrócić na siebie uwagę.

Rozpoznałem go, gdy tylko wszedł, mimo że upłynęło ponad dwadzieścia pięć lat od ostatniego spotkania.

Fabio Paolicelli zwany Fabiem Raybànem, z akcentem na drugą sylabę, jak mówią w Bari. Przezywali go tak ze względu na okulary przeciwsłoneczne, które nosił zawsze, nawet wieczorem. Dlatego go nie skojarzyłem. Dla mnie, dla wszystkich, zawsze był Fabiem Raybànem.

Lata siedemdziesiąte były dla mnie jak długi, czarno-biały dziennik telewizyjny, który w moich wspomnieniach zaczyna się obrazami z Piazza Fontana, zaraz po wybuchu bomby^1. Miałem siedem lat, ale wszystko dokładnie pamiętam: zdjęcia w gazetach, programy w telewizji, nawet rozmowy w moim domu, moich rodziców i znajomych, którzy przychodzili w odwiedziny.

Pewnego popołudnia, może dzień po masakrze, zapytałem dziadka Guida, dlaczego podłożono tę bombę, czy jest wojna i z jakim krajem. Spojrzał na mnie i nic nie powiedział. To był jedyny raz, kiedy nie znalazł odpowiedzi na moje pytanie.

Pamiętam niemal wszystkie ważne wydarzenia z tamtych lat. Pamiętam te wydania dziennika, w których stopniowo zaczynały pojawiać się twarze chłopaków takich jak my.

Ja, sporadycznie i bez większego przekonania, kręciłem się wokół grup lewicy pozaparlamentarnej.

Tymczasem Fabio Raybàn był faszystowskim bojówkarzem.

Może nawet więcej niż zwykłym bojówkarzem. O nim i o jemu podobnych mówiono różne rzeczy. Wspominało się o napadach z bronią w ręku, dokonywanych jedynie z zamiłowania do zuchwałych czynów. O paramilitarnych obozach w odległych rejonach Murgii, w których brały udział podejrzane typy z sił zbrojnych i tajnych służb. O tak zwanych aryjskich świętach w luksusowych willach na peryferiach. A zwłaszcza mówiono, że Raybàn jest członkiem bandy, która zraniła śmiertelnie nożem osiemnastoletniego chłopaka, komunistę chorego na polio.

Po długim procesie jeden z tych faszystów został skazany, a potem, bardzo dogodnie, popełnił samobójstwo w więzieniu. W ten sposób uniemożliwił identyfikację pozostałych winnych.

W dniach, które nastąpiły po tym zabójstwie, Bari wypełniło się dymem gazów łzawiących, przenikliwym swądem podpalonych samochodów, odgłosami pospiesznych kroków na opustoszałych chodnikach. A także dźwiękiem metalowych łomów tłuczących szyby. Syrenami i niebieskimi światłami, które rozdzierały szary spokój późnych listopadowych popołudni.

Faszyści byli zorganizowani jak zawodowcy. Jak zawodowi przestępcy. Ich argumentami politycznymi były żelazne pręty, łańcuchy i noże. Jeśli nie pojawiały się pistolety. Wystarczyło przejść po via Sparano, w okolicach kościoła Świętego Ferdynanda, uważaną za czarną strefę, z nieodpowiednią gazetą czy książką, a nawet w nieodpowiednim ubraniu, żeby dostać łomot.

Zdarzyło się to i mnie.

Miałem czternaście lat i nosiłem zieloną parkę, z której byłem bardzo dumny. Pewnego popołudnia spacerowałem po centrum z dwójką przyjaciół, takich samych dzieciaków jak ja, kiedy nagle zostaliśmy otoczeni. Tamci mieli po szesnaście, siedemnaście lat, ale w porównaniu z nami byli dorośli. Dwa lata różnicy to całe wieki.

Wśród nich był wysoki i chudy blondyn, podobny do Davida Bowiego. Miał ciemne okulary, raybany, mimo że było już po zmroku. Uśmiechał się wąskimi wargami w sposób, który mroził mi krew w żyłach.

Jeden z nich, niski i muskularny, ze złamanym siekaczem, podszedł do nas i nazwał mnie czerwonym bękartem. Kazał mi natychmiast zdjąć tę gównianą parkę, inaczej zaaplikują mi rycynę, na którą sobie zasłużyłem.

Mimo tępego przerażenia, jakie mnie wtedy ogarnęło, zacząłem się zastanawiać, co to znaczy. Aż do tamtej chwili nie słyszałem o tym, że faszyści mieli zwyczaj poić rycyną swoich przeciwników.

Mój przyjaciel Roberto zrobił w portki ze strachu. Bynajmniej nie metaforycznie. Widziałem mokrą plamę, która rozlewała się na jego spłowiałych dżinsach, kiedy ja, słabym głosem, pytałem, dlaczego mam zdjąć parkę. Tamten uderzył mnie między policzkiem a uchem. Bardzo mocno.

– Wyskakuj z niej, ty gówniany towarzyszu.

Byłem przerażony i chciało mi się płakać, ale mimo to nie zdjąłem parki. Rozpaczliwie powstrzymując łzy, zapytałem znowu – dlaczego. Tamten odpowiedział kolejnym policzkiem, a potem pięścią i kopniakiem, i jeszcze pięścią i kopniakami, w tłumie ludzi, którzy przechodzili obok i udawali, że nic nie widzą.

W pewnym momencie – leżałem na ziemi skulony, żeby ochronić się przed ciosami – ktoś ich przegonił.

To, co stało się później, jest wyraźniejsze w moich wspomnieniach.

Jakiś mężczyzna pomaga mi się podnieść i z silnym miejscowym akcentem pyta, czy chcę pójść na pogotowie. Mówię, że nie, że chcę iść do domu. Mam klucze, dodaję, jakby go to coś obchodziło albo miało jakiekolwiek znaczenie.

I potem odchodzę, a moich przyjaciół już nie ma, i nie wiem, kiedy zniknęli. Po drodze płaczę. Nie tyle z bólu po ciosach, ile ze wstydu i strachu. Mało co pamięta się tak jak wstyd i strach.

Przeklęci faszyści.

Płacząc i pociągając nosem, mówię głośno, że mimo wszystko parki nie zdjąłem. Na tę myśl prostuję plecy i przestaję płakać. Nie zdjąłem parki, wy przeklęci faszyści. I zapamiętam was.

Pewnego dnia mi zapłacicie.

Te wspomnienia wróciły do mnie wszystkie naraz, kiedy Paolicelli wszedł do pokoju dla adwokatów. Z siłą nagłego przeciągu, który otwiera okna, trzaska drzwiami, rozrzuca papiery.

Wyciągnął do mnie rękę i zawahałem się przez chwilę, zanim ją uścisnąłem. Zastanawiałem się, czy to zauważył. Niejasne wspomnienia – dźwięki, głosy chłopaków i dziewczyn, zapachy, krzyki strachu, piosenki lewicującego chilijskiego zespołu Inti-Illimani, twarz kogoś, czyjego imienia już nie pamiętałem, a kto zmarł z przedawkowania w wieku siedemnastu lat w szkolnej ubikacji – kłębiły się w mojej głowie jak stworzenia nagle uwolnione z zaklęcia, które więziło je w lochach albo na strychu pamięci.

Z pewnością on sobie mnie nie przypominał.

Odczekałem parę sekund, żeby nie zabrzmieć zbyt szorstko, zanim go zapytałem, dlaczego wyznaczył mnie na swojego adwokata i dlaczego trafił do więzienia.

– Zostałem aresztowany półtora roku temu, za przemyt substancji odurzających. Wybrałem proces w trybie przyspieszonym i dostałem szesnaście lat plus karę grzywny tak ogromną, że nawet nie pamiętam jej wysokości.

Takie było twoje przeznaczenie, gówniany faszysto. Teraz płacisz za wszystko, za co nie zapłaciłeś kiedyś.

– Wracałem z wakacji w Czarnogórze. W porcie w Bari celnicy przeprowadzali kontrole z psami wykrywającymi narkotyki. Kiedy doszli do mojego samochodu, psy zwariowały. Zabrali mnie na posterunek, rozłożyli samochód na części i pod nadwoziem znaleźli czterdzieści kilogramów czystej kokainy.

Czterdzieści kilogramów czystej kokainy wyjaśniało wysokość wyroku, nawet w trybie przyspieszonym. A historyjkę o wyrywkowych kontrolach celnicy mogli sobie opowiadać swoim babciom. Ktoś dał cynk, że przez granicę będzie przejeżdżać muł, i zorganizowali komedię rutynowej kontroli, zgodnie ze scenariuszem. Żeby nie spalić wtyczki.

– Narkotyki nie były moje.

Słowa Paolicellego brutalnie przerwały moje myśli.

– W jakim sensie nie były pana? Ktoś jeszcze jechał z panem w samochodzie?

– Moja żona i córka. Wracaliśmy z tygodniowych wakacji nad morzem. A narkotyki nie były moje. Nie wiem, kto je podłożył.

Mam cię, pomyślałem. Wstyd mu, że przemycał narkotyki tym samym samochodem, którym wiózł żonę i dziecko. Typowe dla was, faszystów: nie potraficie być nawet przyzwoitymi przestępcami.

– Dobrze, proszę pana, ale w jaki sposób ktoś je podłożył bez pana wiedzy? To znaczy mówimy o czterdziestu kilogramach, paczce pod nadwoziem, która... krótko mówiąc, nie jestem ekspertem w tego rodzaju sprawach, ale to by pewnie zabrało trochę czasu. Czy pożyczał pan komuś samochód w Czarnogórze?

– Nikomu go nie pożyczałem, ale przez całe wakacje stał na hotelowym parkingu. A portier miał kluczyki, musiałem mu je zostawiać, bo parking był przepełniony i czasami trzeba było przestawić samochód. Ktoś, w porozumieniu z portierem, musiał podłożyć narkotyki w nocy, prawdopodobnie tuż przed naszym wyjazdem, i planował je odzyskać albo zlecić ich odzyskanie wspólnikowi we Włoszech, po przekroczeniu granicy. Wiem, że to brzmi absurdalnie, ale narkotyki nie były moje. Przysięgam, że nie były moje.

Dokładnie. Brzmiało absurdalnie.

Jedna z tych absurdalnych historii, które czasami słyszy się w sądach, na komisariatach, w więzieniach. Najbardziej oklepaną historię opowiadają ci, którzy zostali przyłapani na posiadaniu naoliwionego, działającego i naładowanego pistoletu. Wszyscy twierdzą, że właśnie go przypadkiem znaleźli, zazwyczaj pod krzakiem albo pod drzewem, albo w pojemniku na śmieci. Wszyscy twierdzą, że nigdy wcześniej nie mieli go w ręku i że właśnie zamierzali go zanieść na posterunek karabinierów albo policji. Właśnie w tym celu trzymali ten naładowany pistolet za paskiem, kręcąc się, powiedzmy, w okolicach jubilera albo domu rywala w nielegalnych interesach.

Chciałem mu powiedzieć, że nic mnie to nie obchodzi, czy przewoził czterdzieści kilogramów narkotyków z Czarnogóry do Włoch i że nic mnie nie obchodzi, czy już kiedyś to robił i ile razy. I że może mi w takim razie spokojnie wyznać prawdę, co zresztą wszystko ułatwi. Jestem adwokatem kryminalnym i do mnie należy obrona takich jak on. I w ogóle nie obchodzi mnie ocenianie klientów. Mniej więcej to chciałem mu powiedzieć, ale tego nie zrobiłem. Nagle zdałem sobie sprawę z tego, co dzieje się w mojej głowie, i wcale mi się to nie spodobało.

Chciałem, żeby się przyznał. Chciałem mieć pewność, że jest winny, żeby doprowadzić go do długiego wyroku, który był mu pisany, bez żadnych wyrzutów sumienia zawodowego, deontologii czy tego typu rzeczy.

Chciałem być jego sędzią – a może nawet i katem – bardziej niż jego adwokatem. Chciałem wyrównać bardzo stare rachunki.

To nie było w porządku. Powiedziałem sobie, że muszę się nad tym zastanowić, bo jeżeli uznam, że nie potrafię kontrolować tego impulsu, to muszę coś postanowić. Nie mógłbym przecież podjąć się obrony.

– Co się stało po aresztowaniu?

– Po odkryciu narkotyków zaproponowali mi współpracę. Powiedzieli mi, że chcą zrobić... jak to się nazywa?

– Kontrolowaną dostawę?

– O, właśnie, kontrolowaną dostawę. Powiedzieli, że puszczą mnie z samochodem i narkotykami. Miałem dostarczyć towar jak gdyby nigdy nic. Oni będą mnie śledzić i w dogodnym momencie aresztują tych, którzy czekają na dostawę. Obiecali mi, że dostanę mocno zmniejszony wyrok, że dostanę najwyżej trzy lata. Wpadłem w panikę. Zapewniłem ich, że narkotyki nie są moje, więc nie wiem, dokąd miałbym je dostarczyć. Więc oni mi wtedy oznajmili, że mnie aresztują i że aresztują też moją żonę, bo było jasne, że działaliśmy wspólnie. Spanikowałem i przyznałem, że owszem, narkotyki są moje, ale że ona o niczym nie wie. Zadzwonili do prokuratora i ten im kazał zatrzymać tylko mnie, po spisaniu zeznań. Więc spisali moje przyznanie się do winy i potem mnie aresztowali. Ale moją żonę wypuścili.

Mówił spokojnym tonem, w którym czuło się rozpacz.

Poprosił mnie o papierosa, ale odpowiedziałem, że nie mam, bo rzuciłem palenie parę lat temu. On też nie palił ponad dziesięć lat, wyznał. Zaczął znowu, dzień po wylądowaniu w więzieniu.

Kogo wyznaczył na obrońcę, kiedy został aresztowany? I dlaczego postanowił go zmienić? Po tym, jak na mnie spojrzał, gdy zadałem to pytanie, domyśliłem się, że się go spodziewał.

– Kiedy mnie aresztowali, zapytali, czy mam adwokata, bo muszą go zawiadomić. Nie miałem i powiedziałem, że nie wiem, kogo mam wyznaczyć. Moja żona jeszcze ze mną była, jej przyjaciółka przyjechała po małą, więc poprosiłem ją, żeby poradziła się kogoś i poszukała dobrego prawnika. Dzień później wyznaczyła obrońcę.

– Kogo?

Tutaj zaczynała się dziwna część tej całej historii, przy założeniu, że Paolicelli mówił prawdę.

– Moja żona wychodziła z domu, kiedy podszedł do niej jakiś facet, twierdząc, że wysłali go przyjaciele, którzy chcą nam pomóc. Polecił jej adwokata z Rzymu, niejakiego Corrada Macrìego, który wyciągnie mnie z kłopotów. Dał jej karteczkę z nazwiskiem i numerem komórki i poradził, żeby go jak najszybciej wyznaczyła, by mógł mnie odwiedzić w więzieniu przed przesłuchaniem u prokuratora.

– I co pańska żona na to?

Żona Paolicellego, która nie wiedziała, co robić, i nie znała żadnego prawnika, wyznaczyła tego Macrìego. Przyjechał z Rzymu kilka godzin później, jakby się tego spodziewał i jakby nie miał nic innego do roboty. Odwiedził Paolicellego w więzieniu i powiedział, żeby się nie martwił, że on się wszystkim zajmie. Kiedy Paolicelli zapytał, kto go wynajął i kim był facet, który skontaktował się z jego żoną, tamten powtórzył, żeby się nie martwił i żeby tylko słuchał jego rad, a wszystko będzie dobrze. I że przede wszystkim podczas przesłuchania przed sędzią, powinien skorzystać z prawa do odmowy składania wyjaśnień, ponieważ w innym wypadku tylko pogorszy swoją sytuację.

Zastanowiłem się, jak bujną trzeba mieć wyobraźnię, żeby pomyśleć, że można pogorszyć coś, ale nie powiedziałem tego Paolicellemu.

Złożyli odwołanie, ale sąd utrzymał areszt tymczasowy.

Zdziwiłbym się, gdyby nie utrzymał. Ale tego też nie powiedziałem.

Macrì odwołał się do sądu kasacyjnego, twierdząc, że istniała jakaś formalna nieprawidłowość – nie wyjaśnił jaka – która dawała nadzieje na anulowanie postanowienia o aresztowaniu.

Nadzieje okazały się płonne, bo także i sąd kasacyjny utrzymał areszt tymczasowy. Macrìego nie opuszczał optymizm. Mówił Paolicellemu, a także jego żonie, że nie powinni się martwić i że wystarczy być cierpliwym i wszystko się ułoży. Mówił to – objaśnił Paolicelli – tonem pełnym aluzji. Tonem kogoś, kto trzyma w ręku same atuty i użyje ich w odpowiednim momencie.

Kiedy nadszedł dzień wstępnej rozprawy, Macrì po raz kolejny poradził, żeby Paolicelli nie składał żadnych zeznań i poprosił o proces w trybie przyspieszonym. Jak to się skończyło, już wiedziałem.

– I co wtedy powiedział Macrì?

– Po raz kolejny powtórzył, żebym się nie martwił, i że on się wszystkim zajmie.

– Pan żartuje?

– Nie. Powiedział, że w pierwszej instancji musiało się to tak skończyć, a tymczasem przez te wszystkie tygodnie przed procesem zapewniał mnie, że w najgorszym wypadku dostanę cztery, pięć lat i że wszystko się wyjaśni podczas apelacji. Właśnie po przeczytaniu wniosku o apelację, jednej stroniczki, na której praktycznie nic nie było, straciłem cierpliwość.

– Co się stało?

– Powiedziałem mu, że pogrywa moim życiem. Powiedziałem mu, że doskonale wiem, kto go przysłał. A potem mu powiedziałem, że mam tego dość, że zawołam sędziego i wszystko mu powiem.

– Co chciał pan powiedzieć sędziemu?

– Nie myślałem o niczym konkretnym. Tak mi się powiedziało w złości, chciałem nim wstrząsnąć, wywołać jakąś reakcję. W rzeczywistości nie mam zielonego pojęcia, kto go przysłał. Ale on mi chyba uwierzył, pomyślał, że rzeczywiście mogę powiedzieć coś ważnego.

– I co on na to?

– Zmienił nagle ton. Ostrzegł, że powinienem bardzo uważać na to, co robię, a przede wszystkim na to, co mówię. Ostrzegł, że w więzieniu przytrafiają się wypadki tym, którzy nie wiedzą, jak się zachowywać.

Zauważyłem, że coraz szybciej oddycha. Sapał lekko i musiał zaczerpnąć powietrza, zanim podjął wątek.

– Nie miałem sędziemu nic do powiedzenia. Oprócz tego, że narkotyki nie należały do mnie. W co on by nie uwierzył, tak samo zresztą jak nie uwierzył w to pan.

Chciałem coś odpowiedzieć. Potem pomyślałem, że ma rację, i pozwoliłem mu mówić dalej.

– W każdym razie powiedział mi, że jeżeli nie mam już do niego zaufania, to nie widzi powodu, dla którego miałby mnie dalej bronić. Zrezygnował ze sprawy, ale miałem sobie zapamiętać jego słowa. Jeśli poproszę o rozmowę z sędzią, oni natychmiast się o tym dowiedzą. I wyszedł.

Teraz to ja miałem ochotę na papierosa. Zdarzało mi się to raczej rzadko, zazwyczaj wtedy, kiedy sprawy stawały się zagmatwane. A jeżeli Paolicelli mówił prawdę, to ta cała historia była co najmniej zagmatwana.

– Aha, zapomniałem jeszcze o dwóch rzeczach.

– Słucham.

– Nie pozwolił sobie płacić. Nie chciał ani grosza pomimo wielu podróży, wydatków. Mówiłem, że chcę mu zapłacić, ale on odpowiadał, żebym się tym nie przejmował, że kiedy wszystko załatwimy, ciągle mówił o załatwianiu, mogę dać mu prezent. I jeszcze jedno: kiedy otrzymał od prokuratora zawiadomienie o zwrocie samochodu, zarejestrowanego na moją żonę, upierał się, że go odbierze osobiście. Nie wydawało mi się to normalnym zachowaniem jak na adwokata.

Nie. To faktycznie nie było normalne zachowanie.

Cała ta historia z adwokatem była dziwna. Zbyt pogmatwana, żeby mogła być wymysłem. Nie mogłem zrozumieć, o co tu chodzi. Musiałem się zastanowić i Paolicelli chyba to zauważył, bo mi nie przerywał. Czy to możliwe, że narkotyki naprawdę nie należały do niego? Czy to możliwe, żeby ktoś wymyślił taką metodę przemytu kokainy na kilogramy? Im dłużej się nad tym zastanawiałem, tym bardziej schizofreniczne stawały się moje myśli. Z jednej strony, mówiłem sobie, że to są bezsensowne wymysły, że pewne rzeczy zdarzają się tylko w filmach albo książkach. Z drugiej strony, myśl, że Paolicelli może mówić prawdę, wydawała mi się jednocześnie przerażająca i bardzo prawdopodobna. Patrzyłem na tę całą sytuację jak na jeden z tych magicznych obrazków, które w czasach mojego dzieciństwa można było znaleźć w opakowaniu serka topionego – w zależności od tego, jak je trzymałeś, zmieniała się scena, bohater się poruszał, pojawiały się inne postaci. Ta cała sprawa przypominała taki magiczny obrazek – miała niewyraźnych bohaterów i trącący pleśnią zapach, który wyczuwałeś, kiedy za bardzo się zbliżyłeś, wypatrując szczegółów.

Powiedziałem mu, że to wszystko na razie wystarczy. Teraz muszę zajrzeć do akt, żeby wyrobić sobie lepszy pogląd na sprawę. Poinformował, że jego żona ma kopie akt i że przyniesie mi je do kancelarii przed końcem tygodnia.

Zapytał, ile mają mi przelać na konto w ramach zaliczki, ale odpowiedziałem, że przed przyjęciem sprawy muszę przejrzeć dokumenty, zwłaszcza że chodzi o innego adwokata. Skinął głową i nie zadawał więcej pytań.

Wstałem i już sięgałem po prochowiec, kiedy pomyślałem, że jest jeszcze coś, czego chciałem się dowiedzieć przed wyjściem.

– Dlaczego ja? Chciałem powiedzieć: dlaczego pan wyznaczył mnie?

Uśmiechnął się z dziwnym wyrazem twarzy. Czekał na to pytanie.

– W więzieniu dużo się mówi. Mówi się dużo o sędziach, o prokuratorach. O tych porządnych, o skurwysynach, o dobrych, niebezpiecznych, skorumpowanych. I mówi się o adwokatach – przerwał i spojrzał na mnie. Z mojej twarzy wyczytał, że rozumiem, o czym mówi. – O tych dobrych, ale jednocześnie skurwysynach. Tych uczciwych, ale beznadziejnych albo zahukanych przez sędziów. Wazeliniarzach. Tych, którzy mają albo twierdzą, że mają, odpowiednie dojścia, żeby wszystko załatwić. Mówi się bardzo dużo rzeczy.

Kolejna przerwa, kolejne spojrzenie. Nie zmieniłem wyrazu twarzy. Szukał słów.

– O panu się mówi, że pan się nie boi.

– W jakim sensie?

– Mówi się, że pan się nie cofa, jeżeli chodzi o słuszną sprawę. Mówi się, że jest pan porządnym człowiekiem. – Poczułem mrowienie zmierzające od czubka głowy, wzdłuż kręgosłupa. – I mówi się, że jest pan bardzo dobry. – Nie wiedziałem, co powiedzieć.

On mówił dalej, a jego głos się łamał, jakby wyczerpał wszystkie siły, żeby się kontrolować.

– Niech pan mnie stąd wyciągnie. Mam córeczkę. To jedyne w moim życiu, co się naprawdę liczy. Zrobiłem masę głupich rzeczy, ale to dziecko jest sensem mojego życia. Nie widziałem jej od aresztowania. Nie chcę, żeby przychodziła mnie odwiedzać w więzieniu, więc nie widziałem jej od tamtego przeklętego poranka.

Ostatnie słowa były czymś między rzężeniem a szeptem.

Teraz chciałem tylko stamtąd wyjść. Chciałem uciec, więc powiedziałem mu, że przejrzę dokumenty, jak tylko je dostanę, i że niedługo się znowu zobaczymy, żeby o nich porozmawiać. Potem uścisnęliśmy sobie ręce i wyszedłem.

3

Nawet nie muszę przeglądać dokumentów, powiedziałem sobie tego wieczoru w domu.

Nie mogę bronić Fabia Raybàna. Wszystko, co przyszło mi do głowy, kiedy go rozpoznałem, było sygnałem alarmowym. Czymś, czego nie mogłem zignorować.

Powinienem się zachować jak poważny profesjonalista i dorosły człowiek.

Paolicelli prawdopodobnie jest winny i został słusznie skazany. Ale właśnie dlatego ma prawo do profesjonalnego obrońcy, pozbawionego moich zahamowań i starych rachunków do wyrównania.

Powinienem zrezygnować ze sprawy, nie czytając nawet akt. Tak byłoby dużo lepiej dla wszystkich.

Tak byłoby uczciwie.

Za parę dni wrócę do więzienia i powiem mu, że nie mogę go bronić. Powiem mu prawdę albo wymyślę jakąś wymówkę.

Jedno jest pewne. Nie mogę podjąć się jego obrony.

4

Maria Teresa zapukała do drzwi, zajrzała i powiedziała, że przyszła pani Kawabata.

– Kto?

Weszła, zamknęła drzwi i wytłumaczyła mi, że pani Kawabata przyszła w sprawie Paolicellego.

– Ale Kawabata to japońskie nazwisko.

– Chyba tak. Zresztą ona wygląda na Japonkę.

– A co ma wspólnego z Paolicellim?

– Raczej sporo, jest jego żoną. Mówi, że przyniosła kopie akt.

Rozpoznałem ją natychmiast, kiedy weszła do gabinetu.

Przywitała się, podała mi rękę i usiadła naprzeciwko biurka, nie zdejmując płaszcza ani nawet go nie rozpinając. Pachniała delikatnie perfumami, ambrą z cierpką nutą, której nie udało mi się rozpoznać. Z bliska wyglądała na starszą, ale jeszcze ładniejszą niż parę dni wcześniej w sądzie.

– Jestem żoną Fabia Paolicellego. Przyniosłam wszystkie kopie akt procesowych i wyroku.

Mówiła z zaskakującym odcieniem akcentu neapolitańskiego. Opróżniła torebkę, położyła plik fotokopii na biurku i zapytała, czy moglibyśmy chwilę porozmawiać. Oczywiście, że mogliśmy chwilę porozmawiać. Tak naprawdę płacą mi za rozmawianie właśnie.

– Muszę wiedzieć, jakie Fabio ma szanse, i czy w ogóle ma jakieś szanse w przypadku apelacji.

Prosto z mostu. Uczciwie, z jej punktu widzenia. Ja jednak nie mogłem pozwolić sobie na bezpośredniość, nie tylko dlatego żeby profesjonalnie wypaść.

– Nie da się tego teraz ocenić. Muszę najpierw przeczytać uzasadnienie wyroku, a przede wszystkim muszę przejrzeć akta.

I muszę też zdecydować, czy przyjmę sprawę. Ale tego jej nie powiedziałem.

– Fabio wyjaśnił panu, o co chodzi.

Poczułem zniecierpliwienie. Czego chciała? Żebym postawił diagnozę na podstawie tego, co usłyszałem od osadzonego w więzieniu oskarżonego?

– W skrócie tak, ale jak już pani mówiłem...

– Moim zdaniem nie ma dużych szans, nawet w przypadku apelacji. Ale powiedziano mi, że można będzie wnioskować o dobrowolne poddanie się karze. Fabio mógłby dostać karę zmniejszoną nawet do sześciu, siedmiu lat. Po trzech albo czterech wyszedłby na przepustkę... mógłby dostać... jak to się nazywa?

– Nazywa się wolność ograniczona – byłem nieco zirytowany jej tonem. Poza tym generalnie nie lubię klientów – albo gorzej: krewnych klientów – którzy odrobili lekcje i mówią ci, co możesz, a czego nie możesz zrobić.

– Widzi pani – wzdrygnąłem się, słysząc ton wyższości w moim głosie – jak już pani mówiłem, trzeba przestudiować akta, żeby wydać jakąś sensowną opinię. Żeby rozważać alternatywy, w tym dobrowolne poddanie się karze, trzeba mieć dokładne rozeznanie, także w kwestiach proceduralnych, formalnych, których laik może nie dostrzegać.

Krótko mówiąc, to ja tutaj jestem adwokatem. Ty zajmij się ikebaną, ceremonią parzenia herbaty albo czym tam chcesz. Poza tym wcale nie jest powiedziane, że podejmę się obrony tego faszystowskiego bojówkarza – i prawdopodobnie także przemytnika – twojego męża. Mam z nim i z jego kumplami rachunki do uregulowania od jakichś trzydziestu lat.

Przyszły mi na myśl dosłownie te słowa. Nie zdawałem sobie nawet sprawy, że tak szybko przeszedłem od pewności, że odrzucę sprawę, do wątpliwości, czy się jej podejmę.

Wykrzywiła usta, co tylko sprawiło, że wyglądała jeszcze ładniej.

Moja odpowiedź „na adwokata” jej się nie spodobała. Chciała, żebym jakoś ukoił jej niepokój. Choćby tylko mówiąc, że jedynym rozwiązaniem jest ugoda. Ludzie oczekują od adwokatów wielu rzeczy; przede wszystkim tego, że wezmą na siebie ich strach przed policją, prokuratorami, sędziami i procesami. Przed tak zwanym wymiarem sprawiedliwości. Chcą, żeby adwokaci wzięli na siebie ich strach przed myśleniem.

– Z tego, co mi powiedział pani mąż, sytuacja nie jest prosta. Jeżeli rzeczy mają się dokładnie tak – rzeczy mają się? co ja, do cholery, gadam? – jak on mi przedstawił, apelacja nie będzie łatwa. Można powiedzieć, że będzie zdecydowanie trudna, tak więc oczywiście ugoda jest opcją, którą należy rozważyć. Zresztą...

– Zresztą?

– Pani mąż twierdzi, że jest niewinny. I oczywiście, jeżeli jest niewinny, trudno myśleć o ugodzie po to tylko, żeby dostać złagodzenie wyroku do siedmiu, ośmiu lat, zakładając, że uda się tyle wynegocjować. Nie jest to łatwe, nawet z perspektywą przepustek i odbywania kary w systemie półwolnościowym.

Nie spodziewała się takiej odpowiedzi. Zdała sobie sprawę z tego, że cały czas siedzi w płaszczu, i rozpięła go nerwowo, jakby nagle zrobiło jej się gorąco albo zabrakło powietrza. Zapytałem, czy chciałaby go zdjąć i dać mi do powieszenia. Odpowiedziała, że nie, dziękuje. Zaraz potem jednak go zdjęła i położyła sobie na kolanach.

– Czy pan naprawdę wierzy, że może być niewinny?

Doigrałem się.

– Widzi pani, pani Paolicelli, trudno odpowiedzieć na to pytanie. W większości przypadków my, adwokaci, nie znamy prawdy. Nie wiemy, czy klient jest winny, czy niewinny. Z pewnych względów tak jest nawet lepiej, bo profesjonalna obrona może być wręcz bardziej skuteczna...

– Pan nie wierzy w to, co panu opowiedział, prawda?

Wziąłem głęboki oddech, powstrzymując się od powiedzenia kolejnych pierdół.

– Będę miał dokładny obraz sytuacji dopiero po przeczytaniu dokumentów. Ale owszem, opowieść pani męża jest dość niewiarygodna.

– Ja też nie wiem, czy mówi prawdę. Nie wiem, mimo że on przysięga, że narkotyki nie należą do niego. Przysięgał mi to na wszystkie sposoby. Czasami mu wierzę, a czasami myślę, że się wypiera ze wstydu, bo nigdy się nie przyzna, że przewoził towar w samochodzie razem ze mną i córką.

Ja też tak sądzę. To jest najbardziej prawdopodobna hipoteza i zapewne prawda.

Pomyślałem to, patrząc na nią w milczeniu, z twarzą pozbawioną wyrazu. I kiedy tak na nią patrzyłem, jedna rzecz przyszła mi do głowy.

Nieprawda, że miała wątpliwości. Była przekonana, że jej mąż jest winny i to, bardziej niż cokolwiek innego, było jej przekleństwem, od kiedy zaczęła się ta cała historia.

– Fabio powiedział mi, że zdecyduje pan, czy przyjąć sprawę dopiero po przeczytaniu akt. Mogę zapytać dlaczego? Czy to znaczy, że jeżeli przekona się pan, że jest winny, to nie będzie pan go bronił?

Jeszcze to pytanie było mi potrzebne. Nie, mam to gdzieś, czy jest winny, czy nie. Bronię winnych każdego dnia. Chodzi o to, że twój mąż – ciekawe, czy ci o tym powiedział – ma przestępczą, a może nawet zbrodniczą przeszłość, a przynajmniej był wspólnikiem morderców. Wiem to z własnego doświadczenia. Nie wiem, czy jestem zdolny przyzwoicie go bronić, biorąc to wszystko pod uwagę.

Nie powiedziałem tego.

Powiedziałem, że to moja zawodowa zasada, przyjmowanie spraw wyłącznie po zapoznaniu się z dokumentami. Powiedziałem, że to mój zwykły sposób postępowania, że nie lubię podejmować się obrony w ciemno. Kłamstwo, ale nie mogłem się bez niego obejść.

– Kiedy da mi pan znać, czy bierze pan sprawę?

– Akta nie są zbyt obszerne, więc zdołam przejrzeć je przez weekend. W poniedziałek, najpóźniej we wtorek, dam pani odpowiedź.

Wyjęła z torebki duży portfel, typowo męski.

– Fabio powiedział, że nie chce pan zaliczki, zanim pan nie podejmie decyzji, czy bierze sprawę, czy nie. Ale musi pan przeczytać akta, a to jest praca. Więc...

Pokręciłem głową. Nie chciałem pieniędzy, nie teraz. Dziękuję, ale taką mam zasadę. Nie nalegała. Zamiast pieniędzy albo czeków wyjęła z portfela wizytówkę i podała mi ją.

Natsu Kawabata, kuchnia japońska, tak napisano na środku wizytówki. Pod spodem dwa numery telefonów, domowy i komórkowy. Podniosłem na nią pytający wzrok.

Powiedziała, że jest szefem kuchni. Trzy wieczory w tygodniu pracuje w restauracji – podała nazwę modnego lokalu – a poza tym przygotowuje sushi, sashimi i tempurę na prywatne przyjęcia dla tych, którzy mogą sobie na to pozwolić. Kuchnia japońska nigdy nie była tania.

Zanim zdążyłem pomyśleć, wymsknęło mi się:

– Powiedziałbym, że jest pani modelką albo kimś takim. Nie szefem kuchni – pożałowałem jeszcze, nim skończyłem mówić, czując się jak kompletny idiota.

Ona się jednak uśmiechnęła. Sam cień uśmiechu, ale pięknego.

– Modelką też byłam. – Uśmiech zgasł. – To wtedy poznałam Fabia, w Mediolanie. Wydaje się, że to tak dawno temu, tyle się od tamtego czasu zmieniło.

Nie dokończyła myśli i w ciszy, która nastąpiła, próbowałem sobie wyobrazić, jak zaczął się ich związek, dlaczego z Mediolanu przyjechali do Bari. I tak dalej. To ona przerwała ciszę i moje myśli.

– Ale wolę gotować. Zna pan kuchnię japońską?

Powiedziałem, że tak, znam dobrze i bardzo lubię.

Zaproponowała, że w takim razie kiedyś powinienem spróbować czegoś w jej wykonaniu.

Zrobiła to z czystej uprzejmości, pomyślałem.

Poczułem jednak ten rodzaj dreszczyku, jaki zdarza ci się, kiedy masz szesnaście lat i najładniejsza dziewczyna w klasie niespodziewanie i cudownie wspaniałomyślna, zatrzymuje się, żeby porozmawiać z tobą na szkolnym korytarzu.

Natsu poprosiła mnie, żebym do niej zadzwonił, kiedy tylko przeczytam akta i zdecyduję co dalej.

Potem wyszła, a ja pomyślałem, że ani słowem nie wspomniała o tym, że przyszła do sądu zobaczyć, jak pracuję. Zastanawiałem się dlaczego i nie znalazłem odpowiedzi.

W powietrzu pozostał delikatny zapach ambry. Z tą cierpką nutą, której nie mogłem zidentyfikować.

5

Kilka minut przed dziewiątą Maria Teresa przyszła zapytać, czy potrzebuję czegoś przed jej wyjściem. Poprosiłem, żeby zamówiła mi pizzę i piwo. Spojrzała na mnie z wyrazem twarzy, który mówił: jest piątek wieczór, czy naprawdę chcesz zostać w kancelarii, jedząc okropną pizzę, pijąc podłe piwo i pracując?

Spojrzałem na nią i mój wyraz twarzy mówił: tak, chcę, w końcu nie mam nic lepszego do roboty. Albo nie mam ochoty na robienie niczego lepszego.

A tak w ogóle to nie mam nawet ochoty się nad tym zastanawiać.

Chciała coś odpowiedzieć, ale zrezygnowała, powiedziała, że zamówi pizzę i zobaczymy się w poniedziałek rano.

Zjadłem pizzę, wypiłem piwo, posprzątałem biurko, włożyłem do odtwarzacza najnowszego Leonarda Cohena – Dear Heather – i zająłem się papierami przyniesionymi przez panią Natsu Kawabatę.

Nazywała się Kawabata, tak samo jak pisarz, pomyślałem. Jak brzmi tytuł tego opowiadania? Śpiące piękności, zdaje się. Yasunari Kawabata. Było smutne i piękne. Pomyślałem, że powinienem je znowu przeczytać. Kto wie, może Natsu była krewną Kawabaty, laureata Nagrody Nobla.

Co za inteligentna myśl, pomyślałem. Bardzo inteligentna. Jakby jakiś Japończyk, poznając pana Rossiego, zastanawiał się: „Ach, Rossi, kto wie, może jest krewnym tego motocyklisty”.

Lepiej przeczytam te akta.

Nie zajęło mi to dużo czasu. Sprawy miały się tak, jak mówił Paolicelli. W protokole z zatrzymania i na tym z zajęcia samochodu była mowa o rutynowej kontroli z psami na terenie portu. Pomyślałem to samo co dzień wcześniej, kiedy Paolicelli opowiedział mi całą historię. Straż celno-podatkowa pewnie dostała cynk, więc na białej kartce papieru, którą trzymałem obok teczki, zapisałem: skąd kontrola? Zaraz później powiedziałem sobie, że to pytanie pozostanie bez odpowiedzi, i czytałem dalej.

Razem z protokołami zatrzymania i zajęcia samochodu były zeznania Paolicellego.

„Protokół z dobrowolnych wyjaśnień złożonych przez podejrzanego”, napisano w tytule. Na pewno dobrowolnych, jasne. Protokół był bardzo krótki, poza wstępem, sedno zawierało się w poniższym:

„Przyjmuję do wiadomości fakt odnalezienia kokainy w ilości 40 kilogramów w moim samochodzie. W związku z tym dobrowolnie oświadczam, że narkotyki są moją wyłączną własnością i że moja żona, Natsu Kawabata, której pełne dane zostały podane w innych dokumentach, nie ma żadnych powiązań z aktem nielegalnego przemytu, będącym wyłączną odpowiedzialnością niżej podpisanego. Środki odurzające umieściłem w samochodzie bez wiedzy mojej żony. Nie zamierzam wskazywać osób, od których zakupiłem wcześniej wymienione środki odurzające, ani tych, którym miałem je dostarczyć. Nie mam nic więcej do dodania”.

Przeczytane, potwierdzone i podpisane.

Na kartce z notatkami zapisałem: przydatność dobrowolnych wyjaśnień?

Oznaczało to, że istniały poważne wątpliwości dotyczące prawomocności i przydatności wyjaśnień spisanych pod nieobecność adwokata. Był to słaby punkt wyjścia, ale biorąc pod uwagę sytuację, lepiej niczego nie lekceważyć.

Przejrzałem szybko raport straży celno-podatkowej, w którym były te same informacje co na protokołach zatrzymania i zajęcia. Potem przesłuchanie przed sędzią w postępowaniu wstępnym, podczas którego mój – być może – klient oświadczał, że korzysta z prawa do odmowy składania zeznań. W tym protokole po raz pierwszy pojawiał się mecenas Corrado Macrì.

Na kartce z notatkami napisałem: mec. Macrì: kim ty, kurwa, jesteś?

Zaletą osobistych notatek jest to, że można pisać, co się chce, łącznie z przekleństwami. Jeżeli o mnie chodzi, wulgaryzmy pomagają mi w myśleniu. Kiedy w notatkach zapisuję jakieś zdanie pełne wyzwisk, od razu lepiej mi się myśli.

Czasami jednak zapominam i zostawiam te notatki tam, gdzie nie powinienem. Na przykład między dokumentami dołączonymi do wniosku o apelację albo o wytoczenie z powództwa cywilnego.

Zazwyczaj Maria Teresa wszystko sprawdza, odkrywa te urocze karteczki, usuwa je i ratuje mi reputację. Zazwyczaj.

Pewnego razu rozchorowała się i przez parę dni musiałem być i adwokatem, i sekretarką. W ciągu tych dwóch dni złożyłem między innymi wniosek o areszt domowy dla mojego klienta. Pewnego pana, który maczał palce w iluś tam firmach krzakach, za pomocą których ulotniły się miliony euro.

Prokuratura i straż celno-podatkowa zainteresowały się nim i wsadziły do więzienia, kiedy odkryły przekręt. Adwokat nie powinien mówić takich rzeczy, no ale cóż, zrobiły dobrze.

Mój wniosek opierał się na kilku dokumentach, z których wynikało, że wykroczenia mojego klienta – pana Saponaro, księgowego i jawnego homoseksualisty – były mniej poważne, niż wyglądało. Powoływałem się na czas już spędzony przez mojego klienta w więzieniu – trzy miesiące – i wnosiłem o zniesienie nakazu aresztowania z powodu „braku potrzeby tak surowych środków ostrożności jak pozbawienie wolności”. Stały repertuar.

Kilka dni po złożeniu wniosku zatelefonowano do mnie z sekretariatu sędziego. Pan sędzia chciał ze mną rozmawiać? Oczywiście, przyjdę jeszcze tego samego ranka, ale czy mógłbym wiedzieć, o co chodzi? Żebym mógł się przygotować. Ach, nie powiedział, o co chodzi. Dobrze, zaraz będę w sądzie.

Pół godziny później zjawiłem się w kancelarii sędziego.

– Dzień dobry, panie sędzio. Chciał mnie pan widzieć.

Uśmiech, twarz uprzejmie pytająca.

– Dzień dobry, panie mecenasie. Tak, chciałem się z panem zobaczyć i pokazać panu pewien dokument.

Mówiąc to, wyciągał z czerwonej teczki karteczkę.

– Zdaje się, że to należy do pana. Czy mam to uznać za załącznik do wniosku w sprawie pana Saponaro?

Podał mi karteczkę. Były na niej notatki, które zrobiłem, redagując wniosek. Usłyszałem daleki łoskot w mojej głowie, jak gigantyczną falę albo nadbiegające stado bizonów. Oblałem się rumieńcem.

Sedno notatek dotyczyło mało prawniczych terminów: „ciota, świnia i złodziej”. Nawet najmniej spostrzegawczy czytelnik tego rękopisu szybko by pojął, że tą ciotą, świnią i złodziejem był pan Saponaro i że jego adwokat – ja – wątpi w niewinność swojego klienta.

Zastanowiłem się, co mógłbym powiedzieć sędziemu, by wytłumaczyć tę katastrofę. Oczywiście, nic nie znalazłem.

Zapytałem go tylko, czy w celu nieuniknionego usunięcia mnie z rejestru adwokatów chciał osobiście zawiadomić radę adwokacką o zaistniałej sytuacji, czy wolałby, żebym zrobił to sam. Mnie, wyjaśniłem, to obojętne. Prosiłem go tylko o to, żeby nie rozgłaszał niefortunnego określenia – „ciota” – będącego niezbyt zawoalowaną aluzją do preferencji seksualnych mojego klienta. Jeśli to możliwe, wolałbym uniknąć sytuacji, w której, oprócz mojej reputacji jako adwokata, także moja reputacja jako człowieka lewicy ległaby w gruzach.

Sędzia miał duże poczucie humoru. Oddał mi kartkę i nie złożył na mnie skargi.

Nie przyjął wniosku w sprawie pana Saponaro, ale to już naprawdę byłoby proszeniem o zbyt wiele.

W aktach nie znalazłem już nic istotnego.

Był raport toksykologiczny dotyczący substancji odurzającej. Kokaina była czysta w 68 procentach, a więc doskonałej jakości. Można, pisał biegły, uzyskać z niej setki tysięcy działek do sprzedaży detalicznej.

Były billingi rozmów prowadzonych z telefonów komórkowych Paolicellego i żony. Policja chciała sprawdzić, czy pojawia się w nich jakiś interesujący kontakt tuż przed kontrolą, która doprowadziła do odnalezienia narkotyków albo tuż po niej. Najwyraźniej nie było w nich nic interesującego, bo billingi zostały przekazane do prokuratury z lakoniczną notką. „W otrzymanych billingach rozmów telefonicznych nie pojawia się żaden istotny kontakt”. Koniec.

Był tam nakaz aresztu prewencyjnego, z nie więcej niż dziesięcioma linijkami uzasadnienia, oraz wyrok. Ten też, prawdę mówiąc, niezbyt długi. Zresztą, co więcej można napisać poza tym, że „karna odpowiedzialność oskarżonego została udowodniona przez odpowiedni materiał dowodowy. Przewoził on w swoim samochodzie środki odurzające, a także, przed aresztowaniem, dobrowolnie przyznał się do odpowiedzialności. Z tego powodu niemożliwe jest przedstawienie jakiejkolwiek wiarygodnej alternatywnej hipotezy na temat przebiegu zdarzeń, czego nie zrobił zresztą nawet sam oskarżony, który, podczas przesłuchania przed sędzią – najwyraźniej zdając sobie sprawę z sytuacji – skorzystał z prawa do odmowy składania wyjaśnień”.

Zakreśliłem długopisem ten fragment. Wiarygodna alternatywna hipoteza. Z tym był największy problem. Jak zawsze w procesach karnych. Zaproponować alternatywną teorię, wiarygodną, do dowodów przedstawionych przez oskarżenie.

Jaką alternatywną teorię można było zaproponować w takim przypadku?

Jedyne wyjaśnienie zakładało, że Paolicelli mówił prawdę i że narkotyki do jego samochodu podrzucił – nie wiadomo jak, nie wiadomo kiedy – ktoś inny. Ale jeżeli było to prawdą, to Paolicelli siedział w gównie po czubki uszu.

Czy to możliwe, że ktoś chciał wrobić Paolicellego? Podrzucił mu do samochodu narkotyki i potem dał cynk policji?

Odrzuciłem natychmiast tę hipotezę. Nikt nie wyrzuca czterdziestu kilogramów kokainy w błoto tylko po to, żeby kogoś wrobić. Jeżeli chcesz kogoś wrobić, podkładasz mu dziesięć gramów narkotyku podzielonych na czterdzieści działek, żeby nie było wątpliwości, że zamierzał je sprzedać, i w ten sposób osiągasz cel. Efektywnie i po ograniczonych kosztach.

Nie, to niemożliwe, że podrzucili mu czterdzieści kilogramów tylko po to, żeby wpadł. Jasne, całkiem prawdopodobne, że ktoś doniósł policji, że w tym samochodzie, wracającym z Czarnogóry, jest spory ładunek czystej kokainy. Ale ten, kto dał cynk, nie mógł być właścicielem narkotyków ani kimś, kto je podłożył tylko po to, żeby zniszczyć życie pana Fabia Raybàna.

Porzućmy teorię, że ten, kto ukrył narkotyki w samochodzie, jest tą samą osobą, która sypnęła. I załóżmy, że Paolicelli mówi prawdę. Jeżeli jest rzeczywiście niewinny, to co, u licha, można teraz zrobić?

Odkryć, kto te narkotyki podłożył, powiedziałem sobie.

No to w takim razie mały pikuś. Rozpracuję międzynarodową szajkę przemytników, która podłożyła narkotyki, zaciągnę ich przed trybunał apelacyjny, żeby złożyli zeznania, a oni, nękani wyrzutami sumienia, przyznają się do winy, oczyszczając z zarzutów mojego klienta. Który zostaje zwolniony, sprawiedliwość zatriumfuje, legenda mecenasa Guerreriego jest wiecznie żywa.

Jeżeli Paolicelli naprawdę jest niewinny, to była najgorsza sprawa, jaka przytrafiła mi się w całej mojej tak zwanej karierze, powiedziałem sobie, przeglądając ostatnie strony. Na samym dnie teczki leżała kopia wyciągu z rejestru skazanych. Było tam wszystko, czego mogłem się spodziewać. Stare sprawy w sądzie dla nieletnich za bójkę, obrażenia cielesne, nielegalne posiadanie broni. Wszystko z okresu rozruchów i faszystowskich bojówek. I nic po 1981 roku.

Kiedy studiowałem wyciąg z rejestru skazanych, zaskoczyła mnie myśl, że jeszcze kilka godzin temu byłem zdecydowany nie przyjmować tej sprawy.

Zanim do mojej kancelarii nie weszła pani Natsu Kawabata.

6

Uporządkowałem notatki, ale przede wszystkim próbowałem uporządkować swoje myśli.

Żeby Paolicelli ocalił skórę – rzecz bardzo wątpliwa – należało przeprowadzić małe śledztwo. I tu zaczynały się problemy.

Tylko dwa razy skorzystałem z usług prywatnych detektywów, skutki były opłakane. A chodziło o sprawy, jak by to powiedzieć, dużo mniej problematyczne od przypadku Paolicellego. Po drugim razie przyrzekłem sobie, że był on także ostatnim.

Pomyślałem, że powinienem porozmawiać o tym z Carmelem Tancredim.

Carmelo Tancredi jest inspektorem policji specjalizującym się w łapaniu najgorszych wyrzutków społeczeństwa: gwałcicieli, przestępców seksualnych, handlarzy dziećmi.

Ma wygląd łagodnego pechowca, jak meksykańscy wieśniacy w niektórych westernach klasy B, intuicję, którą zazwyczaj miewają tylko niektórzy policjanci w książkach, zażartość wściekłego pitbulla.

Porozmawiam z nim i zapytam, co myśli o tej całej historii. Czy naprawdę to możliwe, że ktoś w Czarnogórze podłożył narkotyki w samochodzie Paolicellego, żeby potem odzyskać je we Włoszech. I zapytam, czy według niego ma sens przeprowadzenie śledztwa, żeby spróbować uniewinnić mojego klienta.

Potem zrobię rozeznanie, żeby się przekonać, czy ktoś znał tego mecenasa Macrìego. Zobaczyć, jakie jest jego miejsce w tej całej układance.

Zakładając oczywiście, że rzeczywiście istnieje jakaś układanka, a nie że rzeczy mają się najzwyczajniej w świecie. Czyli że narkotyki należą do Paolicellego i jakiegoś nieznanego nikomu wspólnika, że adwokat – jak to się zdarza w takich przypadkach – został wynajęty i opłacony przez pozostających na wolności wspólników i że żona, rzecz jasna, nic o tym nie wiedziała.

To, że mam jakiś plan – porozmawiać z Tancredim, dowiedzieć się czegoś o tym Macrìm – dało mi poczucie, że coś zrobiłem. Spojrzałem na zegarek i zdałem sobie sprawę, że zrobiła się druga.

Na moment, tylko na moment, przypomniała mi się Margherita. Zanim nie rozpłynęła się w negatywie zdjęcia z tamtego wrześniowego popołudnia, a potem zniknęła daleko, gdzieś na Zachodzie.

Co za rewelacyjny piątkowy wieczór, powiedziałem sobie, wychodząc z kancelarii do domu.

Przekład: Joanna Wachowiak-Finlaison

Redaktor prowadzący: Filip Modrzejewski

Redakcja: Joanna Habiera

Korekta: Małgorzata Denys, Krystyna Kiszelewska

Redakcja techniczna: Izabela Gołaszewska

Projekt okładki oraz fotografia na I stronie okładki: Anna Sadowska

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

00-372 Warszawa, ul. Foksal 17

tel./fax (22) 646 05 10, 828 98 08

biuro@gwfoksal.pl

www.wab.com.pl

Skład i łamanie: Komputerowe Usługi Poligraficzne

Piaseczno, Żółkiewskiego 7a

ISBN 978-83-7881-033-9

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Wydawnictwo W.A.B.

i Michał Nakoneczny / Virtualo Sp. z o.o.