Andrzej Bart

RIEN NE VA PLUS

Copyright © 1993 Les Editions Noir Sur Blanc Wydanie III Warszawa 2010

Konwersja do formatu MOBI: Virtualo Sp. z o.o.

Głos kobiety zmysłowy, leko zachrypnięty. Pierwsze, choć najwyraźniej nieskierowane do mnie słowa, jakie usłyszałem od blisko ćwierci wieku. To, że je usłyszałem, spowodowane być mogło potężnym wstrząsem karety na coraz to bardziej wyboistych drogach.

„Więc może czas na ostrygi? Zaostrzają ponoć apetyt zmysłów, ale czyż powinno się to uważać za coś zdrożnego? Najważniejszy z ewangelistów powiedział przecież..."

Drugi głos należał do mężczyzny, którego znałem dość dobrze, a w każdym razie tak mi się wydawało. Także zachrypnięty, być może ze względu na klimat kraju, do którego przybliżaliśmy się, lecz przy tym ocukrowany jakiś, co nie wzbudzało zaufania.

Odzyskując słuch, przestałem przeklinać nudę, a co za tym idzie - wyzywać od głupców Solteriniego i żałować dziesięciu tysięcy skudów, które na niego wydałem. Co prawda nadal byłem pozbawiony wzroku, ale tylko na skutek owinięcia w jedwabną materię, mającą chronić mnie przed niedogodnościami tej jakże egzotycznej podróży. Zresztą w którejś z coraz mocniej pachnących oberży mój wybawiciel, chcąc widać pochwalić się dobrym gustem, uwolnił mnie z przykrego okrycia i zobaczyłem, iż nasza ekskursja powiększyła swój stan posiadania o dwie młode kobiety. Wybałuszone oczy służącej i jej smutna uroda, nieodbiegająca od wyglądu ludzi źle urodzonych, zdecydowanie odróżniały ją od pani, która nawet na mnie, mogącym nazwać się znawcą, uczyniła ogromne wrażenie. Była bowiem niewątpliwym dziełem sztuki. Złote włosy zawsze miałem w poważaniu, a przecież tę blondynkę jej stwórca obdarzył jeszcze oczyma z najczarniejszej czerni. Twarz, doskonale klasyczna, miała w rysunku nozdrzy pewną niedoskonałość, co dodawało tylko szczypty geniuszu do banału doskonałości. W kąciku ust owo leciutkie, rozmarzone zagapienie, tak charakterystyczne dla wizerunków madonn pędzla naszych co zdolniejszych malarzy. Nad górną wargą ledwo dostrzegalny puszek, świadczący o zmysłowości, a w głębi oczu obraz tak wielkich rozkoszy i szlachetnego wyrafinowania, że mogło to wzbudzić uczucie zazdrości nawet u człowieka, który przeżył wszystko.

Pietro Baudi, czego bym się nie spodziewał, przyjął tę wspaniałą kobietę do kompanii, i to właśnie jej głos był pierwszym usłyszanym przeze mnie w nowym wcieleniu.

Wieczorem, przy kominku rozpalonym przez zasmarkane dziecko, piękna pani siadła w kulawym fotelu i wysuwając do przodu słabo okryte piersi, rozpoczęła opowieść o trapiących ją nieszczęśliwych przypadkach. Przerwała, aby podnieść do ust kieliszek mozelskiego wina, wiezionego w podróżnym sapecie Baudiego. Dowiedziałem się więc, że jest polską hrabiną ze sławnego w całym chrześcijańskim świecie rodu Krzywopalczastych. Baudi, do którego mimo uczucia wdzięczności nie miałem przekonania, także znał tę rodzinę, a będąc niegdyś biedakiem, do czego przyznał się ze skromnym uśmiechem, jednemu z kuzynów hrabiny, uzupełniającemu edukację we Włoszech, udzielał lekcji teologii.

- Kiedy skończyłam czternaście lat - opowiadała hrabina, patrząc w trzaskający na kominku ogień - ojciec mój, nie chcąc, abym pogrążyła się w obserwacjach smutnego życia młodego jeszcze wdowca, wysłał mnie wraz z piastunką i kilkorgiem zaufanych ludzi do południowej Transylwanii, gdzie jego wujeczny brat rządził ogromnymi dobrami ziemskimi, prowadząc się przy tym mniej rozpustnie. Niestety, wuj Teodor Manycz odszedł z tego świata kilka miesięcy po moim przyjeździe. Gdybym za jego życia ośmieliła się nazwać go Teodorem Manyczem, musiałabym spać co najmniej tydzień na inkrustowanej dębowymi kołkami pryczy. Na szczęście Marica, młoda żona Teodora, uprzedziła mnie, że wuj od blisko czterech lat utrzymuje, iż nazywa się Orgaz.

Hrabina podniosła kieliszek i umoczyła usta w winie. Baudi pochylił głowę w prawdziwym lub udanym zainteresowaniu.

- Służba przyzwyczaiła się do tej zmiany najszybciej. Wystarczyło kilku skrócić o głowę, a na zamku zapanowało pełne zrozumienie. Gorzej było z sąsiadami i gośćmi, ale wreszcie i oni, uważając fanaberię tę za niegroźną, poczęli tytułować księcia Manycza hrabią Orgazem. A wszystko zaczęło się od przybycia misjonarza powracającego z Chin. Wuj podjął go grzecznie, jak zwykł postępować ze wszystkimi gośćmi, którzy zamieniali się często w rezydentów, pozostając u niego przez wiele lat. Misjonarz, jak mi opowiadano, miał wszelkie szanse zostania dwudziestym siódmym rezydentem. Ciekawie opowiadał, co wuj wysoko cenił, potrafił umiejętnie pochlebić i wszystko układało się wspaniale aż do czasu, kiedy ten nieszczęsny klecha... - na te słowa Baudi nieznacznie poruszył się na krześle - postanowił nauczyć wuja gry karcianej, w której arkana wprowadził go ponoć czwarty mandaryn na dworze cesarza. Wuj był wielkim miłośnikiem kart i nie przepuszczał żadnej okazji, by bawić się nimi. Misjonarz poświęcić musiał sporo czasu, aż reguły gry w sotta zostały przez wszystkich opanowane. Talia sotta, podobnie jak talia taroka, złożona była z siedemdziesięciu ośmiu kart i tu kończyły się wszelkie podobieństwa do gry tak lubianej przez wuja. Osobliwość sotta, odróżniająca go nie tylko od taroka, ale i innych gier, polegała na niewywyższaniu się poszczególnych kart, ukrytych pod skromnym ornamentem i nieróżniących się niczym od siebie. Trudność gry polegała więc na ambarasowaniu rozumu wymyślaniem konkretnych wartości jednakowych przecież kart, przy pełnej niewiedzy, jakie wartości zechce nadać im partner i co trzyma w zanadrzu swojego imaginarium. W nieskończenie długich licytacjach grający ważyli każde słowo, bojąc się rzucić kartę i często nie mogąc objąć umysłem całości gry...

Byłem zaintrygowany opowieścią hrabiny, gdyż całe swoje życie spędziłem na grach we wszystko i o wszystko, a zwieńczyłem je układem z Solterinim, co było najbardziej ryzykowną zagrywką. Przyznaję, poczułem się urażony nieznajomością sotta, urażony i coraz bardziej zaciekawiony.

- ...Wszechogarniający umysł misjonarza - mówiła dalej hrabina - zwyciężał i kiedy tylko przeciwnik wyrzucał ostatnią kartę, jego karta okazywała się mocniejsza. Nie stawało mu jednak rozumu, by świadomie przegrać. Pasją wuja Teodora były karty, lecz karty zwycięskie. Nie był wszakże skąpy - wygrywając, często nie zabierał wygranej ze stołu - drażniła go jedynie niemożność wygrania. Pewnego wieczoru po kolejnej porażce zamyślił się; właśnie wtedy misjonarz zaproponował pójście dalej w sposobie gry i zrezygnowanie z kart w ogóle. Gra polegać by miała na wymianie odpowiednich słów. Wuj obiecał to przemyśleć, pożegnał wszystkich i udał się na spoczynek. Następnego dnia, z pierwszym promieniem słońca, hajducy wyciągnęli z łóżka nic nieprzeczuwającego mnicha i zanim rozbudził się na dobre, tkwił już na zaostrzonym palu, wciągnięty nań przez czwórkę ulubionych gniadoszy wuja. Męczył się tylko do południa, gdyż Marica uprosiła męża, by pozwolił mieczem skrócić jego cierpienia. Wieczorem do zwyczajowej partii wuj wybrał spośród rezydentów najtęższych graczy, partii rozegrał siedem i wszystkie wygrał. Wprawiło go to w doskonały humor, oddał z naddatkiem swoją wygraną, a potem długo chodził po komnatach, śmiejąc się cokolwiek za głośno...

Hrabina, co mogę zaświadczyć, umiała opowiadać i nie przeszkadzał jej nawet wiercący się niespokojnie Baudi.

- Stopniowo w zamku zarzucono grę w sotta, wracając do starych gier, wuj wygrywał, a przecież zwycięstwa cieszyły go coraz mniej. Często chichotał, by zapłakać nagle, modlił się także godzinami, co zastanawiało, gdyż do tej pory uchodził za pierwszego w okolicy ateusza. Niezwykłość jego zachowania przepełniła miarę, kiedy, namówiony przez Maricę, udał się w podróż po obcych krajach. Zawsze był domatorem i na wyjazd zgodził się dosyć niechętnie, a jednak orszak składający się z wielu karet i wozów wyruszył wiosną, by powrócić jesienią następnego roku. We wszystkich odwiedzanych miastach już po pierwszych ablucjach i złożeniu powitalnych wizyt wuj natychmiast kazał się wieźć do co okazalszych kościołów. Połączone z żarliwą modlitwą zwiedzanie kościołów stało się jego pasją. Wóz wypełniony złotem, a strzeżony przez najtęższych siedmiogrodzkich zabijaków, których wuj zawsze wyszukiwał z upodobaniem, a których olbrzymi wzrost budził powszechny przestrach na mijanych gościńcach, szybko stał się lżejszy, gdyż szczodre datki ofiarowywane opiekunom zwiedzanych kościołów chyżo opróżniały skrzynie. Wulkan w mózgu wuja wybuchnął w Hiszpanii, w podróży, w której towarzyszył mu książę Cordoby Filip. Madryt i Eskurial nie zrobiły na nim wrażenia, dopiero w Toledo, w kościele Świętego Tomasza, zobaczył coś, co miało odmienić całe jego dotychczasowe życie. W słabo oświetlonej niszy wisiał wielki, zaokrąglony u góry obraz, wykonany przez wziętego niegdyś, a zupełnie zapomnianego malarza...

Pomyślałem o Solterinim, ale jego obraz wiszący w kościele?

- Uwieczniona na obrazie uroczystość nie dawała odtąd spokoju wujowi do końca jego dni. Niebo z boskimi mieszkańcami, skrzydlaty anioł unoszący zwiewną duszę i święci, którzy zeszli z niebios, aby wziąć udział w pogrzebie hrabiego Orgaza, wszystko to uczyniło na nim potężne wrażenie. Przez kilka dni nie jadł, nie pił, wydając przy tym zakaz oglądania swego oblicza pod groźbą śmierci. Wreszcie Marica zdecydowała się wejść do męża i ponieść wszystkie konsekwencje swojej niesubordynacji.

Zanim jednak dotknęła klamki, drzwi otworzyły się i stanął w nich książę Manycz. Chociaż zachował swój dawny wygląd, nie był już Teodorem Manyczem, a w każdym razie nie był już nim dla siebie. Oznajmił, iż nie zważając na poniżenie, zrzeka się książęcego tytułu i od tej chwili jest tylko hrabią, hrabią Orgazem. Wszystko, co robił później, było już tylko walką o równie godny pogrzeb...

Baudi, ubrany tego wieczoru w skromną sutannę z brązowego gros de Naples, podbitą czerwonym atłasem, słuchał nieporuszenie, bawiąc się pustym kieliszkiem.

- Nigdzie dłużej nie popasając, powrócono w rodzinne strony, gdzie Manycz-Orgaz, a właściwie Orgaz, będący ciągle moim wujem, rozpoczął gorliwe starania o zasłużenie sobie na nagrodę w niebie. Starzał się szybko i nie wiadomo kiedy stał się człowiekiem, którego śmierci można się było spodziewać. Właśnie w tym czasie przybyłam na jego dwór i choć nie dopatrzył się między nami żadnego pokrewieństwa, to przecież doznałam miłego przyjęcia. Jego dobre uczynki rozsławiły go rychło, a przestraszeni chłopi na wieść, że ich pan kazał spalić wszystkie pale, dyby i gąsiory, poczęli gremialnie uciekać, uważając to za znak szaleństwa, mogącego doprowadzić do czynów bardziej nieobliczalnych. Wuj nie pozwalał ich karać i dopiero potajemny rozkaz Mariki, zezwalający uciekinierami zdobić najładniejsze w okolicy drzewa, sprawił, że poddani uwierzyli w sprawiedliwość. Dobroć wuja była więc przeogromna, lecz kiedy zaprosił do siebie kilku co znamienitszych ojców Kościoła, ci odmówili, tłumacząc to różnymi, nie dość zrozumiałymi przyczynami. Przysłali jednak swoich mało znaczących zastępców, mających wchodzić z nim w teologiczne dysputy. Całymi dniami rozprawiano więc o cudownym pogrzebie Don Gonzala Ruiz de Toledo, Pana na Orgaz, Najwyższego Notariusza Kastylii, a także Kawalera Zgromadzenia Kastylijskich Krzyżowców i Pala-tyna Chrześcijaństwa. Jeszcze w Toledo wuj nakazał wykonać niewielką kopię obrazu i potem, wodząc palcem po desce, głośno omawiał wyobrażoną tam scenę. Najżywiej pociągała go sfera niebiańska i o nią pilnie wypytywał dygoczących kleryków. Bardzo był też ciekaw, czy po jego śmierci także pojawią się święci Stefan i Augustyn, by w zastępstwie ziemskich kapłanów złożyć ciało do grobu; i czy można prosić o to świętych Piotra i Pawła. Doszukiwał się własnego podobieństwa do zmarłego i kazał nawet bardziej spiczasto przystrzyc osiwiałą nagle brodę, a także zamówił stosowną do pięknego wzoru zbroję i polegiwał w niej przed lustrem z przymkniętymi oczyma. Chyba zastanawiał się wtedy, czy trzeba specjalnego rozkazu, aby na jego pogrzebie wszyscy mieli śnieżnobiałe kryzy; i czy Marica będzie mogła wziąć w nim udział, jeżeli Don Gon-zalo nie miał podówczas przy sobie kobiet. W roztrząsaniu tego rodzaju wątpliwości duchowni dotrzymywali mu jeszcze pola, lecz kiedy pytania wuja poczęły tyczyć tych właśnie cech hrabiego z Orgaz, które spowodowały fune-ralny cud, dywagowali niezrozumiale. Nie potrafili też odpowiedzieć, co trzeba uczynić, by zbliżyć się do sacrum, i czy wystarczy po temu doprowadzona do skrajności dobroć. „Bo niby dlaczego nie? - zapytywał często. - Przecież wszelkie skrajności muszą się gdzieś spotkać, a więc i moja dawna, zbytnia może porywczość powinna się teraz połączyć z nieokiełznaną dobrocią. Czy złe potraktowanie misjonarza nie umocni tylko doskonałości zbolałej duszy?" Nie mogąc doczekać się właściwej odpowiedzi, postanowił dla zasługi w niebie poszukać na okolicznych ziemiach, a może nawet w swoim najbliższym otoczeniu, pogan i heretyków i zabijać ich równie dzielnie, jak czynił to Don Gonzalo. Nie wiadomo, czym by się to wszystko skończyło, gdyby któregoś dnia mój wuj nie zmarł nagle przed postnym śniadaniem. Byłam właśnie w ogrodzie, gdzie codziennie z rana przechadzałam się, czytając modlitwy...

- I jaki miał pogrzeb? - przerwał niecierpliwie Baudi.

- No cóż, zapewne inny, niż to sobie wyobrażał. Marica kazała go jak najszybciej pochować w prostej, sosnowej skrzyni, zapominając o ozdobnej zbroi, którą przymierzał jeszcze na godzinę przed śmiercią. W ostatniej drodze towarzyszył mu jedynie młody pop z pobliskiej wsi, mogący za życia wuja tylko marzyć o podobnym zaszczycie. Wszyscy rezydenci, wiedzeni przemożnym instynktem, natychmiast opuścili zamek. Mnie w ciągu kilku tygodni odprawiono, lecz to, co w tym czasie zobaczyłam, każe mi z niechęcią wspominać te chwile, a nawet po latach nazwać mą ciotkę potworem. Na skutek niepomyślnych okoliczności podróż powrotna trwała już lat dwanaście i dopiero teraz przekroczyłam granicę kraju dzieciństwa. Wiem o śmierci ojca, dwóch braci i stracie majątku rozszarpanego przez złych ludzi, mianujących się dalszą rodziną. Nie znam już prawie języka, zresztą od dziecka odgrodzona byłam odeń murem francuszczyzny. Wiedzie mnie do kraju niezrozumiały odruch serca, tym bardziej dziwny, że teraz wre tam niepokój. Ile się musiałam nabiedzić, jakich użyć wpływów, by wreszcie uzyskać paszport, chociaż, jak mi powiedziano, może on nic nie znaczyć dla panów insurgentów. I gdyby nie pańska pomoc, drogi wybawco, nie wiem, czym by się to wszystko skończyło.

- Dwanaście lat w podróży to niemało, sądzę, że robiła pani dłuższe popasy?

- Słyszę ironię w głosie mojego dobroczyńcy, a doprawdy nie ma tu na nią miejsca.

- Czy nie będzie więc natręctwem prosić panią o opowieść o tym, co spowodowało, że podróż tak się przeciągnęła? - tę prośbę przedłożył Baudi następnego dnia, gdy tylko konie ruszyły.

- Otóż w kilka dni po opuszczeniu niegościnnych progów zbliżyliśmy się wraz z eskortą, przydaną mi dla bezpieczeństwa, do granicy księstwa. Tam zbrojni pożegnali mnie czołobitnie i czym prędzej odjechali. Dalej miałam jechać z zaledwie trojgiem służby; upłynęła może godzina, kiedy przejeżdżając zalesionym jarem wśród wykrotów i zalegających złomów skalnych, usłyszałam trzask łamanego drzewa i konie zatrzymały się przed zwaloną przeszkodą. Zewsząd słychać było strzały, których się nie bałam, i przeraźliwe krzyki, od których cierpła mi skóra. Wszędzie widziałam zwinne postacie wymachujące strzelbami i nożami... oszczędzono tylko mnie i konie. Związana, jechałam w płóciennej budzie, wyprowadzana nocą dla zaczerpnięcia świeżego powietrza i rozprostowania kości. Troska ta nie wypływała jednak z przyrodzonej litościwości tych ludzi, lecz - jak się miało okazać - z chęci dowiezienia mnie w dobrym zdrowiu. Cyganie, gdyż byli to oni, trudnili się bowiem oprócz rabunku i drobnych kradzieży także handlem końmi, a przy nadarzającej się sposobności także i ludźmi. Jak się potem dowiedziałam, to Marica, chcąc, by w rodzinie nie rozprzestrzeniła się wieść o jej mężu Manyczu-Orgazie, a i o niej samej, hojnie ich opłaciła za zabicie mnie. Na szczęście okazali się ludźmi obdarzonymi zmysłem praktycznym i postanowili zarobić podwójnie. W najbliższym portowym mieście zostałam sprzedana kapitanowi statku, który poza piciem, nawigacją i krwawym karceniem majtków znał się jeszcze na handlu ludźmi. Nie ma powodu, aby wspominać tu okropności rejsu, podczas którego wraz z innymi nieszczęśnikami przeżywałam katusze niewygód i przykrych zapachów. Dopłynęliśmy wreszcie do kraju cieplejszego i tam sprzedano mnie po raz wtóry, tym razem pośrednikowi dostawiającemu niewolnice bogatszym od siebie. Już na samym początku przyszłych swoich podróży, pozbawiona przez los odpowiednich nauczycieli, własną spostrzegawczością zdobywać musiałam wiedzę o świecie i prawach nim rządzących. Właśnie dzięki niej, odsuwana przez ojca od wszelkich spraw przyziemnych, nie znając nauk panów Locke'a i Boyle'a, zrozumiałam, że wysiłek włożony w określone zajęcie nie zawsze procentuje w sposób mający oparcie w matematyce. Cyganie bowiem, ryzykujący głową i ciężko pracujący przy zabijaniu mojej służby, zarobili znacznie mniej od kapitana, który ryzykując tylko burzę, zwielokrotnił zysk ilością towaru. On sam, nie sprzedając mnie tanio, mniej jednak zarobił od tłustego pośrednika, niczym nieryzyku-jącego, ale mającego bezpośredni dostęp do bogatych miłośników ludzkich wdzięków. Niesprawiedliwość ta mocno mnie wówczas bolała, po latach zrozumiałam jednak, że jest mądrą i jedyną sprawiedliwością i że na niej opiera się wszelki postęp... Trzeba tu jednak oddać honor tłustemu pośrednikowi, znał się wybornie na wykonywanym fachu. Przed ubiciem targu przeprowadził dokładne oględziny niewolnic i pomimo nieapetycznej chudości podlotka zwrócił na mnie uwagę. Przyłożył też do pracy palec wskazujący i przekonawszy się o czymś, mógł wkrótce sprzedać mnie emirowi Horsanowi jako jedyną w nowym transporcie dziewicę. Tym, czego nauczyłam się w haremie Horsana, mogłabym obdzielić wiele kobiet różnych ras, dając każdej z nich nieograniczone możliwości oddziaływania na mężczyzn i ofiarowania im szczęścia, jakiego dotąd nie zaznali. Zapewne jednak nazbyt sobie pozwalam i chcąc być wierną prawdzie, przekraczam miarę, obrażając tym uszy Jego Wielebności...

Coraz bardziej podobała mi się ta kobieta, a szczególnie jej umiejętność zwalniania toku opowieści w miarę wewnętrznego skręcania się trzewi poczciwca Baudiego. Poczciwca - jest w słowie tym pewien przekąs, gdyż Baudi był człowiekiem wielce uzdolnionym, a talent jego polegał na umiejętności posługiwania się intrygą w sposób bardziej niż doskonały. Pamiętam wielu niedościgłych mistrzów w tej fundamentalnej dziedzinie życia - sam także biorąc w niej pewien niedoskonały udział - a przecież przy nim wszyscy byli skromnymi wyrobnikami. Bau-di posiadł (a raczej urodził się z nią) fizyczną umiejętność wydobywania z siebie tych cech charakteru, których w danej sytuacji potrzebował. Bohaterski, mądry, przenikliwy, szlachetny, a w miarę potrzeby tchórzliwy, matołkowaty, krótkowzroczny i nieszczery, był w każdym wcieleniu bardziej poczciwy, mądry i matołkowaty od prawdziwych poczciwców, mędrców i matołów. Także kłamiąc, utwierdzał się w przekonaniu, że nie mówi nieprawdy, a przekonanie to natychmiast pojawiało się na jego twarzy. Teraz jednak kostium poczciwości na ramionach Baudiego narażony był na ciężką próbę, podniecająca zmysły kobieta robiła bowiem wszystko, aby się nim bawić, tarmosząc tę szatę lubieżnym spojrzeniem, co chwila prosząc o pozwolenie opowiedzenia czegoś, czego i tak chciałoby się słuchać bez przerwy. Ledwie żywy, zapewniał gwałtownie, że nie powinna gubić żadnych szczegółów opowieści, gdyż tylko one mogą wzbudzić w słuchającym uczucie absolutnego wnijścia w zbiedzoną duszę. Hrabina, której mówienie o sobie sprawiało przyjemność równą naszemu słuchaniu, czuwała pilnie nad słowami, prawiąc o rzeczach mogących zaciekawić każdego, w kim tylko kołacze się życie. Opowiadała mimochodem o zespoleniu mężczyzny i kobiety nie kiedy indziej, ale właśnie podczas tańca (mógł to być zarówno kadryl, jak i menuet), a zbliżenie to, wbrew różnorodności ruchów, miało być pełne i doskonałe. Wspominała też o spełnianiu męskich przyjemności w zgoła innych kobiecych miejscach, niż przeznaczone po temu przez naturę, nie zapominając dodać przy każdym celniejszym fragmencie: „Ale, ale, zdaje się, że jesteśmy już senni, chyba rzeczywiście pora na spoczynek, drogi Monsignore".

Tak, tylko po to, by poznać tę kobietę, opłacało się zawrzeć układ z Solterinim.

„Monsignore" - w ten sposób zwróciła się doń po raz pierwszy, bo właśnie tak, nie wiedzieć czemu, tytułowano Baudiego, choć nie był dostojnikiem Kościoła. Monsignore był, jak zdążyłem wywiedzieć się z ust nie zanadto dyskretnych, człowiekiem niskiego stanu, który jednakowoż pokrewieństwu, cierpliwości i pracy - poświęcał jej co najmniej szesnaście godzin na dobę - zawdzięczał to, do czego doszedł, a nie był bynajmniej na szczycie swoich zamierzeń i chęci. Na pierwszym miejscu wymieniłem pokrewieństwo, gdyż bez niego często nie wystarcza pracowitość, cierpliwość czy biegłość w wyrażaniu myśli uogólniającej. Przypadłości te w najlepszym wypadku pozwalają biedakowi umocnić się w sekretarskim fotelu któregoś z prowincjonalnych wielmożów.

Baudi zawdzięczał wszystko pokrewieństwu z Giovangelem Braschim, zwanym imieniem Piusa VI. Ówże Braschi wybrał stan duchowny, mając lat trzydzieści siedem, gdy -jak mówiono - z braku odpowiedniego majątku odrzucono jego kandydaturę do małżeństwa. Dwadzieścia lat później został papieżem i natychmiast wzorem swych wielkich poprzedników sprowadził do Rzymu dwóch siostrzeńców, mianując starszego kardynałem, a drugiemu nadając tytuł księcia Nemi. Szlachetnie zadbał więc o familię, pozwalając nawet wywodzić jej pierwociny od wikingów. Siostrzeńcy, jak przystało potomkom wikingów, byli młodzieńcami wyjątkowej urody, niestety, co często idzie w parze, równie niepokalanej głupoty i dlatego Braschi rozszerzył swą łaskawość na innych członków rodziny. Jednym z nich okazał się wywiedziony z odleglejszych rejonów pokrewieństwa Pietro Baudi, mężczyzna o twarzy już wtedy pewnie pooranej trudami pośledniego istnienia i o niepośledniej inteligencji. Papież nie kupił mu księstwa i nie ofiarował tytułu, wywyższył go jednak w sposób najprostszy i świadczący o właściwej ocenie - uczynił przedłużeniem swojej ręki. Sam będąc człowiekiem wielkich ambicji, wiedział, że ambicji ludzi takich jak Baudi nie można przykryć purpurowym kapeluszem, a ofiarowanie im wysokich godności powoduje chęć uzyskania jeszcze wyższych. Pozwolił mu zatem być użytecznym i gromadzić majątek, dzięki któremu mógł zapomnieć o ambicjach. Był więc Baudi człowiekiem do najdelikatniejszych poruczeń, a każdy, chcąc złożyć odpowiedni ukłon czy też załatwić cokolwiek w Castel Sant'Angelo, musiał mu się przypodobać odpowiednią sumą. Nad wyraz użyteczny, wierny, niezastąpiony prawie, ku zadowoleniu dostojnego opiekuna brał za to zapłatę od innych.

Ostatnimi czasy, a dowiedziałem się o wszystkim jeszcze u braci Gonsalves, świat zatrząsł się w posadach i temu wstrząsowi zawdzięczam nagłe uwolnienie z okowów nudy, a co za tym lub może przed tym idzie - poznanie Pietra Baudiego. We Francji, tak bliskiej mojemu sercu, miały nastąpić wydarzenia, o których nawet jako umiarkowany zwolennik Kościoła rzymskiego nie mogłem myśleć bez trwogi. Podniesiono rękę na majestat króla, z którego dziadem zdarzało mi się śniadać i na dworze którego zaznałem wielu mądrych i głupich uciech. Żądze panów mieszczan, a raczej panów siepaczy, obrażały człowieka i wymyślone przez niego prawa, nie oszczędziły też panującej w całym cywilizowanym świecie religii. Pius byłby szczęśliwy, gdyby nierozważny motłoch ograniczył się tylko do rezygnacji z jego światłych rad, trwał więc w przycupniętej dumie Ojca Świata, bacznie nasłuchując wieści z Francji.

Jakby tego było mało, dowiedzieć się musiał, że w innym kraju, trwałym bastionie chrześcijaństwa - którego ludność jednak, o dziwnie nieposkromionym charakterze, już od dawna sprawiała Europie kłopoty - trwa nieprzystojna ruchawka, będąca zapewne następstwem knowań francuskiej ulicy. Co gorsza, nie zważając na wstawiennictwo nuncjusza, powieszono tam dwóch biskupów. Było to dla papieża większą obrazą niż ucięcie głowy Ludwikowi, za którym nigdy nie przepadał. Wszystko, co wyczytałem z ust szepczących po kątach dworaków, zdawało się zapowiadać opłacalność mojego układu z Solterinim. Nie żebym źle życzył Państwu Kościelnemu czy dobrze zbrojnemu gminowi. Cieszyłem się jednak, że - chociaż w sposób ułomny i niedoskonały - być może przeżyję coś, na co najczęściej brakuje jednego życia.

Ojciec Świata zrozumiał wreszcie, że najwyższy czas wymagać od swoich ludzi nie tylko dyplomacji, lecz i odwagi. Postanowił do kraju, w którym nie uszanowano biskupiej mitry, wysłać człowieka najbardziej zaufanego, i wybór jego, jak grom z jasnego nieba, spadł na Pietra. Podobno głównym celem tej ryzykownej eskapady miało być przyjście w rozumowy sukurs nowo mianowanemu nuncjuszowi i zdobycie pozwolenia na wyjazd Monsigno-re Saluzzo, nuncjusza odwołanego, a niemogącego dotąd skorzystać z łaski odwołania. Należało też stwierdzić, jak daleko sięgają wpływy komisarzy francuskich, o których obecności przy wodzu buntowników rozchodziły się pogłoski. Baudi miał jechać bez oficjalnej akredytacji, co było ryzykowne, lecz pozwalało łatwiej zanurzyć się w wir wydarzeń, nie obarczając przy tym Watykanu jakimkolwiek podejrzeniem o utrzymywanie kontaktów z rebeliantami. W zamian otrzymał z Tajnej Kancelarii kilka listów polecających, ważniejszych od najważniejszych akredytacji, a kupionych za duże pieniądze od wpływowych osobistości Saksonii i Austrii, powiązanych dawniejszą znajomością z przywódcami niepokojącego ruchu. Był to pierwszy klucz, w jaki zaopatrzono go na tę niebezpieczną podróż, drugi - to złote monety, którymi wyłożono dno w skromnej karecie, i kosztowne prezenty. Te ostatnie miały torować drogę ku znaczniejszym personom, wzdragającym się przed przyjęciem pieniędzy - o wiele bowiem mocniej można zadzierzgnąć sznur przyjaźni, pozwoliwszy zadyndać na nim drogiemu przedmiotowi. I tak właśnie wśród znaczniejszych darów znalazłem się ja, reprezentując siebie i sztukę. Trzecim i najważniejszym kluczem, mającym otworzyć to, co zamknięte, i zamknąć, co otwarte, był sam Pietro Baudi.