Nick Rennison

Sherlock Holmes.

Biografia nieautoryzowana

Przekład Anna Bartkowicz

Tytuł oryginału: Sherlock Holmes. The Unauthorized biography

Copyright © Nick Rennison 2005

First published in hardback in Great Britain in 2005 by Atlantic Books, an imprint of Grove Atlantic Ltd.

Copyright © for the Polish translation by Wydawnictwo W.A.B., 2010

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo W.A.B., 2010

Wydanie I

Warszawa 2010

Książkę tę, z miłością i wdzięcznością, dedykuję Eve oraz pamięci Nory Allenby (1916–2005)

Podziękowania

Przede wszystkim podziękowania należą się memu wydawcy, Angusowi MacKinnonowi z wydawnictwa Atlantic Books, który wpadł na pomysł, by stworzyć taką biografię, po czym zwrócił się do mnie, chcąc się przekonać, czy byłbym zainteresowany jej napisaniem. Jego propozycja sprawiła, że pochłonęło mnie coś bardzo przyjemnego, a mianowicie badania nad życiem i karierą słynnego detektywa. W ciągu ostatnich dwóch lat moi przyjaciele i krewni wykazali się ogromną tolerancją, cierpliwie znosząc obsesję, jaką miałem na punkcie Holmesa. Wielu z nich było przy tym tak miłych, że podzielili się ze mną własnymi spostrzeżeniami na temat tego wielkiego człowieka. Travis Elborough zwrócił uwagę na kilka nieznanych mi książek i artykułów prasowych na temat Holmesa, jak również na pewne studium o Moriartym. Hugh Pemberton jako jeden z pierwszych wysłuchiwał życzliwie moich domysłów na temat roli, jaką odegrał Holmes w wydarzeniach rozgrywających się w późnowiktoriańskiej Anglii, a ja wysoko sobie cenię jego entuzjastyczną reakcję. Allan Dodd stawiał mi drinki w pubie Sherlock Holmes w centrum Londynu i z ogromną cierpliwością wysłuchiwał moich aż nazbyt szczegółowych opowieści o trudnościach, jakie napotykałem, próbując rozgraniczyć w życiu Holmesa fakty od legendy. Paul Skinner przysłał mi informacje na temat Charlesa Augustusa Howella, do których nie dotarłbym bez jego pomocy. Susan Osborne, Dawn Pomroy, Richard Shephard, Andrew Holgate, Gordon Kerr i Kathy Crocker być może nie zdają sobie sprawy, jak bardzo swoim nieustającym zainteresowaniem przedsięwzięciem dopingowali mnie, bym je ukończył.

W wydawnictwie Atlantic Books wyjątkowej inspiracji i wsparcia udzielili mi Bonnie Chiang, Clara Farmer i Toby Mundy. Naprawdę nie mógłbym życzyć sobie lepszego wydawcy. Moje podziękowania należą się także Celii Levett, życzliwej redaktorce, której praca wniosła do tekstu bardzo wiele, oraz Mike’owi Levettowi, znakomitemu specjaliście od sporządzania indeksów.

Kiedyś, w latach sześćdziesiątych XX wieku, moi rodzice mieli w swojej bibliotece kilka tomów opowiadań o Holmesie opublikowanych przez wydawnictwo Penguin Books. To właśnie dzięki tym książkom poznałem rozkosz obcowania z opowieściami doktora Watsona. Chciałbym rodzicom bardzo za to podziękować; dziękuję im także za wsparcie, którego mi udzielili czterdzieści lat później w trakcie pracy nad niniejszą biografią. Serdeczne podziękowania należą się również mojej partnerce, Eve Gorton, która zapewne nie sądziła, że spędzi w towarzystwie Sherlocka Holmesa aż tyle czasu. Bywały też – nader częste – chwile, gdy wierzyła w to dzieło bardziej niż jego autor. Zatem właśnie jej dedykuję tę książkę.

Wstęp

Rok 1895. Londyn spowija gęsta żółta mgła, której tłuste kłęby osiadają na szybach oleistymi kroplami. Przez okno wynajętego mieszkania przy Baker Street 221B wyglądają dwaj mężczyźni. Pierwszego z nich, człowieka słusznego wzrostu i chudego, natura obdarzyła pociągłą twarzą, orlim nosem i wysokim czołem intelektualisty. Drugi, niższy i bardziej krępy, ma kwadratową szczękę i sumiaste wąsy. Za oknem żyje swoim życiem pogrążone w smogu ogromne miasto, kryjące tysiące złowrogich tajemnic; jednak dla tych dwóch ludzi ich mieszkanie stanowi wygodny i zaciszny kawalerski azyl. Nagle, z ponurych otchłani mroku, wyłania się dwukołowa jednokonna dorożka, powożona przez woźnicę siedzącego z tyłu, i wysiada z niej młoda kobieta. Zanim zadzwoni pod numer 221B, spogląda przelotnie w górę na dwóch mężczyzn stojących w oknie. To kolejna klientka, która – ze swoją zagadkową opowieścią o grożącym niebezpieczeństwie – przybywa właśnie, by zasięgnąć porady Sherlocka Holmesa. Znów rozpoczyna się gra, w trakcie której Holmes i doktor Watson będą dociekali prawdy kryjącej się za tajemniczą, mroczną historią z życia metropolii.

W historii Anglii niewiele jest postaci równie słynnych jak Sherlock Holmes. Od chwili gdy w roku 1887 w opowieści ogłoszonej na łamach „Beeton’s Christmas Annual” jego kolega i przyjaciel, doktor John Watson, ujawnił światu niezwykłe zdolności analityczne i dedukcyjne Sherlocka, zawładnął on wyobraźnią czytelników. Od tego czasu Watson występował w charakterze BoswellaI Holmesa, opisując jego kolejne wyczyny i przygody w artykułach i książkach, w związku z czym sława detektywa zataczała coraz szersze kręgi. Opowieści Watsona przetłumaczono na dziesiątki języków – od afrykanerskiego po jidysz, od ormiańskiego po wietnamski. Uczący się języka suahili mogą sobie przeczytać Mbwa wa Familia Baskerville, a Słowacy przewracać stronice powieści zatytułowanej Pes Baskervillský. Historie Watsona mają swoje wersje w języku esperanto, zostały zapisane stenograficznie, przeznaczonym dla języka angielskiego systemem Pitmana, oraz alfabetem Braille’a. Istnieje nawet tłumaczenie Tańczących sylwetek na szyfr, który odgrywa tak ważną rolę w tym właśnie opowiadaniu.

W latach dziewięćdziesiątych XIX wieku zaczęły się pojawiać teatralne wersje opowieści o Holmesie, które są grywane po dziś dzień. Można zatem przypuszczać, że w roku 2005 dosłownie każdego dnia, gdzieś w Anglii czy w Ameryce, znajdzie się co najmniej jedno kółko teatralne, które wystawia akurat sztukę o Sherlocku. Holmes stał się też bohaterem setek filmów, kręconych od epoki filmu niemego aż po czasy obecne. Musical pod tytułem Sherlock Holmes: The Musical, którego autorem jest Leslie Bricusse, scenarzysta musicalu filmowego o doktorze Dolittle, wystawiono w Londynie w roku 1989. (Co prawda niemal natychmiast zniknął z afisza i od tamtego czasu jest grywany rzadko). Pojawił się też balet zatytułowany The Great Detective (Wielki detektyw), wystawiony przez teatr Sadler’s Wells w roku 1953. Skomponowano ponadto co najmniej jedną operę, w której tenor Holmes oraz Watson o głosie basowym z uczuciem sławili swą satysfakcjonującą współpracę oraz radości pracy detektywa.

Holmes nie żyje już od ponad siedemdziesięciu lat, a mimo to z całego świata wciąż nadchodzi do niego korespondencja z prośbami o pomoc. Do niedawna w Abbey House – głównej siedzibie firmy Abbey National Building Society mieszczącej się na Baker Street, tam, gdzie niegdyś znajdowało się mieszkanie Holmesa i Watsona – zatrudniano sekretarkę odpisującą na listy nadsyłane do słynnego detektywa. Od czasu śmierci Holmesa w roku 1929 rosnąca armia zajmujących się nim badaczy wyprodukowała całą bibliotekę prac i dysertacji traktujących o życiu i karierze detektywa. W co drugim kraju świata istnieją towarzystwa miłośników Sherlocka Holmesa, których członkowie z pasją oddają się szczegółowym badaniom nad jego życiem i działalnością. W Calgary w Kanadzie działa towarzystwo o nazwie Singular Society of the Baker Street Dozen; w Kopenhadze – Speckled Gang; w Tuluzie – Le Cercle Littéraire de l’Escarboucle Bleue; w Tokio – Nonpareil Club; w Rosji w Jekaterynburgu – Uralskie Towarzystwo Holmesowskie; w Indianapolis – Illustrious Clients; w Cambridge w Massachusetts – Friends of Irene Adler; w Baltimore – Six Napoleons. Takich stowarzyszeń jest o wiele więcej, a wszystkie zajmują się wyłącznie studiami nad Sherlockiem Holmesem. Ponadto liczni pisarze wykorzystują fakty z jego życia jako kanwę mniej lub bardziej wiarygodnych powieści i opowiadań.

Postać Holmesa, podobnie jak znane postacie z historii Anglii – Henryk VIII, Robin Hood czy Winston Churchill – wykorzystywana jest przez przemysł związany z popularyzacją dziedzictwa kulturowego. Każdego dnia ulice brytyjskiej stolicy przemierzają grupy wycieczkowiczów wędrujących „Szlakiem Sherlocka Holmesa”. „Holmesowskie” pamiątki wypełniają półki sklepów z upominkami i butików dla turystów. Kto tylko zechce, może zakupić srebrną statuetkę przedstawiającą Holmesa albo Watsona, albo magnes na lodówkę w kształcie sylwetki detektywa, kubek do kawy z psem Baskerville’ów, grę planszową, której uczestnicy, rozwiązując poszczególne zagadki, wyruszają za każdym razem z Baker Street 221B, a także plastikową fajkę Sherlocka Holmesa, która ma zapewniać autentyczną holmesowską atmosferę, nie zachęcając tak naprawdę do palenia. Istnieje nawet miś Sherlock Holmes, ubrany w charakterystyczną pelerynę i sukienną czapkę z daszkiem z przodu i z tyłu.

Mimo to sam Holmes pozostaje postacią zadziwiająco nieuchwytną. Poza kilkoma nader „ezoterycznymi” monografiami (na temat rodzajów popiołu tytoniowego, polifonicznych motetów renesansowego kompozytora Orlanda di Lasso, szyfrów i odmian tajnego pisma) oraz podręcznikiem pszczelarstwa, słynny detektyw pod własnym nazwiskiem nie opublikował niczego. W jednym z opowiadań (zatytułowanym Sprawa kartonowego pudełka) Holmes twierdzi, że w „Journal of the Anthropological Institute” ogłosił dwie krótkie monografie na temat uszu, jednak kwerenda obejmująca dziewiętnastowieczne numery tego periodyku wskazuje, że mówił raczej o pracach planowanych niż o takich, które rzeczywiście opublikował. Dwie opowieści o jego detektywistycznej działalności, które napisał w pierwszej osobie, ukazały się w „The Strand Magazine” w roku 1926, trzy lata przed jego śmiercią. Poza tym nie napisał nic więcej. Uwielbiał porozumiewać się za pomocą telegramów, medium nawet bardziej nietrwałego niż poczta elektroniczna obecnie. Nie zachowały się też żadne pisane jego ręką listy, których autentyczność byłaby bezsporna.

Dla badaczy życia i działalności Holmesa alfą i omegą pozostaje jego kolega i przyjaciel, doktor John H. Watson – autor i narrator pięćdziesięciu dwóch krótkich i czterech dłuższych opowieści o słynnym detektywie. Ponadto istnieją dwa opowiadania, których narratorem jest sam Holmes. Jest też kilka tekstów (The Case of the Man Who Was Wanted, The Story of the Lost Special), przez niektórych komentatorów zaliczane do holmesowskiego kanonu; jednak ich status pozostaje wątpliwy. Są też owe niezidentyfikowane dokumenty, które prawie na pewno istniały i które prawdopodobnie zaginęły. „Na ulicy Charing CrossII, gdzieś w piwnicach banku Cox & Co, stoi noszące ślady licznych podróży, płaskie blaszane pudło, jakiego zazwyczaj używa się do przewożenia poczty wojskowej. Na jego wieku jest wymalowane moje nazwisko (...) Pełno w nim rozmaitych notatek. Większość z nich dotyczy zagadkowych spraw, z którymi w różnych okresach czasu Sherlock Holmes miał do czynienia”¹. Gmach banku Cox & Company przy Charing Cross Road został zburzony podczas nalotów bombowych na Londyn w czasie drugiej wojny światowej i jeżeli, dziesięć lat po śmierci Watsona, w bankowym skarbcu znajdowały się rzeczywiście jakieś papiery, z pewnością strawił je ogień.

Warto pamiętać, że w zachowanych opowieściach Watsona została odnotowana jedynie niewielka część spraw badanych przez Holmesa. W powieści pod tytułem Pies Baskerville’ów Holmes wspomina mimochodem „pięćset ważniejszych spraw, jakimi się zajmował”². Wydarzenia związane ze sprawą Baskerville’ów miały miejsce ponad dziesięć lat przed rzekomym przejściem Holmesa na emeryturę i, jak się przekonamy, ponad trzydzieści lat przed jego rzeczywistą emeryturą i ostatecznym odcięciem się od wszelkiej działalności detektywistycznej. W ciągu tych trzydziestu lat Holmes zajmował się ponad tysiącem kolejnych spraw. Z całkowitej liczby około tysiąca ośmiuset śledztw Watson opisał sześćdziesiąt. Innymi słowy, zaledwie trzy do czterech procent spraw Holmesa zostało przez doktora przekazanych potomności.

Mimo to głównym źródłem wiedzy o życiu detektywa pozostaje dzieło Watsona, a jego opowieści – co od dawna wiadomo badaczom życia i działalności Holmesa – należy z różnych względów interpretować ostrożnie. Niekiedy sam Sherlock Holmes zaciemniał sytuację – wprowadzając doktora w błąd, podając mu błędne informacje oraz fałszywe fakty i odwracając jego uwagę od sedna sprawy. Często też bywa, że to Watson celowo ukrywa prawdę, przedstawiając autentyczne postacie pod pseudonimami albo nadając miastom wymyślone nazwy. A czasami zwyczajnie się myli. Nie można zapomnieć o okolicznościach, w których doktor pisał swoje opowieści. Mimo że, jak twierdzi w opowiadaniu pod tytułem Samotny cyklista, robił „wyczerpujące notatki, które zachował do dziś”³, i choć oczywiście pisząc, musiał mieć te notatki pod ręką, ukończone opowiadania, które przekazał Arthurowi Conan Doyle’owi do publikacji, powstały po wielu latach, a czasami nawet dziesięcioleciach od wypadków, które opisują. W opowiadaniu Diabelska stopa na przykład widzimy Holmesa zajmującego się sprawą makabrycznych śmierci, które zdarzyły się w rodzinie Tregennisów, podczas wakacji spędzanych z Watsonem w Kornwalii w roku 1897. Pełna wersja opowiadania powstała jednak dopiero w roku 1910. W wypadku śledztwa znanego z opowiadania pod tytułem Człowiek na czworakach Watson relacjonuje wydarzenia z roku 1903, lecz tekst ten został ogłoszony drukiem dwadzieścia lat później, ukazał się w „The Strand Magazine” w marcu roku 1923. Fakt, że Watson czasami się mylił, nie jest więc niczym zaskakującym. W tych okolicznościach bowiem nawet najoczywistsze błędy – na przykład umieszczenie akcji jednego z opowiadań w okresie, gdy Holmes już nie żył – stają się do pewnego stopnia zrozumiałe.

Pomimo trudności spowodowanych nikłą ilością autentycznych dokumentów, życie tylko niewielu postaci z epoki wiktoriańskiej zasługuje na równie wnikliwe badanie, jak życie Sherlocka Holmesa. Przy czym to, że Holmes był przedstawicielem epoki wiktoriańskiej, nie ulega najmniejszej wątpliwości. Bo choć w chwili śmierci królowej Wiktorii dobiegał dopiero pięćdziesiątki, pozostał zakorzeniony w świecie, w którym się urodził i dorastał. Wydaje nam się, że dobrze znamy ludzi tamtej epoki. W przeciwieństwie do nas, istot pełnych sprzeczności, zmagających się z zawiłą nowoczesnością i ponowoczesnością – oni zdają się produktem czasów zdecydowanie mniej skomplikowanych. Zastygli w wymyślonych przez nas szablonowych pozach, ludzie epoki wiktoriańskiej sprawiają wrażenie odpornych na lęki i niepokoje, które tak bardzo nękają nasze pokolenia. Spoglądają z sepiowych fotografii z taką pewnością świata, a także swojego w nim miejsca, o jakiej my nie możemy nawet marzyć. Jednakże nic bardziej mylnego. W istocie bowiem każdy, kto – tak jak Holmes – urodził się w latach pięćdziesiątych XIX wieku i wychował się w epoce późnowiktoriańskiej, żył w okresie umysłowego i społecznego zamętu, równie dramatycznego i groźnego jak wszystkie, które miał przynieść ludzkości wiek XX. Przekonania religijne obracały się w pył pod naporem nowo powstających teorii na temat człowieka i jego miejsca w świecie. Imperium Brytyjskie, nad którym słońce miało nigdy nie zachodzić, mogło wydawać się wieczne, jednak ziarno jego ostatecznego upadku zostało już zasiane. Niemcy i Ameryka wyłoniły się na arenie światowej w roli jego potężnych rywali. Nowe ideologie – socjalizm, komunizm, feminizm – zaczęły wstrząsać podwalinami państwa i rodziny, na których opierały się wiktoriańska pewność i bezpieczeństwo. Pod cienką warstwą wiktoriańskiego samozadowolenia bardzo szybko odkrywa się podskórny niepokój egzystencjalny, nękający ludzi żyjących w świecie, który szybko i nieprzewidywalnie się zmienia.

Niejednoznaczność charakteru Holmesa odzwierciedla wieloznaczność epoki, w której słynny detektyw osiągnął dojrzałość. Choć myślał zdecydowanie racjonalnie i był zdeklarowanym zwolennikiem idei postępu, dręczyły go jednak mroczne sny i targały nim niepokojące emocje. Powołany do służby Imperium, które, o czym dobrze wiedział, przynajmniej w sferze intelektualnej minęło już swój zenit, pozostał niezmiennie mu oddany. Mimo to, nawet gdy walczył o zachowanie stabilności i trwałych wartości epoki, przez całe życie powodowały nim chęć zmiany oraz pragnienie podniety intelektualnej i ekscytacji. Jego własne, najgłębsze przekonania – społeczne, estetyczne, naukowe – często były sprzeczne z tymi, które otwarcie deklarował. Towarzyszyć Holmesowi w krętej drodze jego kariery w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XIX wieku, to tyle co obserwować epokę wiktoriańską w zmaganiach z jej własnymi demonami.

Rozdział pierwszy
„Moi przodkowie byli ziemianami”

Wioska Hutton le Moors jest położona na skraju wrzosowisk zwanych Yorkshire Moors, dwanaście mil od miejscowości Pickering. Pomimo sporego ruchu na drodze, oznaczonej dzisiaj jako A170 i prowadzącej do Scarborough, centrum wioski w ciągu ostatniego półwiecza zmieniło się zaskakująco niewiele. Po obu stronach drogi wyrasta trzydzieści czy czterdzieści przeważnie siedemnastowiecznych domków o krytych łupkiem dachach. Pub Pod Umajonym Chłopcem i wiejski kościółek pod wezwaniem Świętego Ceaddy stanowią tu dwa ośrodki wiejskiego życia. W odległości pół mili od starszych domków, na skraju wioski, stoi nieduże osiedle komunalne z lat pięćdziesiątych XX wieku. Lokalne władze zbudowały je na terenie zakupionym po drugiej wojnie światowej od rodziny Binnsów z Bradfordu, właścicieli młyna. Aż do połowy lat dwudziestych XX wieku na terenie tym stał szesnastowieczny dwór zwany Hutton Hall. Jego zdjęcia zamieszczone w maju roku 1922 w magazynie „Country Life” przedstawiają fronton z pruskiego muru z wielodzielnymi oknami, ponad którym górują tak typowe dla budowli z tego okresu wymyślne kominy. Na fotografiach wnętrz widzimy natomiast imponujące dębowe boazerie, a także duży kominek ozdobiony inicjałami RH, pochodzący z epoki królowej Elżbiety I. Wszystko to istniało jeszcze w czasach, gdy dwór zamieszkiwała rodzina Binnsów. To właśnie tutaj – 17 czerwca 1854 roku – urodził się William Sherlock Holmes.

Holmes, jak zauważa Watson, nader rzadko wspomina o swojej rodzinie czy dzieciństwie, lecz jego nieliczne wzmianki na ten temat okazują się wystarczająco jasne i jednoznaczne. „Moi przodkowie – oświadcza Watsonowi – byli ziemianami. Prawdopodobnie wiedli typowy dla tej warstwy społecznej tryb życia”⁴. I nie dodaje nic więcej. I rzeczywiście, jego ojciec, William Scott Holmes, odziedziczył pozostałości sporego majątku na północy Yorkshire.

W tych okolicach Holmesowie mieszkali od wieków. Już w roku 1219 w annałach Sądu Wyjazdowego hrabstwa York znajduje się wzmianka o człowieku nazwiskiem Urkell de Holmes; w okresie późnego średniowiecza ród Holmesów – dawniej średniorolnych chłopów – awansował do szeregów drobnej szlachty. Walter Holmes z Kirkbymoorside, położonego osiem mil od Pickering, wymieniony jako jeden z walczących po stronie dziedzica domu Yorków, Edwarda IV, w bitwie pod Towton w 1461 roku, jest prawie z całą pewnością przodkiem Sherlocka i Mycrofta w linii prostej. Walter podczas Wojny Dwóch Róż stanął po właściwej stronie, co przyniosło mu życiowe powodzenie. Kilka lat po tej bitwie król Edward nadał mu bowiem tytuł szlachecki, wskutek czego ród Holmesów znalazł się na drabinie społecznej o jeden szczebel wyżej. I nie spadł z niego, gdy kraj z rąk rodu Yorków przeszedł pod władzę Tudorów. (Wygląda na to, że Walter był jednym z niewielu baronetów z Yorkshire, którzy popierali Henryka VII jeszcze przed bitwą na polach Bosworth).

Wnuk Waltera, Sir Ralph, miał natomiast zapewnić rodowi jeszcze wyższy status, ponieważ w połowie lat trzydziestych XVI wieku, będąc jednym z poważniejszych nawróconych na protestantyzm oportunistów, skorzystał znacznie na zniesieniu zakonów. W chwili, gdy wielkie klasztorne majątki ziemskie, w rodzaju opactwa Fountains czy opactwa Rievaulx, szły pod młotek, Sir Ralph i inni ludzie jego pokroju tylko czekali, by rzucić się na zdobycz. Większość dóbr opactwa Fountains została sprzedana za bezcen człowiekowi interesu nazwiskiem Richard Gresham. Sir Ralph Holmes natomiast, wspólnik Greshama, otrzymał swoją część łupów w postaci posiadłości w Hutton le Moors, jak również innych majątków ziemskich położonych w rejonie doliny zwanej Vale of York i na obrzeżach wrzosowisk. To właśnie Sir Ralph, wzbogaciwszy się dzięki grabieży własności zakonnej, zbudował Hutton Hall – dom, w którym trzysta lat później miał się urodzić najsłynniejszy z jego potomków.

W czasach późnych Tudorów, a potem Stuartów, przedstawiciele rodu Holmesów starali się za wszelką cenę unikać zaangażowania w bieżące spory religijne oraz polityczne. Sir Stamford Holmes zasiadał w kolejnych Parlamentach epoki elżbietańskiej, a następnie okresu króla Jakuba I, jednakże nie był wybitnym ich członkiem. Jak wynika z dokumentów, tylko dwukrotnie zabrał głos podczas obrad. Za pierwszym razem, biorąc udział w debacie na temat transportu skazańców na Barbados, zasugerował, że przestępców można byłoby zsyłać także do kolonii w Nowej Anglii. Na co inny parlamentarzysta przypomniał mu, że skoro przestępców posyła się tam jako robotników kontraktowych, to na jedno wychodzi. Za drugim razem zwrócił się do przewodniczącego Izby Gmin z zapytaniem, czy nie można byłoby zamykać wrót kaplicy Świętego Stefana w Westminsterze, w której w owym czasie odbywały się obrady Parlamentu, ponieważ zarówno jemu, jak i innym posłom przeszkadza przeciąg.

Jednak gdy doszło do konfrontacji pomiędzy monarchą a Parlamentem, to znaczy w latach trzydziestych i czterdziestych XVII wieku, sytuacja zmusiła do opowiedzenia się po którejś ze stron nawet najbardziej apatycznych posłów. I choć ascetę i intelektualistę Sherlocka Holmesa można scharakteryzować jako okrągłogłowegoIII, jego przodkowie stanęli jednak po stronie króla i podczas wojny domowej pozostali zdecydowanymi rojalistami. Sir Symonds Holmes, wnuk Sir Stamforda i praprawnuk Sir Ralpha, w roku 1644 pod Marston Moor walczył jako kawalerzysta w konnicy księcia Ruperta. Ród Holmesów odcierpiał co prawda za swoją wierność sprawie króla, lecz za rządów Cromwella, w przeciwieństwie do licznych innych rodów, nie został skazany na banicję.

W okresie Restauracji rojalistom podobnym Holmesom, którzy dochowali wierności królowi, zaczęło się znowu powodzić. Syn Sir Symondsa, Sir Richmond Holmes, po śmierci ojca w latach siedemdziesiątych XVII wieku przeniósł się na południe, do Londynu, a w następnym okresie spędzał znacznie więcej czasu w kręgach zbliżonych do dworu Karola II niż we własnych posiadłościach w Yorkshire. Usiłując zrobić karierę na dworze, zaczął stopniowo popadać w długi, z którymi jego rodzina miała się później borykać przez wiele pokoleń. Przyjaźnie z ludźmi pokroju rozpustnego poety i dworzanina, hrabiego Rochester, okazały się bardzo kosztowne, czego skutek był taki, że w chwili swej śmierci w roku 1687 Sir Richmond był potężnie zadłużony u połowy londyńskich lichwiarzy.

W wieku XVIII ród podupadł. Wraz z pojawianiem się w rodzinie kolejnych rozrzutników majątek po kawałku sprzedawano, aż w końcu w rękach Holmesów pozostał jedynie stary, zbudowany w latach pięćdziesiątych XVI wieku, dwór w Hutton le Moors. Sir Selwyn Holmes, podobno kompan Sir Francisa Dashwooda i członek cieszącego się złą sławą Klubu Ognia Piekielnego, był najsłynniejszym z tych przodków Holmesa, którzy przypominali raczej Sir Hugona Baskerville’a niż swego potomka-intelektualistę Sherlocka. Sir Seymour Holmes, pradziadek Sherlocka, ostatni z rozpustnych hulaków czasów georgiańskichIV, który roztrwonił większość rodowej fortuny, zmarł rażony apopleksją w roku 1810. Tytuł baroneta odziedziczył po nim jego czternastoletni syn, Sheridan Holmes – późniejszy dziadek Sherlocka – który poza długami i rodowym nazwiskiem objął w spadku naprawdę niewiele. Młody Sheridan, pobierający wówczas nauki w Harrow – szkole, do której synowie rodu Holmesów uczęszczali od pokoleń – nie potrafił później poprawić statusu materialnego rodziny. Mimo to podjął studia w Christ Church w Oksfordzie (choć wygląda na to, że opuścił uczelnię bez dyplomu), a także odbył zagraniczne wojaże, podczas których, na obcej ziemi, poznał swoją przyszłą żonę.

Jak twierdzi Sherlock Holmes, jedyny egzotyczny element w tej rodzinie stanowi jego babka – kobieta, którą poślubił Sir Sheridan Holmes, „siostra francuskiego artysty Verneta”. „Artyzm we krwi – mówi dalej znakomity detektyw – może przejawiać się w przeróżnych, nieraz bardzo dziwnych formach”⁵. Vernetowie stanowili liczną rodzinę francuskich malarzy, która w ciągu kilku pokoleń wydała wybitnych artystów. Patriarchą tego rodu był Antoine Vernet (1689–1753), ojciec ponad dwudziestki dzieci, z których kilkoro zostało malarzami. Jeden z nich, Claude-Joseph Vernet (1714–1789), okazał się tak oddany sztuce, że pewnego razu podczas sztormu kazał się przywiązać do okrętowego masztu, by móc z bliska zaobserwować grę światła na wzburzonych falach. Najsłynniejszym z Vernetów – i tym, którego młodszą siostrę poślubił dziadek Holmesa po mieczu – był wnuk Claude’a-Josepha, niejaki Emile-Jean-Horace Vernet (1789–1863), nazywany przez bliskich Horace. Najlepiej znany z obrazów przedstawiających bohaterów wojennych, Horace tkwił w samym centrum życia artystycznego, będąc w latach 1828–1834 dyrektorem Akademii Francuskiej w Rzymie. Jego siostra, Marie-Claude, urodziła się w Paryżu w roku 1798. Miała zaledwie dziewiętnaście lat, kiedy poznała Anglika, który zawiózł ją potem na drugi brzeg kanału La Manche, gdzie czekało ją życie, jakiego dorastając w napoleońskiej Francji, nie byłaby w stanie nawet sobie wyobrazić.

Nie znamy okoliczności, w których Sheridan Holmes, dziadek Sherlocka ze strony ojca, poznał swoją przyszłą żonę. Jest jednak pewne, że wiosną i latem roku 1818 przebywał w Paryżu. Potwierdza to bowiem kilka zachowanych listów. Być może Sheridan miał ambicje artystyczne i dlatego udał się do Paryża, gdzie przedstawiono go jednemu z członków licznego klanu Vernetów. Jego ślub z Marie-Claude odbył się w Londynie w kościele Świętego Jerzego przy Hanover Square wczesnym latem następnego roku. W tamtejszym rejestrze do dziś dnia widnieje wpis z błędem ortograficznym w nazwisku panny młodej, figurującej jako Marie-Claude Verner. Holmes zawdzięczał swoim francuskim przodkom więcej, niż gotów był kiedykolwiek przyznać. Wart odnotowania jest na przykład fakt, że dobrze znający rodzinę Vernetów kompozytor Mendelssohn twierdził, że umysł Horace’a jest tak uporządkowany jak dobrze zaopatrzone biurko, w którym wystarczy otworzyć szufladę, by znaleźć to, czego się akurat szuka, a poza tym Horace jest obdarzony tak doskonałym zmysłem obserwacji, że jedno spojrzenie na modela wystarcza mu do zapamiętania najdrobniejszych szczegółów jego wyglądu.

Ojciec Sherlocka, William Scott Holmes, najstarszy z trojga rodzeństwa, urodził się w Hutton le Moors 26 listopada 1819 roku. Porównanie daty jego narodzin z datą ślubu jego rodziców natychmiast zdradza, że Marie-Claude, krocząc do ołtarza nawą kościoła Świętego Jerzego, musiała być już w ciąży. Dwoje kolejnych dzieci tej pary przyszło na świat jedno po drugim – Maria w roku 1821 i Emily w roku 1822. Po czym Sir Sheridan, który prawdopodobnie przez całe życie niedomagał, podupadł znacznie na zdrowiu i zmarł na suchoty jesienią roku 1823 – w wieku lat dwudziestu siedmiu. Jego sukcesorem został czteroletni wówczas syn, późniejszy ojciec Sherlocka Holmesa. A zaledwie dwudziestokilkuletnia Marie-Claude musiała zmierzyć się ze swoim nagłym wdowieństwem. Mieszkając z dala od rodzinnego Paryża, w starym, pełnym przeciągów domostwie na skraju yorkshirskich wrzosowisk, poświęciła się samotnemu wychowywaniu trojga małych dzieci. Jej najstarszy syn, młody baronet, idąc w ślady wielu swoich przodków, zdobył wykształcenie w Harrow i Christ Church w Oksfordzie. Prześcignął przy tym własnego ojca, kończąc wiosną 1841 roku studia w zakresie filologii klasycznej z wynikiem dobrym. Nie wiemy, jak spędził kolejne cztery lata. Być może, podobnie jak ojciec, podróżował po Europie. Jeżeli tak było, to jednak nie znalazł w Paryżu narzeczonej i wybrał sobie na towarzyszkę życia osobę mieszkającą znacznie bliżej.

Dwunastego lipca 1845 roku William Scott Holmes pojął za żonę Violet Mycroft. Ich ślub odbył się w Hutton le Moors, w kościele parafialnym Świętego Ceaddy. Mycroftowie, podobnie jak Holmesowie, byli zubożałą rodziną szlachecką z Yorkshire, mieszkającą od wieków w położonym w pobliżu wioski Nun Marton dworze Marton Hall, i nieróżniącą się od dziesiątek innych rodzin z tej samej sfery. Przy czym gałąź, z której pochodziła oblubienica, od pokoleń wydawała na świat duchownych. Ojciec Violet, Robert Mycroft, który udzielił parze ślubu, był proboszczem parafii Świętego Ceaddy. Możemy też zakładać, że William i Violet znali się od dzieciństwa. Dziadek Roberta, George Riley Mycroft – który przez ponad pięćdziesiąt lat był proboszczem parafii Lastingham, położonej w części hrabstwa noszącej nazwę North Riding of Yorkshire – zyskał pewną sławę jako autor pracy zatytułowanej The Beauties of Creation: or a New Moral System of Natural History, Displayed in the Most Curious Quadrupeds, Birds, Insects and Flowers of Northern England (O pięknie tego, co stworzone, czyli nowy system moralny historii naturalnej, manifestujący się wśród najdziwniejszych czworonogów, ptaków, owadów i kwiatów północnej Anglii), ogłoszonej drukiem w Yorku w roku 1727. Jak widać z samego tytułu, George Mycroft pragnął zapędzić całą przyrodę do zagrody własnych poglądów etycznych na temat wszechświata. Mimo to jednak okazał się skrupulatnym obserwatorem bożych stworzeń żyjących w jego położonej na wrzosowiskach parafii, dzięki czemu jego dzieło znajdowało czytelników jeszcze pod koniec XVIII wieku. Erasmus Darwin, dziadek Karola, w liście z 1791 roku czyni krótką wzmiankę na temat „zadziwiającej przenikliwości i bystrości obserwacji” Mycrofta. Co do Violet, urodziła się ona 11 maja 1823 roku w położonej tuż poza granicami hrabstwa York miejscowości Skelton, gdzie jej ojciec był wikarym.

Pewnego razu Sherlock Holmes zauważył: „Myślę, że człowiek w swoim rozwoju jest jakby odbiciem całego łańcucha własnych przodków, a (...) [jego] nagły zwrot do dobrego czy złego przypisać należy dziedziczeniu”⁶. Trudno uwierzyć, że, patrząc wstecz na cały łańcuch swoich własnych przodków, znajdował wielką obfitość faktów na poparcie tej tezy. Życie Sir Symondsa Holmesa, który w XVII wieku walczył po stronie króla w wielkiej wojnie domowej, dokonywał eksperymentów w zakresie mikroskopii (był w roku 1665 jednym z pierwszych subskrybentów przełomowego dzieła Roberta Hooke’a zatytułowanego Micrographia) i w latach sześćdziesiątych został jednym z pierwszych członków Towarzystwa Królewskiego, dostarcza pewnych dowodów na istniejące wśród przodków Sherlocka zainteresowanie naukami przyrodniczymi. Świadczy o nim także fakt, że pradziadek jego matki tak bardzo fascynował się przyrodą północnych regionów Anglii. Zainteresowania te znajdą później odbicie w zamiłowaniu słynnego detektywa do nauk przyrodniczych. Jednak poza tym z kilkusetletniej historii rodu Holmesów wynika, że przodkowie Sherlocka niewiele się różnili od innych przedstawicieli niższych warstw angielskiego ziemiaństwa.

Sherlock Holmes był drugim dzieckiem swoich rodziców i przyszedł na świat w siedem lat po urodzonym w roku 1847 starszym bracie Mycrofcie. A skąd wzięło się jego imię? Conan Doyle – gdy był w odpowiednim nastroju, by podtrzymywać fikcję, jakoby to on wymyślił Holmesa – twierdził, że zapożyczył je od pewnego znanego w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XIX wieku gracza w krykieta. Jednak prawda jest bardziej prozaiczna. „Sherlock”, podobnie jak „Mycroft”, to nazwiska. Otóż jednym z ciotecznych dziadków słynnego detektywa był Joseph Sherlock, osiemnastowieczny prawnik z miasteczka Pickering, którego nazwisko już od dwóch pokoleń funkcjonowało jako imię nadawane chłopcom w rodzinie. Stosowanie nazwisk w roli imion było wówczas praktyką dość powszechną. Przyjaciel i agent literacki Holmesa, Arthur Conan Doyle, także otrzymał drugie imię po ciotecznym dziadku, Michaelu Conanie, znanym wydawcy i dziennikarzu.

W ciągu siedmiu lat pomiędzy narodzinami Mycrofta i Sherlocka ich matka, Violet Holmes – jeżeli wierzyć zawoalowanym aluzjom pojawiającym się w kilku zachowanych listach – dwa razy była w ciąży i dwa razy poroniła. W epoce wiktoriańskiej ludzie z jej sfery, mówiąc o takich sprawach, posługiwali się z reguły eufemizmami, jednak sens wzmianek o jej „delikatnym stanie zdrowia”, a także jej „dwóch godnych ubolewania stratach”, wydaje się dość oczywisty. Założenie, że Sherlock Holmes urodził się po tym, jak jego matka straciła dwoje poprzednich dzieci, wyjaśnia nam wiele spraw z jego wczesnego dzieciństwa. Dysponujemy co prawda niedużym materiałem, który pozwoliłby spekulować na temat pierwszych lat jego życia, jednak ten skłania nas do przypuszczenia, że chłopiec od samego początku stanowił dla rodziny poważny powód do niepokoju, zwłaszcza ze względu na dotychczasowe życiowe doświadczenia Violet. Zachowany w archiwum rodzinnym Vernetów we Francji fragment listu z 21 listopada 1854 roku – którego autorką prawie z całą pewnością była przebywająca na swoim yorkshirskim wygnaniu Marie-Claude, a adresatem jej brat, Horace – zawiera wzmiankę o „petit enfant”, dziecku opisywanym jako „faible” (słabowite), które najprawdopodobniej jest pięciomiesięcznym Sherlockiem. No cóż, jeżeli Sherlock był „faible” w pierwszym okresie swego życia, to już wkrótce zdecydowanie się wzmocnił. Nie ma bowiem dowodów na to, że fizycznie niedomagał; przeciwnie – był silny i zdrowy. Jednak jego rodzice istotnie od najwcześniejszych lat martwili się o umysłowy i emocjonalny rozwój młodszego syna.

W latach osiemdziesiątych XIX wieku Watson opisywał nagłe zmiany nastroju swego współlokatora. „W przystępach pracowitości był niesamowicie czynny, ale od czasu do czasu nachodziło go lenistwo i wówczas od rana do nocy wylegiwał się na kanapie w naszym saloniku, nic nie robiąc i milcząc jak zaklęty”⁷. U człowieka dorosłego było to zachowanie dziwne, choć zdaje się, że Watson w swojej dobroduszności pogodził się z nim bez oporów. Jednakże u dziecka takie nagłe wycofywanie się w milczenie i bezruch, taki trwający całymi dniami brak reakcji na bodźce płynące z otaczającego świata mogły naprawdę przerażać rodziców. W innym liście do dawnego kolegi ze studiów, ojciec Sherlocka wspomina o „dziwnej obojętności chłopca na codzienny bieg sielskiego życia”. Mówi także o tym, że posłanie młodszego syna do szkoły okazało się wprost niemożliwością.

Nie ma więc wątpliwości, że Sherlock Holmes był dzieckiem trudnym i przysparzającym zmartwień rodzicom. Jednak czy istnieją dowody na to, że – jak sugerują niektórzy pomysłowi komentatorzy – cierpiał na autyzm? W połowie wieku XIX autyzm był wciąż jeszcze stanem czekającym na definicję i kliniczny opis. (Sam ten termin został ukuty w roku 1911 przez szwajcarskiego psychiatrę Eugena BleuleraV, a szczegółowe opisy przypadków autyzmu zostały opublikowane dopiero w latach czterdziestych XX wieku). Trzeba jednakże stwierdzić, że z całą pewnością istnieją niejakie podobieństwa między opowieściami o Sherlocku Holmesie – zarówno jako o dziecku, jak i o człowieku dorosłym – a współczesnymi historiami choroby ludzi dotkniętych autyzmem. Dziwny dystans w stosunku do spraw codziennego życia, osobliwe fiksacje na określonych przedmiotach i skrupulatne ich klasyfikowanie (przykładem może być jego monografia na temat rozmaitych odmian popiołu tytoniowego z fajek, cygar i papierosów), niezdolność do zrozumienia emocji innych ludzi i do w pełni empatycznej na nie reakcji oraz nadmierne wyostrzenie niektórych zmysłów – wszystko to przypomina typy interakcji ze światem zewnętrznym charakterystyczne dla osób dotkniętych autyzmem. Jednak jest całkiem pewne, że ostateczna diagnoza brzmi: Holmes, w świetle dzisiejszej definicji tego terminu, jednostką autystyczną nie był. Żaden bowiem dotknięty autyzmem człowiek nie mógłby przez ponad pięćdziesiąt lat prowadzić tak szeroko zakrojonej i wymagającej takiego wysiłku działalności. Nikt cierpiący na autyzm nie zareagowałby takim wybuchem tłumionej emocji, jakim reaguje Holmes w opowiadaniu pod tytułem Trzej Garridebowie, gdy jest przekonany, że Watson został ciężko ranny.

Jednakże, jak wynika z listów Williama Scotta Holmesa, nie mogło być mowy o tym, by Sherlock uczęszczał do szkoły. W roku 1860 trzynastoletni Mycroft – poprzednio uczący się pod kierunkiem ojca oraz miejscowego duchownego nazwiskiem William Barnes – został posłany do Harrow, i z nadzwyczajną łatwością przystosował się do spartańskiego środowiska szkoły. Wkrótce też do Yorkshire zaczęły docierać pochlebne opinie na temat jego biegłości w przedmiotach szkolnych, zwłaszcza w matematyce. Sześcioletniemu wówczas Sherlockowi pierwszych lekcji udzielała prawdopodobnie matka, jednak ich wspólną naukę przerwało tragiczne wydarzenie: Violet Mycroft Holmes zmarła 23 sierpnia 1861 roku. Świadectwo zgonu stwierdza, że jego przyczyną były „suchoty”. Młoda kobieta istotnie od lat cierpiała na chorobę zwaną przez ludzi jej epoki „białą śmiercią”. Stan zdrowia najpewniej przyczynił się również do poronień we wczesnych latach pięćdziesiątych.

Niecałe trzy lata później rodzina poniosła kolejną stratę. Osiemnastego stycznia 1864 roku zmarła na serce babka Holmesa, Marie-Claude z domu Vernet, kobieta wówczas sześćdziesięciopięcioletnia, od ponad czterdziestu lat mieszkająca w głuszy yorkshirskich wrzosowisk – z dala od paryskich salonów i pracowni artystów, w których upłynęła jej młodość. Utrata matki, a potem babki, miała poważny wpływ na obu braci, jednak to młodszy, Sherlock, ucierpiał znacznie bardziej. W chwili śmierci Violet Mycroft miał lat czternaście i od roku uczył się w Harrow. Przyjechał do domu na pogrzeb, a potem wrócił do szkoły, gdzie – w jej ożywczo niesentymentalnej atmosferze – by móc przetrwać z dnia na dzień, musiał pogodzić się ze stratą.

Wielkie elitarne szkoły prywatne z internatem stanowiły w połowie wieku XIX środowisko nieco bardziej cywilizowane niż ten tworzący zamkniętą całość, wyjęty jakby żywcem z pism Hobbesa, paskudny i grubiański świat, którym były, zanim królowa Wiktoria zasiadła na tronie. Reformatorski zapał ich dyrektorów, ludzi pokroju legendarnego Thomasa Arnolda z Rugby, przyniósł pewną poprawę. Mimo to jednak szkoły te wciąż pozostawały środowiskiem, w którym dobrze się miały tylko jednostki silne; słabsi natomiast skazani byli na przegraną. W roku 1853, zaledwie siedem lat przed przybyciem Mycrofta do Harrow, pewien szkolny monitorVI tak strasznie pobił tam młodszego kolegę, smagając go trzydzieści jeden razy specjalną, przeznaczoną do chłosty trzcinką, że ofiara doznała trwałego zeszpecenia i musiała opuścić szkołę. Szkoły w rodzaju Harrow, Eton i Winchester (gdzie wkrótce miał rozpocząć naukę chłopiec nazwiskiem John H. Watson) wciąż były przybytkami, w których, jak wyraził się pewien były uczeń Eton, „młodzieńcy wiedli życie ogromnie surowe, które zdolne byłoby doprowadzić do załamania oficerskiego sługę, a w przypadku galernika – mogłoby zostać uznane za nieludzkie”.

Tak więc Mycroft był w Harrow, a siedem lat od niego młodszy i wciąż przebywający w domu Sherlock bezustannie natykał się na coś, co przypominało mu o stracie. Być może stawianie tego rodzaju hipotetycznych diagnoz psychologicznych jest pójściem na łatwiznę, trudno się jednak oprzeć wrażeniu, że podejrzliwość Holmesa wobec kobiet ma źródło w jego reakcji na śmierć matki i babki. Małemu wówczas chłopcu wydawało się, że te dwie kobiety, do których był tak bardzo przywiązany, postanowiły go opuścić. Kiedy w powieści Znak czterech Holmes mówi do Watsona, że „nigdy nie należy całkowicie ufać kobietom, nawet najbliższym”VII⁸, za jego słowami z pewnością czai się wspomnienie tych traumatycznych porzuceń.

Ucieczką dla młodego Sherlocka stało się czytanie. Biblioteka jego ojca była równie ekscentryczna, jak jej właściciel, chłopak znalazł więc na jej półkach wiele mało znanych i niezwykłych tomów. We wczesnym okresie przyjaźni z detektywem Watson miał zauważyć, że jego znajomość „literatury kryminalnej” jest „zadziwiająca” i że zdaje się on znać „chyba każdy szczegół zbrodni, jakie popełniono w tym wieku”⁹. Sam Holmes twierdził, że najlepszą rzeczą, jaką w celu poprawienia swych kwalifikacji mógłby zrobić inspektor MacDonald, byłoby „zamknąć się na trzy miesiące i całkowicie odgrodzony od świata po dwanaście godzin na dobę czytać kroniki kryminalne”¹⁰. W latach chłopięcych, zafascynowany należącymi do kolekcji ojca tomami Newgate Calendar – tego wstrząsającego i częstokroć wzbudzającego grozę rejestru morderstw, rozbojów i innych przestępstw, popełnionych w XVIII wieku – Holmes zrobił mniej więcej to, co doradzał inspektorowi. Wzbogacił w ten sposób swoją i tak bujną wyobraźnię o szereg przerażających obrazów, jak również położył podwaliny pod zachowywaną bezustannie w pamięci listę zbrodni, która później okazała mu się tak przydatna.

Samotność i izolacja w dzieciństwie sprawiły, że Holmes stał się człowiekiem wyjątkowo samowystarczalnym i zaciekle broniącym swej niezależności. W opowiadaniu zatytułowanym Słynny klient Watson opisuje jak z niemal neurotyczną kurczowością Holmes w życiu dorosłym zachowywał wszelkie swoje pomysły i myśli tylko dla siebie. „Miał w sobie dziwną skrytość, która w wielu wypadkach prowadziła do dramatycznych skutków i która sprawiała, że nawet jego najbliższy przyjaciel nie miał pojęcia, co dokładnie sobie planuje. Pewnik, mówiący, że jedynym bezpiecznym spiskowcem jest ten, kto spiskuje w samotności, był mu w życiu najważniejszym drogowskazem”VIII. Holmes nigdy nie doczekał momentu, w którym zacząłby doceniać rozkosze płynące z przebywania w towarzystwie innych ludzi. Jego wzmianka, przytoczona w opowiadaniu pod tytułem Szlachetnie urodzony kawaler, na temat „jednego z tych uciążliwych zaproszeń na zebrania towarzyskie, na których zmuszają człowieka bądź do nudzenia się, bądź do kłamania”¹¹, zdradza głębię jego pogardy dla zwykłego towarzyskiego obcowania. Dziwność Holmesa objawiająca się w jego późniejszym życiu, fakt, że sprawiał wrażenie człowieka funkcjonującego na innej płaszczyźnie niż reszta zwyczajnego świata, brały się w znacznym stopniu z osobliwości jego samotnego wychowania.

I istniał na świecie tylko jeden człowiek potrafiący się przebić przez mur, który Sherlock wzniósł wokół siebie już w bardzo wczesnej młodości. Był nim Mycroft, bo Sherlock, jeszcze jako chłopiec, wprost ubóstwiał swego starszego brata, a ślady tego uwielbienia dają się dostrzec, gdy – już jako człowiek dorosły – rozmawia o nim z Watsonem. Jednak Mycroft także go opuścił. Bowiem podczas gdy Sherlock – uznany za dziecko zbyt niezrównoważone i niezwykłe, by mogło znosić zgiełkliwe życie w szkole z internatem – pozostawał w domu, jego starszy brat tryumfalnie przeszedł przez Harrow, zdobywając stypendia i nagrody, a także zawierając przyjaźnie, które tak bardzo miały mu się przydać w trakcie przyszłej kariery wśród ludzi władzy. Następnie w roku 1866, gdy dwunastoletni Sherlock toczył w Hutton Hall boje z kolejnymi domowymi korepetytorami, Mycroft rozpoczął studia matematyczne w oksfordzkim Christ Church, czyli w kolegium, w którym od ponad trzystu lat zwykła pobierać nauki większość męskich przedstawicieli rodu Holmesów. Niejaki William Holmes, będący prawdopodobnie bratem lub kuzynem Sir Ralpha Holmesa, znalazł się pośród pierwszych młodych ludzi, którzy studiowali tu zaraz po ufundowaniu kolegium (noszącego wówczas nazwę Cardinal’s College) przez Wolseya w roku 1524. Ojciec Mycrofta i Sherlocka, podobnie jak ich dziadek i pradziadek, byli również studentami Christ Church. A sam Mycroft, zademonstrowawszy w Harrow wybitne zdolności matematyczne, przybył tutaj jako stypendysta w glorii swoich szkolnych sukcesów.

Christ Church w owym czasie, pod rządami nowego dziekana, H.G. Liddella, przeżywało okres głębokich reform. A w rok po przybyciu tam starszego brata Holmesa, czyli w roku 1867, na mocy ustawy parlamentarnej zmieniony został jego statut. Tutorem Mycrofta został bodaj najsłynniejszy nauczyciel akademicki XIX wieku – Charles Lutwidge Dodgson, lepiej znany jako Lewis Carroll. Choć nieśmiały i pełen rezerwy, Dodgson nader serdecznie odniósł się do swego nowego utalentowanego studenta i w ciągu trzech lat jego studiów bardzo się z nim zaprzyjaźnił. Obaj bowiem mieli zamiłowanie do zagadek logicznych, obu też cechowały twórcza wyobraźnia i skłonność do spekulatywnego myślenia. W roku 1869 Mycroft ukończył studia z najwyższym wyróżnieniem, jednak jeszcze przez kilkadziesiąt lat pozostawał w kontakcie ze swoim byłym tutorem.

Jednakże najważniejszą przyjaźnią, jaką zawarł w Christ Church, była przyjaźń z kolegą z roku Archibaldem Philipem Primrose’em, przyszłym lordem Roseberym. Na pierwszy rzut oka zupełnie do siebie nie pasowali, Primrose bowiem, dziedzic tytułu hrabiowskiego, młodzieniec, którego celem życiowym było poślubić majętną pannę, wygrać derby w Epsom oraz zostać premierem brytyjskiego rządu, zdawał się mieć niewiele wspólnego z nieco otyłym i leniwym intelektualistą, potomkiem drobnej szlachty z Yorkshire. A jednak przeciwieństwa często się przyciągają, wskutek czego przez pewien okres spędzali razem bardzo dużo czasu. W końcu jednak Primrose – któremu władze kolegium dały do wyboru albo porzucić studia, albo zrezygnować z konia wyścigowego, którego trzymał zdecydowanie wbrew regulaminowi uczelni – uznał, że wierzchowiec ma pierwszeństwo i opuścił Christ Church. Choć w tamtym czasie żaden z młodzieńców nie mógł tego przewidzieć, ich przyjaźń miała w życiu Mycrofta odegrać rolę doniosłą i decydującą o całym jego kształcie.

Sherlock Holmes stwierdził kiedyś: „Często mi się zdarzało, że obserwując dzieci, wyrabiałem sobie właściwe pojęcie o charakterze ich rodziców”¹². Skoro tak, to spróbujmy pójść za jego przykładem i zastanówmy się, co da się wydedukować na temat charakterów jego ojca i matki. Co do Violet Holmes, to niestety po stu pięćdziesięciu latach jej charakter popadł w zapomnienie. Matka Sherlocka pozostaje więc postacią raczej mglistą, którą da się opisać, podobnie jak wiele innych dziewiętnastowiecznych kobiecych sylwetek, wyłącznie przez pryzmat jej relacji z mężem i dwoma synami. Jego ojciec jest niemal równie enigmatyczny, choć o śladach, jakie po sobie pozostawił, wiemy znacznie więcej.

Otóż charakter Williama Scotta Holmesa cechowała dwoistość, jaką miał się w przyszłości odznaczać także jego młodszy syn. Ten ziemianin tradycjonalista, będący równocześnie ekscentrycznym erudytą i uczonym, dzielił czas pomiędzy pozbawione entuzjazmu mozolne wprowadzanie udoskonaleń w odziedziczonym po przodkach majątku a tyleż obfite, co niekonwencjonalne lektury z zakresu historii i filozofii. Pod koniec lat czterdziestych, wkrótce po przyjściu na świat syna i dziedzica majątku, Mycrofta, William Scott Holmes wydał własnym sumptem studium na temat tak zwanej „chlubnej rewolucji”IX. Zwróciło ono uwagę lorda Macaulaya, który w druzgoczącej recenzji stwierdził, że „cały ten dziwny płód bałaganiarskiego umysłu ma niewybaczalną wadę, którą jest przenikająca go na wskroś monotonia”, przewidując, że „jedynie bardzo nieliczni i naprawdę bardzo zmęczeni czytelnicy dotrwają do ostatniej strony owego dzieła pana Holmesa”. Wygląda na to, że pełna wyniosłości pogarda Macaulaya zniechęciła ojca Holmesa, który nie odważył się opublikować żadnych kolejnych prac z tego zakresu. Szybko też przerzucił się ze studiowania historii Anglii na obszar bardziej spekulatywnych dociekań i znaczną część drugiej połowy swego życia poświęcił na dziwaczne badania, mające na celu ustalenie, gdzie znajdował się rajski ogród. Zmagając się w samotności z życiem na yorkshirskich wrzosowiskach, w wyobraźni przemierzał świat. Wieść też niesie, że kompilował obszerne dzieło naukowe, w którym miał ostatecznie udowodnić, że biblijny raj tak naprawdę był położony na terenie Indii. Jednak, podobnie jak magnum opus jego młodszego syna, traktujące o sztuce wykrywania przestępstw, książka Williama Scotta Holmesa nigdy nie ujrzała światła dziennego.

Między ojcem a młodszym synem istniały liczne podobieństwa. Jesteśmy skłonni zapominać o naprawdę dziwacznych cechach umysłowości Sherlocka Holmesa. A przecież jego przekonanie, że pradawny język kornwalijski jest spokrewniony z chaldejskim i pochodzi w znacznym stopniu od fenickich handlarzy cyną, którzy przypływali do Kornwalii, jest niepokojąco bliskie duchem pomysłom tych, którzy na przykład wierzą, że Anglicy pochodzą od zaginionego plemienia Izraela albo też, że posługując się szyframi, można udowodnić, że sztuki Szekspira zostały napisane przez Sir Francisa Bacona. Z całą pewnością duch tych przekonań nie różni się tak bardzo od ducha obsesji, którą przez blisko trzydzieści lat owładnięty był jego ojciec.

Jednym ze skutków ekscentryczności ojca było to, że Sherlock Holmes odebrał edukację domową bardzo różniącą się od nauk, które większości młodych ludzi z jego sfery brutalnymi metodami wtłaczano do głów w elitarnych szkołach z internatem. To jego starszego brata, Mycrofta – w którym ojciec widział spadkobiercę obowiązków związanych z zarządzaniem Hutton Hall oraz innymi, co prawda okrojonymi, rodowymi posiadłościami – posłano na południe, do szkoły w Harrow. Sherlock pozostał w Yorkshire. Miało to bardzo poważne konsekwencje dla rozwoju jego niezwykłej osobowości, a także dla osobliwego wachlarza jego zainteresowań intelektualnych. Holmes, już w dorosłym życiu, okazał się człowiekiem radykalnie odmiennym od większości przedstawicieli swojej sfery. Było tak w znacznym stopniu dlatego, że nie dzielił z nimi formacyjnego doświadczenia, jakie stanowił pobyt w elitarnej szkole prywatnej z internatem.

Tak więc na przykład jego zamiłowania sportowe nie wynikały z zainteresowania grami zespołowymi, które w czasach wiktoriańskich uważano za ogromnie ważny element edukacji i kształtowania charakteru i które najprawdopodobniej by uprawiał, gdyby uczęszczał do którejś z głównych szkół prywatnych. Boks i szermierka, dwa sporty, w których Holmes, wedle słów Watsona, był szczególnie biegły, są zajęciami dla indywidualisty i egotysty. Do uprawiania obu tych dyscyplin zachęcał go ojciec, który, przynajmniej przez pewien krótki czas, zatrudniał instruktora szermierki. Mieszkający w mieście York Theodore Dorrington raz w tygodniu przyjeżdżał do Hutton le Moors, by uczyć Sherlocka władania białą bronią. Właśnie dzięki niemu przyszły detektyw zetknął się z wielką tradycją szermierki europejskiej.

Dorrington, w okresie lekcji z kilkunastoletnim Holmesem już dobrze po sześćdziesiątce, sam był uczniem słynnego Henry’ego Angelo, który prowadził w Londynie akademię szermierki za czasów RegencjiX, a wśród jego uczniów znajdowali się ludzie tacy jak Byron i sam ówczesny książę Walii. Młody Sherlock okazał się pilnym uczniem, lubiącym zwykłe walki na szpady i szable, a także ćwiczenia z użyciem kija, czyli drewnianego drąga o długości jarda, wyposażonego w ochraniacz na dłoń. Szermierka, jak dowiadujemy się z opowiadania pod tytułem Gloria Scott, pierwsza sprawa Sherlocka Holmesa, była jedną z nielicznych rozrywek, którym Holmes oddawał się później, podczas pobytu w Cambridge, który uważał za coś w rodzaju samotnego wygnania. Treningi z Dorringtonem naprawdę mu się opłaciły, bo jeszcze po trzydziestu latach – jak to opisuje Watson w opowiadaniu Słynny klient – potrafił dzięki nim pokonać co najmniej jednego ze zbirów nasłanych przez barona Adelberta Grunera.

Walki bokserskie nie należały w owym czasie do typowych rozrywek ziemiaństwa. Co prawda w okresie Regencji pojawiła się wśród młodych arystokratów krótkotrwała moda na staczanie walk na ringu z zawodowymi pięściarzami. Wiemy też na przykład, że Byron zatrudniał jako prywatnego trenera zawodowego boksera nazwiskiem John Jackson. W latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XIX wieku niektórzy przedstawiciele sfery, do której należał William Scott Holmes, wciąż znajdowali przyjemność w odbywaniu dalekich podróży, by obejrzeć dwóch członków pospólstwa okładających się zawzięcie podczas walki na gołe pięści. Jednak uprawianie tej szlachetnej sztuki przez nich samych nie było rzeczą przyjętą, a już z całą pewnością nie kształcili w niej swoich synów. Ojciec Sherlocka był jednak oryginałem i najwyraźniej żywił przekonanie, że nauka walki na ringu okaże się korzystna dla jego młodszego syna, gdyż pomoże wpoić mu samodyscyplinę i wiarę w siebie. Nie wiemy, jaką dokładnie formę przybrała wczesna kariera bokserska Sherlocka. Nie istnieją dowody na to, by jakiś trener, jakaś bokserska wersja Theodore’a Dorringtona, był w latach sześćdziesiątych zatrudniany w Hutton Hall. Mimo to nie ma raczej wątpliwości, że Sherlock polubił boks równie szybko jak szermierkę, i choć przestał uprawiać go regularnie w połowie lat siedemdziesiątych – wkrótce po tym, jak na dobre opuścił Cambridge – później niekiedy stawał do walki na ringu. Watson najwyraźniej widział go w takiej sytuacji, bo w opowiadaniu pod tytułem Żółta twarz stwierdza: „Gdy chodzi o boks, nie widziałem wielu lepszych od niego zawodowców”¹³ W roku 1884 Holmes stoczył trzyrundową walkę ze starzejącym się zawodowym bokserem McMurdo podczas benefisu tego ostatniego u Alisona w Londynie¹⁴. McMurdo, którego później, w Znaku czterech, spotykamy w roli przybocznego Thaddeusa Sholta, pozytywnie oceniał bokserskie uzdolnienia Holmesa. „Oj, pan to zmarnował talent, zupełnie zmarnował... Mógłby pan daleko zajść w naszym fachu”¹⁵ mówi do detektywa. Jedyną kolejną informacją na temat Holmesa-boksera jest poczyniona mimochodem wzmianka w mało znanej publikacji z 1873 roku, zatytułowanej Boxiana or the Annals of Modern Pugilism. Niezidentyfikowany autor, porównując mocne strony i zalety dawniejszych i współczesnych bokserów, wymienia „młodego Holmesa z Cambridge”, którego „lewa dłoń jest tak rozkosznie niebezpieczna jak potężna pięść nieżyjącego już i nieodżałowanego Sayersa”XI. Niestety, autor ten nie wyjawia, gdzie widział Holmesa podczas walki.

Dwie inne nieprzemijające pasje znakomitego detektywa – muzyka i teatr – także biorą swój początek w jego dzieciństwie. Pierwsze skrzypce podarowała Sherlockowi babka na ósme urodziny. W późniejszych latach miał się stać koneserem wspaniałych instrumentów. W okresie gdy znali się już z Watsonem, grał na wartym „co najmniej pięćset gwinei” stradivariusie¹⁶, a w Studium w szkarłacie „w najlepsze rozgadywał się o skrzypcach z Cremony i o różnicy między stradivariusem a amatim”¹⁷. Tamten pierwszy, podarowany przez babkę, instrument był zapewne po prostu starymi skrzypkami, kupionymi za parę szylingów w sklepie muzycznym w Pickering. Zaszczepił jednak w chłopcu miłość do muzyki, która nie opuściła go do końca życia. Jego ojciec natomiast bynajmniej nie był melomanem. Odmówił też zatrudnienia nauczyciela muzyki, który mógłby służyć jego synowi za przewodnika w czasach, gdy ten stawiał pierwsze kroki w grze.

Sherlock Holmes przez całe życie był skrzypkiem nader ekscentrycznym. W początkowym okresie ich znajomości Watson tak opisuje jego dziwny zwyczaj: „Wieczorem, odchylony w fotelu, siedział z zamkniętymi oczami i wodził smyczkiem po strunach skrzypiec opartych na kolanach. Czasem wydobywał z nich tony dźwięczne i melancholijne, kiedy indziej fantastyczne i wesołe”¹⁸. Człowiek, który regularnie grywa na skrzypcach opartych na kolanach, raczej nie odebrał formalnego wykształcenia muzycznego. Ten zwyczaj wygląda na nawyk, którego żaden nauczyciel nie wybił mu z głowy. Jednak Holmes potrafił grać, i to bardzo dobrze. Na prośbę Watsona gra przecież „pieśni Mendelssohna”¹⁹ w transkrypcji na skrzypce, a w opowiadaniu Brylant kardynała Mazariniego wykonuje barkarolę z opery Offenbacha Opowieści Hoffmanna w sposób tak doskonały, że słuchacze biorą profesjonalne nagranie za jego wykonanie.

Muzyka przemawiała przede wszystkim nie do racjonalnej strony osobowości Holmesa – choć jego analiza polifonii Orlanda di Lasso, o której wspomina Watson, była z pewnością ćwiczeniem umysłowym równie wymagającym jak niektóre z zagadek kryminalnych – tylko do potężnych emocji, czających się pod powierzchnią jego surowego intelektualizmu. Holmes sam to zauważał. „Czy pan pamięta, co powiedział Darwin o muzyce? – spytał raz Watsona. – Twierdził, że ludzkość znała ją i potrafiła oceniać na długo przed powstaniem mowy. Być może dlatego działa na nas tak silnie. W naszych duszach drzemie niejasne wspomnienie zamglonych wieków, kiedy świat był jeszcze w kolebce”²⁰. Muzyka w sposób najbardziej niezawodny dostarczała Holmesowi odprężenia po wielkich napięciach, związanych z pracą. Uwalniała go także od osobistych ograniczeń, które dążąc do zaspokojenia ambicji, sam sobie świadomie narzucił. Tyle można z pewnością wywnioskować z następującego opisu przedstawionego przez Watsona: „Przez cały czas trwania koncertu przepojony był zachwytem, od czasu do czasu przebierał palcami w takt muzyki, a jego twarz, na której malowało się rozmarzenie, rozjaśniał uśmiech. Jakże mało był teraz podobny do Holmesa – mądrego, przebiegłego i często bezlitosnego, słynnego Holmesa detektywa”²¹. Nasuwa się tu porównanie z innym wielkim człowiekiem, urodzonym ćwierć wieku po Holmesie: Albertem Einsteinem, który także był melomanem i także przez całe życie grał na skrzypcach, a muzyka stanowiła dla niego zawór bezpieczeństwa uwalniający od presji związanej z pracą naukową.

Jednak Holmes, jeżeli wierzyć Watsonowi, był nie tylko zamiłowanym słuchaczem i skrzypkiem amatorem. Holmes także komponował. „Mój przyjaciel namiętnie kochał muzykę – dowiadujemy się od doktora – sam grał bardzo dobrze, a nawet był wybitnie zdolnym kompozytorem”²². Ale niestety, nawet najdokładniejsza kwerenda w bibliotekach muzycznych, nawet najpilniejsze przeglądanie pożółkłych już ówczesnych katalogów wydawnictw muzycznych, takich jak Novello czy Schott, nie pozwoli nam doszukać się dzieł kompozytora o nazwisku Sherlock Holmes. Należy zatem sądzić, że albo nasz znakomity detektyw publikował swoje kompozycje pod pseudonimem (co, choć możliwe, jest mało prawdopodobne), albo też (co jest przypuszczalnie najbardziej bliskie prawdy) Watson, nazywając go „wybitnie zdolnym kompozytorem”, dał się ponieść uczuciom wynikającym z przyjaźni, a miał na myśli po prostu jego improwizowane eksperymenty muzyczne.

Zamiłowanie do teatru Holmes również zawdzięcza babce, która – gdy był jeszcze mały – kupiła mu dziecięcy teatrzyk. W późniejszym okresie natomiast, zanim jako dziewiętnastolatek opuścił rodzinne hrabstwo, miał bardzo niewiele okazji, by oglądać przedstawienia. Z pewnością jednak kilkakrotnie doświadczył siły oddziaływania czegoś, co było swoistym teatrem. Można tak sądzić, gdyż w jednym z niewielu zachowanych listów jego ojciec, William Scott Holmes, wspomina, że w początkach marca roku 1869 był w mieście York, gdzie miał okazję słuchać Dickensa czytającego swoje dzieła, co czyniło na słuchaczach naprawdę ogromne wrażenie. Obdarzony niezwykłym talentem dramatycznym pisarz wkładał w te wystąpienia wiele serca i sił, co prawdopodobnie podkopało jego zdrowie i skróciło mu życie. Jego oddziaływanie na publiczność było wręcz hipnotyczne. Czytając Olivera Twista i odgrywając scenę, w której Bill Sikes morduje Nancy, potrafił nieraz sprawić, że co wrażliwsi słuchacze mdleli lub dostawali konwulsji. Jeden z tych, którym udało się zachować przytomność umysłu, pozostawił taki oto żywy i sugestywny opis:

„Rozgrzany i podekscytowany pisarz odrzucił na bok książkę. Po czym odegrał scenę mordu, na przemian wydając błagalne okrzyki przerażonej dziewczyny i odwarkując dziko niczym brutalny morderca... A potem następuje wołanie o litość: «Bill, Bill, na miłość Boga...!»²³. Kiedy błagania milkną, człowiek otwiera z ulgą oczy... i co widzi? Ano widzi, jak pisarz, wcielając się w mordercę, chwyta ciężką pałkę i jednym jej uderzeniem powala swoją ofiarę na ziemię”.

William Scott Holmes nie wspomina co prawda o tym, że jego kilkunastoletni młodszy syn był na tym występie. Jest jednak prawie pewne, że chłopiec znajdował się wśród publiczności i był świadkiem odegrania przez niedomagającego pisarza – niezwykłego, pełnego dramatyzmu przedstawienia.

Po śmierci babki Holmes przez ponad dziewięć lat prowadził osobliwe, samotnicze życie. W szesnastowiecznym dworze położonym na skraju wrzosowisk oprócz niego i ojca mieszkało tylko kilkoro służby. A ponieważ ojciec spędzał mnóstwo czasu na wyimaginowanych podróżach po równinach południowych Indii, gdzie szukał rajskiego ogrodu, chłopiec wycofywał się coraz bardziej w krainę własnej wyobraźni. Obsesyjnie pochłaniał książki i bezustannie poszerzał zakres swoich nader specyficznych zainteresowań. Ojciec tymczasem zatrudniał coraz to nowych prywatnych nauczycieli uwielbianych przez siebie przedmiotów klasycznych, którzy mieli zaznajamiać z nimi jego syna. Jednak żaden z tych guwernerów nie zagrzał miejsca w Hutton Hall, bo Sherlock – w życiu dorosłym człowiek władczy i intelektualny arogant – odznaczał się tymi cechami nawet w latach chłopięcych, w związku z czym nie był bynajmniej łatwym uczniem. Jedynym jego nauczycielem, o którym zachowały się jakiekolwiek wzmianki, był młody Thomas Davenport, który zaraz po ukończeniu filologii klasycznej w Christ College w Cambridge zdołał przetrwać w Hutton Hall ponad pół roku. Jako początkujący poeta, wydał w tym czasie tomik zatytułowany Lyrics of Love and Life. Być może mając nadzieję przypochlebić się swemu pracodawcy, a być może w dowód autentycznego dla niego podziwu, zadedykował mu swe wiersze, wspominając przy tym o „swoim uczniu, młodszym panu Holmesie”, którego „żywa inteligencja stanowi światło przewodnie dla przyszłości”. Być może Davenport chciał wkraść się w łaski obu Holmesów – zarówno ojca, jak i syna. Jeżeli tak, to nic mu z tego nie wyszło, bo jego praca w Hutton Hall dobiegła końca kilka zaledwie tygodni po tym, jak ów tomik wyszedł spod prasy drukarskiej. I w tejże chwili człowiek ten zniknął z kart historii.

ROZDZIAŁ DRUGI
„Niegościnne miasto”

W trymestrze jesiennym roku 1873 Sherlock Holmes przybył do Sidney Sussex College w Cambridge, by studiować nauki przyrodnicze. Nie tego życzył sobie jego ojciec. William Scott Holmes chciał, żeby jego młodszy syn poszedł w jego własne ślady, jak również w ślady starszego brata, Mycrofta, i studiował w Oksfordzie prawo. Jednak Sherlock, czując, że dorasta w cieniu brata, najwyraźniej był zdania, że Oksford, gdzie z pewnością żywe są jeszcze wspomnienia akademickich tryumfów Mycrofta, nie jest uczelnią dla niego. Nie chciał też studiować prawa. Ojciec, po dłuższej dyskusji, ustąpił, zgadzając się, by syn poszedł na studia do Cambridge i zdobył tam dyplom w zakresie nauk ścisłych.

Nie jest jasne, w jaki sposób w wiejskim zaciszu na skraju wrzosowisk rozwinęło się zainteresowanie Sherlocka chemią i naukami ścisłymi. Jego ojciec, pochłaniający w swoim gabinecie książki na temat historii starożytnej i geografii Indii, z całą pewnością nie zachęcał go do studiowania tych przedmiotów. Podobnie żaden z prywatnych nauczycieli chłopca, zwykle filologów klasycznych, nie dałby rady wpoić mu choćby podstaw tych nauk. Mimo to młody Holmes w jakiś sposób natrafił na przedmiot, który miał go fascynować przez resztę życia. W Cambridge końcowe egzaminy w zakresie nauk przyrodniczych wprowadzono dopiero w roku 1851, a w latach siedemdziesiątych XIX wieku wciąż stosunkowo niewielu studentów zajmowało się tą dziedziną. „Kierunek moich studiów całkowicie różnił się od zainteresowań kolegów”²⁴, przyznaje Holmes w opowiadaniu pod tytułem Gloria Scott.

Już od pierwszych dni w Cambridge młody Sherlock z pewnością doznawał ogromnego rozczarowania. Przekonał ojca, że nie odpowiadają mu ani Oksford, ani studia prawnicze. Wybrał sobie przedmiot, który wielu snobów wciąż uważało za ubogiego krewnego filologii klasycznej, matematyki czy prawa. Mimo to, gdy przybył do Sidney Sussex, przekonał się, że ani to kolegium, ani tok studiów nie odpowiadają jego gustom. Jako człowiek mało towarzyski zapisał się w Cambridge do bardzo nielicznych kół studenckich, a jego życie na uczelni przypominało niemal życie mnicha. „Nigdy nie byłem zbyt towarzyski, Watsonie – przyznaje. – Wolałem nudzić sięXII w swoim pokoju, opracowując własne metody myślenia, niż przebywać dłużej w gronie kolegów z mego roku”²⁵. (Użycie czasownika „to mope” jest interesujące i stanowi delikatną wskazówkę, że Holmes, przebywając w Cambridge, czuł się bardzo nieszczęśliwy).

Zważywszy na jego zamiłowanie do teatru, moglibyśmy przypuszczać, że został członkiem jednej z licznych amatorskich grup teatralnych, które w latach siedemdziesiątych przeżywały w Cambridge okres rozkwitu. Amatorski Klub Teatralny (The Amateur Dramatic Club – ADC), najstarsze uniwersyteckie koło dramatyczne w Anglii, powstał tu w roku 1855. Nie posiadamy jednak żadnych informacji o tym, że przyszły słynny detektyw był jego członkiem lub członkiem któregokolwiek z podobnych. Jedyny klub, na którego zebrania uczęszczał z całą pewnością (i którego protokoły przetrwały w bibliotece Trinity College), był dość zdumiewający. Nikt by się bowiem nie spodziewał, że ten arcyracjonalista, ten człowiek, który w późniejszym życiu traktował wykrywanie przestępstw jako „naukę ścisłą”, należał do złożonej w większości ze studentów małej grupy skupionej wokół charyzmatycznej postaci młodego wykładowcy z Trinity, Edmunda Gurneya, zajmującej się czymś, co nazywano tam parapsychologią.

Stosunek Holmesa do religii, życia pozagrobowego i zjawisk oraz sił nadprzyrodzonych był – podobnie jak wiele innych elementów jego konstrukcji psychicznej – bynajmniej nie jednoznaczny. W powieści Znak czterech Watson wspomina o podziwie, jaki jego przyjaciel żywił dla dzieła Winwooda Reade’a noszącego tytuł The Martyrdom of Man (Męczeństwo człowieka) („Polecam ci tę książkę, jedną z najbardziej interesujących, jakie znam”²⁶.), co mogłoby sugerować, że Holmes, który dawno wyrósł z młodzieńczych flirtów ze spirytualizmem i konwencjonalną pobożnością, raczej nie wierzył w tradycyjne pocieszenia płynące z religii. Książka Reade’a – jedno z bardzo kontrowersyjnych w swoim czasie wiktoriańskich dzieł, obecnie niemal całkiem zapomnianych – została wydana w roku 1872, na trzy lata przed śmiercią autora, który zmarł w wieku lat zaledwie trzydziestu sześciu. W owym nieco dziwacznym dziele Reade przedstawiał rozwój zachodniej cywilizacji od czasów starożytnych aż po wiek XIX i, uciekając się do być może zbyt wielkich uogólnień, dowodził z determinacją, że wszystkie religie to konstrukty kulturowe – twory człowieka, a nie Boga. Reade, który był osobowością równie oryginalną jak jego dzieło, odbył wcześniej wiele podróży po Afryce, a w roku 1873, podczas wojny Brytyjczyków przeciwko ludowi Aszanti, towarzyszył oddziałom brytyjskim jako korespondent prasowy. Jest bardzo prawdopodobne, że Holmes przeczytał The Martyrdom of Man zaraz po publikacji, podczas swych studiów w Cambridge. (Watson okazał się mniej otwarty niż jego przyjaciel na to, co sam nazywał „śmiałymi wywodami”²⁷ Reade’a. Był bowiem człowiekiem zdecydowanie bardziej konwencjonalnym – także pod względem religijnym – a poza tym zakochał się właśnie w swojej przyszłej żonie, Mary Morstan, która zgłosiła się do Holmesa ze swoją sprawą, i, jak wyznaje, siedział „przy oknie z książką w ręku (...) jednak (...) ustawicznie miał przed oczyma [niedawnego] gościa”²⁸).

Jednakże Holmes, podobnie jak wielu innych myślących przedstawicieli swej epoki – żył w stanie wewnętrznego rozdarcia pomiędzy wiarą a wątpliwościami. „Cóż, Watsonie? – pyta przyjaciela. – Czemu służył ten krąg przemocy i strachu? Jaki był jego cel i skutek? Musiał jakiś być, albo nasz świat rządzony jest przez przypadek, a to byłoby nie do przyjęcia. Ale jaki? Jest to poważny problem, a ludzki umysł jest od jego rozwiązania tak daleki, że szkoda słów...”²⁹. Słynny detektyw nie potrafił wyzbyć się do końca wiary w życie pozagrobowe, szansy na sprawiedliwość, jakiej – co widział nader wyraźnie – człowiek daremnie szuka na tym świecie. „Niełatwo jest zrozumieć wyroki losu – zauważa. – O ile nie czeka nas jakieś zadośćuczynienie, ten świat jest zaiste okrutnym żartem”³⁰. A choć usilnie starał się wyeliminować tego rodzaju cechy swojej osobowości, nie zdołał się pozbyć tej odrobiny mistycyzmu i nieortodoksyjnej wiary, które sprawiły, że przebywając w Cambridge, tak zbłądził. Wkrótce po poznaniu Watsona raczy swego nowego przyjaciela uwagą na temat „niejasnego wspomnienia zamglonych wieków, kiedy świat był jeszcze w kolebce”³¹. Trzeba też stwierdzić, że najbardziej pochłaniały go te zagadki kryminalne, które miały jakąś domieszkę dziwności czy też element nadprzyrodzony. Jednakże bojowy sceptycyzm, z którym podszedł do sprawy Baskerville’ów, a także późniejsze historie z wampirzycą z Sussex czy człowiekiem na czworakach, wskazują na to, że był kimś, kto zapałał żarliwą wiarą w świat nadprzyrodzony, a potem weń zwątpił.

Jeżeli chodzi o Cambridge, Holmes miał stamtąd niewiele miłych wspomnień. Ponad dwadzieścia lat po opuszczeniu uniwersytetu, zmuszony w związku ze sprawą zniknięcia Godfreya Stauntona spędzić tam noc, używa określenia „niegościnne miasto”³². Już po pierwszym roku studiów doszedł zresztą do całkiem samodzielnego wniosku, że Cambridge to nie miejsce dla niego i że jego przyszłość nie będzie związana ze światem akademickim, tylko ze sceną. Wkrótce potem zatelegrafował do ojca, informując go, że porzucił studia i pracuje teraz jako aktor w Londynie. Przeniósłszy się do stolicy, występował w Lyceum, w jednym z jej najsłynniejszych teatrów, u boku Henry’ego Irvinga, aktora, który w owym czasie cieszył się ogromną sławą.

W jaki sposób Holmes przekonał Irvinga i kierownictwo teatru, że nadaje się do tego, by dołączyć do tak znakomitego zespołu, pozostanie na zawsze tajemnicą. Możliwe, że poznał wielkiego aktora, zanim jeszcze udał się na studia do Cambridge. (Ten bowiem w latach sześćdziesiątych objeżdżał prowincję, a kilkunastoletni Sherlock mógł być na jednym z jego przedstawień). Najprawdopodobniej jednak młody człowiek po prostu zjawił się w teatrze i dzięki swojej elokwencji namówił Irvinga, by mu dał szansę.

Jesienią roku 1874 Henry Irving był człowiekiem trzydziestokilkuletnim. Urodzony jako John Henry Brodribb w małym miasteczku w hrabstwie Somerset, rozpoczął życie zawodowe w charakterze urzędnika, zatrudnionego w biurze pewnego londyńskiego kupca, jego plany kariery scenicznej natrafiły bowiem na opór ze strony rodziny. Być może więc determinacja, z jaką młody Holmes usiłował zostać aktorem, przypominała mu własną walkę o ucieczkę od ziejącej nudą pracy księgowego. Co prawda sceptycyzm krewnych Irvinga potwierdziły niepowodzenia w początkach jego aktorskiej kariery oraz fakt, że blisko dziesięć lat spędził, objeżdżając angielską prowincję z rozmaitymi podrzędnymi trupami teatralnymi. Dopiero w roku 1866 udało mu się zdobyć rolę w inscenizacji w Londynie, a na pierwszy prawdziwy większy sukces czekał kolejne pięć lat. Jednak gdy ten wreszcie nadszedł – w postaci roli w pewnym ckliwym melodramacie, zatytułowanym The Bells – dał początek karierze, w trakcie której Irving stał się wzorcem dla wiktoriańskiego aktorstwa, a także pierwszym aktorem, który za swe zasługi dla teatru otrzymał tytuł szlachecki. Premiera Hamleta z Irvingiem w roli głównej, która odbyła się 31 października 1874 roku, stała się wydarzeniem teatralnym sezonu. Jednak stonowany sposób gry aktora z początku zaskoczył publiczność. Jak zapisała w swoich pamiętnikach Ellen Terry, „sukces pierwszego wieczoru w Lyceum w 1874 roku nie polegał na błyskawicznym zelektryzowaniu publiczności, na histerycznym niemal porywie, jakim odpowiadano niekiedy na świetne występy innych artystów³³. Stopniowo jednak ci, którzy mieli szczęście znaleźć się tego wieczoru w teatrze, zaczęli sobie uświadamiać, jak subtelna i pełna najwyższego artyzmu jest ta interpretacja. Po czym, jak pisze Terry, „z wolna, ale bez wahania skupiona uwaga ustąpiła miejsca podziwowi, podziw – entuzjazmowi, aż wreszcie wybuchnęły oklaski”³⁴.

Od tamtych czasów upłynęło już tyle lat, że trudno się zorientować, jakie role grał Sherlock Holmes w ciągu owych tygodni, gdy występował na scenie jako zawodowy aktor. Nie wiadomo nawet, pod jakim to czynił nazwiskiem, choć mamy pewność, że nie pod swoim własnym. Przeglądając afisze, programy i recenzje teatralne z roku 1874, odczuwa się pokusę, by trochę pospekulować i zadać sobie pytanie, pod którym z nazwisk kryje się wielki detektyw. Jednak będą to tylko spekulacje, niedające żadnej pewności. Gdy Holmes pojawił się w Lyceum, Irving zaczynał właśnie grać Hamleta. Możliwe więc, że nowo przyjęty do trupy adept został poproszony o zagranie jednej z mało wymagających, a mimo to ważnych ról przyjaciół duńskiego księcia – Rozenkranca lub Gildensterna, choć równie dobrze możemy przypuszczać, że zagrał milczącego halabardnika. Niewątpliwie on i Henry Irving się zaprzyjaźnili. Spotykali się bowiem od czasu do czasu aż do śmierci wielkiego aktora w roku 1905. A w roku 1897 Irving, przygnębiony z powodu zamordowania jego przyjaciela Williama Terrissa, zwrócił się do Holmesa z prośbą o pomoc. A ten nader chętnie poświęcił swój czas i uwagę tej sprawie, choć – pomimo splendoru wynikającego ze sławy, jaką cieszyła się ofiara – nie stanowiła tak lubianego przez niego wyzwania intelektualnego.

Zabójstwo to nie wydawało się skomplikowaną zagadką. Sprawca, nazwiskiem Richard Prince, został zatrzymany w chwili, gdy Terriss umierał, leżąc na ulicy. Prince nie stawiał też oporu, a na policji przyznał się do winy, twierdząc, że Terriss „przez dziesięć lat pozbawiał go pracy”, w związku z czym on sam, Richard Prince, miał do wyboru: „albo umrzeć na ulicy, albo zabić”. Ten sfrustrowany i mający poczucie życiowej klęski człowiek, znalazłszy się w stanie odbierającym zdolność do racjonalnego myślenia, skupił uwagę na nieszczęsnym Terrissie, którego jedynym przewinieniem było to, że odnosi sukcesy, podczas gdy Prince’owi nie były one dane. Podczas procesu, ku zadowoleniu ławy przysięgłych, biegli lekarze stwierdzili, że oskarżony, ze względu na zaburzenia psychiczne, nie może ponosić odpowiedzialności za swoje czyny. Skazano go na dożywotni pobyt w BroadmoorXIII, gdzie stał się filarem szpitalnej trupy teatralnej oraz orkiestry. Jednak Henry’ego Irvinga, w przeciwieństwie do członków ławy przysięgłych, nie zadowoliło stwierdzenie, że morderstwo było po prostu czynem jednego obłąkanego człowieka. Przekonany, że kryje się za nim coś więcej, napisał do Holmesa z prośbą o pomoc. Ten zaś zdołał w ciągu kilku dni przekonać obdarzonego zbyt bujną wyobraźnią i tytułem szlacheckim aktora, że zbrodnia ta była tak trywialna, na jaką wyglądała. Fakt, że słynny detektyw zechciał w ogóle poświęcić czas tej sprawie, świadczy jedynie, że dobrze wspominał swoją krótkotrwałą karierę sceniczną i chciał Irvingowi wyświadczyć uprzejmość.

Jak dobrym aktorem był Sherlock Holmes? I czy miał szanse na prawdziwą karierę sceniczną? „Aby dobrze odegrać rolę, trzeba się w nią wcielić”XIV, co nasuwa przypuszczenie, że był aktorem stosującym metodę Stanisławskiego, zanim stała się powszechnie przyjęta. W opowiadaniu Umierający detektyw, z którego ten cytat pochodzi, wykorzystuje ją w całej pełni. Chcąc przekonująco udawać umierającego i w ten sposób oszukać łotra Culvertona Smitha, głodzi się aż do chwili, gdy rzeczywiście znajduje się na granicy życia i śmierci. Jest to jednak metoda zawierająca w sobie pierwiastek szaleństwa – jak zauważa nieodmiennie kierujący się zdrowym rozsądkiem Watson – i niewiele możemy z niej wywnioskować na temat występów Sherlocka Holmesa na scenie teatru Lyceum. Nie istnieją też żadne zachowane opinie o jego aktorstwie. Chociaż pojawiające się w późniejszych opowieściach Watsona wzmianki o wiarygodności, z jaką wcielał się w różne postacie, prowadząc swoje śledztwa (poczynając od roli włoskiego księdza, poprzez rolę „wyglądającego na pijanego stangreta”³⁵ czy rozdygotanego palacza opium, aż po rolę astmatycznego kapitana statku), dowodzą, że mógł z powodzeniem zostać bardzo dobrym aktorem charakterystycznym. Jednak tak się nie stało.

W roku 1874 starszy brat Sherlocka, Mycroft, mieszkał w Londynie. Miał wtedy lat dwadzieścia siedem, rozpoczynał właśnie swoją zagadkową karierę w kręgach władzy i prowadził już tryb życia, który z biegiem czasu miał mu wejść w krew. W późniejszych latach, jak zauważa Sherlock, natknięcie się na Mycrofta gdzieś poza jego ulubionymi miejscami było rzeczą tak zaskakującą jak „spotkanie tramwaju na wiejskiej drodze”³⁶. Wiosną roku 1874 można go jeszcze było bez zbytniego zaskoczenia spotkać poza Whitehallem. Jednak Mycroft Holmes już wtedy miał stałe nawyki, a jego życie cechowała rutyna, w której nie było miejsca na wizyty w teatrze. Dlatego też nie miał pojęcia, że jego młodszy brat znajduje się w Londynie i uświadomił to sobie dopiero w chwili, gdy otrzymał telegram z Yorkshire z taką właśnie wiadomością. Natychmiast przystąpił do działania, chciał bowiem wyciągnąć Sherlocka z Lyceum i uwolnić go spod wpływu Irvinga. Nie było to jednak zadanie łatwe. Bo Sherlock stawiał opór. Podobało mu się życie aktora i nie miał ochoty wracać do ogłupiającej atmosfery uniwersytetu, który jego zdaniem miał mu niewiele do zaoferowania.

Nagły wyjazd Sherlocka Holmesa z Cambridge w pogoni za romantycznym marzeniem o aktorskim życiu stoi w tak jawnej sprzeczności z surową racjonalnością postaci, w którą się wcielił w późniejszym okresie, że wymaga wyjaśnień. Detektyw w rozmowach z Watsonem nigdy nie wspomina o swojej krótkiej karierze scenicznej, mimo to jest dumny ze swoich umiejętności aktorskich i wykorzystuje każdą okazję, by się nimi posłużyć, by podkreślić, że je posiada i że oddziałują one na innych ludzi. Z niemal dziecięcą chełpliwością stwierdza na przykład: „Stary baron Dawson (...) mówił w przeddzień [swojej] egzekucji, że gdybym się poświęcił scenie, a nie służbie prawu, zaliczono by mnie do najznakomitszych aktorów”³⁷. Ucieczka Holmesa z Cambridge do londyńskiego teatru, a także fakt, że wyratował go z tej sytuacji Mycroft, przywodzą na myśl historię Coleridge’a. Otóż poeta ten osiemdziesiąt lat wcześniej uciekł z tej samej uczelni i przybrawszy dziwny pseudonim Silas Tomkyn Comberbache, zaciągnął się do dragonów. Krótkotrwała „kariera wojskowa” Coleridge’a okazała się po prostu katastrofą – przede wszystkim dlatego, że poeta właściwie nie potrafił jeździć konno. Jego bratu George’owi udało się w końcu przekonać dowództwo, że ze względu na niepoczytalność należy nieszczęśnika zwolnić ze służby. Holmes tymczasem wprost przeciwnie – okazał się bardzo dobrym aktorem. W opowiadaniu pod tytułem Niezwykła kobieta Watson relacjonuje, jak to podczas któregoś ze śledztw: „Jego twarz, sposób bycia, cała jego istota zdawały się zmieniać z każdym nowym przebraniem”³⁸. Podsumowując, można stwierdzić, że obie te historie przydarzyły się młodemu geniuszowi, który znalazł się w pułapce źle rokującej rozwojowi jego niezwykłych uzdolnień i który wyczuwając to intuicyjnie, miotał się desperacko w poszukiwaniu sposobu ucieczki.

Kłótnie pomiędzy braćmi Holmesami ustały natychmiast po tym, jak z Yorkshire nadeszła wiadomość, że William Scott Holmes ciężko zachorował. Bracia, otrzeźwiawszy, pospiesznie udali się na północ. Zanim jednak zdążyli dotrzeć do Hutton le Moors, ich ojciec zmarł – w ostatnim dniu 1874 roku.

Najpilniejszym problemem stał się teraz dla nich rodzinny dom – Hutton Hall. Sherlock, porzuciwszy rojenia o karierze scenicznej, aczkolwiek niechętnie, powrócił jednak do Cambridge na studia. Mycroft natomiast, który już zaczął odgrywać jedyną w swoim rodzaju rolę w kręgach władzy w Whitehallu, nie zamierzał rozpoczynać teraz życia wiejskiego dżentelmena i pragnął wrócić do LondynuXV. Zapadła więc decyzja o sprzedaży rodowej siedziby, znajdującej się w rękach Holmesów od ponad dwóch stuleci. (Przeszła ona w posiadanie pewnego właściciela młynów z Bradford, Isaaca Binnsa, i należała do jego rodziny aż do lat dwudziestych XX wieku, kiedy to wnuk brata Isaaca Binnsa, Benjamin – który odziedziczył dom zaraz po pierwszej wojnie światowej – kazał go zburzyć. Zdarzyło się to w roku 1926, wbrew protestom Towarzystwa na rzecz Ochrony Starych Budowli. Nie mamy żadnych informacji na temat reakcji Holmesa na ten skandaliczny akt wandalizmu. Przypuszczalnie słynny detektyw nawet o nim nie wiedział).

Sherlock Holmes wrócił do Cambridge bardzo niechętnie, a na dodatek trzeba było przekonać władze Sidney Sussex, że powinny mu na to pozwolić. Tak się stało. Jednak na drugim roku studiów młody człowiek angażował się w życie kolegium jeszcze mniej niż podczas pierwszego. Skutek był taki, że pod koniec roku 1875 opuścił Sidney Sussex bez dyplomu i ponownie przeniósł się do Londynu, a do Cambridge wracał później bardzo rzadko. Na kolejne trzy lata tracimy go z oczu, bo dopiero latem roku 1878 wyłania się on z mroku jako „jedyny na świecie detektyw-doradca”³⁹.

Co Sherlock Holmes porabiał w ciągu tych trzech lat i w jaki sposób rozpoczął karierę, którą miał kontynuować przez resztę życia?

Wyjaśnia to sam, na swój własny sposób, w pewnej rozmowie z Watsonem. Oznajmia mianowicie, że o tym, że „to, co dotychczas stanowiło jedynie przyjemne zajęcie amatora, można przekształcić w pracę zawodową”⁴⁰, przekonał go ojciec kolegi ze studiów, Wiktora Trevora, chwaląc jego zdolności dedukcyjne. Rzeczywiście, Trevor senior nie posiadał się ze zdumienia, widząc zadziwiającą umiejętność, z jaką Holmes, na podstawie obserwacji i dzięki logicznemu myśleniu, potrafił odkryć sekrety związane z jego burzliwą przeszłością. Pochwały starszego pana podziałały jak katalizator, dzięki któremu młody człowiek poświęcił się wykrywaniu przestępstw. Starszy pan Trevor mówi: „Nie mogę zrozumieć, Mr Holmes, jak pan dochodzi do swoich wniosków. Wydaje mi się jednak, że wszyscy detektywi, jacy obecnie istnieją i jakich można sobie wyobrazić w przyszłości, są dziećmi w porównaniu z panem. To jest pańskim powołaniem. Niech pan wierzy słowom człowieka, który nieźle zna świat”⁴¹. A Holmes we wspomnianej rozmowie z Watsonem stwierdza, że te słowa dały początek jego karierze detektywa. Możliwe, że po latach sam w taką wersję uwierzył. Istnieją jednak dowody na to, że przedstawiając ją, nie był szczery. Wydaje się bowiem bardziej prawdopodobne, że do wyboru takiego zajęcia skłoniły go niezależne od jego woli życiowe okoliczności i że został detektywem-doradcą wcale nie wskutek świadomej decyzji. „Kiedy przybyłem na stałe do Londynu, zamieszkałem na Montague Street, tuż za rogiem British Museum. Czekałem tam na sprzyjającą okazję, wypełniając wolny czas – a miałem go zbyt wiele – studiowaniem tych nauk, które mogły podnieść moje kwalifikacje”⁴², wspomina przy innej okazji. Całkiem możliwe, że wówczas wciąż jeszcze myślał o karierze naukowca, której – skazawszy się z własnej woli na banicję z akademickiego świata i nie mając stałego dostępu do dobrze wyposażonego laboratorium – nie mógł się poświęcić. Spraw miał mało i większość z nich trafiała do niego „dzięki pośrednictwu kolegów ze studiów”⁴³.

Holmes zawsze kładł wielki nacisk na to, że zawód, który sobie wybrał, jest profesją jedyną w swoim rodzaju. „Mam własny zawód. Sądzę – jedyny na świecie. Jestem detektywem-doradcą”⁴⁴. Jednak pod koniec lat siedemdziesiątych XIX wieku w Londynie działało bardzo wielu prywatnych detektywów. W małym podwórzu zwanym Craig’s Court, przy jednej z ulic Whitehallu, znajdowały się biura co najmniej sześciu agencji detektywistycznych. Holmes natomiast upierał się, że nie jest detektywem „prywatnym”, tylko „detektywem-doradcą”, czyli kimś wyjątkowym. Być może wynikało to z pewnego snobizmu albo też z przekonania, że człowiek pochodzący z takiej jak on rodziny i takiego środowiska nie powinien parać się czymś tak wulgarnym jak praca detektywa. Pogardę, jakiej dał wyraz John Scott Eccles w opowiadaniu Tajemnica Wisteria Lodge – mówiąc: „Nie żywię sympatii do prywatnych detektywów”⁴⁵ – z pewnością podzielało wielu ludzi. Jednak czytelnikowi żyjącemu na początku XXI wieku trudno jest czasami dostrzec różnicę między rolą, jaką odgrywał Holmes, a rolą innych skupionych w Craig’s Court „prywatnych” detektywów. Sherlock Holmes z pewnością różnił się od tamtych poziomem intelektualnym, miał też bardziej wygórowane zdanie o własnej działalności. W zasadzie jednak zajmował się tą samą robotą. Najwyraźniej w pewnym sensie zdawał sobie z tego sprawę, ponieważ w jednym z późniejszych opowiadań Watsona, noszącym tytuł Zaginiony sportowiec, widzimy, że przestaje udawać i mówi o sobie: „Jestem prywatnym detektywem”⁴⁶.

Londyn roku 1878 – gdzie teraz mieszkał Holmes i gdzie miał rozwijać jedyną w swoim rodzaju karierę – stanowił samo serce największego Imperium, jakie kiedykolwiek widział świat. Skupione tutaj władze kontrolowały losy czterystu milionów ludzi na całym globie. Miasto to od pierwszej chwili zdumiewało odwiedzających, budząc zarazem przerażenie. Tak, Londyn wprost porażał zmysły. „Jego ryk otacza człowieka ze wszystkich stron – pisał pewien obserwator. – To miasto to jeden bezustanny, niestrudzony ruch... Dzień za dniem, godzina po godzinie, odradza się tutaj potężne, pulsujące życie”. Jak na młodego, dwudziestoczteroletniego człowieka ze swojej sfery Holmes wykazywał się zaskakującą nieznajomością stolicy. Wychowywał się w Yorkshire, w całkowitej izolacji. Nie zachowały się też żadne informacje o tym, by zanim po raz pierwszy udał się do Cambridge, odbywał podróże chociażby poza granice hrabstwa, a w teatrze Lyceum zatrudniony był bardzo krótko.

Teraz więc, mając niewielu klientów, a co za tym idzie, sporo wolnego czasu, zaczął poznawać ogromną metropolię, a eksploracje te sprawiły, że stał się doskonałym po niej przewodnikiem. Przemierzając londyńskie ulice – od Whitehallu po Whitechapel i od Paddingtonu po Peckham – poznał je doskonale, a także położył podwaliny pod coś w rodzaju pamięciowego słownika geograficznego miasta, który czynił tak ogromne wrażenie na Watsonie. Był „znawcą wszystkich zakamarków Londynu”⁴⁷. W opowiadaniu Pusty dom Watson zdaje relację z ich wspólnej wędrówki przez miasto, kiedy to detektyw „Szybkim krokiem przemierzał labirynt stajen i dorożkarskich podwórek, o których istnieniu nie miałem najmniejszego pojęcia”⁴⁸. Sam Holmes wyznaje: „Moim hobby jest doskonała znajomość Londynu”⁴⁹. Oczywiście chodziło tu o coś więcej niż tylko o hobby, ponieważ niejeden raz znajomość miasta przyczyniła się do rozwiązania tej czy innej zagadki kryminalnej, zdarzyło się też nawet, że uratowała detektywowi życie. Holmes pokochał Londyn i przebywając poza nim, nigdy – nawet na swojej rzekomej emeryturze – nie czuł się szczęśliwy. Jak zauważa Watson: „Urlop, wieś, morze... to wszystko mogło dlań nie istnieć. Nie budziło w nim najmniejszego zainteresowania. Ponad wszystko lubił życie w tym pięciomilionowym mieście. Ruchliwe, pełne nerwowego napięcia, ciekawe życie Londynu. Holmes był specjalnie wyczulony na zagadki kryminalne, a zwłaszcza na nierozwiązane, skomplikowane morderstwa. Najmniejsza wzmianka lub podejrzenie o taką sprawę budziło jego czujność i podniecało do działania”⁵⁰.

Jedna z pierwszych spraw trafiła do Sherlocka za pośrednictwem jednego z jego znajomych z Cambridge, których miał tak niewielu. Był to Reginald Musgrave, kolega z roku, z którym Holmes nie widywał się od czasów studiów w Sidney Sussex College. Jednak pewnego ranka w roku 1878 Musgrave zjawił się w jego mieszkaniu przy Montague Street. Przyszedł z problemem tak intrygującym jak te, z którymi detektyw miał mierzyć się w późniejszych latach swej kariery. Holmes podjął wyzwanie i udał się do znajdującej się w Sussex siedziby jego rodu, gdzie zdołał rzucić światło na zagadkę zniknięcia kamerdynera Bruntona, odkrywając tajemnice dziwnego rytuału, który członkowie rodu Musgrave’ów przekazywali sobie z pokolenia na pokolenie. Watson opublikował historię o rytuale rodu Musgrave’ów w roku 1893 – w jakiś czas po tym, jak opowiedział mu ją sam Holmes. Poza tą nowelą mamy naprawdę niewiele informacji na temat wczesnej działalności słynnego później detektywa.

W dalszym okresie życia Holmes mówił o łotrze nazwiskiem Charlie Peace, używając określenia „mój stary znajomy”⁵¹, co mogłoby sugerować, że miał swój udział w ujęciu Peace’a i postawieniu go przed sądem. Trudno jest jednak połączyć daty tych wydarzeń z nielicznymi informacjami, jakie mamy o życiu Holmesa w tym okresie. Peace, jeden z najsłynniejszych i najbardziej niezwykłych przestępców epoki wiktoriańskiej, wiódł podwójne życie. W latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XIX wieku za dnia był szacownym człowiekiem interesu, a nocą działał jako włamywacz. Obdarzony wieloma talentami, był także na tyle dobrym skrzypkiem, że od czasu do czasu dawał koncerty. Zdarzyło się nawet, że reklamowano go na afiszach jako „współczesnego Paganiniego”, gdyż występując na wodewilowej scenie, popisywał się swym talentem i podobnie jak włoski wirtuoz wygrywał melodie na skrzypcach o jednej strunie. W roku 1876 zamordował męża kobiety, którą zamierzał uwieść, a w roku 1878 policja przyłapała go na włamaniu. Oskarżony początkowo o włamanie i usiłowanie morderstwa na posterunkowym, który go aresztował, Peace stanął wkrótce pod zarzutem zamordowania męża, któremu zamierzał przyprawić rogi. W lutym 1879 roku sąd wyjazdowy miasta Leeds uznał go za winnego tej zbrodni, a wyrok wykonano jeszcze w tym samym miesiącu. Peace został powieszony. Przedtem jednak przyznał się do morderstwa, za którego popełnienie stanął wcześniej przed sądem i został skazany pewien inny człowiek. Możliwe, że Holmes we wczesnym okresie kariery został wciągnięty w sprawę Peace’a. Jednakże daty, jak również fakt, że przestępcę tego ujęto nie dzięki mozolnej pracy detektywistycznej, tylko po prostu przypadkiem, sugerują, że było inaczej. A może Holmes i Peace poznali się dzięki miłości do skrzypiec?

Helen Stoner, w opowiadaniu Nakrapiana przepaska niesie śmierć, przedstawiając się Holmesowi, wspomina sprawę, z którą przyszła do niego pani Farintosh, a detektyw mówi: „To było chyba, zanim zaczęliśmy współpracować, Watsonie”. Jednak poza kolejną informacją, że ten przypadek „łączył się z tiarąXVI z opali”⁵², nie dowiadujemy się o nim nic więcej. Wśród innych przypadków, o których w opowiadaniu Rytuał rodu Musgrave’ów Holmes mówi, że pospieszył się „ze schowaniem tych [tj. ich dotyczących] dokumentów, zanim jego biograf zdążył go rozsławić”⁵³, nie ma żadnego, który byłby przypadkiem autentycznym. Morderstwa popełnione w Tarleton są trudne do zidentyfikowania. Sprawa handlarza win Vamberry’ego jest równie nieuchwytna, choć niektórzy badacze życia Holmesa sugerowali, że pomimo różnicy pisowni chodzi tu o węgierskiego uczonego nazwiskiem Arminius Vámbéry. Ów Vámbéry był znany przede wszystkim ze swoich studiów nad językami orientalnymi. Był jednak także słynnym koneserem win i w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XIX wieku rzeczywiście kilka razy odwiedził Londyn. On i Holmes mogli się poznać. Co do kuternogi Ricolettiego i jego odrażającej małżonki, możliwe, że są oni jedynie wytworem przekornej imaginacji Holmesa.

Jedno wszakże pozostaje pewne, a mianowicie to, że w tym wczesnym okresie Mycroft Holmes podsyłał bratu klientów. Przyznaje to sam słynny detektyw. „Szereg naprawdę ciekawych spraw otrzymałem [...] za pośrednictwem Mycrofta⁵⁴, mówi do Watsona. Należy przypuszczać, że bracia rzadko się w Londynie widywali, gdyż Mycroft zapewne już wtedy nie zbaczał z ustalonych tras po ulicach Pall Mall i Whitehallu, i na Montague Street raczej się nie pojawiał. To jednak nie przeszkadzało braciom w utrzymywaniu regularnych kontaktów. Telegraf w wiktoriańskim Londynie działał zadziwiająco sprawnie, a obaj Holmesowie byli wręcz nałogowymi nadawcami telegramów. Jest oczywiste, że Sherlock, bez względu na to, w jaki sposób komunikował się z Mycroftem, zawdzięczał mu bardzo wiele – i to zarówno we wczesnych latach, jak i w późniejszym okresie swojej kariery.

A jaką dokładnie rolę odgrywał Mycroft Holmes w brytyjskich sferach rządowych w ostatnich dekadach XIX wieku i w pierwszych latach XX?

Wkrótce po przyjeździe do stolicy z Oksfordu – co nastąpiło w roku 1869 – starszy brat Sherlocka, który nie miał pewności, jak będzie wyglądała jego przyszłość, a na dodatek był zbyt leniwy, by energicznie szukać sobie pracy, mieszkał w jakimś hoteliku w Bloomsbury. Choć zgodnie z przewidywaniami ukończył studia z najwyższą lokatą, wzgardził proponowanym mu etatem naukowym. Nie pragnął zostać na uczelni, nie chciał też w żadnym wypadku wracać do Yorkshire. W Londynie spędzał mnóstwo czasu na rozwiązywaniu problemów szachowych, a także na chaotycznych badaniach z zakresu wyższej matematyki. Strawiłby pewnie długie lata na takim przyjemnym nieróbstwie, gdyby któregoś dnia przed Muzeum Brytyjskim nie spotkał dawnego przyjaciela z kolegium, Archibalda Primrose’a. Rok wcześniej, po śmierci dziadka, Primrose odziedziczył tytuł hrabiowski, a teraz, mając niewiele ponad dwadzieścia lat, był uważany za przyszłego wybitnego członka Izby Lordów oraz polityka Partii Liberalnej. Jako hrabia Rosebery posiadał też rozległe kontakty wśród politycznego establishmentu. On to właśnie zasugerował, by Mycroft przestał ślęczeć w pokoju hotelowym nad sekwencjami liczb pierwszych i wykorzystał swoje wybitne zdolności matematyczne do celów bardziej praktycznych. Znalazł przyjacielowi posadę w Admiralicji, gdzie ten nadzorował finanse i kontrolował rządowe wydatki.

Przekład: Anna Bartkowicz

Redaktor prowadzący: Natalia Sikora

Redakcja: Dominika Cieśla-Szymańska

Korekta: Jadwiga Piller, Elżbieta Jaroszuk

Redakcja techniczna: Anna Hegman

Projekt okładki i stron tytułowych: Studio Page Graph

Rysunek na I stronie okładki: © Iga Kowalczuk

Wydawnictwo W.A.B.

02-386 Warszawa, ul. Usypiskowa 5

tel./fax (22) 646 01 74, 646 01 75, 646 05 10, 646 05 11

wab@wab.com.pl

www.wab.com.pl

ISBN 978-83-7747-470-9

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Wydawnictwo W.A.B.
i Magdalena Wojtas / Virtualo Sp. z o.o.