Warszawa 2011

Redaktor prowadzący: MAGDALENA CHORĘBAŁA

Redakcja: DANUTA ŚMIERZCHALSKA

Korekta: KAROLINA RADZIKOWSKA, Redaktoria.com

Projekt graficzny, okładka, skład, łamanie: NATALIA BARANOWSKA, www.managang.eu

© Copyright byWydawnictwo Zwierciadło Sp. z o.o. Warszawa 2011
Text © copyright by Joanna Racewicz, 2011

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kopiowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie, w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw autorskich.

ISBN: 978-83-63014-33-9

Wydawnictwo Zwierciadło Sp. z o.o.
ul. Karowa 31a,
00-324 Warszawa
tel. (22) 312 37 12

37 12, Dział handlowy: handlowy@zwierciadlo.pl

Konwersja: eLitera s.c.
wersja 1

Pawłowi i Igorkowi
– za wszystko
Joasia

Wstęp

Dwanaście portretów dwunastu Mężczyzn. Tak jak dwanaście miesięcy w życiu Bliskich każdego z Nich. Dwanaście pożegnań w dniu 10 kwietnia 2010 roku i tyle samo sposobów na oswojenie tego, co nieodwracalne. OSWOJENIE...

W przypadku żadnej z bohaterek tej książki czas nie jest sprzymierzeńcem. Nie leczy, nie zabliźnia ran. Nie zaciera wspomnień i nie sprawia, że nieobecność boli coraz mniej. NIEOBECNOŚĆ...

Nie znałam wcześniej Joli, Basi, Lucyny, Magdy, Małgosi. Żadnej z NICH. I zapewne nasze drogi nigdy by się nie przecięły. A potem? Potem wystarczyło spojrzenie, pożyczona konewka na Powązkach, zapałki do zniczy, kilka prostych słów. Czasem słów w tym osobliwym języku, niepojętym dla postronnych: „Podlałam trawę u Andrzeja”, „U Franka wszystko się pali”, „Nie będę jeszcze obcinać trawy – lubił nosić dłuższe włosy”.

Czas tych kobiet, nasz czas, biegnie inaczej niż zwykłe następstwo dni i tygodni. Biegnie OBOK. Godzimy się na dyktat kalendarzy i zegarków – bo dzieci, bo praca, bo spotkania w nieskończenie ważnych sprawach, bo chorzy rodzice, bo codzienność, codzienność...

Minęło dwanaście miesięcy od dnia, gdy Pasażerowie prezydenckiego tupolewa wczesnym rankiem wychodzili z domów. Każdy z Nich miał wrócić wieczorem. Rok od tego dnia... Tyle trwa żałoba. Cykl, gdy wszystko, co dotąd razem, trzeba zrobić w samotności. Pierwsze święta, pierwsze urodziny, pierwsza nasza rocznica. Bez Niego... Bez Męża, bez Ojca, bez Syna, Brata. Bolą pytania znajomych, nawet jeśli zadawane z troską: „Jak się czujesz, jakie masz plany?”. Jakie: PLANY? Znają Państwo takie stare jak świat powiedzenie: jeśli chcesz rozśmieszyć Boga, opowiedz Mu o swoich zamierzeniach? Wiele z nas to zrobiło przed 10 kwietnia.

Od tego dnia, gdy umarła część naszego życia, świat się skurczył i miejsca wokół zrobiło się tak dziwnie mało. ŚWIAT się skurczył do powtarzanych w nieskończoność obrazów pokaleczonego samolotu. PRZESTRZEŃ ograniczyły spotkania na cmentarzach i rytualnie powtarzane czynności dnia powszedniego. Wykonywane trochę z nawyku, a trochę po to, żeby zagłuszyć myśli. Głupia, naiwna nadzieja, że to w ogóle możliwe...

Tak, to prawda – codziennie dzieją się ludzkie dramaty. Każdego dnia ktoś wychodzi z domu i już nigdy nie wraca. Wypadki, choroby i ludzkie łzy są pośród nas. Ból jest ten sam, ta sama samotność, TĘSKNOTA i pustka, której nie umie zapełnić nikt i nic. Dławiąca bezsilność, złość i poczucie krzywdy. Każdego dnia to samo i to samo. Zmieszane w trudnych do przewidzenia proporcjach. Zna to na pamięć każdy, kto doświadczył straty Ukochanej Osoby.

Ta żałoba ma jednak cechę, o którą trudno w powszechnym doświadczeniu. Jest... publiczna. Nagrywana przez setki kamer, mikrofonów i oglądana przez miliony ludzkich oczu. Nie ma ucieczki. Nie można się schować – ani przed obrazami, ani przed słowami. Tymi wygłaszanymi w mediach przez dziesiątki polityków, którzy sądzą, że o Smoleńsku wiedzą wszystko, i tymi, które słychać na cmentarzach – od ludzi, którzy czasem nie baczą, w jakim są miejscu.

Bo na temat tego, co wydarzyło się kilkaset metrów przed progiem pasa startowego lotniska Siewiernyj, każdy ma swoją teorię i nie waha się mówić o niej głośno. Z bardzo różnych powodów. To GŁOŚNE, nachalne, często bezrefleksyjne mówienie jest jednym z powodów, dla których tak bardzo „zamęczyliśmy” słowa: katastrofa, tragedia, Smoleńsk. One przestały znaczyć to, co znaczyły rok temu. Dewaluacja – czy to dobre tu słowo?

Mimo tej – pozostańmy przy tym określeniu – dewaluacji ta książka jest po to, żeby pokazać tragedię. Nie, nie narodową, na najwyższym patetycznym C, ale OSOBISTĄ. Żeby przypomnieć o tym, co często umyka pamięci, co nie ma szans wobec wrzawy wokół nas – że każdy z Nich, każdy, kto 10 kwietnia był na pokładzie samolotu TU-154M o numerze 101, był człowiekiem z krwi i kości. Że kochał i był kochany. Miał pasje i marzenia. Sposób, w jaki się uśmiechał, i ulubioną kawę na śniadanie. Że to nie były tylko papierowe postaci, których NAZWISKA są wymieniane po przecinku podczas kolejnych ceremonii żałobnych. Że Ci, Którzy Zostali – uczą się żyć na nowo. Jak każdy, kto kogoś STRACIŁ. I jednocześnie trochę inaczej.

Każda z tych rozmów to dowód na miłość. Bo kiedy się kocha, to chce się BYĆ bez granic, ŻYĆ, jakby nie było końca. Wieczność każdej z nas zaczyna się w bardzo różnych miejscach i porach, ale zbiega się w tym samym momencie i tym samym punkcie na mapie. Smoleńsk, 10 kwietnia 2010 roku, o 8.41.

Joanna Racewicz

Beata Lubińska

żona lekarza prezydenta,
gen. bryg. dra hab. n. med. Wojciecha Lubińskiego

Stetoskop

Beata jest dla mnie jak siostra. Bardziej niż siostra. Zastanawiam się, jak to się stało, że nie poznałyśmy się wcześniej, mimo że nasi Mężowie bardzo nas do tego namawiali... Brak czasu, wieczny brak czasu... Zobaczyłyśmy się dopiero na płycie wojskowej części Okęcia, gdy obie czekałyśmy, aż potężna CASA dokołuje do nas i wreszcie się zatrzyma. Stałyśmy po przeciwnych stronach, ale dokładnie się widziałyśmy. Obie – jasne włosy, ciemne płaszcze, okulary. Wciąż nie wiem, jak ona radzi sobie z łączeniem światów swoich dzieci. Marysia ma siedem lat, Jaś w chwili katastrofy miał niewiele ponad rok. Inne poziomy świadomości, inne tęsknoty. Oboje mają jednak jakąś nadzwyczajną wrażliwość, jakby to, co przeżyły, stało się kursem dorastania. Najszybszym i najbardziej okrutnym z możliwych. Tak, to prawda, wiele dzieci przedwcześnie traci dzieciństwo, bo w ten czy inny sposób odchodzą ich rodzice. Ale te dzieci, smoleńskie dzieci, tracą dzieciństwo każdego dnia, z każdą informacją zasłyszaną w radiu czy telewizji, z każdym nagraniem z tupolewa, które odtwarzane jest dziesiątki razy. Bo przed tym nie sposób uciec, schować się. Wszechobecne media, rozmowy dorosłych, pytania rówieśników. A potem: „Czy Tatę bolało, mamo?”, „Czy to Tata tak krzyczy, jak samolot spada?”. Pytania dzieci... Czy to przypadkiem nie jest jedno z najtrudniejszych wyzwań?

Pamiętasz, kiedy się poznałyśmy?

Był 20 kwietnia, popołudnie, na Wojskowych Powązkach. Ty – tuż po pogrzebie Pawła, ja – sporo przed pogrzebem Wojtka. Miał się odbyć o dwudziestej. Późno, bo nie było wolnych terminów. Zmienialiśmy porę mszy w Katedrze Polowej WP, żeby czas oczekiwania był jak najkrótszy, ale i tak trwało to półtorej godziny. Ruch na cmentarzu był wtedy straszny, pogrzeb szedł za pogrzebem.

O dwudziestej w kwietniu zaczyna się robić szarówka.

To prawda, ale nie miało to dla mnie żadnego znaczenia. Byłam we własnym świecie i nie umiem nawet mówić o atmosferze. Atmosfera? Boże drogi... Zachodziło słońce, zachodziło życie. Życie Wojtka i gigantyczna część mojego świata... Kiedy trumna opadała do grobu, była już noc. Trumna, grób... Potworne są te słowa... Świeciły światła wynajęte specjalnie z wojska, bo Powązki o tej porze toną w ciemnościach. Ten tłum ludzi... Nie myślałam o nich, wiedziałam, że są, ale w jakiś nie do końca dla mnie zrozumiały sposób nie czułam ich obecności ani mi nie przeszkadzali. Byłam tam sama. Z pustką w głowie i ruiną w sercu...

Czy Marysia i Jaś byli przy tobie w dniu pogrzebu?

Tę decyzję Marysia podjęła sama, najtrudniejszą decyzję w jej niespełna siedmioletnim życiu. Długo się wahała... Jednak powiedziała, że idzie pożegnać Tatę. Oboje byli w katedrze na mszy. Jaś przez chwilę, Marysia wytrwała do komunii. Przetrzymała przemówienia, pożegnania, wysłuchała wszystkich wielkich słów, które mówiono o Wojtku. I tuż przed komunią spojrzała na sklepienie. Tam są takie niezwykłe, czarne anioły. Nie wyglądają jak niebiańskie wyobrażenia z opowieści dla dzieci... Marysia spytała: „Czy Tata teraz tak wygląda, mamusiu?”. „Na pewno nie”, odpowiedziałam. Ale ona już nie chciała ani chwili być w kościele. To zbyt duży ciężar do uniesienia. Jeszcze przed momentem była beztroską, wesołą dziewczynką. Od tej pory jej oczy już tak się nie śmieją. Moja mama zabrała dzieci do domu. Wtedy jeszcze na Saską Kępę.

Budowaliście dom, mieliście się przeprowadzać w piątek, 23 kwietnia, w imieniny Wojtka.

Wybrał tę datę i właśnie na ten dzień zamówił ekipę od przeprowadzek. Mój Mąż miał wyjątkowo słabą pamięć do dat. Uwierzysz, że nawet datę ślubu ustaliliśmy tak, żeby On, wojskowy, nie miał najmniejszych wątpliwości, kiedy trzeba przyjść z rocznicowymi kwiatami? Trzynasty grudnia, w dzień ogłoszenia stanu wojennego, o trzynastej, żeby było jeszcze łatwiej.

Była biała sukienka i On w mundurze?

Oczywiście, że nie. U nas nigdy nie było tak zwyczajnie jak u wszystkich. Ja miałam ciemnoczerwoną suknię do ziemi, Wojtek był w garniturze, a zamiast kwiatka – półroczna Mańka na rękach. Też w czerwonej sukience.

Wzruszenie?

Przejęcie wielkie. Trząsł mi się głos, a Wojtek był poważny jak nigdy. Wyglądał na spiętego do granic. Oczywiście o tym wiedziałam tylko ja, bo na zewnątrz zachowywał doskonałe pozory spokoju. Był w tej kategorii mistrzem niezrównanym. Chował emocje do środka, uważając, że są prywatną sprawą, a świat nie musi o niczym wiedzieć.

Nowy Rok 2006 r. Warszawa. ...wtedy wierzyliśmy, że wieki przed nami...

Wróćmy do przeprowadzki... Mówiłam ci to ze sto razy, ale powtórzę: podziwiam cię bardzo. Nie mam pojęcia, skąd wzięłaś siłę, żeby spakować wasz świat w torby i pudła i przenieść w zupełnie nową rzeczywistość...

Wcale nie miałam siły. Spakowali mnie rodzice Wojtka i Jego siostry – rodzona i dwie cioteczne. Nie miałam wyjścia – mieszkanie na Saskiej było już sprzedane, trzeba się było wynieść i „nie było przeproś”. Zresztą logistycznie i tak nie udźwignęliśmy tego wyzwania i sama przeprowadzka odbyła się w poniedziałek, 26 kwietnia.

Nowy dom, nowe ściany... Kąty, które nie kojarzą się z poprzednim życiem, to element – przepraszam za sformułowanie – terapii?

To nie była żadna terapia. Z bardzo prostego powodu – nie było Jego. Miejsce nie miało najmniejszego znaczenia. Brak Wojtka czułam i czuję niezależnie od przestrzeni, w której jestem.

Są miejsca, w których pustka boli bardziej?

Są takie miejsca... Wszędzie tam, gdzie byliśmy tylko dla siebie, miejsca naszych wspólnych wyjazdów i nasze poprzednie mieszkanie na Saskiej Kępie. Latem musiałam tam pojechać, żeby odebrać zaległą korespondencję. Jazda windą i przejście korytarzem... Byłam z Marysią. Zatrzymałyśmy się w tym korytarzu. I obie niemal usłyszałyśmy stukot obcasów Jego butów i szum kółek. Szum kółek medycznej walizki. Nie rozstawał się z nią, gdy towarzyszył Prezydentowi w wyjazdach. Ten dźwięk rozpoznawałam z daleka. Działał jak budzik, niezależnie od pory, kiedy Wojtek wracał z pracy. Stukot, bardzo charakterystyczny stukot butów z cielęcej skóry i szum tych kółek. Chodził z pięty, jak oficer. Śmieszne, wiesz, nasz pies, bokserka Rózia, wyczuwała powrót swojego Pana trzy, cztery godziny przed tym, jak pojawił się na progu. Kręciła się przy drzwiach, była niespokojna, warowała i obwąchiwała wycieraczkę... Za chwilę był SMS od Wojtka, że wraca... To było niesamowite i do końca żadne z nas nie rozumiało tego mechanizmu.

Marzec 2010 r. Warszawa. Pierwsze urodziny Jasia i ostatnie zdjęcie Wojtka

Rózia odeszła w lipcu 2009 roku. I – jeśli wierzyć w nadnaturalną zwierzęcą intuicję – nie było nikogo, kto mógłby was ostrzec...

Bliscy sobie ludzie też powinni odczuwać takie rzeczy, prawda? A we mnie nie było żadnego niepokoju przed wylotem do Katynia. Zadanie jak zadanie, wyjazd jak każdy inny. Wojtek też nie wydawał się zaniepokojony. Celowo mówię: nie wydawał się, bo ja w domu niczego nie dostrzegłam. Dopiero później dowiedziałam się, że dzień przed wyjazdem w pracy był bardzo niespokojny. Dostrzegło to kilka osób, które znały Wojtka na tyle dokładnie, żeby odnotować to jak coś niezwykłego w Jego zachowaniu. Opisywali to jako rodzaj wewnętrznego niepokoju, jakby uwierały Go Jego własne myśli. U kogoś, kto był ostoją wewnętrznego ładu, opanowania i spokoju, było to dość dziwne. Mówił, że jest zmęczony, że musi zwolnić, że dłużej nie da się już żyć w takim napięciu. I te Jego żarty, że stopień generalski będzie miał... „na murku”.

Czyli...?

Czyli że On, wtedy pułkownik, awans generalski dostanie pośmiertnie. „Na murku”, czyli na nagrobku.

Myślisz, że przeczuwał coś złego?

Z całą pewnością nie lubił latać tym samolotem. Nie lubił tupolewów. Dziesiątki razy słyszałam opowieści o awariach, psujących się urządzeniach, trzeszczących blachach... Z twoim Mężem Janosikiem, kiedy samolot wpadał w turbulencje, nieraz żartowali, „czy to nie jest ich ostatni lot”. Teraz to brzmi jak czarne proroctwo. Ale czy tym razem przeczuwali katastrofę, nie mam pojęcia... Ciągle zadaję sobie to pytanie. Wrócił do domu w piątek późnym wieczorem, było zapewne po dwudziestej trzeciej. Wcześniej zawoził garnitury do pralni, płacił za meble zamówione do naszego nowego domu, był przy łóżku chorej pani Jadwigi, mamy Pana Prezydenta i pana premiera. To był dzień jak co dzień i wieczór jak każdy inny. Wylot też miał nie odbiegać od rutyny...

Kiedy dowiedziałaś się, że to nie Wojtek miał być tego dnia na pokładzie?

Byłam przekonana, że to Jego wylot, bo tak mi powiedział kilka dni przed katastrofą. „Beatko, biorę Katyń, tam trzeba być. Dla oficera to ważne miejsce”. Dopiero 10 kwietnia po dziesiątej rano, gdy przyszedł generał Grzegorz Gielerak, dyrektor Wojskowego Instytutu Medycznego, z pułkownikiem doktorem Jurkiem Smoszną, zmiennikiem Wojtka na stanowisku lekarza prezydenta – dowiedziałam się, że było inaczej. Wtedy Jerzy powiedział mi, że to on powinien polecieć, że z grafiku wynikała jego kolej. Wtedy dowiedziałam się, że się zamienili... Jerzy był już w Katyniu z Prezydentem dwa lata wcześniej, być może to był powód tej zamiany. Nigdy nie chciałam drążyć tego tematu...

Jest w tobie żal, bo to nie On miał zginąć?

Żal? Nie. Życie za cenę śmierci innego człowieka? Nie. Zamiana niczego nie załatwia. Gdyby to Jerzy zginął, jego dzieci nie miałyby taty. Nie było chwili, żebym pomyślała, że to mógł być ktoś inny, byle nie Wojtek. Ale wciąż pytam, dlaczego ten samolot spadł, co się wydarzyło 10 kwietnia rano w Smoleńsku, dlaczego stało się to, co nie powinno się wydarzyć. Przecież to scenariusz jak z koszmarnego filmu... Zresztą, takie filmowe skojarzenia mam od początku tej naszej historii. Jest taki wstrząsający film – Szeregowiec Ryan Stevena Spielberga. Pamiętasz matkę, która wysyła na wojnę swoich synów, a potem przez okno widzi czarny samochód jadący krętą drogą i już wie, że za chwilę dostanie informację o kolejnej śmierci...? Kiedy 10 kwietnia rano w drzwiach naszego mieszkania stanęło tych kilku facetów w mundurach, poczułam się jak ona. Jak matka z Szeregowca Ryana. Bo ja też, jak każda z nas, uczepiłam się myśli o trzech cudem ocalonych. I też chciałam wierzyć, że Wojtek jest wśród nich.

Miałaś ochotę wyrzucić telewizor przez okno, gdy generał Anodina z kamienną twarzą ogłaszała, że całą winę ponoszą piloci i odurzony alkoholem generał Błasik?

A czy pamiętasz mój SMS po konferencji MAK-u – „Piekło dopiero się zaczyna!”. Najgorsze dopiero przed nami, jestem tego pewna. Oni nie zginęli 10 kwietnia, oni giną na nowo każdego dnia. Na oczach całego kraju i całego świata. A my razem z nimi.

Marysia słyszała nagranie z kokpitu do ostatniej chwili?

Niestety tak. Spytała: „Czy to Tatuś tak krzyczy?”. Była przestraszona, jak dziecko, którego wyobraźnia jest ostra jak brzytwa. Nie mogłam jej ochronić, media są wszechobecne... Ma siedem i pół roku, duszę i serce dziecka, ale też doświadczenia, których nigdy nie dotknie niejeden dorosły. Psychologowie mówią o traumatyzacji dzieci ofiar, ale – bądźmy uczciwi – nie przejmuje się tym nikt. Ani media, ani politycy nie widzą łez żon i matek, przestraszonych dzieci, lęku przed włączeniem telewizora. Czy znowu musimy oglądać nasz dramat...? W kogo uderzą tym razem? To już dziesięć miesięcy...

Jak tłumaczyłaś Marysi, co się stało?

Na początku nie tłumaczyłam, bo nie miałam nawet szansy. Rano 10 kwietnia włączyłyśmy telewizor nieświadome niczego i obie o śmierci Wojtka dowiedziałyśmy się z newsów. Stałyśmy jedna koło drugiej jak dwa słupy. I Marysia nagle zaczęła głośno krzyczeć. Nie mogłam jej uprzedzić, przygotować... Nie dano nam żadnych szans. Chwilę potem rozdzwoniły się telefony, przychodzili ludzie, był gwar, hałas. Któryś z lekarzy przyniósł tabletki. Nie mogłam ich łyknąć, bo karmiłam Jasia piersią. Marysia nie wiedziała, co ma robić ze sobą, ona, ukochana córeczka Tatusia. W pierwszych dniach sporo czasu spędzała u sąsiadów. Mają córeczkę, rówieśnicę Mani, Natalkę. Myślę, że to był jej sposób na ucieczkę od domu, łez, samej siebie...

2007 r. Jastarnia. Majowy weekend, rodzina jeszcze trzyosobowa

Czerwiec 2007 r. Warszawa. Czwarte urodziny Marysi

Dasz radę opowiedzieć, jakim tatą był Wojtek?

Zabieganym i kochanym. Nie miał czasu na odpoczynek, ale zawsze miał czas dla Marysi i Jaśka, choć dla niego bardzo krótko, bo zaledwie trzynaście miesięcy. W czasie kiedy byłam w ciąży z Jasiem, Mańka zawładnęła sercem i umysłem Tatunia bez reszty. Pamiętam, jak któregoś dnia wpadł do domu uśmiechnięty, z teczką, w garniturze. Byłam w ciąży z Jasiem. „Marysia, mam dwie wolne godziny. Jedziesz na basen?” „Pewnie!” – Mania na to. Zjadł obiad w locie, nawet nie siadł do stołu. Marysia w tym czasie spakowała rzeczy, nałożyła czapkę, szalik, stała w progu cała gotowa do wyjścia, z błyszczącymi oczami. Pojechali na basen – ona z krzywo założonym szalikiem, on w nienagannym garniturze. Mam ten obraz wciąż przed oczami... Dwie godziny później dzwonił z samochodu, że Mania podstawiona jest pod dom, a On musi pędzić dalej.

Wojtek w domu „wkładał krótkie spodenki”, zawsze się śmiałam, że mam trójkę dzieci, ale to był przywilej domu. Kiedyś poszedł z Marysią kupić rolki i kupił trzy pary – dla wszystkich – więc uczyliśmy się wspólnie. Tak samo było z rowerem. Uprzedzając pomysły Wojtka i tłumacząc, że nie ma gdzie trzymać trzech rowerów, wypuściłam Tatusia z córusią po rower i oczywiście przyjechali z trzema. Kilka razy udało nam się pojeździć wspólnie.

W towarzystwie znajomych też był bardzo wesoły, ale stwarzał pewien dystans niedostępności. Właściwie był otwarty, ale z odrobiną rezerwy. Pamiętasz? Dostałyśmy ogromne albumy z Kancelarii Prezydenta i płyty ze zdjęciami naszych Mężów. To są tysiące zdjęć z wyjazdów z Prezydentem. Widać na nich mnóstwo ludzi z Jego otoczenia – roześmiani, w akcji... A Wojtek zawsze gdzieś z boku. Bardzo uważny i zawsze zamyślony. Może brakowało Mu chwili na wyciszenie, poukładanie myśli, więc robił to w biegu, w każdym sprzyjającym ku temu momencie. Kiedy wracał do domu, to przeważnie zaczynał od rozmowy ze swoim zmiennikiem, doktorem Jurkiem Smoszną. O tym, co się wydarzyło, co się dzieje i co może się wydarzyć w zabezpieczeniu głowy państwa. Chodziłam po domu, zła i poirytowana, podgrzewając obiad dziesiąty raz i wypominając: „Kiedy to Ty ze mną porozmawiasz”... A Wojtuś z rozbrajającym uśmiechem kwitował: „Za dwadzieścia lat, bo teraz nie mam czasu na gadanie, bo muszę działać”. Po czym zjadł lub nie i pędził gdzieś dalej... Ale fantastyczne w Nim było to, że jak już był w domu, to był w nim na dwieście procent. Kiedy bawił się z dziećmi, stawał się dzieckiem, kiedy potrzebowałam poplotkować, stawał się dla mnie babą, najlepszą przyjaciółką... Miał świadomość, że Go potrzebujemy, ale i On potrzebował nas. Myśleliśmy, że wszystko nadrobimy, że zdążymy. To tak samo jak z zaproszeniem do naszego wspólnego spotkania. Nasi Mężowie umawiali się ze dwa lata – wspólna kolacja, no i my miałyśmy się poznać, ale w zupełnie innych okolicznościach. Zabrakło czasu... I tak miałam dużo szczęścia, że nasze – moje i Wojtka – drogi skrzyżowały się ze sobą na skutek mojej nieuregulowanej astmy (i kto by pomyślał?!). Dziesięć lat z Nim wystarczy na sto albo i na wieczność... Inni całe życie szukają i nie mogą znaleźć. Miałam szczęście...

Jaś był spełnieniem marzenia o synu?

Wojtek pękał z dumny, gdy tylko dowiedział się, że jestem w ciąży i że to będzie chłopak. Jeździł ze mną na każde USG, śledził wyniki badań, pilnował, żebym dobrze się odżywiała. Jest w mężczyznach rodzaj atawistycznej dumy z męskiego potomka. Zresztą to wiesz dokładnie sama.

Mówił: „Mój syn będzie lekarzem”?

To byłoby do Niego niepodobne. Wojtek raczej dawał wolność i pokazywał konsekwencje wyborów. Uczył, że za każdy czyn trzeba umieć ponosić konsekwencje. Że trzeba brać odpowiedzialność. Niczego nie narzucał. Jasiek był oczywiście za mały, żeby tego doświadczyć. W chwili katastrofy miał niewiele ponad rok... Ale Marysia mogłaby sporo powiedzieć o metodach wychowawczych Taty.

Myślisz, że Jaś pamięta Tatę?

Chciałabym, żeby tak było... W domu jest pełno zdjęć, na każdym kroku. Wiesz, że Jasiek pierwszy raz powiedział „Tata” na Powązkach, tuż przed grobem Wojtka? Miał półtora roku, było lato, ciepły dzień. Szliśmy alejką, a ten mały smyk pokazał paluszkiem grób Wojtka i powiedział: „Tata”. To był jego pierwszy raz. Teraz ciągle mówi „Tata” – szeptem. Zabawne i niepojęte zarazem. „Mama” wymawia pełnym głosem, „Tata” – zawsze cichutko. Jakby nie chciał – czegoś? kogoś? – spłoszyć... Mam to nagrane.

Powązki... Plac zabaw dla naszych dzieci, miejsce święte dla nas i koszmar niekończącego się tłumu ludzi, którzy czasem zachowują się tak, jakby zapominali, gdzie są...

Nie rozumiem, jak można w tym miejscu (można!) robić sobie zdjęcia, jak można stanąć koło krzyża, wygiąć się we wdzięcznej pozie i z uśmiechem pozować do aparatu... To ocieranie się o nasze plecy, jedzenie chipsów, głośne komentarze... Jak można to robić, widząc kogoś, kto stoi nad grobem i płacze? Jak można prowadzić szkolną wycieczkę i przechodzić obok grobów ludzi, nie mówiąc słowa, kim byli, co zrobili, tylko pokazywać – jak sklepową witrynę. W takiej sytuacji nie ma tam szans na zadumę. Ja uciekam, a Marysia choruje. Naprawdę rozchorowała się, gdy 1 listopada nie mogła przejść do grobu Taty. Płakała, mówiła, że boli ją brzuch. Ona, jak większość dzieci, reaguje somatycznie.

Też masz wrażenie, że w powszechnej opinii staliśmy się podobni do bohaterów telewizyjnego serialu? Że – poza oczywistymi przejawami pięknych, ludzkich emocji – wiele osób traktuje nas, jakbyśmy nie mieli uczuć... Albo jakby nie liczyli się z naszymi uczuciami... Jakby można nas było pokazywać palcami, bo przecież to „tragedia narodowa”. Czytaj: należąca do każdego.

Rozumiem pamięć, chęć odwiedzenia grobu, potrzebę zadumy i refleksji. Ale nie pojmuję pustej ciekawości, zgiełku, braku szacunku do najbliższych, ich żałoby, potrzeby wyciszenia, skupienia.

Bo w sprawie katastrofy smoleńskiej „wszystko jest własnością narodu, wszystko jest publiczne”.

Rzeczywiście, Ich śmierć była publiczna i publiczna jest nasza żałoba, nasze przeżywanie też jest wystawione na widok tłumów. Można oczywiście protestować przeciwko temu, ale marne szanse na powodzenie. Żyć z tym trudno, pogodzić się nie da...

Co teraz ci pomaga?

Rodzina i przyjaciele, ci najwierniejsi, najbardziej wypróbowani. Ty mi pomagasz, każda rozmowa z naszymi dziewczynami. Tylko w tym gronie czuję się bezpieczna, bo wiem, że nikt nie będzie mnie oceniał i nikt nie wykorzysta moich łez do czegokolwiek.

Czy byli tacy, którzy się wykruszyli?

Trudno ich nazwać przyjaciółmi, i też nie nazywałabym tego wykruszeniem. Oni nie wiedzieli, jak reagować, jakich słów użyć, jak ja się zachowam. Kiedyś łatwiej przychodziło mi ferowanie wyroków, mówienie, że ktoś jest taki albo inny. Teraz nie oceniam.

Dziesiąty kwietnia dla każdej z nas jest jak najpotężniejszy w życiu Rubikon. Nic nie jest jak dawniej i my nie jesteśmy takie jak kiedyś.

Tak, świat się przewartościował w bardzo zaskakujący sposób. Jestem spokojna, inaczej reaguję na wiele rzeczy. Nie oceniam ludzi, choćby dlatego, że zakładam, że ta druga strona może myśleć, czuć coś innego niż ja i trzeba wziąć to pod uwagę. Czuję, że mam dług wobec dziesiątków ludzi, którzy bezinteresownie pomagali. Sąsiadka przynosiła rosół i piekła ciasto, ktoś podchodził i mówił, że modli się za nas. Więcej widzę człowieka w człowieku...

Lato 2009 r. Jurata. Prywatne spotkanie z Panem Prezydentem

Niewiele teraz zostało z tego pospolitego ruszenia, bezinteresowności i niezwykłego odczuwania wspólnoty. Twoim zdaniem roztrwonili to politycy czy media?

Trochę tu winy jednych i drugich, trochę naturalnej kolei rzeczy. Każdy wrócił do swojej rzeczywistości i to było do przewidzenia. Na poziomie urzędnika, takiego szeregowego, siedzącego w okienku, życzliwość wciąż się odczuwa, ale im wyżej w hierarchii „łańcucha pokarmowego”, tym empatii jest mniej. Ani media, ani politycy nie byli i nie są przychylni rodzinom w zwykłym, ludzkim rozumieniu. Pod pozorami kryje się obliczony na coś interes. Wiesz, z czym mi się to kojarzy? Z boiskiem orlików. Graczy jest wielu, a my – jak piłka. Kop tu, kop tam. Nikt nie liczy się z emocjami – ani naszymi, ani naszych dzieci.

Lipiec 2008 r. Kopalino. Wojtek wakacyjnie...

Smoleńsk, pielgrzymka pół roku po... Byłaś gotowa, żeby się z tym zmierzyć?

Tak, jak najbardziej. Czułam nawet wewnętrzny imperatyw, żeby tam pojechać, zobaczyć, dotknąć miejsca, gdzie Wojtek wydał ostatnie tchnienie, żeby Go tam odszukać...

I znalazłaś?

Znalazłam. Zupełnie zdruzgotał mnie widok jaru i brzozy, potężnej złamanej brzozy. Zdałam sobie sprawę, że tam jeszcze żyli, i myślałam, czy już wiedzieli, że z tej podróży nie wrócą. Czy mieli świadomość, że zostało im parę sekund życia, czy mieli czas, żeby się pożegnać z tym światem... To było miejsce, w którym przeniosłam się w czasie – do kwietnia – i w którym zabolał mnie każdy centymetr skóry. Marysia zbierała korę i zrywała brzozowe witki. Mają swoje miejsce w domu, jak relikwia.

Długo wahałaś się, żeby zabrać ze sobą Marysię? Była jedynym tak małym dzieckiem.

Bardzo nie chciałam, żeby jechała. Abstrahując od trudu wyprawy – bałam się, że zderzy się z bólem, którego w takim stężeniu nie widziała jeszcze nigdy. Ale Marysia, jak jej Tatuś, była kategoryczna i zdecydowana. Powiedziała: „Albo obie, albo żadna z nas”.

Myślisz, że bała się o ciebie, o twoją podróż samolotem, że chciała być przy tobie niezależnie od wyroków losu?

Na pewno tak, ale nie chodziło tylko o to, że boi się, że znów stanie się coś złego. Wszystko, co dotyczy Taty, każde miejsce z Nim związane, nawet sklep, w którym kupowali razem buty, jest ważny, bo z Nim związany. Marysia chciała zobaczyć lotnisko Siewiernyj i nic nie było w stanie jej odwieść, żadne moje ostrzeżenie.

A następnego dnia, na pierwszych stronach gazet – ty i ona, objęte podczas nabożeństwa na miejscu katastrofy.

Co ci mam powiedzieć? Liczyłam się z tym. Rozmawiałyśmy o tym wcześniej i obie doszłyśmy do wniosku, że Marysia będzie pod obstrzałem wszystkich kamer i aparatów fotograficznych. Ona też zdawała sobie z tego sprawę. Jest ponad wiek dojrzałą i świadomą konsekwencji dziewczynką. To między innymi efekt treningu, który uprawiał z nią Wojtek. Często powtarzał: „Akcja wywołuje reakcję, jeśli mówisz A, bądź gotowy przyjąć też B”. Marysia robi wszystko, żeby być gotowa.

Czy to, że nie pojechałaś do Moskwy na identyfikację, to był wybór między potrzebą zostania z dziećmi a powinnością wobec Męża?

To nie był żaden wybór. Decyzja zapadła w sekundę, a nawet... Powiem inaczej: ona była we mnie od razu. Wiedziałam, że nie mogę polecieć, i nie miałam cienia wątpliwości. Nie wiem, czy to był strach przed tym, co mnie może tam czekać, czy obawa o Marysię, o to, że nie mogę jej zostawić. Pojechała Beata, siostra Wojtka, ze swoim mężem. Do tej pory nie potrafi opowiadać o tym, co widziała i co przeżyła na miejscu. Przywiozła obrączkę Wojtka, jedną spinkę od mankietu koszuli, Jego zabłocony zegarek, który był cały przesiąknięty zapachem paliwa lotniczego...

...i chodził.

Chodził, jakby nic się nie stało. Tylko datownik pokazywał dzień wstecz... Oddałam zegarek do czyszczenia. Zegarmistrz ustawił wszystko tak, jak powinno być. I było – tylko przez chwilę. Data znów się cofnęła... Tak jakby nawet zegarek mojego Męża chciał cofnąć czas... Gdyby to tylko było możliwe...

Nosisz zegarek Wojtka. I Jego obrączkę.

Obrączkę noszę na szyi, jak zwykle nosi się krzyżyk. Bo ta obrączka jest dla mnie częścią Jego i mojego życia. Wojtek jest moim Mężem i w tej kwestii nie zmieniło się nic. Nie czuję się wdową i nigdy nią nie będę. Nie ma we mnie zgody ani na ten stan, ani na to określenie.

Kiedy Beata opowiedziała ci o Moskwie?

Pierwszy raz, ze szczegółami, jakieś dwa miesiące po katastrofie. To była jedna z najtrudniejszych rozmów. O tym, że Wojtek miał „szczęście” – przepraszam za wyrażenie – i był cały, wiedziałam zaraz po identyfikacji. Beata dzwoniła do mnie, kiedy patrzyła na Niego, a przed sobą miała worek z Jego rzeczami. Przez telefon opisywała deseń krawata, buty... Były nowe, kupione kilka dni wcześniej, więc podeszwa nie zdążyła się nawet zetrzeć. Nie miałam wątpliwości, że to Jego ubranie...

Lipiec 2008 r. Kopalino. Wszyscy razem: Tata, mama, Marysia,
ja w brzuchu mamy i leciwa już Róża.
Ukochane nasze Kopalino...

Zima 2008 r. Zakopane. Odpoczynek pod Nosalem

A dokumenty?

Dokumenty, stetoskop i kluczyki od samochodu były w Mińsku Mazowieckim, w siedzibie Żandarmerii Wojskowej. W tej koszmarnej, wielkiej sali gimnastycznej. Kiedy tam weszłam, pierwszy raz poczułam prawdziwie fizyczny ból. Pamiętasz tę podłogę zasłaną dziesiątkami płaszczy, marynarek, porwanych koszul, strzępami butów...? I ten wszechobecny smród. Paliwo, wilgoć, błoto... Szukałam wszystkiego, co mogło należeć do Wojtka, szukałam Wojtka... Zdrapywałam resztki zaschniętej ziemi, żeby dokopać się do faktury materiału w nadziei, że rozpoznam rzeczy, które jeszcze niedawno wisiały w naszej szafie. Dokumenty były właściwie niezniszczone.

Tak było w wielu przypadkach. Dowód Pawła, Jego prawo jazdy, legitymacja... Nawet zwykła kartka, świstek papieru, który miał w kieszeni marynarki – to wszystko przetrwało katastrofę. Nigdy mocniej nie uderzyła mnie myśl o kruchości życia. Stetoskop Wojtka też był cały. Pamiętam, jak leżał na stole obok sterty nadpalonych książeczek do nabożeństwa.

Stetoskop działa i czeka na Marysię. Któregoś dnia oświadczyła głosem, który nie znosi sprzeciwu, że jak dorośnie, będzie lekarzem pneumonologiem i generałem. Tak jak Tata. Ma już swój plan na życie. Ma niebywale silną osobowość.

A Jasiek? Kim on będzie?

Wygląda na to, że ma zadatki na niezłego kucharza. Uwielbia jeść, asystuje mi w kuchni, a jego ukochaną zabawą jest wszystko, co przypomina mieszanie w garnkach. A tak serio – nie mam pojęcia. Będzie, kim zechce. Chciałabym, żeby był podobny do Wojtka. Żeby miał Jego poczucie sprawiedliwości, Jego szlachetność... Przyjaciele mówili, że jak coś zaczynał, to zawsze kończył. Niczego nie zostawiał w zawieszeniu, na potem. Nie wierzył w „potem” i żył tak, jakby nie było jutra. Był honorowy i miał nieskończenie dobre serce. Był nieprzeciętnie nieprzeciętny. Taka oczywista oczywistość.

To planowanie przyszłości przez Marysię... Chyba wiem, po kim to ma... Opowiadałaś kiedyś, że Wojtek też uwielbiał pisać scenariusze na życie i miał wszystko zaplanowane co najmniej do siedemdziesiątki.

Tak, za trzy lata miała być profesura, później może otwarcie prywatnej kliniki, na emeryturze dom nad morzem. Około sześćdziesiątego piątego roku życia mieliśmy zaplanowany czas na wieczory i pogawędki przed kominkiem w fotelu na biegunach. To miał być czas dla nas, wreszcie dla nas. Po kolokwium habilitacyjnym obiecał, że jesienią zwolni, a ja się roześmiałam: „Ty zwolnisz? Przecież to niemożliwe!”.

Habilitację odbierałaś sama, 6 października 2010 roku, na inauguracji roku akademickiego w Wojskowym Instytucie Medycznym.

Byłam dumna jak paw. Jestem pewna, że On też był, bo czekał na tę chwilę z utęsknieniem. Ciężko na nią zapracował. Prawda o Nim jest też taka, że – mimo pozorów – nic w życiu nie przychodziło Mu lekko i bez wysiłku. Przeciwnie. Ciężko pracował i zbierał tego owoce. Wiem, że wielu pracowników WIM-u bardzo ceniło Wojtka jako lekarza specjalistę, naukowca i człowieka. W tym kręgu to, co stało się 10 kwietnia, nic nie zmieniło. Ci ludzie wciąż Go szanują, On dla nich wciąż JEST. Jakkolwiek to zabrzmi. To była relacja, która obowiązywała w obie strony. Szacunek, przyjaźń, gotowość do pomocy – wszystkie te niezmiernie ważne wartości odziedziczyłam w spadku po Wojtku. Mam co najmniej kilku aniołów stróżów... Dają mi poczucie bezpieczeństwa. Dzięki nim wiem, że Wojtek nie odszedł cały. Kiedy 14 kwietnia czekaliśmy na Okęciu na wojskową CASĘ – którą miała przylecieć pierwsza partia trumien – usłyszałam: „Pani Mąż miał wielki umysł i wielkie serce, będziemy o tym pamiętać”.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki