Opracowanie graficzne i projekt okładki: Andrzej Barecki

Indeks: Anna Pachocka

Redakcja: Dariusz Pachocki

Korekta: Bogusława Jędrasik

Na okładce wykorzystano reprodukcję okładki prawdziwego zeszytu dzienników Edwarda Stachury wykonaną przez Dariusza Pachockiego.

Zdjęcia na stronach: 7, 10, 69, 79, 95, 133, 165, 181, 191, 199, 230, 233, 241, 279, 285 pochodzą z archiwum Moniki Stachury i Dariusza Pachockiego; na stronach: 63, 75, 87, 93, 139, 175, 223, 257 są autorstwa Dariusza Pachockiego.

Copyright © by Jan Stachura, Eliana Skórzyńska, Jerzy Stachura

Copyright © by Wydawnictwo Iskry, Warszawa 2010

ISBN 978-83-244-0231-1

Wydawnictwo Iskry Sp. z o.o.

ul. Smolna 11 00-375 Warszawa

tel./faks. 0-22 827-94-15

e-mail: iskry@iskry.com.pl www.iskry.com.pl

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

[ok. 1956/1957 r.]¹

Kupiłem dzisiaj ten zeszyt. Będę w nim pisać. Jak wypiszę ten, kupię sobie drugi. Ale najpierw muszę ten wypisać. Jeszcze nie wiem, o czym będę pisać, ale wiem na pewno, że nie będę pisać o tym, co było. Postaram się, żeby to wszystko dla mnie przepadło. Czas mi w tym pomoże i rozumowanie. Postaram się w tym moim pisaniu nie wyróżniać niektórych, pewnych słów. Na razie przynajmniej. Przez jakiś czas. Potem, jak się trochę wygoi, to będę mógł. Chociaż to niedobrze, przyszło mi na myśl. To tak wygląda, jakbym się bał tych słów, że one mi będą pamięć podpalać. Podkładać pod nią ogień. Żeby się tamte ciemne sprawy znowu rozświetliły na moją zgubę. Na mój koniec może tym razem. Bo może nie wytrzymam tym razem. Nie powstrzymam żarliwości i pójdę tam do nich, pójdę z tym ogniem i podpalę ten dom przeklęty raz na zawsze własną głową, własnymi włosami jasnymi. Więc nie będę omijać tych słów. Nie będę się ich bać. Tak będzie lepiej. Tak będzie bardzo dobrze. Bo to mnie uspakaja też. W tym wielkim gniewie, że oni będą wymawiać moje imię czasami w różnych rozmowach okazyjnych. A to nic nie jest zupełnie, widzę teraz, to jak oni dla mnie przepadli, to ja dla nich tak samo i moje imię w ich ustach, to będzie takie samo martwe słowo, jak każde inne. W ich ustach. Jak mi jest dobrze, że na to wpadłem, że to sobie wyrozumowałem w głowie. Będę pisał w tym zeszycie wszystkie moje myśli. To znaczy te, które będę pamiętać, bo wszystkich na pewno nie dam rady, bardzo dużo ucieknie, ale jak tylko znowu przylecą, to kilka z nich, jedną chociaż postaram się złapać i napisać, bo wszystkich na pewno nie dam rady, jasne, za dużo ich jest, a niektóre jeszcze są takie zwiewne, że jak tylko się chce je zapamiętać, to ta sama chęć już jest dla nich jak powiew, a one są przecież jak puch. Ale przede wszystkim będę pisać to, co się będzie teraz ze mną działo. I to, jak już mówiłem, co się będzie w mojej głowie działo.

✒ Dzisiaj w nocy działo się ze mną niedobrze. Jeszcze nie było nocy, wieczór był jeszcze, szedłem wolno.

✒ Przyszedł. Siedział chłopak koło dziewczyny na ławce i widziałem, że nie bardzo wie, co powiedzieć. Siedzieli tak chwilę. Potem ten chłopak odwiązał sobie sznurowadła u butów. Po chwili znowu się schylił i zawiązał z powrotem. Męczył się chłopak.

✒ Ludzie sobie wymyślili wszystko, że muszą robić to, co robią i wierzą w to głęboko i święcie i nawet im do głowy nie przyjdzie, że może by lepiej było coś innego zacząć robić. Nie. Zaczęli robić buty – robią buty. A może byłoby się na co innego przerzucić. Trzeba szukać. To jest szczęście rzadkie, że ktoś robi coś takiego i naprawdę [tekst urwany].

✒ Na Wielkanoc rano o szóstej rezurekcja. Na Wielkanoc rano wkłada się święcone jajko do miednicy, gdzie się wszyscy myją, normalnie, jak co dzień.

✒ Mówienie do radia: „A co wy tu nam sracie” itd.

✒ Rumiany taki był, krwisty chłopak, gromadny w sobie. Wszyscy się pytali, co on je.

✒ Opowiadanie o tym, jak się dowiedziałem o śmierci młodej dziewczyny albo młodego chłopaka, i jak wracałem od tej śmierci jej życiem do jej młodziutkich lat stopniowo. To może być nawet większe opowiadanie lub powieść.

✒ Znowu nie zauważyłem, jak się zrobiło zielono. Zawsze sobie mówię, no tego roku będę dobrze uważał, ale znowu nie zauważyłem. Dwa dni temu jeszcze było szaro, a dzisiaj patrzę: zielono. To tak jest, jak jadę w pociągu i jest popołudnie i mówię sobie, no, będę dobrze uważał, kiedy zapadnie ciemność. I jadę, i patrzę, i nagle widzę, że już jest mrok za oknem.

Lech Rojek, Eugeniusz Stępowski, Edward Stachura, Jan Stachura, Damazy Bednarski. Aleksandrów Kujawski, około 1955 roku

✒ Piszę. Póki jeszcze mogę, to piszę. Bo kiedyś i to nie jest tak daleko, kiedyś, wiem, usiądę albo położę się i już żadna siła mnie nie ruszy [bo skamienię się]. I to nie jest tak daleko.

✒ Była podwyżka. Siedziałem na stołku w jednym barze i obok ten człowiek, co pił, zapytał mnie naraz, czy już widziałem nowe pięćdziesiątki. Ja mówię, że nie, to on wyjął banknot z kieszeni i pokazał mi stówę.

[ok. 1960]

✒ O krytykach

Bardzo rzadko spotykałem tam mądrych ludzi. Czasami. Raczej bardzo rzadko. Jeden na sto. Spotykałem tam tylko samych najmądrzejszych. Co jeden, to był najmądrzejszy i wszystko wiedział najlepiej, co i jak, a tamten to głupi, tamten, to zupełne dno, a ten, ten to owszem, nie powiem, ale nie wiem. Więc musiał mnie na to śmiech w duchu opanować, jak to słyszałem po kolei albo czytałem szkice i eseje. Musiał mnie na to wszystko śmiech ogarniać, chociaż zdaję sobie dobrze [sprawę], że sam nie jestem wcale bardzo mądry i w większości nie mogłem oceniać słusznie i naukowo. Ale chodzi o sam fakt. Więc wychodziło na to, że bardzo często śmiałem się z mądrzejszych od siebie. Tak wychodziło.

✒ Koperta z kwitami za światło, a na niej: „Ręce precz od Korei”. I wszyscy byli strasznie ciekawi, co tam jest. A tam były zwykłe kwity.

✒ Ten w samochodzie, co jechał i stanął, bo szła zgrabna dziewczyna chodnikiem i obejrzał ją z tyłu, potem podjechał kawałek przed nią i obejrzał ją z przodu, ale coś mu się nie podobała i pojechał. Ona to zauważyła. I ja to zauważyłem. Nie widziałem, żeby ktoś jeszcze. Jakby wyszedł i zaczął coś do niej mówić, a ona by się oburzyła prawdziwie, to bym podszedł i go trzasnął, skurwysyna.

✒ Ta sprzątaczka na dworcu w Bydgoszczy, która śpiewała Czarny Alibaba² jak Gorzkie żale i jedna pani ją spytała, czy nie wie, czy podstawiony jest już jakiś tam pociąg, o ona:

– Wie pani, że on lubi już stać.

✒ Ale zadowolony, jakby go kto na sto koni wsadził.

✒ Machiavelli: Władca nie musi mieć cnót, tylko pozory cnót. Musi mieć naturę lisa i lwa. Musi wymordować cały ród poprzednich książąt³.

✒ Trzymał rękę nad głową, jak flagę.

✒ Jak dwóch gaiło dwie dziewczyny w tramwaju, ale one były jakby głuche i w końcu musieli wysiąść i jeden stał na stopniu przy wysiadaniu i mówi:

– Przepraszam. Buenos Aires.

✒ Inżynier! A nic nie [rozumie]. Robie ja sanki normalne w robocie, tzn. podczas roboty i przychodzi inżynier, i pyta mnie się, co ja robię. A ja mówię, że pilne zbrojenie, bo potrzebują tam. On popatrzył i poszedł. No wielki pan inżynier. Nie poznał, że ja robię sobie sanki, a nie jakieś tam zbrojenie. Wyrzucić takiego, to by zginął, bo ani głową nie umie pracować, ani do zwykłej roboty by się nie nadawał. Zrobiłyby mu się obie lewe ręce.

✒ – Nie wiesz, gdzie jest Franek?

– Widziałem, jak czterech Żydów niosło go na drągach do lasu.

– Dobra, ale nie widziałeś go.

– Nie.

✒ Można mieć jednego przyjaciela i drugiego przyjaciela, ale ci przyjaciele nie muszą do siebie pasować, to znaczy uważać się też za przyjaciół.

✒ Nosiłem trochę piękny zegarek „Nelson” z trzema wskazówkami i z kalendarzem, który pokazywał, jaki jest dzień miesiąca. Ale mi przeszkadzało, że coś mi ściska rękę i go sprzedałem.

✒ Na dworcu PKS poszedłem się odlać i stał tam autobus bez kół, wyblakły, stary już na pewno niezmiernie, sama góra tylko, ale miał wszystkie szyby i patrzę, a za szybą piękny brązowy i fioletowy motyl chodzi i bije skrzydłami o szybę. Nie mógł wyjść. Obszedłem dookoła autobus, żeby zobaczyć, którędy on się tam dostał i była rzeczywiście z drugiej strony jedna szyba wybita. Nie było innej rady i innej możliwości, tylko tam wejść. Wszedłem jakoś i wziąłem go leciutko za skrzydła i wypuściłem w powietrze. Potem wyszedłem i poszedłem też w powietrze, swoją drogą.

✒ W kolejce po mięso.

– Ja tylko 30 deko.

– A ja to co? Samochód?

– Ja z pracy.

– A ja co? Z baletu?

✒ Kilku młodych gówniarzy rozmawiało pod oknem w cieniu drzew. Rozmawiali o tym, jak dobrze jest za granicą, jak tam można prędko, błyskawicznie karierę zrobić, że jak tam się skończy szkołę aktorską, to nie tak, jak u nas. Ale to tylko bogaci mają dostęp – powiedział jeden nieśmiało. Weź tego Robertino Loretti⁴, synprostego człowieka i co? Co ty tu wstawiasz? A za dolara, wiesz, ile tam można kupić, można żyć i żyć. Pomyślałem, ech, gówniarze. Nie chciałem wychylać się z okna i powiedzieć, że za dolara, to możesz się najwyżej… bo nie mieszkałem we własnym domu i nie chciałem awantury wywoływać.

✒ Dzieci się bawią w domu i zadają sobie różne zadania i jak ktoś zrobi coś nie tak albo nie zrobi w ogóle, to musi wejść pod stół i krzyczeć trzy razy: jestem głupia, jestem głupia, jestem głupia.

✒ Jedna matka bardzo brudno prowadziła dom i dziecku się zrobił kołtun na głowie. Zlepiło się wszystko, stwardniało, jak skorupa, do lekarza. Lekarz mówi: innej rady na to nie ma, tylko ściąć. Ona mówi, że nie da ściąć, bo jak się utnie dziecku kołtun, to umrze. Taki przesąd. Ale lekarz był mądry, bo już raz tak miał. I mówi do niej tak: to prawda, ale niech pani weźmie jajko i jak ja będę obcinał, to pani stłucze je i będzie przelewać ze skorupki do skorupki. Wtedy nie umrze. I tylko tak dało radę. Na głupotę nie zawsze pomaga mądrość. Na głupotę często pomaga głupota.

✒ Norwid.

„Są przecież miasta dla snu jednego zakładane – bywały wygrywane dla snu lub przegrywane bitwy”⁵.

„Zaiste, smutny jest ten świat, aż do śmierci”⁶.

✒ O poetach pisarzach i tej całej bandzie.

Myślę, że oni to są tak, jak niewdzięczne krowy na pastwisku. Zżerają pastwisko, ale wdzięczności dla niego nie mają. Tak oni korzystają z tego życia, bo przecież piszą o nim, ale żeby trochę szacunku dla niego, to nie. Nie mówię, że korzystają też w ten sposób, że sami przecież żyją. Nie mówię tego, bo tak jak oni żyję, to śmiech wielki wybucha na sali.

✒ – Panie, popiłem sobie trochę. Nie gniewa się pan. Kocham ludzi, cholera. Przed wojną służyłem w szkole podchorążych w Cieszynie. Kocham ludzi.

✒ Ze słowa musi parować (w poezji i nie tylko).

✒ Dwie kobiety się spotkały, stare znajome.

– No i jak tam? Jak pani się powodzi?

– Ano dobrze. Nie mogę narzekać.

– To dzięki Bogu. A mnie to tak na dwa razy⁷.

✒ Bo krew na razie jeszcze mi się nie zmęczyła nigdy.

[ok. 1962 r.]

✒ Mówił, ale jakoś do tyłu (O Łomnickim w Arturo Ui)⁸.

✒ Niektórzy to tak chodzą, jakby się sami nieśli pod pachą.

✒ Jak jeden chłopak, ośmioletni może, pojechał na kolonie pierwszy raz w życiu i miał 70 zł, które mu dali ojciec i matka i ukradli mu tę walutę, to on napisał do domu tak: Tu mówi Komorowski Jan. Przyślijcie mi 70 zł. Tu mówi Komorowski Jan.

✒ Albo się pomyliłeś, albo jesteś pomylony.

✒ W miastach jak jestem, w wielkim mieście szczególnie, to tak jakby człowiek nie chodził po ziemi. Ulice brukowane, chodniki, betony, asfalty, tak że czasem po trawnikach chodzę, jak nikt nie widzi, żeby czuć grunt pod nogami. Nie mogę się od tego powstrzymać, chociaż wiem, że nie wolno i że jakby każdy tak chodził, to miasto by bardzo podupadło w swojej piękności. Bardzo się nieraz dziwię ludziom miastowym, jak oni mogą całe dnie, całe lata po asfalcie, po betonach, po tych sztucznych kamieniach. Ja bym chyba od tego zwariował, jakbym musiał… Czy oni nie mają nigdy chęci, pragnienia po zwykłej, prostej ziemi pochodzić. Jak ich stopy mogą żyć bez soku? Ich stopy przestają chyba żyć. Robią się zimne i nieczułe, ich stopy. Pomyślało mi się w tej chwili, że tu jest na pewno jakieś wytłumaczenie zachowania się ludzi miastowych. Tego ich chłodu i nieczułości. Bo przecież jest różnica między człowiekiem z miasta a człowiekiem z pól. Nie chodzi o ubiór ani o wyrażanie się, bo to [widoczne] pod nim, ale o zachowanie się. O zachowanie się do drugiego człowieka. Mieszkałem i pracowałem u ludzi wiejskich nie raz, nie dwa i nie pięćdziesiąt razy. Mieszkałem tak samo, nie mniej u ludzi miastowych. Więc mówię na tych licznych podstawach. Z ludźmi wiejskimi było mi lepiej, lepiej mi się z nimi żyło niż z ludźmi z miasta. Ludzie z miasta nie mają otwartości, zachowywali zawsze, jak to się mówi, dystans tak zwany, nawet jak się długo znają. Ludzie ze wsi, jak już raz człowieka rozpoznają, że jest pracowity i nie jest fałszywy, to go lubią i szanują. Ludzie z miasta zwracają uwagę na bardzo wiele śmiesznych rzeczy, a nie na człowieczeństwo, najważniejsze sprawy. Dla nich jedna z najważniejszych rzeczy np. to czy ktoś jest dowcipny, czy nie.

✒ Made in charaszo.

✒ Zauważyłem, że dużo lepiej mi się pisze, jak na krześle siedzę czy na taborecie jakimś twardym, niż jak w fotelu jestem zapadnięty. W fotelu mogę się dawać ponosić, ale jest tam za dobrze chyba. Tak że jak kiedyś będę mógł wybierać może, fotel czy krzesło zwykłe, to wybiorę to drugie, dla dobra własnego i dobra wszystkich.

✒ Kupiłem sześć losów na loterii książkowej na ulicy i nic nie wygrałem. Odwijałem każdy powolutku i za każdym razem nic. Pani, co sprzedawała, powiedziała przy końcu: Co, nic? Ja mówię – nic. Wie pan, że to aż świństwo, powiedziała. Loteria jest loterią, a może nawet czymś więcej, a może nawet wszystko jest tylko loterią (ale ja na to nie czekając).

✒ Co zauważyłem? Że jak jestem w pokoju jakimś, w czterech ścianach, pisząc i myśląc straszliwie, to jeśli jest jeszcze ktoś jeden w pokoju, to mi przeszkadza, ale jak przychodzi ktoś drugi, jest już trochę lepiej, a jak jest wiele osób, a ja mam swój kąt, to mogą oni sobie być swobodnie, byle mnie nie ruszali. Dlatego chyba tak mi jest dobrze na dworcach w nocy pisać, tych wielkich poczekalniach, gdzie jest bardzo dużo osób przecież, ale każdy jeden ma własne utrapienia, swój własny los i jak zwyczajny każdy jeden, pije herbatę i cicho siedzi, a w całości oni się wzajemnie niweczą, a jak bym był sam i byłby jeszcze jeden tylko, to on by mnie magnetyzował i myśli moje musiałyby być nim trochę zaprzątnięte: kto to jest? Co on tu robi? Czeka na kogoś, czy co? Dlaczego nie idzie sobie gdzie indziej, gdzie są tańce np., muzyka i gwar?

✒ Słyszę nieraz przy obiedzie domowym np., jak gospodyni nalewa zupę gościowi albo nakłada mu kartofle na talerz i nakłada dużo, bo może chce np., żeby się gość najadł dobrze. To gość odpowiada często: dziękuję pani, to za dużo, stanowczo za dużo. Więc mnie się bardzo nie podoba to słowo „stanowczo” przy tej okazji. Słowo „stanowczo” jest mocne i twarde słowo, trzeba je używać nie w [takich?] błahostkach przekomarzających. Tak myślę. Stanowczo.

[ok. 1965 r.]

✒ Zaciśnięte usta. Oddychałem nosem. Ostro [kalikofał?] ten od wietrznych organów. Dmuchało potężnie. Nikt mnie jeszcze tak długo i fantastycznie nie bił po mordzie. Trzeszczały stare kości drzew, piszczały furtki (siała noc kąkole) telekotała w mózgu, jak w roztrzęsionym po wybojach dyliwozie. Wyszliśmy za obręb kolejnej ciasnej wioski i na szeroką równinę. Tak mówię tylko, bo wyszliśmy już od dawna poza wszelki obręb i mogła tak samo na nas liczyć ziemia, jak i niebo, ogień, jak i woda, życie, jak i śmierć. I tylko ze zwykłej ciekawości zapaliłem gazetę, żeby zobaczyć, co pisze na przybitej do drzewa deszczułce. Pisało, tak jakbym zgadł: „Do cmentarza”. Ale jednak dreszcz mnie przeszedł i lekko zachwiałem się. Gdyby był dzień, czyjeś przypadkowe bystre oko mogłoby to zauważyć. [Ale nie, gdyby był dzień, wrażenia takiego, tej mocy, by nie było i sam bym?] się nie zachwiał. Równowaga w dzień nieporównanie większa. Można się oprzeć o światło, o słoneczne promienie. Ale tak jest w dzień.

[Warszawa, maj 1965]

✒ Był Wyścig Pokoju i ludzi szła na stadion niezliczoność. Jechałem tramwajem, który też jechał nienormalnie, tylko jakimiś krętymi trasami. Stałem z tyłu na pomoście, blisko dosyć konduktora i albo nie wiem, albo wyraźnie słyszałem, jak konduktor powiedział jakby do siebie, patrząc na ulicę: Bydło. Do kościoła by to poszło. Nic nie powiedziałem, chociaż cały byłem drżący od tej zniewagi, ale nie wiem, może przesłyszałem się, czy co.

Dwa przystanki później natychmiast mogę powtórzyć z całą pewnością to, co usłyszałem. Tramwaj stanął i zaczęła z niego wyłazić jakaś kobieta i stojąc na stopniu, odwróciła się w stronę konduktora i powiedziała:

– A niech cię szlag trafi. Wozi człowieka w kółko, tu, tam, że do pracy nie można dojechać.

✒ – Kto nas doceni Sted, kiedy wszyscy śpią – powiedział nagle Witek⁹.

– No tak. Masz rację – odpowiedziałem wolno po chwili.

I jeszcze po chwili powiedziałem:

– A kiedy się obudzą, to my już będziemy spali.

✒ Czasem, kiedy coś mówię, pojawia mi się pomiędzy słowami myśl o śmierci. Może to być oznaką różnych rzeczy albo wręcz niczego, ale może to też być oznaką, że to, co mówię, jest coś znaczące, to znaczy, że to jest coś, co mogłoby być powiedziane w chwili śmierci. To znaczy coś, co mogłoby stanąć w obliczu śmierci, jeśli ona sama, magnificencja, na te słowa się pojawi. I czasami robię też tak, że kiedy chcę coś mówić, a ma to być ważne dla mnie, to nie czekam, czy pojawi się myśl o śmierci, czy nie, ale sam ją przywołuję, żeby mówić tak, jakbym mówił w obliczu śmierci. Tak jakby to miały być jedne z ostatnich moich słów.

[ok. 1966 r.]

✒ Stanąłem. Stanąłem i słuchałem, jak szeleszczą suche trawy.

✒ W rzece jakaś kobieta myła krzesło i taborety.

W Koninie 7 V [19]66

✒ Na dachach domów spokojnie rósł mech i kwitły (rośliny jakieś) zielska i kwiatki. Tu niżej, po bruku ulicy sunęły samochody i terkotały chłopskie wozy na jarmark. Był piątek.

✒ Facet jechał na ośle, a drugiego obok prowadził. Padał deszcz i facet jechał pod parasolem. Nie wiem, któremu z osłów było lepiej.

✒ Na tarasie kawiarni siedział jakiś facet, pijąc piwo. Przy nodze siedziała mu walizka, czarna, szaroczarna. Leżał na niej męski parasol. Facet popijał piwo i palił papierosa. Nie wiem, skąd przyjechał i dokąd jechał, bo na pewno to miasto było dla niego tylko etapem. Tak jak zresztą i dla mnie.

[Maj 1966]

✒ Wielkie Lese-Krka 33 km od Ljubliany w Słowenii¹⁰. Na brzegu rzeki siedziała staruszka cała w czerni, pędząc bimber. Łamała drewka i podkładała do ognia pod maszynkę. Alembik był piękny. Górna część z czerwonej, pięknej, czystej miedzi. Dwie rury szły lekko w dół do chłodnicy, przebijając na wylot, to znaczy napełnionej wodą metalowej beczki – tak zwanej naftówy – jak to się mówi. Z drugiej strony kapał z rur do saganka kropla po kropli samogon.

✒ W Katedrze w Zagrzebiu. Modliłem się. Modliłem się do Boga. Żeby był. Żeby był, jak go nie ma. Żeby nagle stał się, jeśli do tej Go nie było. O to się modliłem straszliwie.

[Zagrzeb, 12 czerwca 1966]

✒ Msza w katedrze w Zagrzebiu, niedziela 12 czerwca, godzina siódma wieczorna. Trzech dostojników w zielonych kapach, organy i chór stu księży w ławach za ołtarzem. Śpiew. Pienie. Zamknąłem oczy i byłem w raju. I kiedy skończyło się, kiedy pogaszono elektryczne światło i parafinowe świece, kiedy pusto się zrobiło, ludzie wylegli i księża poszli i wszyscy, i pusta była ogromna cała katedra, wtedy wyszedłem ostatni i wyniosłem ze sobą na dwór [—] tę wielką pustkę, tę ogromną pustą katedrę wyniosłem ze sobą, tę całą pustkę przeniosłem w piersiach i szedłem z nią długo jeszcze dłużej po [wielkomiejskich?] zapchanych niedzielnym tłumem ulicach i placach.

Czerwiec [19]66

✒ Przedświt. Po zachodniej stronie nieba stały małe chmury delikatnie pomarszczone jak podniebienie psa.

[Warszawa] Czerwiec [1966]

✒ O trzeciej nad ranem ptaszki zaczęły gwizdać. Gwizdały wszystkie razem jednocześnie, o, to było tak, jakby kapała woda z kranu.

[Warszawa, VI 1966]

✒ W tramwaju jeden facet trzymał się prawą ręką górnego ruchomego uchwytu, tego dzyndzla. Zobaczyłem, że na palcach miał wyraźnie wytatuowane słowo „Love”, czyli kocham. Na każdym palcu miał po jednej literze l, o, v, e. LOVE. Na piątym palcu, na kciuku nie miał nic. Ale to nawet bez żadnego znaku widać było, że ten piąty palec, to jest po prostu wykrzyknik.

[Jaworzyna Śląska] Lipiec [19]66. Poniedziałek.

✒ Restauracja „Robotnik” w Jaworzynie Śl. W trzech salach restauracji bractwo piło. Wszedłem do środkowej i siadłem. Z krzesła pod ścianą powoli osuwał się jakiś facet. W końcu spadł i siedział już dalej na podłodze, opierając się plecami o ścianę. Kimał. Prawą rękę trzymał półkolem na głowie, półkolem, jak niektóre antyczne rzeźby. Trzech jego kumpli przy tym samym stoliku nie przerywało sobie niczym rozmowy. W gęstym powietrzu leniwie latały muchy. Siadały na nosie, na włosach, na tych samych rękach, które je odpędzały. Piłem kawę. Naprzeciw mnie przy jakimś stoliku jeden strzelał palcami, przyzywając kelnerkę.

21 sierpnia 1966, miasto.

✒ Na drugim piętrze nieotynkowanej kamienicy jedno okno było zaciągnięte żółtymi zasłonami. Igrały po nich cienie pobliskiego drzewa. Słońce było po zachodniej, za mną. Ale co było za żółtymi zasłonami? Jaki to był pokój? Kto w nim spał lub tylko leżał na kanapie w to letnie popołudnie?

✒ Pobrudziłem sobie ostatnie ręce – powiedział facet.

[sierpień 1966]

✒ O utopii

Ciekawe jest, na jakiej podstawie można orzekać, że coś jest utopią. Swego czasu narodowy socjalizm w Niemczech też uważano za utopię, a Hitlera za nieszkodliwego maniaka. Czy przy pewnych sprzyjających warunkach nie byłyby możliwe do zrealizowania „falanstery” Fouriera¹¹, teorie Morusa¹², państwo Ikarii Cabeta¹³ czy nawet państwo słońca Campanelli¹⁴?

18 IX [19]66

✒ Ucz się synku, bo zostaniesz milicjantem.

30 XI [19]66

✒ Czy zrobiąc to, co niedługo już uczynię, dojdę do tego samego, do czego doszedł Pascal: „wyrzeczenie zupełne i błogie”, które to słowa kończą tekst Pamiątki¹⁵?

30 XI [19]66

✒ Czytam Alberta Beguin monografię o Pascalu¹⁶ „Pascala (…)

o istnieniu jedności upewnia ów «chybki ruch duszy od jednego do drugiego krańca»”¹⁷.

I natychmiast przypomniało mi się, co napisałem w Falując na wietrze, a co jest demonstracją tego „chybkiego ruchu duszy z jednego do drugiego krańca”: „Jak to jest u mnie, że zaczynam mówić o bagateli jakiejś niby i zawsze z tego dochodzę do ostateczności, do punktu tego, gdzie łączą się dwie równoległe, czyli gdzie niebo zlewa się z horyzontem”¹⁸. Albo w Roratach odwrotność: „szedłem wolno, powłóczyście po przełęczy, między ogniem i wodą, po krawężniku chodnika ulicy Krajowej Rady”¹⁹.

✒ W jednym i drugim wypadku to są niewątpliwie demonstracje owej „chybkości ruchu duszy od jednego do drugiego krańca”, co upewniało Pascala o jedności (jakiej?) i dlaczego to samo nie miałoby upewniać i mnie o jedności mojej z absolutem albo lepiej o jedności mojej ze wszystkim, co jest albo o jedności mojej ze wszystkim, co jest i czego nie ma i tym, co nie mieści się, ni w „jest”, ni w „nie ma”.

✒Czekam już tylko na ciebie, zjawo realna.

Michał Kątny²⁰

✒POZNAJ SAMEGO SIEBIE²¹.

Tak brzmiał napis w świątyni Apollina w Delfach, którego autorstwo przypisywano jednemu z siedmiu mędrców Talesowi bądź Chilonowi.

✒Panienka pewna Kamilla Pokochała poetę Brylla I kochała go do ninie Gustując w brylantynie I to jest polska idylla

Jan Czopik²²

[2 XII 1966]

✒ I jak powiedział jeden (Buczkowski)²³, była w tym modlitwa: obdarz mnie nogami lekkimi dla przejścia przez życie, bo jak powiedział ten sam: „Życie to jest rzecz przejściowa” – Buczkowski.

Toruń, 11 XII [19]66

✒ Była niedziela. Grudniowa. Rano o wpół do siódmej rozdzwoniły się nad miastem dzwony na roraty. Wstałem tego dnia już dużo wcześniej. O czwartej. Poprzedniego dnia ległem zaraz po południu, więc spałem jak kamień dwanaście jakieś godzin. Ale przedtem byłem na nogach pięćdziesiąt jakieś godzin, nie przymykając powiek, żywy jak myśl serca albo serca myśl, a więc bezgranicznie.

Malbork, 9 XII [19]66

✒ Szliśmy popod zamkiem. Za szeroką fosą, po drugiej stronie muru fortyfikacji, wyła w noc rozpuszczona po dziedzińcu sfora psów.

5 II [19]67 Czwartek. Na zrębie²⁴.

✒ Z góry padał śnieg, z boku świeciło słońce stojące na wzgórku zrębu, kołki po odebranych kubikach drzewa wyglądały jak szubienica na tle granatowego, tam od północnej niskiego nieba.

✒ LAS²⁵

9 II [19]67. Czwartek.

✒ Na zrębie. Z góry padał śnieg, a z boku świeciło słońce. Stojące na wzgórku kołki po odebranych kubikach papierówki i opałówki i kneblówki wyglądały jak szubienice na tle granatowego tam od północy niskiego nieba.

[luty 1967]

✒ Pytania do Majdańskiego²⁶?

1) Jak jest dokładnie ze strefami leśnych robót, jaka strefa – jaki dodatek. Na której strefie my pracow[aliśmy].

2) Czy pamięta, jaki jest kolor dymu od ognisk na zrębie. W zimie oczywiście, kiedy można palić po sobie drobiazg.

3) Na co się poluje w styczniu i w lutym.

4) Po ile płacił za szyszki dzieciom, które zbierały je na zrębie.

5) Jakie drzewo idzie na mygły? Czy tylko tartaczka, czy może też [kopaliniaki?].

6) Jak się nazywa ten przyrząd do robienia znaków na okorowanym pniu, znaków, gdzie należy ciąć piłą.

7) Co się robi z drobiazgiem na działce latem, jeśli nie można go spalić?

✒ My już mówimy językiem, jak ktoś pośmiertny. Pisanie ich, to jest robota na drutach.

Niedziela 12 [lutego 1967]

✒ Paskudny sen miałem. Różne paskudne kawałki. Jeden na przykład. Szukałem w wielkim przejściu Kotli, która mi się gdzieś zagubiła. Na drodze podczas mojego szukania były różne przeszkody. Jakieś takie ptaki z blachy. Odganiałem je ręką. I kiedy tak się od nich opędzałem ręką, uderzyłem jednego w otwarty dziób. Silnie go uderzyłem i on był w pędzie i ręka wlazła mi w niego do połowy gdzieś i tak został mi na ręku jak kleszcze. Zacząłem go ściągać drugą ręką. Więc najpierw jakąś taką blaszaną powłokę zdarłem z niego i potem różne rzeczy, kawałki płyty tak, jak mika, potem pakuły jakieś, szmaty, potem drut gruby, potem cieńszy i zupełnie cieniutki zacząłem z ręki odwijać, jak z transformatora i ciągle nie mogłem dojść do końca, do mojej ręki.

19 II [19]67. Piątek.

✒ Pogoda. Na zrębie od czasu do czasu padał drobny śnieg z deszczem. Słońce blado świeciło zza chmur. Blask jego rozlazły był, rozmyty jakby. W każdym razie, nie była to kula idealna ani nawet w przybliżeniu. W nocy złapał mróz. Ciężko się korowało. Dwa razy ostrzyłem skrobak²⁷.

25 III [19]67

✒ W głośniku była radioreklama: Zanim nadejdzie czas rwania śliwek, jedz smaczne i zdrowe śliwki mrożone.

✒ Szedłem wolno, nie biegłem, nie galopowałem, szedłem wolno po tej nagiej równinie, ale nagle stanąłem. Jakby mnie ktoś [spiął?] w miejscu, jak konia. Zdało mi się, że słyszę jakiś cichy dźwięk, szemranie, a raczej szelest jakiś. Stanąłem i rozglądałem się dokoła. Na tej wielkiej, nagiej równinie, co mogło wydawać taki głos? Może ptak jakiś przeleciał nade mną. Na niebie chmury toczyły się łagodnie, wiatr był, ledwie go czułem i przypomniałem sobie, jak jeden, Lukrecjusz zwany, opisywał pewien dźwięk naturyW jednym z notatników Stachury (w tym samym) znajduje się taki oto zapis:

O chmurach „Wydają jeszcze ponad płaszczyznami rozległego świata taki odgłos, jak to czasem szelest muślinu rozpięty w wielkich teatrach, trzepocząc pośród masztów i żerdzi”, Lukrecjusz, ks. VI, w. 110-112..

Łazieniec²⁸, 31 III [19]67

✒ Nad stawem latały już chmary komarów.

5 IX 1967

✒ Siedziałem wśród tych ludzi, w tym domu, w tych czterech ścianach i chciało mi się skrzyżować ręce i żeby urosły mi długie, długie i żebym je potem rozkrzyżował z rozmachem i rozwalił te ściany. I spokojnie wtedy sobie skrzyżowałem ręce, ale nie urosły mi, nie rozwaliłem tych ścian i tak siedziałem z rękami skrzyżowanymi jak mędrzec, mówią, jak kaleki mędrzec.

16 października [1967]

✒ Słońce stało jeszcze na zachodzie, a na wschodzie stał już księżyc w pełni swojej. Potem słońce zaszło i światłość niewymowna rozlewała się tam. Podniosłem lornetkę do oczu i zapatrzyłem się. Chmury tworzyły wielką, rozległą deltę rzeki, wpadającą do morza, wyspy, wysepki, szukałem tego miejsca na wybrzeżu lub w delcie, gdzie teraz przeniósłbym się chętnie. Siedziałem w parowie, odpoczywając, siedząc pod krzakiem leszczyny, suszce, którą ściąłem w lesie. Papierosa paliłem i patrzyłem na zbocza wąwozu, na drzewa, niebo wstrząsające, na ścianę równego lasu. Ach, Boże, Boże. Patrzyłem więc. Potem sarenka ostrożnie wyszła z lasu i zaczęła skubać saradelę. Podnosiła płochliwie raz po raz swój łeb. Nie widziała i nie czuła mnie siedzącego pod krzakiem leszczyny. Nic jej nie spłoszyło i po kwadransie najadłszy się, weszła wolno do lasu.

Boże, jak ona wchodziła w ten las. Jak do domu wchodziła. Z ulgą wchodziła. Boże, żebym ja tak wchodził do tego lasu, który wokół mnie, który też moim domem.

Środa 18 X [1967]

✒ Całą noc wiał wiatr. Ten prawdziwy. Hulał straszliwie. Całą noc słuchałem. Nie spałem, słuchałem mówię. Hulało też cały dzień. Trochę mniej. Pod wieczór dopiero uciszyło się. Absolutnie. Najmniejszy wiew. Szedłem dnem doliny do domostwa. Na niebie świeciły gwiazdy i pełnia. Mróz. Powietrze stężało. Mróz szedł na nas. Spod nóg prawie zerwało mi się z krzykiem, biciem skrzydeł stado kuropatw. Księżyc stał na środku nieba, wysoko, dwa razy tak wysoko, jak gdysiejsze słońce. Hulało dwie noce i dwa dni. Potem się uciszyło. Pod wieczór drugiego dnia. Absolutnie. Najmniejszy wiew. Dolina stała nieruchoma. Jak zaklęta. Woda, drzewa, powietrze. Wszystko.

[styczeń 1968]

✒ Co skupują sklepy Herbapol?:

Cena za kg świeże – suche

Kłącza tataraku niekorowane

1,80 – 11 zł

Ziele barwinka (wyłącznie suche)

25 zł

korzeń mydlnicy

7 zł – 30 zł

korzeń mniszka

4 zł – 20 zł

korzeń glistnika (jaskółcze ziele)

8,50 zł – 60 zł

pączki topoli

5 zł – 15 zł

korzeń żywokostu

3 zł – 30 zł

owoc jałowca

6 zł – 12 zł

kora kasztanowca

2 zł – 9 zł

✒ Dla Całej jaskrawości jakiś epizod z cerowaniem. Cerowałem skarpetkę, a Witek przy stole z napochylonym łbem „cerował niebo drobnym pismem”²⁹.

19 lutego 1968

✒ Komunikat dla szybownictwa: Brak warunków do wystąpienia ruchów falowych.

✒ W Całej jaskrawości tam, gdzie można przy cytacie unikając znaku („”) – pisać: otwieram cudzysłów (cytat), zamykam cudzysłów³⁰.

✒ Na pustym lodowisku przy dźwiękach Ave Maria Schuberta płynących z głośnika tańczyła na łyżwach młoda dziewczyna.

7 III [19]68

✒ I kwadra księżyca. Dzień trzy i pół godziny dłuższy od noworocznego.

[Maj 1968] II połowa maja.

✒ Kwitną biało kasztany. Kwiaty – kiście, jak biały bez.

✒ Ja też, Edward S., tak jak Fernando Vidal mogę powiedzieć, że zajmowałem się całe życie jedynym tematem, który powinien interesować ludzkość.

14 maja [19]68

Pełnia księżyca.

15 maja 1968. 22.30

✒ Józef Hofman³¹. Oto Koncert f-moll Chopina w historycznym nagraniu wielkiego pianisty J. Hofmana.

✒ Kujawy.

– Żgające gałązki róży. To znaczy z kolcami – termin półchłopski.

✒ Zapytać pana Majdańskiego, czy nazwa „szwedzka ręczna piła mechaniczna” jest prawidłowa i czy wykorowane pniaki drzew można czymś nasycić, aby były mniej podatne na gnicie i próchnienie pod wpływem warunków atmosferycznych. Spytać, czy prawidłowe również są nazwy: zrzaz³² podcinający i zrzaz ścinający przy ścinaniu piłą drzewa i jaka jest kolejność zrzazów.

18 maja 1968, godz. 14.

✒ W powietrzu nad doliną czarno-białe czajki igrały ze sobą, krzycząc piskliwie. Na drabinie usiadł wróbel, wycierając sobie dziób o szczebel.

✒ Gdzie ludzie potrzebują poezji? – jak pyta Michel Deguy³³.

Gdzie? Tak, jak pyta się dziecka. Ale gdzie cię boli? Nie wie, ale go boli…

20 V [19]68

✒ W Grudziądzu u Bruna³⁴.

Na trasie Chełmża-Grudziądz. W małym stawie leżały dwie ogromne różowe cysterny. Leżały zupełnie nie wiadomo po co i jak, i dlaczego, i czyje to, i kiedy, i skąd, i w ogóle. To było przepiękne. [Płakać?] mi się chciało ze szczęścia.

✒ Przyniósł 4 wódki, a Bruno mówi: – Przynieś jakieś piwo, żeby potoknąć³⁵.

✒ On teraz awansował. Przynieś, wynieś i wyjdź sam.

✒ Bruno: Otarł się o życie jak prosiak o żytnią słomę.

✒ Bruno: Teraz dziewczyny nie mają cycków. To są pinezki to, co one teraz mają.

✒ Grudziądz nad Wisłą. Cmentarz choleryków. Tych, co padli podczas epidemii w czasie I wojny albo jeszcze wcześniej.

Czwartek, 30 V [19]68

✒ Jechaliśmy skodą z przyczepką, czyli z ogonem, jak mówią dystrybutorzy na bazach samochodowych, do Włocławka do budującej się tam fabryki farb i lakierów (do budującego się tam stopnia wodnego). Wóz i ogon mieliśmy załadowane dwudziestoma czterema kręgami, gdzieś po 500 kg. Ciężko jechał.

We Włocławku. 30 V [19]68

✒ Ulica Beckiego piękna, eskortowana krzakami dzikich róż do Wisły. Kościół św. [Jana] Chrzciciela. Plac. „Bar pod Czwórką” – drogo, ale b. smaczne żarcie.

✒ Facet był ogromnie wysoki. Ze dwa metry liczył. A palce miał jak klarnety. Wstał, rozchylił koszulę i wypiął owłosioną pierś i potoczył wzrokiem dokoła. Cicho było. Cicho się zrobiło. Facet wyjął scyzoryk, otworzył go i powoli zbliżył ostrze do swoich piersi. Jeszcze ciszej się zrobiło. Znowu potoczył wzrokiem i powoli przejechał sobie smyczkiem (scyzorykiem) z góry na dół. Krew pokazała się czerwoną smugą. Wtedy facet powiedział.

– Siebie nie żałuję, a was będę żałował.

I tak dalej.

✒ – Jak przeczytałem ten wiersz, to tak się poczułem, jakbym się nagle obudził i ktoś mi natychmiast mówi, kto ja jestem (O wierszu Michela z końcówką „zbieg”)³⁶.

✒ Witek do mnie.

– Te twoje odwroty jak się z kimś żegnasz, to są takie, że zmuszają ludzi do tkwienia w miejscu. [Jak spiż?]. Jak wryci stoją jakiś czas w miejscu, choć ty już się odwróciłeś i idziesz gdzieś.

✒ Trudno zostawić w wodzie odciśnięty ślad – mówią. Książki można pisać, nawet w wielkich bólach, ale to jeszcze nie wszystko.

– To zdanie burzy wszystkie uniwersytety – powiedział Witek. Wszystko. Seminaria, kolokwia, kwadranse akademickie itd.

✒ Witek.

Znałem takiego pedanta na uniwersytecie. Raz dwóch chłopaków się biło i jeden wleciał przez drzwi do jego gabinetu i wpadł pod krzesło. A on wstaje, jakby nigdy nic i mówi:

– Proszę, słucham pana.

Koniec maja 1968

✒ Puch dmuchawca leżał gęsto na powierzchni stawu i płynął w powietrzu.

✒ Andrzej Babiński³⁷

Przyspieszam me dni ostatnie Głupota gościła mnie za długo Zapadł wieczór całoroczny.

[początek czerwca 1968]

✒ Stok niebieskiego łubinu przy torze między Suchatówką na trasie Inowrocław-Toruń.

5 VI [19]68

✒ Dzisiaj rano nastraszył mnie niesamowicie olbrzymi zając-stra-szak. Trzecia rano była. Wyszedłem z chaty i szedłem przez pola. I nagle spod samych nóg prysnął mi zając. Odskoczyłem w bok i przewróciłem się. Potknąłem się i padłem na tyłek. Zając wielkimi susami czmychał pod górę, a ja jak się nie zaśmieję. To było coś niesamowitego ten śmiech w środku pola. Pusto, cicho, przedświt, a tu ten mój śmiech.

11 VI [19]68

✒ Wschód 3¹⁴ – zachód 19⁵⁷. Dzień jeszcze o pięć minut krótszy od najdłuższego.

✒ Andrzej B³⁸. wychodzący na miasto, żeby nagonić sobie poezji.

✒ Jak mówi pan Fedecki³⁹, czy pozwolisz, że się roześmieję z szacunkiem.

✒ – Kto pan jest? Ma pan jakąś posadę?

– Jestem inspektorem wydm lotnych w Dolinie Maciejowickiej.

Piątek, 14 VI [19]68 Wschód 3¹⁴ – Zachód 19⁵⁸.

✒ Nazwiska: Michał Kątny, Hrynia Pachołek, Zawadecki, Peresada, Lasmraźnicki, posterunkowy Szerucki, Józef Selpka⁴⁰.

16, 17 VI [19]68

✒ Pół księżyca na południowo-wschodniej.

Handlowanie na targu czereśniami, wiśniami i jabłkami.

✒ Ta baba w kiblu licząca pieniądze na podłodze, klęcząca przed chusteczką, w której pieniądze i głośno licząca.

23, 25, 26 [VI 1968]

✒ – Po ile wisienki, synku – pyta mnie babuszka.

– Po 15, babciu.

– O, cholera.

✒ Zrywanie chorągiewek i transparentów i tak dalej po świętach.

1 maja, 22 lipca. Siedem złoty na godzinę. Łazi się po ulicach i wolniutko się zrywa, bo to na dniówkę. Dwa, trzy dni się [nieraz?] zrywa. Każdy zakład swoje.

✒ Witek Różański.

Nas było dwóch, ale koło nas błąkał się ten wciąż nierozpoznany, ten trzeci, który był jednym z nas, tylko nie wiadomo którym.

2-9 lipca [19]68

✒ Cały tydzień jakichś takich białych nocy.

9 lipca 1968

✒ Pełnia. Księżyc nisko na połud. stronie. Biały. Dokładnie przed pierwszą, po północy chmury zaczęły iść na niebo. Od północy właśnie na południe. Ale dziwnie szły. Równo, cała falanga. Prosta, jak strzelił była linia pierwszych sunących szeregów. O pierwszej zakryły dokładnie pół nieba. Pół nieba było dokładnie przedzielone.

10 lipca [1968]

✒ Drugie redlenie kartofli.

11-12 lipca [1968]

✒ Wichura.

Płońsk, 10-11. 8. 1968.

✒ Robota przy nowej studni. Wylewanie niedobrej wody. Sypanie żwiru znad rzeki na dno studni, żeby utworzyć rodzaj takiej filtrującej warstwy. Podobno daje się też wapno, które oczyszcza wodę.

[Kotla]⁴¹ 3 X [19]68

✒ Dzisiaj w lesie po południu. Na grzybach. Grzybów moc. Grzybów jak gnoju – jak słusznie zauważyła ta baba w autobusie. Po olszówki ludzie nawet się nie schylają. Czarne łebki, kozaczki, prawdziwe i maślaki. Maślaków całe kolonie w młodniaku i zagajniku. Po lesie hałasują sroki. Łąki w stokrotkach.

✒ Ballada o Potęgowej⁴² – napisać dla Saszy⁴³.

4 X [19]68. Godz. 23⁰⁰

✒ Pełnia księżyca tuż nad kasztanami na południowym wschodzie. Niebo czyste. Gwiazdy lekko zamazane.

1⁰⁰ w nocy. Gwiazdy błyszczą trochę silniejszym blaskiem. Widna, jedyna jak każda noc.

[Kotla] 5 X [1968]. Sobota.

✒ Przed południem pada deszcz. Ale tak drobny, tak delikatny, że trudno sobie wyobrazić delikatniejszy deszcz. W powietrzu pyłek, taki jakby jasny, przezroczysty dymek. Żeby dobrze zmoknąć, trzeba by ze trzy godziny iść otwartą przestrzenią lub skrajem drogi nieobsadzonej drzewami. Może dwie godziny.

Na przystanku pekaesu przed drugą. Chłopi wożą z pola kartofle. Krowę na sznurku prowadzi baba w serdaku obwiązanym w talii szerokim, czarnym plastikowym paskiem modnym kiedyś bardzo w latach, zdaje się, jeszcze pięćdziesiątych. Trzech żołnierzy idzie w za dużych roboczych mundurach. Z tyłu wiszą im portki bufiasto, idą kaczym kołyszącym się chodem.

W autobusie. Do Głogowa. Ta niesamowita czerwono-brązowa poświata w powietrzu. Nie tylko od rozkopanych buraczanych pól, nie tylko od dachówek poniemieckich osiedli, nie tylko od czerwonego sweterka stojącego przy płocie dziecka.

✒ Skończyłem Świętą studnię⁴⁴ Katajewa w pięknym, trochę za poprawnym przekładzie Fedeckiego. Rzecz bardzo interesująca, o kolorze chłodno-niebieskim, przechodzącym czasami w siw [—]. Mimo żarliwości niektórych fragmentów. Czegoś tam brakuje, aby rzecz była straszliwie przejmująca. A mogłaby taka być. Piękne to zagranie z lekka zwęglonymi rzeczami.

5/6 X [19]68

✒ O trzeciej nad ranem – mgła.

6 X [19]68

✒ Na grzybach w lesie z Zytą⁴⁵ i Czopikami⁴⁶. Lecą kasztany.

7 X [19]68

✒ Poniedziałek, ach te dni. W lesie po południu. Chłodne, czyste,już zimowe jakby niebo. Grzyby. Dużo. Sen o grzybach. Jeden facet mówi, że w Gliwicach czarne łebki po 38 zł na targu. W Grochowicach na punkcie skupu po 7 zł. Gdzieś o wpół do szóstej – zachód słońca. Zaraz, niedługo po tym, jeszcze przed szóstą, księżyc na wschodzie ogromny w pełni, złotoczerwony wschodzi nad lasem. Powrót. Łąka ta biała cała, gęsta, sucha, biała trawa. Tak się szło, jakby się wysiadło z lecącego wysoko nad chmurami samolotu i szło się po chmurach. Jeż na środku łąki. Charon szczeka dokoła niego. Na polu wykopane, niezebrane ziemniaki. W ogrodach jarzyny. Rzodkiew ogromna, jak pięści małych dzieci. Jabłka – renety. Ptaszek, ten w zagajniku skaczący za mną, jakby rozumiejący słowo: chodź, kiedy go przywoływałem. Na dwa kroki do mnie podszedł. Patrzyłem na niego. Długo.

8 X [19]68. Ósmy października – babie lato.

✒ Na targu przed południem w Głogowie. Grzyby: czarne łebki i siniaki po 4 zł kupka. Jakieś pięć kupek na kilo. Cztery może. Ser biały, gdzieś półkilowy – 12 zł. Jabłka po 10 zł. Pomiędzy – resztówka, po 10, 6, 4 i 2 zł. W kawiarni „Malwa” wystawa znaczków.

19⁰⁰. Wieczór ciepły. Księżyc na północnym-wschodzie na podwójnej wysokości widniejących w dali drzew. Za chmurami. Niewyraźny. Postrzępiony.

22³⁰. Księżyc już wolny. Srebrny. Mroźny. Na wschodzie. Jakieś cztery, cztery i pół wysokości widniejących w dali drzew.

9, 10 X [19]68

✒ Czarne noce. Leżę w dziedzinach pościeli. Grypa, katar, przeziębienie, czy coś w tym rodzaju. Piszę Balladę dla Potęgowej. Może, jak uda mi się, jak mi wyjdzie to, co chcę, poślę ją Saszy Grześkowiakowi. Ale boję się, żeby jej nie zniszczył. Jest w tej balladzie miłość człowieka niewymowna, której on nie ma. Nie zna. Zobaczymy. Może uda mi się samemu ułożyć melodię.

✒ Wieczorem spadł deszcz. Gruszki na drzewie jeszcze twarde, ale miękkie są też. Gdy się potrząśnie drzewem, to one się sypią.

10/11 X [19]68. Czarna noc. Deszcz.

✒ Przeczytałem pana Sito – Lucy in the Sky with Diamonds⁴⁷. Napisane dosyć nieźle. Co do stanów, które przeżywa narrator po zażyciu STP czy LSD, to bohater Całej jaskrawości⁴⁸ przeżywa takie stany prawie że codziennie i oczywiście bez pomocy narkotyków, bez sztucznego zapłodnienia, że tak powiem.

14/15 X [1968]

✒ Nareszcie wstałem po chorobie. Trzy dni nie paliłem.

16 X [19]68

✒ Z Witkiem w Toruniu.

17 X [19]68

✒ Na grobie Potęgowej⁴⁹ z Witkiem. Na cmentarzu w Aleksandrowie. Paproć kupiłem w doniczce i postawiłem na grobie. Potem o 14⁰⁰ Kolegium orzekające w Powiatowym Domu Kultury.

O co oskarżony prosi Kolegium w ostatnim słowie?

30 X [19]68

✒ Na cmentarzysku całopalnym pod Kotlą. Cmentarzysko z okresu łużyckiego. Na wydmach rozrzucone skorupy garnków. Żyto ozime było już takie duże, jak wskazujący palec.

Kotla, 3 XI [19]68

✒ Wysoko na płd. stronie nieba pełnia księżyca. Noc ciepła i widna. Na niebie chmury dziwne. Jakby jedna chmura rozerwana na drobne strzępy i rozrzucona z rzadka po całym niebie. Takie małe jeszcze obłoki. Z tych, co to: „a obłok był biały i oświetlał ciemność”.

✒ Andrzej B⁵⁰.

– To tak jakbyś zacytował w jakimś domu ten wers: „precz odkopnąć spodloną planetę”Passus pochodzi z wiersza Cypriana Norwida pt. Do obywatela Johna Browna: „Więc, niźli ziemi szukać poczniesz piętą,
By precz odkopnąć planetę spodloną -
A ziemia spod stóp Twych, jak płaz zlękniony,

Pierzchnie -
więc, niźli rzekną: «Powieszony…» -
Rzekną i pojrzą po sobie, czy kłamią? –”.
Cyt. za: C. Norwid, Do Obywatela Johna Browna, [w:] tegoż, Pisma wybrane, t. 1. Wiersze, wybrał i objaśnił J.W Gomulicki, s. 487., to ci zaraz powiedzą:

– Niech Pan tak nie mówi. To jest porządny dom.

6 XI [19]68

✒ Deszcz. Dwa dni pada bez przerwy. Drobny, ale dosyć gęsty. Wieczorem piłem z Józkiem – organkowcem piwo w Kotlance i u Boro-daja. Józek z Tarnopola. Tarnopol i Brody – te dwa miasta tylko umie wymienić ze swoich dawnych stron. Dziesięć lat miał, jak przyjechał tu na Ziemie Odzyskane zaraz po wojnie w 45-tym.

Borodaj opowiadał, że spod gospody to giną rowery, a spod jego płota jeszcze nic nie zginęło. Raz tylko, ale złapali złodzieja. Chłop przyprowadził cielaka na spęd i kupił sobie ten rower. Ze sklepu wpadł do Borodaja na piwo. Szósta wieczór była gdzieś o tej porze, pod zimę i ciemno było. Chłop postawił rower pod płotem w świetle bijącym z okna, bo wtedy jeszcze w Kotli światła nie było. Wszedł, podszedł do bufetu, zamówił piwo i podszedł do okna.