Beata Pawłowicz

DEKALOG SZCZĘŚCIA

Wydawnictwo Zwierciadło Sp. z o.o.
ul. Karowa 31a, 00-324 Warszawa
tel. 22 312 37 12

Dział handlowy: handlowy@zwierciadlo.pl

© Copyright by Wydawnictwo Zwierciadło Sp. z o.o., Warszawa 2012
Text © copyright by Beata Pawłowicz 2012

REDAKCJA: Maria Talar
REDAKTOR PROWADZĄCY: Magdalena Chorębała
KOREKTA: Joanna Morawska, Katarzyna Szajowska
PROJEKT GRAFICZNY OKŁADKI: Natalia Baranowska, Marta Malesińska / manukastudio.pl

ISBN: 978-83-63014-88-9

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejszy plik jest objęty ochroną prawa autorskiego i zabezpieczony znakiem wodnym (watermark). Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku. Rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci bez zgody właściciela praw jest zabronione.

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer.

Zobaczyć kolory

Chciałam wiedzieć, jak znaleźć więcej szczęścia tu i teraz w tym naszym zwariowanym świecie. Czy można odczuwać szczęście w samotności? A w swojej rodzinie? Co zrobić, by praca dawała więcej radości? Jak szukać szczęścia, gdy mamy pusty portfel? Kiedy możliwe jest szczęście w przyjaźni? A w miłości? W seksie? Co ze szczęściem, gdy spotyka nas nieszczęście? Czy można cieszyć się życiem, patrząc wciąż na zegarek i czując, jak czas ucieka? Uzbierało się dziesięć pytań, a więc zadałam je dziesięciu wyjątkowym psychologom, terapeutom i coachom. Każdy z nich odpowiedział szczerze. Nie tylko z głowy, ale i z serca. Tak narodził się „DEKALOG SZCZĘŚCIA, CZYLI JAK NIE DAĆ SIĘ UDAWANEJ RADOŚCI, ALE TEŻ NIE WPAŚĆ W CZARNĄ ROZPACZ”.

I. Spotkanie z samym sobą

Kiedy czyta nam swoje limeryki, śmiejemy się do łez. Kiedy czyta wiersze, wzruszamy się, a gdy mówi o ludziach, wiemy, że naprawdę umie i chce im pomagać. Burza rudych włosów i kolorowe tuniki z egzotycznych materiałów to znak rozpoznawczy KATARZYNY MILLER, psychoterapeutki, poetki i autorki poczytnych książek o ludzkich duszach, z którą mam przyjemność pracować w miesięczniku „Zwierciadło”, ale też co jakiś czas, tak sobie, przy zielonej herbacie gadać o życiu i zwyczajnych sprawach.

Kiedy powiedziałam Katarzynie o „Dekalogu”, sama zaproponowała temat naszej rozmowy. Zamierzała mówić o tym, co uważa za szalenie ważne, a więc o szczęściu, którego możemy doświadczyć, kiedy jesteśmy sami ze sobą. Co prawda chciałam, żebyśmy rozmawiały o szczęściu w samotności, ale na szczęście nie upierałam się. Kiedy rozmawia się z tak niezwykłymi osobowościami, najwięcej zyskuje się, słuchając. I ja dzięki naszej rozmowie zrozumiałam, na czym polega ta różnica między samotnością a byciem z samym sobą.

W wywiadzie „DRZEWO Z SIEDMIOMA DZIUPLAMI, ORZECHY I DUCH” Katarzyna mądrze i wzruszająco opowiada i o jednym, i o drugim, i o samotności, i o byciu z samą sobą. Mówi o szczęściu, którego doświadczyła na własnej skórze. A ja mogę z pełnym przekonaniem powiedzieć, że już nie boję się samotności, bo ona jest okazją do spotkania z najbliższym mi człowiekiem, czyli ze mną. Uwierzyłam, że sama sobie też mogę wiele dać, i zaczęłam od tego, co najtrudniejsze – od sympatii i zaufania.

II. Rodzina potrzebuje czarnej owcy

Samochodem można łatwo, w każdej chwili, znaleźć się w mieście, gdzie żyją nasi rodzice, kuzyni czy teściowie. Spotkać się, pobyć razem i potem… Szybko wrócić do domu! Samochód daje nam więc poczucie wolności.

Poczucie wolności daje nam też szczęśliwa rodzina i pewnie dlatego DR TOMASZ SREBNICKI, psychoterapeuta, uznał samochód za jej symbol. Chciałam, żeby to właśnie on mówił o szczęściu w rodzinie, bo myśli nietuzinkowo, nie wygłasza gładkich, politycznie poprawnych formułek, ma własne zdanie. Nie jest też tylko obojętnym obserwatorem czy badaczem.

Dzięki naszej rozmowie „Z CZARNĄ OWCĄ PRZY STOLE” wiem już, że to, co sama sobie próbowałam przez lata robić – czyli wybielić futro – nie ma sensu! Rodzina też nie powinna tego od swojej czarnej owcy wymagać. Lepiej zastanowić się, czemu ona jest taka czarna. Pewnie ta sama przyczyna sprawia, że reszta rodziny wierci się przy świątecznym stole. Bo czerń futra to zazwyczaj znak, że coś ze szczęściem w tym domu nie jest tak, jak się wydaje. Dzięki Tomkowi Srebnickiemu wiem, że czarne owce są potrzebne rodzinie do szczęścia bardziej niż rodzina im! I jestem z tą wiedzą dużo bardziej szczęśliwa.

III. Twoja praca daje ci atuty

Nosi okulary, jak przystało na eksperta. Ale do studia telewizyjnego przychodzi z maskotkami, żeby za ich pomocą lepiej wyjaśnić widzom zawiłości korporacyjnych rozgrywek, ludzkiej psyche czy sytuacji w biurze. MIŁOSZ BRZEZIŃSKI, coach, doradca celebrytów, to przede wszystkim ktoś o błyskotliwym umyśle i nonkonformista. Przeczytałam jego książki o biznesie i wiem, że nie chodzi mu tylko o kasę i prestiż. Widzi znacznie więcej. Dlatego chciałam, żeby to on powiedział, jak być szczęśliwym w pracy.

Już samo spotknie z Miłoszem Brzezińskim dało mi wiele motywacji do pracy. Miłosz ma tak wiele energii, że ta po prostu się człowiekowi udziela.

Dzięki rozmowie, którą sam zatytułował „BIEGIEM PRZEZ PIEKŁO”, zrozumiałam, że nie muszę wymyślać, jaka nowa profesja może dać mi więcej szczęścia. Mam popatrzeć, jakie karty dał mi los i jakie atuty dobrałam sobie sama dzięki temu, co do tej pory osiągnęłam. I potem zagrać nimi o szczęście w pracy!

IV. Na szczęście nie wydasz dużo

Wszyscy mamy problemy z kredytami. Brakuje nam pieniędzy. Myślimy, że gdyby tak stanąć na grubszym portfelu, można by sięgnąć po więcej szczęścia. Skoro tak, to ile kosztuje to nasze szczęście? Ile mamy „za mało”? No właśnie ani grosza! Taki wniosek wyciągnęłam z rozmowy DR. KONRADEM MAJEM, psychologiem społecznym, naukowcem, trenerem i właścicielem firmy. Cena szczęścia to około 20 procent możliwego zysku. Tyle właśnie tracimy, gdy nie chcemy wszystkiego robić i kontrolować sami. Ale tak właśnie zyskujemy czas, który możemy poświęcić na szczęśliwe życie, a nie na zarabianie.

Nasza rozmowa zaczyna się od historii ławeczki z ogrodu Konrada Maja. Zatytułowaliśmy ją „ŁAWECZKA I MÓJ PIES”. Dlaczego rozmowie o pieniądzach daliśmy właśnie taki tytuł? Dlatego, że to nie banknoty się liczą, a nawet nie te luksusowe i piękne rzeczy, które możemy za nie kupić. Najcenniejsze jest to, co sami uznamy za cenne, a więc to, co naprawdę lubimy, co kochamy. Dowcip polega na tym, że tego właśnie komornik zazwyczaj nie chce nam zabierać. I czy to nie jest prawdziwe szczęście?

V. Przyjaciel trzyma lustro

Przyjaciele wydają się nam ważniejsi niż rodzina. Mówimy nawet, że są naszą zastępczą rodziną. Ale nie są, nie ma co się oszukiwać. Lepiej zobaczyć, czym naprawdę jest przyjaźń. Jak wielką jest wartością. A wtedy może czasem zrezygnujemy z własnej wygody, żeby pomóc przyjacielowi. Przyjaźń daje nam możliwość pokazania prawdziwej twarzy. Jest jak lustro. Ale nie przeglądajmy się w nim, idąc na bal maskowy. Zobaczymy wtedy tylko elegancką maskę.

I taki tytuł „BAL ELEGANCKICH MASEK” nosi wywiad z JAGNĄ AMBROZIAK, psychoterapeutką. Jagna pomaga ludziom, którzy często są bardzo samotni. Nie mają przyjaciół, ale też nie mają samych siebie. Skupieni na wizerunku, sukcesie i rywalizacji, nie mieli kiedy dowiedzieć się, kim tak naprawdę są. Taka sytuacja to jednak nie wyrok. Każdy może nauczyć się języka przyjaźni, musi tylko bardzo chcieć. Mieć odwagę, by pozwolić innym zbliżyć się do siebie. Nawet wtedy, gdy jest bez maski.

Wracając do domu, byłam pewna jednego: nie chcę już tracić czasu na udawanych przyjaciół. I wtedy dyskretnie spojrzałam we wsteczne lusterko mojego samochodu – czy ja przypadkiem też nie noszę jakiejś maski?

VI. Szczęśliwa miłość na zawsze istnieje

A przepis na nią jest prosty: „Bawcie się jak dzieci, kłóćcie jak dorośli i wspierajcie jak dobrzy rodzice”. Pewnie, że tak! Najbardziej ucieszyła mnie ta pierwsza część: bawcie się jak dzieci. A więc może właśnie dlatego, że potrafimy razem bawić się, wygłupiać i żartować, bywamy tak szczęśliwi z moim mężem? To na pewno pomaga pokonać stres i zapomnieć o kłopotach.

IRENEUSZ SIELSKI, teraputa związków (dwa lata temu wrócił z rodziną do Polski ze Stanów Zjednoczonych), mówi, że jeśli pragniemy szczęścia we dwoje, to potrzebna jest nam też wyłączność emocjonalna i wiele wspólnej przestrzeni. Jeśli chcemy szczęśliwej miłości, nie można inaczej.

Dajecie sobie dużo wolności, ale jakoś nie czujesz, że to jest to wielkie i prawdziwe uczucie? Przeczytaj wywiad „KRÓL I KRÓLOWA PIEKĄ CIASTO Z CYNAMONEM”, pomoże ci znaleźć własny przepis na szczęśliwą miłość.

VII. Seks do końca świata

KRZYSZTOF KORONA, seksuolog, psychoterapeuta, jest szczęśliwym człowiekiem. Pięknie o swoim szczęściu mówi. O rodzinie, o pracy, o przeszłości. Warto uważnie słuchać ludzi szczęśliwych, bo oni potrafili zbudować coś dobrego, a więc mają nie tylko wiedzę, ale i praktykę.

Choć z Krzysztofem Koroną przeprowadziłam już wiele rozmów, „ZABAWY WE DWOJE, NAJSŁODSZE ZABAWY” jest wyjątkowa. Nie musimy iść po szczęście z duchem czasu pod rękę. Ulegać modzie. Bo szczęście w seksie to nie szukanie wrażeń, dążenie do ekstazy, wzmocnienia siły orgazmów. To nie wyprawy do sex shopu, pornos w sypialni, cyberseks bez ograniczeń. Oczywiście każdy może robić, co chce, jeśli nie krzywdzi innych. Ale jeżeli zależy mu właśnie na szczęściu, to powinien skupić się na tym, kogo kocha, na jego ciele i na jego sercu. Szczęście daje nam seks, który jest drogą i wyrazem miłości. Nigdy też się nie kończy. Bliskość naszych nagich ciał jest możliwa niezależnie od tego, ile mamy lat, zawsze, kiedy widzimy się oczami zakochanych.

VIII. Dzieci to twój samorozwój

„Zazdroszczę ci” – powiedziałam, kiedy spotkałyśmy się kolejny raz. No bo jak nie zazdrościć komuś, kto potrafi być kochającą mamą trojga dzieci, żoną, pisarką i naukowcem? No i kto inny może naprawdę powiedzieć, jak być szczęśliwym rodzicem, jeśli nie ten, kto nic na tym rodzicielstwie nie traci, a zyskuje? Dla KATARZYNY WASILEWSKIEJ, psycholożki, dylemat, z którym zmagają się każdego dnia miliony kobiet – macierzyństwo czy samorealizacja – nie istnieje. Macierzyństwo jest samorealizacją, tak samo jak pisanie książek i praca naukowa.

Dzięki wywiadowi „KIEDY KWITNĄ JABŁONIE” wiem, że rozmowy o pieluchach, kupkach, kolkach są najważniejszymi rozmowami, jakie mogą prowadzić dorosłe osoby. Czym jest wymiana opinii o karierze wobec dyskusji o zdrowiu niemowląt? Opiekowanie się nowym życiem, wspieranie go, chronienie i szanowanie nadaje sens rozmowom o wszechświecie. Bo bez życia nic by nie było. Nie byłoby szczęścia. I ja już z takich rozmów nie będę żartować.

Smutek, który czasem czuję, gdy myślę o tym, że nie mam dzieci, tym razem mnie nie dopadł. Pomyślałam nawet, że mogę być szczęśliwą przyszywaną ciocią i jako taka ciocia liczę, że „Dekalog” pomoże wielu mamom i tatom znaleźć ich własne domowe „krainki szczęśliwości”, o których opowiada Katarzyna.

IX. Szczęście jest sposobem na niepogodę

No i padało, kiedy jechałam na pierwszy nasz wywiad, choć adres brzmiał: ulica Słoneczna. Ale warto było zmoknąć (zgubiłam gdzieś parasol). Wracałam w świetnym nastroju, życie jest cudem i trzeba się cieszyć każdym jego momentem.

MARIĘ ROTKIEL, psycholożkę i terapeutkę, widziałam w różnych programach telewizyjnych – zabawnych i bardzo na serio. Kiedy dowiedziałam się, że pracowała także z ludźmi, którzy przeżyli traumy, stracili bliskich, ciężko zachorowali, wiedziałam, że jest osobą, która przekonująco powie, jak znaleźć szczęście w nieszczęściu.

Dzięki naszej rozmowie przestałam wstydzić się niespodziewanej radości życia, jaką odczułam wiele lat temu na cmentarzu. Zrozumiałam, że to był największy dar od losu. Szczęście może nas przytulić w każdej chwili życia, nic go nie odstraszy i nic go nie zniechęci, by z nami być. Tylko my sami to robimy, nie zauważając go. W wywiadzie zatytułowanym „UŚMIECH HIOBA, DZIKI PIES I MARCHEWKA” Maria opowiedziała mi o ludziach, którzy nauczyli się kochać i dawać miłość, a dzięki temu nawet w ostatnich chwilach życia czuli się szczęśliwi. To sprawia, że chce ci się żyć i kochać! Maria opowiedziała szczerze o tym, jak sama uczyła się swojego szczęścia.

X. Czas daje piękno świata

Idąc na wywiad z WOJCIECHEM EICHELBERGEREM, psychoterapeutą i autorem książek, które zmieniły świadomość mojego pokolenia, i z którym od kilku lat mam szczęście rozmawiać na łamach „Zwierciadła”, myślałam, że czas to przemijanie, przegapione szanse, starzenie się. Liczyłam na palcach lata, które straciłam na głupie uczucia, puste ambicje, nonsensowne lęki. Zastanawiałam się, ile mogłabym w tym czasie zyskać, ile przeżyć inspirujących wydarzeń, ekscytujących chwil. Kim to ja już bym była, gdyby nie to wszystko!

Wojciech Eichelberger przekonał mnie, że takie myślenie nie ma sensu, że każdy może zdążyć na swoje szczęście, choćby nie wiem ile razy się zagapił. Bo każde doświadczenie, każde pomylenie drogi było najwidoczniej potrzebne do tego, by rozwinąć się, poznać ważne życiowe mądrości.

W wywiadzie zatytułowanym „PUNKTUALNE SZCZĘŚCIE, DZIKA RZEKA I GRY WOJENNE” Wojciech Eichelberger mówi, że nie ma straconego czasu. Nawet gdy całe lata dążymy do czegoś, co wydaje się pomyłką, wystarczy nie zaprzeczać swoim doświadczeniom. Bo to one nas budują. Nawet czas spędzony nad grami komputerowymi nie musi być stracony. Może nas przybliżyć do głębokiego przeżywania siebie i świata. Wracając z wywiadu, czułam radość i ulgę. Czas nie kradnie nam życia, przeciwnie, obdarowuje pięknem świata. Każda chwila jest następną. I tak bez końca.

Pomaluj swój świat

Szczęście towarzyszy nam wiernie każdego dnia, jest na wyciągnięcie ręki, czeka. To największe moje odkrycie. Jest tu i teraz. Przypisane każdemu bez wyjątku i dane mu pod dostatkiem. Moi rozmówcy mówią, że szczęście nie jest celem, ale treścią życia. Przyjacielem. Rozmowy z nimi nauczyły mnie być szczęśliwą. Jakbym odzyskała zdolność widzenia kolorów. Bardzo im za to dziekuję!

Spisałam nasze rozmowy, żeby innym także pomogły. Niech szczęście będzie z Tobą już na zawsze, Drogi Czytelniku!

Rozdział 1

Drzewo z siedmioma dziuplami, orzechy i duch

Z Katarzyną Miller rozmawiam o tym, jak być szczęśliwym z samym sobą

KATARZYNA MILLER

urodziła się w Łodzi, mieszka na warszawskim Żoliborzu, a wolny czas (o ile go ma) spędza w domu w Skowieszynku. Z wykształcenia i powołania psychoterapeutka. Pracuje własną, będącą efektem wielu lat zdobywania wiedzy, praktyki, kształcenia się i samorozwoju, eklektyczną metodą, opartą na miłości do ludzi. Jest autorką i współautorką kilkunastu popularnych książek, m.in.: „Być kobietą i nie zwariować. Opowieści terapeutyczne”, „Chcę być kochana, tak jak chcę”, „Bajki rozebrane”, „Kup kochance męża kwiaty”, „Królowe życia”. Jest także filozofką i poetką śpiewającą swoje piosenki i stylowe tanga. Niezwykła, pełna radości życia i apetytu na nie, niezależna i silna kobieta.

Czy możemy być naprawdę szczęśliwi, gdy sami sobie dotrzymujemy towarzystwa? Dla wielu to trudne, nie mieć z kim smucić się i z kim cieszyć. Ale na początek naszej rozmowy o szczęściu, którego doświadczamy, gdy jesteśmy sami, powiedz, co jest dla ciebie jego symbolem?

Drzewo, w którym było sześć albo siedem dziupli, jedna pod drugą, taki ptasi wieżowiec. Znalazłam je podczas wyprawy do lasu pod Warszawą, nawet napisałam o tym wiersz. Zdarzyło się wtedy, że z każdej z tych dziupli wyglądał łepek ptaszka. Kiedy to zobaczyłam, uznałam, że to jest największe szczęście, że one mi się pojawiły wszystkie razem w tym swoim wieżowcu i jeszcze się rozglądały.

Bo też dla mnie szczęście to chwile, na przykład zapach zgaszonej świecy, taki cudny. Moja szuflada przy łóżku, w której mam tysiąc różnych rzeczy, a wśród nich smarowidełko eukaliptusowe – jak zaczyna mi się katar, to smaruję nos i jestem zdrowa, i inne fajne i potrzebne rzeczy. Co jeszcze jest szczęściem? Woda duża i mała. Mała to pod prysznicem. Duża to wodospad, morze albo ocean. Pływanie nago w nocy w jeziorze. Albo siedzienie w łodzi na środku jeziora. Aksamit wody i ta łagodna pieszczota jej dotyku.

Szczęściem jest też oczywiście słońce. A jak myślę o słońcu i o starości, to widzę Lwów i operę, do której prowadzi długa aleja, wzdłuż której stoją ławki, a na tych ławkach siedzą staruszeczki ubrane na czarno, malutkie nie wiedzieć czemu, nóżkami nawet nie wszystkie sięgają do ziemi. Siedzą i się grzeją na słońcu jak jaskółeczki na drucie. Kiedy to zobaczyłam, pomyślałam: „To jest cudowna starość, ja też sobie tak będę siedziała na słońcu i się grzała. Nie mam opery, będę się więc grzała na tarasie swojego domu w Skowieszynku, oglądając zachody słońca, i to będzie moje szczęście. Obok stolik: herbatka albo sok, książka, do której nawet nie muszę zaglądać… Może być zimno. Wtedy okutam się w koc. Tylko nos mi wystaje, para bucha, a ja sobie leżę i patrzę na słońce, które zimą jest nisko na horyzoncie”. Lubię „Czarodziejską górę” Manna, bo spodobała mi się idea wylegiwania się na tarasie. Kupiłam różne pledy na tę okoliczność, wszystkie milaskowe, ostatni jak baranek. Obrazy szczęścia, które mi się pierwsze nasuwają, są związane z lenistwem, a jestem niesłychanie zarobioną osobą, więc tym bardziej są dla mnie ważne.

No to ja sobie teraz wyobrażę, że obok ciebie na tym tarasie siadam w fotelu i rozmawiamy o szczęściu z samym sobą. Wiele moich przyjaciółek jakoś go nie dostrzega, wciąż szukają mężczyzn, partnerów, więc może oni są nam do szczęścia potrzebni? Bez nich ani rusz?

Mężczyzna nie jest od tego, żeby dawał szczęście kobiecie, podobnie jak kobieta nie jest po to, by dawać je mężczyźnie. I kobieta, i mężczyzna mogą być szczęśliwi, mieszkając sami, mogą lubić być sami. Kobieta może nie mieć faceta, a może mieć go tylko na przychodne, może go też mieć za granicą albo w innym mieście, ale mieszkać i żyć sama. Sama zarabiać na siebie, pracować, bo praca to podstawa bytu, i być z tym szczęśliwa. Kobieta nie musi liczyć na swojego mężczyznę, w tym sensie, że on będzie za nią podejmował decyzje, rozwiązywał jej dylematy, sprowadzał ciekawych znajomych do domu. Może czasem jej pomoże i na przykład powiesi na ścianie nową plazmę, bo akurat przywiozą ze sklepu, kiedy będzie u niej z wizytą. Ale tak na co dzień ona sama sobie radzi, a mężczyznę ma jako partnera do rozmów, do fajnych wyjazdów, do seksu albo do posłuchania razem Mozarta w filharmonii, zjedzenia czegoś smacznego – zupy z owoców morza – a więc on może być tylko częścią jej życia, a i tak szczęścia w nim nie zabraknie. Wiem o tym dobrze, dlatego gdy słyszę, że mężczyzna ma dawać szczęście kobiecie, to przypomina mi się dowcip o dwóch dżdżownicach. Jedna mówi do drugiej: „Ty! Walec jedzie!”. A ta druga do niej: „No i co z teeeeeeee…”.

Gdzie paralela między szczęściem solo a gapowatą dżdżownicą?

W tym, że mi się robi „bleeeeee…” na stwierdzenie, że facet ma dać szczęście. O szczęściu, że to mąż, dzieci i dom, myślą patriarchalne kobiety. Jest ich tyle, że w badaniach wychodzi nam nadal, że wierzymy w małżeństwo dające szczęście, choć jak się spytać, czy faktycznie daje, okazuje się, że raczej nie, a jeśli już, to tylko mężczyznom i to w niewielkim stopniu. Ale ja jestem kobietą niepatriarchalną i dlatego mam inny wzorzec szczęścia. Nie: mąż, nie: dzieci, nie: dom, tylko: ja, mój dom, moje pasje, moja działalność, moja twórczość i tu dopiero – partner jako przyjaciel życia. Po prostu ktoś, z kim fajnie jest spędzać część czasu.

No ale jak wszystkie dziewczynki, miałam taki czas, kiedy byłam uzależniona od facetów i od „myłości”, napisz: „myłości”, jednak dawno już nie jestem i to była wielka ulga, kiedy przestałam być. Podobnie, jak wtedy, kiedy przestałam być uzależniona od ciuchów – nie jestem, i od zazdroszczenia różnym osobom – już nie zazdroszczę. Gdy widzę piękną rzecz na jakiejś pięknej kobiecie, mówię: „Jakie to cudne, jak ty w tym pięknie wyglądasz!”. To mnie tak cieszy, karmi. Wczoraj na przykład spotkałam znajomą i jej powiedziałam: „Jaka ty jesteś śliczna”, a ona na to: „Właśnie się rozwiodłam”. No to bosko – można być ślicznym po rozwodzie! Można, jeśli nie żyje się dla niego, nie żyje dla domu… Można być szczęśliwym również wtedy, gdy w jakimś sensie nie żyje się dla siebie, tylko ze sobą. A ja właśnie żyję ze sobą.

Jak to: żyjesz ze sobą?

Może tak ci to wyjaśnię: im dłużej ze sobą pracuję, czyli rozwijam się psychicznie, duchowo i społecznie, to tym bardziej czuję, że jestem dla czegoś. Nie dla siebie, tylko dla czegoś, a konkretnie – dla ludzi. Ja mam poczucie misji, do którego na szczęście dotarłam. Gdy byłam jeszcze bardzo młoda i bardzo neurotyczna, myślałam, że świat jest czarno-biały, ale potem udało mi się dojść do wniosku, że świat jest jednością i że moją rolą – jedną z najważniejszych – jest budzić w ludziach zaufanie do samych siebie i do tej ich jedności ze światem i z innymi.

Zawsze też miałam poczucie, że jesteśmy naprawdę genialnie wyposażeni jako stwory boskie czy biochemiczne, wszystko jedno. Nie przypadkiem przyszło nam do głowy, że jesteśmy stworzeni na obraz i podobieństwo Boga, bo mamy tak ogromną ilość talentów i możliwości. Ja zawsze wiedziałam, że wszystkich nie da się jednocześnie rozwinąć. Chciałam i śpiewać, i być aktorką, i pisać wiersze, i tańczyć, i badać ludzkie dusze. W końcu wiele z tego mi się udało, ale też okazało się, że w moim zawodzie bardzo wiele z tych uzdolnień się spotyka, a dzięki temu bardziej można oddać się ludziom i temu, co jest im potrzebne.

Pamiętam, gdy zaczynałam i jako psychoterapeutka od uzależnień trafiłam do ośrodka leczącego alkoholików. Wtedy miałam pierwszy raz taki „klik” – no, jestem na swoim miejscu, tu będę mogła pomagać. Zauważ, nie mówię: „pomagać im”, ale: „pomagać im odnaleźć siebie”. Nie jestem lekarstwem, jestem towarzyszem, którego człowiek potrzebuje, bo sam nie pójdzie, gdzie pójść musi, bo się po prostu zwyczajnie boi, bo go nastraszono, że zbytnie zastanawianie się nad sobą, wspominanie jest złe. Miałam kiedyś taką wizję, która do dzisiaj jest ze mną: do ludzi, którzy żyją w ciemności, musi się z tej ciemności wyłonić czyjaś ręka… Mnie to nadal wzrusza… Ręka, którą ktoś im podaje, oni wtedy mogą tę rękę złapać i wyciągają się z tej ciemności, a potem już sobie poradzą, już jest jasno… Część z nich potem poda rękę innym, żeby i oni mogli wyjść z ciemności… To jest moja droga. Siebie samą także wyciągnęłam z takiej ciemności…

Moją ciemnością i pustką nazwałabym strach, który mnie ogarniał, kiedy zostałam sama po śmierci rodziców i rozwodzie, co wydarzyło się prawie jednocześnie, gdy miałam 26 lat. Od tego czasu samotność i szczęście… no nie…

Przeżyłaś szok dorosłości. Ja znam i samotność, i szczęście od dziecka. Gdy zaczęłam pracować nad sobą na pierwszym czy drugim treningu, terapeuta powiedział: „Przypomnijcie sobie pierwsze swoje doświadczenie”. I pierwsze, co pamiętałam: siedzę na nocniku, jestem przerażona i sama. Ale już drugie wspomnienie było inne: stoję na piaskowej ścieżce, wokół trawa z żółtymi mleczami, a ja jestem jednym wielkim szczęściem, że to jest takie piękne: stoję na tej ścieżce i jestem tą ścieżką… To był mój pierwszy moment duchowości, chłonęłam te kolory i to życie, czułam: piękny jest świat i ja jestem w nim! Nie „na nim”, ale właśnie „w nim”, jestem jego częścią…

Rozumiem, że nie ma samotności, gdy czujemy się częścią czegoś większego…

Częścią życia, natury, energii. Miałam cudowną nianię i jeździłam z nią co roku na wieś i tam mogłam doświadczać kolejnych cudów. Łupałam sobie przez godzinę laskowe orzechy, żeby mieć ich całą kieszeń. Nie zjadłam ani jednego, przygotowywałam sobie jeszcze większe szczęście i dopiero wtedy szłam do lasu ścieżką za furtką, żeby pojadać te orzechy i gapić się na wszystkie cuda, które są w lesie, na drzewa, na wodę, na ścieżkę, liście, przemykające zwierzątka, i czułam, że to wszystko jest po prostu moje.

Przyroda to miejsce, gdzie jesteś całkowicie sama i całkowicie nie sama, gdzie roztapiasz się w świecie, który jest piękny i fascynujący, ale może być też niebezpieczny… Widzisz, spadło pisklę i się zabiło, a jesteś dzieckiem… Dziś dzieci tego nie zobaczą, bo matka zakryje im oczy, nie zobaczą lisa poszarpanego przez większe zwierzę: „O Boże, o Boże, krew!”. A kiedyś dzieci wiedziały, że jest śmierć i życie, groza i piękno.

Na podwórkach na wsi było wszystko: rozdeptana żaba, małe kaczuszki, była klacz pokrywana przez ogiera, była kura zadziobywana z wściekłością przez koguta… Wszystko było. I ja mogłam dzięki tym wycieczkom na wieś doświadczyć cudu narodzin i cudu umierania, bo śmierć to życie, to jest jedność absolutna i dlatego nie ma samotności ani lęku przed nią.

Dlatego, moim zdaniem, nie może być szczęśliwy człowiek, jeśli nie ma poczucia jedności z przyrodą. Myśmy sobie zrobili chodniki, wieżowce szklane, telefony komórkowe, windy szybkobieżne i samoloty. Wszystko to jest cudowne, wygodne, fantastyczne, tylko to nie jest naturalny świat.

A ja do dzisiaj, gdy jest wiosna, lecę patrzeć, gdzie wylazł ten pierwszy listeczek, gdzie on jest? A jak pojawią się niebieskie przylaszczki w wąwozie w Kazimierzu, takie maluśkie, dopiero co wylazły z ziemi, dopiero co życie się w nich budzi, to jest dla mnie szczęście.

Obśmiałam się ostatnio z rysunku Marka Raczkowskiego w „Przekroju”: wściekły stary dziad wrzeszczy na kwiatki: „Już wyłażą te cholery!”, a jego wnusio depcze je buciorami. Niektórzy zawsze zniszczą szczęście, choćby ono pod nosem im wyrastało.

Złe wychowanie, czyli wychowanie do „nieszczęścia”?

Na szczęście możemy potem sami lepiej się wychować. I powiem teraz tak: możesz być szczęśliwa sama ze sobą, jeśli nie jesteś „zewnątrzsterowna”, a więc samodzielnie decydujesz, co uznasz za piękne, czego nie podepczesz buciorami – nawet gdy ci sam pan ojciec karzą. Jeśli samodzielnie oceniasz, co warte twojej ochrony, co cię zaciekawi, co chcesz robić, sama wiesz, co jest ważne, co dobre. Wtedy też nie przestajesz dbać o siebie, lubić siebie, cenić i kochać tylko dlatego, że inni o ciebie nie dbają, nie lubią, nie cenią, nie kochają. Nie zaniedbujesz siebie i nie porzucasz, dlatego że inni to zrobili, odeszli, bo woleli kogoś innego czy po prostu umarli.

Ale żeby być szczęśliwą, trzeba nie tylko być „wewnątrzsterowną”, ale też zdawać sobie sprawę z wartości tego, co cię otacza. Umieć korzystać z przyrody, ze spotkań z ludźmi, z możliwości, jakie podsuwa przyjaźń czy praca. I jeśli mieszkasz na wsi, umieć korzystać z tego, że mieszkasz na wsi i poznajesz las, łąki, zagrody. A jeżeli mieszkasz w Warszawie, umieć korzystać z tego, że jesteś w Warszawie: kina, muzea, sklepy, teatry, knajpy, wykłady, konferencje. Czyli żyć tak, by to, co cię otacza, było dla ciebie istotne. Możesz z tego korzystać, cieszyć się tym, doświadczać, rozwijać, bawić, i nigdy wtedy nie jesteś tam sama, bo przebywasz tam ze sobą, czyli z najważniejszą dla siebie osobą. Kiedy to docenisz, przestaniesz się oglądać na innych, by dali ci szczęście, przestaniesz liczysz na to, że inni zagwarantują ci ciekawe życie, tylko je sobie zaczniesz tworzyć.

Tego można się nauczyć?

Są tacy, którzy od dziecka potrafią zajmować się sobą. Są takie dzieci, i ja byłam jednym z nich… Stąd mój wiersz: „Dusze drzew, skąd was znam, z godzin wspólnych soków”. Jako dziewczynka siedziałam pod drzewami, zafascynowana tymi miejscami, w których wyrastają z ziemi, zafascynowana ich korzeniami, które w tę ziemię głęboko wnikają. Szczególnie lubiłam te drzewa, które miały korzenie na wierzchu, tam, w ich plątaninie widziałam całe światy. Drzewo jest jednocześnie pod i nad ziemią, dlatego jest symbolem pracy nad sobą. My jesteśmy jak drzewa – wyrastamy spod ziemi, czyli z czegoś, czego nie widać, ze swojej nieświadomości. Ale ona przejawia się w tym, co pojawia się na powierzchni, czyli w pniu i koronie, i w zależności od tego, co ukryte pod powierzchnią ziemi, co ukryte w nieświadomości, twoje drzewo rozrasta się i ma cudowny pień z koroną liści albo jest tylko smutnym kikutem. Mam do dziś poczucie, że drzewa są moimi przyjaciółmi, że ja z nimi rosnę, z nimi się wychowuję…

Jako jedynaczka dobrze znam gorzki smak samotnego dzieciństwa i to spędzonego na blokowisku we Wrocławiu.

Dużo dzieci ma doświadczenie skazania na bycie ze sobą. Można to polubić i to dobre rozwiązanie, potem używane przez resztę życia. Najlepsze jednak, gdy po prostu lubimy być ze sobą od razu, a tak jest, kiedy dużo rzeczy nas ciekawi. Ja, dziękować Bogu, urodziłam się śmiałą istotą i miałam to szczęście, że z przyjaciółkami bawiłam się lalkami, szyłam dla nich i gotowałam, a z chłopakami łaziłam po drzewach i się biłam.

Rodzice i wychowawcy powinni jednak w dziecku tę ciekawość rozwijać, a nie ukręcać jej łeb. Uczyć je, jak troszczyć się o kota, jak układać zabawki, ale też bawić się z nimi, grać w piłkę, jeździć na rowerze, zabierać je do kina, do teatru na bajki dla dzieci, chodzić na koncerty – są takie dla dzieci. No i koniecznie jeździć z nimi na wędrówki po lesie, na weekendy nad morzem, w górach. Pokazywać wszystko, co warte pokazania. Tak zaszczepia się w dziecku ciekawość świata i umiejętność zajmowania się różnymi rzeczami, ale też poznania i wyboru, co będzie jego pasją.

Jest mnóstwo domów, w których nic takiego się nie dzieje, gdzie panuje napięta cisza, są złe emocje i ludzie, których nic nie interesuje. Z takich domów wychodzą niesłychanie puste i ubogie dzieci, których samotność nie jest byciem ze sobą. I one nie mogą być szczęśliwymi singlami, tylko ludźmi, którzy nie umieją wejść w relacje. I są nieszczęśliwi przez to, że są sami.

Dziś rozbudzić ciekawość w dziecku nie jest trudno, często nim dorośnie, pozna kilka krajów, bo rodzice przeprowadzają się z powodu pracy.

Nie jest dobrze przenosić dziecko ze szkoły do szkoły, z miasta do miasta, zmuszać je, by zrywało więzi z przyjaciółmi, sąsiadami, nauczycielami. W ten sposób kształtuje się osobowość typu borderline lub psychopatyczna, obie oparte na przekonaniu, że nie warto się zaprzyjaźniać, bo jak tylko kogoś polubię, to on zaraz zniknie i mnie będzie bolało, będę w rozpaczy. A nie chcę być w rozpaczy, nie chcę, by mnie bolało, więc nie chcę przywiązywać się i lubić nikogo. Tak rodzi się lęk, który prowadzi do nałogów i autoagresji, poczucie osamotnienia jest wtedy nie do zniesienia.

Niesłychanie ważne, by czuć się szczęśliwym ze sobą i mieć poczucie, że świat jest do dyspozycji, ale też, że ludzie nie znikają bez śladu, że w gruncie rzeczy są życzliwi, tyle że jedni bardziej, drudzy mniej. Jedni będą bardziej uczynni, drudzy mniej, ale można szybko się nauczyć, z kim chcemy się bawić, a z kim pracować, z kim tworzyć albo pójść do łóżka

Nie ma nadziei? Ci, którzy w dzieciństwie niewiele dostali, nigdy nie będą szczęśliwi w swoim towarzystwie?

Jest nadzieja. Pracuję z takimi ludźmi i często wspaniale jest patrzeć, jak oni się budzą. Dopiero teraz o tym mówię, a przecież wielkim moim szczęściem jest widzieć, jak się ludzie ratują, leczą, rozwijają, jak zaczynają umieć być szczęśliwi. Pamiętam moje pierwsze takie oszołomienie z radości. Młody chłopak na odwyku, 20-latek, który wychował się na zadupiu, gdzie od małego pracował z drwalami i chlał z tymi drwalami. Oni tam gadali ze sobą tylko: „Nalej”, „Polej”, „Chluśniem, bo uśniem” i tyle. Przyjechał na odwyk do Warszawy i znalazł się wśród bardzo różnych ludzi. Zwracanie się do niego „Panie Zbyszku”, rozmowa i książki, i wykłady, i zabawy, i kung-fu, i medytacja, i wyjście do teatru, i na tańce… On z każdym dniem rósł, kwitł, rozjaśniał się, mówił: „Nie wiedziałem, że jest takie życie, że można z ludźmi rozmawiać, że ktoś mnie będzie słuchał. Skoro tyle jest wspaniałych rzeczy na świecie, które mogę robić, to po co mam pić?”.

Znam mnóstwo dziewczyn, bo pracuję teraz z kobietami, które patrzą dużymi, okrągłymi ze zdziwienia oczami, i mówią: „A to ja tak mogę?”. Tak, możesz powiedzieć, co myślisz, zapytać o coś, coś przeczytać. Potem, jak coś przeczytasz, to coś zrozumiesz, a jak coś zrozumiesz, to popatrzysz na różne rzeczy inaczej, a jak popatrzysz inaczej, to się inaczej odezwiesz, jak się inaczej odezwiesz, to cię ludzie inaczej potraktują, a jak cię inaczej potraktują, to się inaczej poczujesz, a jak się inaczej poczujesz, to będziesz mogła zrobić zupełnie coś nowego.

I wtedy będę szczęśliwa sama?

Oczywiście, bo wtedy będziesz nareszcie w kontakcie ze sobą, dasz sobie do tego prawo. A poza tym, w ogóle nie ma „sama”. Bo choć z jednej strony człowiek zawsze jest sam, bo sam się rodzi i sam odchodzi z tego świata, to jednak z drugiej strony sam nigdy nie jest. Ma przecież rodzinę, przyjaciół, znajomych. To jest jedno z tych jedności przeciwieństw, które warto zrozumieć, by zbliżyć się do odpowiedzi na pytanie o życie. Kolejne to: jestem i głupia, i mądra. Jestem i zwykła, i wyjątkowa. A świat jest i okropny, i cudowny, jest szalenie skomplikowany i bardzo prosty. To ważne, by się zaakceptować, polubić, poznać i chcieć ze sobą być i czuć się wtedy dobrze.

Rozumiem, że jak zacznę być ze sobą, to już nie będę czuła się boleśnie osamotniona?

Bycie ze sobą to proces zbliżania się, poznawania i akceptacji, ja też jestem coraz bardziej ze sobą. Mam poczucie tożsamości od początku swojego życia, ale były okresy, kiedy w siebie wątpiłam, kiedy siebie nie znosiłam, mało tego, kiedyś nawet odkryłam, że się nienawidzę, ale to zawsze była moja tożsamość i zawsze byłam ze sobą w kontakcie. Jak odkryłam, że siebie nienawidzę, to się nawet ucieszyłam, bo zrozumiałam, dlaczego jest mi tak źle. Tylko dlatego, że siebie nienawidzę, a więc mogę to zmienić! Wszystkie dziewczyny, o których piszę w „Królowych życia”, przeszły przez różne fatalne początki, przez różne załamania, wszystkie coś straciły i potem odzyskiwały przede wszystkim siebie. Czasem, żeby odzyskać siebie, konieczna jest strata, strata tego, kim myślę, że jestem lub kim inni by chcieli, żebym była. Jeśli tego nie zrobimy… Kiedyś przyszła do mnie 70-letnia kobieta, powiedziała, że jej mąż się zabił, ponieważ pierwszy raz w życiu nie wyszła mu transakcja finansowa: „Powiesił się, bo nie mógł tego znieść. A przecież jesteśmy bogaci i niczego by nam i tak nie brakowało. Proszę mi pomóc, żebym nie miała poczucia winy”. Powiedziałam jej, że na pewno za to, co się stało, w żaden sposób nie odpowiada. Jej mąż był kimś, kto myślał o sobie, że jest tym, kto zawsze wygrywa, kto ma… właśnie: szczęście. Pewnie cieszył się swoimi sukcesami, które odnosił przez całe życie, ale wystarczyło, że raz mu się nie powiodło i okazało się, że to kolos na glinianych nogach, że nie ma poczucia wartości w sobie, tylko na zewnątrz, w majątku i w tym, że zawsze wygrywa.

Samotność jest więc nam potrzebna, żebyśmy mogli poznać siebie?

Nie przypadkiem u ludów pierwotnych inicjacja chłopca polegała na tym, że szedł na trzy dni i trzy noce sam do puszczy. Miał tam sobie dać radę. W podtekście było coś takiego: musisz być sam ze swoim lękiem, sam ze swoją niepewnością. Musisz być swoim towarzyszem, swoim sprzymierzeńcem i sam dla siebie stać się opoką. Nabrać poczucia, że sobie poradzisz. A to da większe zaufanie do siebie, zbudowane na tym, że: „bałem się, ale wyszło. Nie wierzyłem w siebie, ale się udało”. Najpierw taki młody mężczyzna powie: „Udało mi się”, ale potem: „Ja to umiem!”. Gdyby nie był w puszczy sam, gdyby była tam z nim mama albo dziadek, nic by z tego nie wyszło. Nie miałby szansy doświadczyć tego, co daje poczucie siły, tego: „Ja umiem!”.

Ale są rodzice, matki i ojcowie, którzy nie pozwolą na to, by chłopiec stał się mężczyzną. Chcą zawłaszczyć dziecko na zawsze. Moja matka wiele robiła, żeby zająć we mnie moje miejsce i ja ją wypierałam z siebie nieustannie. To wypieranie było walką, która pochłonęła mi najwięcej energii i czasu w życiu, a i tak w dużym stopniu udało jej się wejść we mnie. W końcu jednak uwolniłam się od niej.

„Ja to zrobię, zostaw, ty nie umiesz, gdyby nie ja…” znam to z własnego dzieciństwa. Potrzebujemy więc samotności, żeby dowiedzieć się, jak naprawdę jest, czy damy jednak sami radę. Do tego lasu idziemy po coś najcenniejszego, po siebie samych. Jeśli tego nie zrobimy, to nasze oceny, cele, zasady nie będą nasze, tylko przejęte od innych. Wtedy w samotności nie będziemy się spotykać ze sobą, tylko z nimi. Aż mam ciarki…

Nie tylko będziemy mylić oceny rodziców, ich normy, zasady i cele ze swoimi, ale nawet ich humory, ich widzimisię, ich potrzeby będziemy spełniali. Nawet odzywać się albo nie odzywać będziemy wtedy, kiedy oni by sobie tego życzyli. Dzieje się tak, gdy próba zawłaszczania dziecka się powiedzie… Wszystkie te grzeczne dzieci porzuciły siebie, zawierzyły dorosłym, że oni wiedzą lepiej, jakie one mają być. Ja na szczęście nie zawierzyłam i kiedy mnie pytano: „A czyja ty jesteś, mamusi czy tatusia?”, mówiłam: „Swoja”. Jeśli nie „swoja”, tylko „ich”, to wtedy w moim wnętrzu montuję ich kopie. I to one mną sterują. I nie mam tego, co fajne dla mnie, na przykład sklepu ogrodniczego. Ale restaurację, jak mama. I przypalam tam kotlety, zamiast sprzedawać cebulki, byliny i nasiona.

Dziadek znajomego przeczytał wszystko, co się ukazało, Marka Hłaski, bo tym pisarzem interesował się wnuk. A on chciał mieć o czym z nim rozmawiać. Powiedziałam wtedy: „Gdy moja matka czytała powieść, którą ja czytałam, czułam, że chce mi coś zabrać”.

Na szczęście wielu z nas ma też kogoś, kto go kocha i pozwala spotkać i polubić samego siebie, pozwala wybrać się do tego lasu. Ja miałam nianię, która mnie kochała, i ojca, który – dopóki matka go ode mnie nie odsunęła, dopóki mnie nie zawłaszczyła – piekł mi ciasta, grał w piłkę, gadał i wygłupiał się, ale też zachęcał do samodzielności.

Jestem córeczką tatusia i mam nawet taką hipotezę, że to takie kobiety są bardziej ciekawskie, badają, co wolno, a czego na pewno nie, co dzieje się na świecie, są bardziej poszukujące i wątpiące w oczywistości.

Wracając do bycia tylko ze sobą, trudniej mi było doświadczyć szczęścia niż smutku, kiedy byłam sama. Kiedy dostałam pierwszą pracę i nie miałam z kim świętować, czułam jedynie samotność.

Często ci, którzy nie potrafią cieszyć się, gdy są sami, to właśnie dorośli, którzy jako dzieci nie wykroczyli poza etap symbiozy z matką. Matka traktuje dziecko jak część siebie samej i dziecko też postrzega siebie przez nią, przez jej zapach, bliskość ciała, bicie serca, tak jak wtedy, kiedy było w brzuchu. Czuje się dzięki temu bezpiecznie, bo nie jest tylko sobą, ale częścią większej całości. Przez jakiś czas w ten sposób postrzega świat. Matka, która jest niedojrzała i która się boi być matką, nie wypuszcza dziecka z tej fazy, chce mieć lalkę. Ona nie pozwoli mu na oddalenie się, na ciekawość świata, na wyprawę do lasu. I te dzieci mogą być bardzo fajnymi, inteligentnymi dorosłymi, ale nie mają swojego poczucia tożsamości, poczucia odrębności. Nie mają siebie. I jeśli pragną szczęścia, potrzebują świadomego terapeuty, który potrafi towarzyszyć im w tym bardzo bolesnym oderwaniu od matki. Muszą jednak uznać, że to, co teraz odczuwają, to tylko poczucie bezpieczeństwa, a nie szczęście, i chcieć od życia czegoś więcej niż tylko nie bać się.

Czasami zdarza się, że ci ludzie, już jako dorośli, dostaną miłość, spotkają kogoś, kto ich nakarmi, nasyci miłością i akceptacją. Mówią wtedy: „Aha, to ja już mogę pójść dalej”. Ja coś takiego zrobiłam – świadomie przepracowałam na swoim narzeczonym lęk przed odrzuceniem, który miałam, bo najważniejsza osoba – matka – mnie nie kochała, nie dała sobie rady z posiadaniem dziecka, w dodatku podobnego do męża, którego nie kochała. No bo jak miała lubić takiego bachora, który w dodatku był z ojcem w komitywie, prawda? „Nie, nie byłam kochana przez matkę” – to był kawał roboty, nim mogłam to powiedzieć sobie, a potem mimo to poczuć: „Jestem do kochania, jest mnie za co kochać”. I teraz mogę mówić do ludzi: „Jak ciebie można nie kochać? Jesteś taka cudowna!”.

No i z takim sobą chce się spędzać czas. Co jeszcze możemy zrobić, by być szczęśliwi i nie bać się samotności?

W głowie każdego z nas toczy się „trylog” między Rodzicem, Dzieckiem i Dorosłym. Najwcześniej pojawia się Dziecko, które mówi: „chcę, nie chcę, lubię, nie lubię, boję się, dać mi, nie dać, nie będę tego robić, a to chcę robić”. Ma wszystkie uczucia, odruchy, działania. Dziecko to siła życiowa, energia. I teraz, jeżeli nie lubię być sama, to znaczy, że moje Wewnętrzne Dziecko boi się, nie lubi siebie, nie wierzy, że jest fajne, bo została mu zabrana radość z życia.

Zdrowe dziecko jest ciekawskie, eksplorujące i zachwycone światem. „Znalazłem!”. Wszystko wtyka do gęby: „Jak to smakuje? Mniam!”. A jak nie: „Fuj, niedobre”. Wszystkiego chce, bo tak się uczy. Oczywiście, są mu potrzebni mądrzy rodzice, którzy mówią: „Nie kochanie, wszystkiego nie. Bez przerwy konfitury – nie. Zostaw trochę dla mamusi i tatusia”. „Ja chcę wszystko!”. „Nie wszystko”. To jest niezwykle istotne: „nie wszystko”, ale jednocześnie przekonać dziecko, że jest kochane. Jeśli mamy takich rodziców, tak traktujemy siebie. Kiedy dorośniemy, taki będzie nasz Wewnętrzny Rodzic.

Rodzic pojawia się po Dziecku i jest odbiciem tego, co nas przywitało na świecie, czyli: „jesteś kochana” albo „jesteś do dupy”, albo „po co to dziecko w ogóle jest?”, „pewno po tobie taka głupia” albo „cud świata, najsłodsza córeczka”.

Najstraszliwszy przykład przyjęcia na świecie, jaki znam, pochodził z dzieciństwa jednego z moich pacjentów. Kiedy jego mama poroniła i szła do kibla z płodem, krzyknęła do synka: „Szkoda, że ciebie nie mogłam tak utopić”. To była głęboko nieszczęśliwa kobieta, która najprawdopodobniej została w swoim dzieciństwie jeszcze gorzej potraktowana, no ale swojemu synowi zostawiła strasznego Rodzica w głowie.

Trzeba powiedzieć jeszcze, że Wewnętrzny Rodzic to też wskazówki i normy. To bardzo ważne, bo przychodzisz na świat w społeczeństwie i musisz wiedzieć, że trzeba mówić: „Dzień dobry”, „Dziękuję” i „Poproszę”. Musisz wiedzieć, że masz się liczyć z ludźmi, że nie jesteś sama, masz wiedzieć, że są ograniczenia. Tylko że te ograniczenia nie muszą być takie, że aż ciebie ma nie być, że masz być tylko dla innych, a często tak wychodzi, kiedy rodzice mówią: „Ty jesteś nieważna, ważni są starsi i dlatego masz być nam posłuszna”. Życie z takim Wewnętrznym Rodzicem to koszmar.

No i jest ten trzeci, Dorosły.

Dorosły ma godzić te dwie części, bo one często są w sprzeczności. Pojawia się ostatni, ale i tak jeszcze w niemowlęctwie. Dorosły to komputer, który nie ma uczuć, ale zbiera wszystkie dane i ma duży wpływ na podejmowanie decyzji, mówi: „warto-nie warto, opłaca się-nie opłaca”. I jest nam nieludzko potrzebny. Rodzice, którzy mówią dziecku: „Jak nie chcesz, to tego nie rób”, „Sprawdź, jak wolisz”, wzmacniają Dorosłego. Miażdżą go ci, którzy mówią: „Nie wolno ci!”, „Musisz to zrobić!”, „Tatuś kazał!”, „Mamusia kazała!”. Przy okazji niszczą też Wewnętrzne Dziecko. Tymczasem człowiek jest szczęśliwy, kiedy wszystkie te trzy jego części są ze sobą w zgodzie, uzupełniają się.

Ja na przykład mam oczywiście zaburzoną sprawę z karmieniem. Podejrzewałam, i chyba słusznie, moją matkę, że nie chciała mnie urodzić, a potem karmić… i boję się, że nie będę miała co jeść, i jem na zapas. Co więcej, ja moje Wewnętrzne Dziecko, które uratowałam przed mamusią, trochę rozpuściłam. Miałam taki ciekawy zestaw, było mi wszystko wolno i nic nie było wolno. Musiałam sama wypośrodkować, na które rzeczy sobie pozwolę. Szybko więc warunkiem szczęścia stało się dla mnie podawanie w wątpliwość. Jeśli ktoś mi powiedział: „Tak już jest”, a szczególnie, kiedy powiedziała to mamusia, to było dla mnie powodem do tego, żeby się mocno nad tym zastanowić, a nie przyjąć na wiarę. Jeśli mówił to ojciec, wtedy niektóre rzeczy przyjmowałam, ale nie wtedy, gdy dotyczyły zasad, te sprawdzałam. Kiedy zaczęłam czytać dzieła takich ludzi jak Kriszna Murti, który mówił: „Nikt nie jest autorytetem”, stwierdzałam: „Oczywiście, ja to wiem”.

Gdy miałam 10 lat, podjęłam pierwszy akt odpowiedzialności za siebie. Powiedziałam: „Już nie będę chodzić na religię”. Tego dnia wyszłam ze spowiedzi, podskakiwałam lekka i radosna. Raptem stanęłam i pomyślałam: „Aha, to dlatego ludzie chodzą do spowiedzi, bo oddają swoje grzechy, mają z głowy i znowu mogą robić, co chcą, bo potem to oddadzą, i tak nie odpowiadają za siebie”. Kiedy przyszłam do domu, rodzice siedzieli na fotelach, po obu stronach radia. Powiedziałam: „Przestaję chodzić na religię”. Tata stwierdził: „Dobrze”, a mama: „Tylko nie mówmy babci” i to był koniec rozmowy. Wtedy byłam dumna, że mnie potraktowali jak dorosłą, ale po latach do mnie dotarło, że mnie zostawili samą, to było to coś, co zawsze robili. Dlaczego mnie nie spytali, czemu? Przecież podjęłam najcięższą decyzję w życiu. Mając 10 lat, podjęłam akt odpowiedzialności za siebie. Jestem sobie za niego bardzo wdzięczna. Uważam go do dziś za podstawę szczęścia.

A więc wątpienie i odpowiedzialność?

Całkowitą odpowiedzialność za siebie poczułam po śmierci ojca. Zaczynałam wtedy studia. Przyznam ci się, że ja go przytrzymałam, nie mógł odejść, bo tak strasznie cierpiałam, tak za nim tęskniłam, chciałam z nim umrzeć. I on w snach pojawiał mi się pół żywy, pół martwy, co było straszne, bo chciałam, żeby przyszedł do mnie, ale nie taki… Ostatni sen pokazał mi, że on już mi nic nie pomoże, że muszę sama radzić sobie z tym, w czym jestem. W tym śnie byłam w jakimś pokoju i brodziłam po kolana w tym, czego ludzie najbardziej się brzydzą: w ropuchach, pająkach, wężach, pijawkach, w kłębiącym się gadzim towarzystwie. Strasznie się w tym śnie bałam i wołałam ojca. Przyszedł, ale z nieruchomą twarzą; jak wtedy, kiedy go zobaczyłam po śmierci, gdy już nie było w nim duszy. Przyszedł, ale nie mógł nic zrobić, stał tylko z drugiej strony pokoju i patrzył. Długo przeżywałam ten sen, aż raptem do mnie dotarło, że nie mogę już być dzieckiem, które czeka na tatusia, że mam z tym paskudztwem pod nogami sama sobie poradzić. I ostatni sen, w którym się już wszystko rozjaśniło, był taki: jestem w piwnicy mojego rodzinnego domu w Łodzi, czyli w swojej nieświadomości, i słyszę, że z góry, z naszego mieszkania wychodzi ojciec. Nie widzę go, ale wiem, że to on. I mam straszny dylemat: mogę wyjść z tej piwnicy, zobaczyć go, przywitać się albo pozwolić mu odejść. I zostaję w tej piwnicy, w swojej nieświadomości, w swoim pełnym trudów i bólów życiu, a on odchodzi – słyszę, jak schodzi po schodach, przez bramę i wychodzi na ulicę.

Potem już mi się nie śnił, wypuściłam go, czy do nieba, czy do światłości albo do nieistnienia, nie wiem. Ale wypuściłam i poczułam się dorosła, wolna, odpowiedzialna. Moje autorstwo życia daje mi satysfakcję, kiedy coś zdobywam, albo ból, kiedy mi się coś nie uda. Ostatnio coraz mniej mnie boli.

Rozumiem, że dzięki temu nie dałaś sobie wmówić, że na przykład warunkiem szczęścia są dzieci?

Nie dałam i nie żałowałam tej decyzji, choć dwa razy chciałam mieć dziecko. Raz z miłości do pewnego faceta, miłości bez sensu, ale wtedy tak mi się nie wydawało. A drugi raz dlatego, że zaszłam w ciążę i się ucieszyłam. Pomyślałam sobie: „Jak fajnie!”. No, ale i tak nie mam dzieci. Gdybym miała inną matkę, przypuszczalnie nie podjęłabym wtedy takiej decyzji, że sama nie będę matką. Ale ponieważ wychowałam i wypuściłam na świat już nie setki, ale tysiące moich klientów – dzieci, czuję, że moje macierzyństwo spełniło się totalnie i ciągle się spełnia.

Przyznaję też, że był taki moment w moim życiu, kiedy powiedziałam sobie: „O, teraz byłabym nareszcie mądrą i dobrą matką”, ale już nie będę. Dzięki temu, kim się stałam, mogę być lepszą i coraz mądrzejszą terapeutką, bo w terapii jest bardzo dużo z macierzyństwa.

No widzisz, a samotność kojarzy się ze starą panną, która wraca do domu i rozwiązuje krzyżówki albo ogląda telenowelę.

A ja uwielbiam pasjanse w komputerze! Zacznijmy jednak od tego, że już się nie mówi stara panna, stary kawaler, i dobrze, ale też w ogóle przestało się mówić „stary”. Teraz ludzie mają być młodzi do końca życia i dlatego też są niedojrzali. Niedojrzały jest więc też ich Wewnętrzny Dorosły. Dzieje się tak, bo czas biegnie po innych trajektoriach niż kilkadziesiąt lat temu – nie ku dojrzałości, ale ku bogactwu. Nie mamy kiedy dorosnąć, bo od razu musimy się uczyć wzbogacać. Człowiek z początku XX wieku musiał przejść przez etapy nauki każdego zawodu, przez bycie uczniem, czeladnikiem. Miał swojego mistrza, nabywał pod jego okiem kolejnych umiejętności i tym samym dojrzewał, bo wynikiem nabierania tych umiejętności była też odpowiedzialność i samodzielność. Musiał wtedy udokumentować to, że może zacząć być kimś, od kogo oczekujemy odpowiedzialności, rzetelności, uczciwości. Czy jest gotów do dorosłego życia, decydowali ludzie starsi od niego, którzy trzymali w rękach pieniądze i nominacje, rozdawali dobra i namaszczali. Wtedy starość była szanowana, dziś jest lekceważona. Rozumiem, że nie było to sprawiedliwe, że wyłącznie starzy decydowali o sukcesie młodych, ale jeśli starość jest mądra, to tak powinno być. Ale my, walcząc o prawa rozwoju dla młodych, wylaliśmy staruszka z kąpielą. Ogromne pieniądze i sukces może mieć 12-, 15- czy 16-latek, bo jest dość hucpowaty, kontrowersyjny, świadomie głupi albo umie zaśpiewać jedną piosnkę tak, że wszyscy płaczą. Komu więc ma się chcieć iść mozolną wieloletnią drogą rozwoju, dojrzewania, zdobywania wiedzy i doświadczeń? No i mamy: 30- i 40-letnie bachory, które chcą nowych zabawek, chcą być znane i być na topie…

Ale może są szczęśliwi z tymin zabawkami, gadżetami?

Ludzie z gadżetami są tak samo nieszczęśliwi jak ludzie bez gadżetów. To nie jest droga do szczęścia: mieć gadżety albo ich nie mieć. Wygodnictwo pcha nas w technicyzację życia. Nie chodzimy już do studni po wodę, nie spotykamy się, by drzeć pierze, nawet nie idziemy na randkę, tylko w necie pokazujemy sobie cipkę i penisa. Spotykamy się rzadko, bo pracujemy, żeby sobie coś nowego sprawić… I tak zamieniamy się we wspólnotę singli, których relacje polegają na aferach po wirtualnych krzakach… W tym świecie mamy coś innego niż siebie, mając więcej gadżetów.

Ale jeśli chcesz być szczęśliwa, wszystko jedno, czy jesteś popularna na Facebooku, czy nie ma cię tam, musisz przerobić nawyk dopieprzania sobie na nawyk kochania siebie. Wewnętrzny Rodzic u większości ludzi mówi tak: „Znowu spieprzyłaś, znowu ci nie wyszło, zobacz, jak marnujesz czas, powinnaś się do czegoś porządnego zabrać, ja się nie dziwię, że znów ci nie wyszło” itd. Masz wtedy powiedzieć: „Stop!” i powtarzać: „Ja siebie szanuję i kocham. Mam prawo do błędów, moje błędy mnie uczą, a tak w ogóle to wszystko, co robię, jest fajne”. Oczywiście, nie wszystko. Ale postawa ma być taka, że cała, całkowicie jestem w porządku. Całkowicie we wszystkim! To jest dla ludzi nie do pojęcia: „No jak to? Tu się spóźniłam, tu zgubiłam pieniądze, tam nie odrobiłam lekcji”. Nie szkodzi, z tym wszystkim razem jesteś w porządku. Gdyby wychowywano nas z taką akceptacją naszego postępowania, świat byłby inny. Marzę o takim świecie i mam poczucie, że się przyczyniam do tego, by powstał.

Znielubić i zostawić siebie nie jest trudno, choć kiedy cię słucham, wydaje mi się to niemożliwe. Bo to tak, jakby na ławce zostawić serce. No, ale bez serca nie można żyć, a bez siebie tak. Ja zaczęłam życie bez siebie, kiedy babcia powiedziała: „No, dobrze, że się dostałaś na studia, to przestaniesz się tymi pierdołami zajmować”, a miała na myśli pisanie wierszy.

Te pierdoły, w twoim przypadku wiersze, a w przypadku kogoś innego piłka nożna albo loty balonem, projektowanie rakiet czy gra na skrzypcach, to jest istota, to najważniejsza część cudownej, niepowtarzalnej osobowości, którą każdy z nas ma i którą jego rodzice powinni się cieszyć i babcie też powinny. Ale często nasi opiekunowie i wychowawcy są nauczeni, że to, co stanowi sedno, to tylko pierdoły. I co gorsza oni w to nie wątpią i tę pewność od nich bierzemy. Ja na szczęście zwątpiłam w ich mądrość i wiedziałam, że to, że na przykład gapię się godzinami w niebo, to nie jest żadna pierdoła i nikt mi tego nie zabierze.

Przeciwstawiałam się im, dopóki żyli, ale kiedy umarli, to te rzeczy stały się i dla mnie pierdołami. I powoli przestawałam zajmować się tym, co mi sprawiało przyjemność, nawet przesadzaniem kwiatów. Mąż mi ostatnio przypominał, że to lubiłam…

Zdradziłaś samą siebie, bo za bardzo walczyłaś z nimi, a za mało byłaś ze sobą. Ludziom się myli, myślą, że jak walczą z rodzicami, to chronią siebie. To nieprawda. Walka jest walką i kiedy nie ma z kim jej toczyć, zaczynamy walczyć ze sobą. Dzieje się też tak dlatego, że Wewnętrzny Rodzic jest zbudowany na wzór i podobieństwo rodzica prawdziwego. Może być naszym przeciwnikiem, i to takim przeciwnikiem, który się ukrywa w naszym wnętrzu. To on wtedy mówi nam ze środka głowy, że to przesadzanie kwiatków, poezja albo loty balonem to pierdoły. I dlatego nie mamy czasu, by się zająć tym, o czym marzymy, żeby poświęcić czas sadzeniu kwiatów na balkonie. Tymczasem to nie są pierdoły, to szczęście. Czuć się szczęśliwym z samym sobą, to nie porzucać siebie.

A teraz najważniejsze: w okresie paskudnej pogody, kiedy naokoło szaro, smutno, a nawet obrzydliwie, ludzie też pozamykani, nikomu się nic nie chce, a tobie jeszcze na dokładkę szambo wybije w środku, czyli najdą cię smutki, żale i lęki, wtedy też trzeba być ze sobą. Jak ja to mówię: z kokardą i w celofanie na imieninach to łatwo jest siebie zaakceptować. Zaakceptuj siebie nieumytą, niewyspaną, wtedy bądź ze sobą, to jest najważniejsze. Za tę z kokardką i w celofanie i tak dostaniesz głaski, ale kiedy ich brak i nawet najbliżsi mówią: „O Jezusie, czego ty znowu chcesz, masz jakąś kolejną depresję albo znowu źle się czujesz”, to wtedy potrzebujesz być ze sobą.

Jak mówisz o porzucaniu siebie, myślę o pracoholizmie, piciu, seksoholizmie, nałogowych zakupach, lekach poprawiających nastrój…

Prawie cały świat teraz ucieka we wszystko, w co się da. To, o czym mówisz, to podstawowe ucieczki, które jak na tacy podają ci w mediach – masz kartę kredytową, możesz nakupować, zawołać taksówkarza – przywiezie ci. Wszystko jest dla ciebie, bylebyś miała pięć złotych do wydania, najlepiej wiele, wiele pięciozłotówek. Możemy przestać uciekać w nałogi, jeśli zaczniemy sięgać po to, co naprawdę dla nas ważne. Nałogi pomagają nam uciec od siebie, a tego chcemy, gdy nic dobrego w sobie nie dostrzegamy.

Nałogi trzeba oddzielić od opiekowania się sobą, od tego, że jak ci smutno, zadzwoń do przyjaciółki, kup sobie torebkę, pojedź na spacer, obejrzyj film. Pisałam kiedyś o tym, że w jakimś dole poszłam na najgłupszą „Akademię policyjną” i po prostu wyłam ze śmiechu i wyszłam zresetowana. Ale nie zawsze to pomaga, nie zawsze człowiek ma siłę iść do tego kina. Czasami jest bardzo kiepsko, prawda?

Jest trzecia w nocy, mam 26 lat i jestem przerażona, zupełnie sama. To był najgorszy moment w moim życiu, nie mogłam nawet do nikogo zadzwonić. Ale poradziłam sobie.

Jak jest trzecia w nocy, to można sobie puścić komedię albo melodramat i się spłakać do cna, żeby czuć, że nie ja jedna cierpię. I wiesz, jak sobie poradzisz, to potem masz do siebie dużo sympatii za to, bo nie porzuciłaś samej siebie w rozpaczy, nie upiłaś się, nie zaćpałaś, nie poszłaś z byle kim byle do łóżka. Towarzyszenie sobie w chwilach trudnych, w chwilach zamętu, niewiedzy, jest bardzo ważne, zwłaszcza wtedy powinniśmy być przy sobie, kiedy myślimy: „Nie wiem, co mi jest. Co się ze mną dzieje?”.

Rozumiem, że czasem musimy do ludzi. Pamiętam moje straszne doły z młodości, musiałam przycupnąć wtedy przy ludziach. Mogli robić swoje, ja nic nie chciałam, ani jeść, ani rozmawiać, tylko po prostu być obok i chłonąć taką zwykłość, codzienność…

Powiem ci, że raz nawet byłam skazana na nieprzyjaciół. Poszłam do koleżanki z pracy, która mnie nie znosiła, i spytałam, czy mogę pójść z nią i jej rodziną na spacer, bo po prostu nie mogę być sama. Dotarło coś do niej, bo powiedziała: „Tak”. Nie rozmawiałam z nimi na tym spacerze, ale to wystarczyło, bo po prostu czułam, że muszę być koło ludzi, jakichkolwiek. Kiedy poczułam, że już mogłam być sama, podziękowałam i poszłam… Teraz czasem dzwonię do przyjaciółki i mówię: „Powiedz, że mnie lubisz”, a ona: „Ja cię kocham przecież”. „Naprawdę?” – jak taki mały pędrak: „A mogę cię jeszcze raz zapytać?”.

Ale prawdziwym szczęściem i darem, który sama sobie ofiarowałam po tych latach pracy nad sobą, jest to, że samej siebie nie zostawiam nigdy, nawet jak jestem w dole, to też mi jest dobrze. Pierwsze olśnienie nastąpiło dawno temu, kiedy czułam się źle, było mi bardzo smutno. Ale zdałam sobie sprawę, że siedzę w swoim domu, przy własnym stole, na własnym krześle, i że mogę ryczeć, chlipać, płakać, mazać się, nie wycierać oczu, nie szukać chusteczki, nie przepraszać nikogo. Płakać tak długo, jak będę chciała, potrzebowała. Zdałam sobie prawe, że jestem u siebie i cierpię w luksusowy sposób. I wtedy po raz pierwszy pomyślałam: „To jest cudowne, fantastyczne”, doceniam to, że nie jest mi teraz dobrze, ale towarzyszę sobie. Nigdzie nie pójdę, nie zostawię siebie. Przeczekam ze sobą samą do końca. Ja sobie nie mówię: „Przestań”, tylko: „Kochanie, płacz, ile potrzebujesz”, czyli robię to, czego dla mnie nikt nigdy nie zrobił.

Kiedy, zgodnie z tym, co przeczytałam w książce „Terapia wewnętrznego dziecka” Pawła Karpowicza, napisałam lewą ręką list do siebie, bo ponoć tak – jako osoba praworęczna mogę skomunikować się ze swoim Wewnętrznym Dzieckiem – wzruszyłam się, jakbym spotkała przyjaciela.

Mnóstwo jest procedur, mnóstwo szkół psychoterapeutycznych, ale jak mówimy o szczęściu, to zawsze mówimy o tym, co lubi Wewnętrzne Dziecko. I o to trzeba dbać. A więc moje Dziecko oczywiście uwielbia siedzieć przy zastawionym stole z fajnymi ludźmi, patrzeć na przykład na pomidora, który jest dziełem sztuki, albo na ogórka, albo na gruszkę czy jabłko. Bardzo długo trzymać je w ręku albo odłożyć i nie zjeść, bo jest za piękne i nie można go zniszczyć.

Lubię też patrzeć, jak kwitną drzewa owocowe, jak pojawiają się owoce. Leżeć na murawie pod śliwą albo jabłonią i, jak napisałam w jednym z wierszy: „zaglądać drzewom pod spódnicę”. Leżeć pod modrzewiem czy pod sosną, tam w górze niebo przebija przez gałęzie, a tu na dole leżę sobie na tej ziemi, jakbym tą ziemią była.

Mówisz o duchowym wymiarze życia? O poczuciu jedności już nie z matką, ale z Naturą?

Tak, o tym, o czym ci mówiłam, wspominając swoją iluminację na piaskowej ścieżce, kiedy byłam jeszcze dzieckiem i zachwyciłam się światem i poczułam jego częścią. Wielu ludzi zna taki stan, kiedy czujemy się całkowicie scaleni z naturą, z przyrodą bądź z życiem, i wtedy, kiedy mamy poczucie, że wszystko jest w porządku, na swoim miejscu. To wtedy dotykamy absolutu, czy nazwiemy go Bogiem, miłością czy energią. Ja nazywam to energią miłości i życia. Wierzę w nią i ona mi towarzyszy, mogę do niej wracać i się w niej leczyć. Choć czasem o niej zapominam, jak każdy głupi człowiek, prawda? Ogromnie się jednak cieszę, kiedy czytam, że ludzie też mają takie doświadczenia, bo to jest cudowne, że ta duchowość jest wspólna, że możemy łączyć się w niej, choć nawet się nie znamy, nawet nie wiemy o swoim istnieniu. A więc nigdy nie jesteśmy samotni, bo zawsze, kiedy jesteśmy ze sobą, kiedy nie porzucamy siebie, jesteśmy też w jedności z innymi, z życiem, z absolutem, z energią miłości…

Piękne zakończenie naszej rozmowy. Ale chciałabym jeszcze spytać o tych, którzy wybrali samotność, bo ich miłość jest niemożliwa. Panna Marple została sama, bo jej ukochany zginął. Czy dziś nie powiedzielibyśmy: „Kochana, idź na terapię!”.

Myślę, że jeżeli się kogoś bardzo kochało i było kochanym, to jest się spełnionym. I nie o to chodzi, że wartością jest pamiętać jedyną miłość czy pielęgnować w sercu grób. Nie. Gdyby ta miłość nie była obopólna, nie była przeżyta naprawdę, ona nie mogłaby z nią zostać. Nie czułaby się spełniona.

Ja, jak każda dziewczynka, marzyłam, że przyjdzie rycerz, ktoś, kto mnie będzie kochał, kto zobaczy całą moją wyjątkowość, fajność, doceni mnie. Uznałam, że ta miłość będzie lecząca. No i miałam bardzo dużo miłości w życiu, brałam i dawałam. W pewnym momencie poczułam, że jestem już zdrowa, to był cudny moment, a pomógł mi go przeżyć mój brzuszek. Ciało nas wspomaga, kiedy trzeba. Przeżyłam wtedy parę lat neurotycznej miłości do jednego pana, który nosił mnie w sercu, ale wirtualnie, a ja dzięki temu mogłam ciągle o nim marzyć. Marzenia to pułapka na neurotyczne panienki. Aż pewnego dnia powiedział: „Miłość to ból”, a ja na to: „No tak, no tak”. A raptem z mojego brzucha dobyły się słowa: „Jaki tam ból?! Miłość to nie jest ból! Koniec!”. Usłyszałam je i mówię: „Dziękuję ci bardzo, już jestem zdrowa, już nie potrzebuję neurotycznej miłości, już nie potrzebuję marzyć o tym, co się nie spełnia”.

Powiedziałam też innemu znajomemu: „Ja już się nie zakocham”, a on akurat ożenił się z 20-letnią dziewczyną, bo bał się zestarzeć i chciał się leczyć okładem z młodej miłości. Popatrzył na mnie: „Nie chcesz już być zakochana?”. „Zakochanie to choroba, to nieprzytomność, a ja chcę miłości, to co innego, chcę kochać siebie i kogoś” – odpowiedziałam. No i jak już siebie pokochałam, to zrozumiałam, co to znaczy kochać kogoś. Wtedy dopiero stało się dla mnie ważne, że kocham kogoś, bo siebie już mam tak blisko, już sobie tyle daję, że nadszedł czas na kolejny stopień, poznawanie w sobie kolejnej możliwości – miłość do drugiego człowieka.

Kobiety często mówią: „Spełniłam się jako matka”. Ja też, bo mam mnóstwo dzieci wysłanych w świat, spełniłam się w seksie, spełniłam się w pisaniu, jeszcze się nie spełniłam w powieści, może mi się to uda, ale jak nie, to też się nic się nie stanie, ale chciałabym. Spełniłam się w wierszach, spełniłam się w piosenkach… A w miłości – nadal się spełniam.

Rozdział 2

Z czarną owcą przy stole

Z dr. Tomaszem Srebnickim rozmawiam o tym, jak być szczęśliwym w rodzinie

DR TOMASZ SREBNICKI

psycholog i psychoterapeuta poznawczo-behawioralny. Absolwent Szkoły Wyższej Psychologii Społecznej w Warszawie. Doktorat o ADHD obronił z wyróżnieniem na Warszawskiej Akademii Medycznej. Pracuje w Klinice Psychiatrii Wieku Rozwojowego Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego oraz w Centrum Terapii Poznawczo-Behawioralnej CBT, gdzie pełni funkcję prezesa. Jest także dyrektorem dydaktycznym Szkoły Psychoterapii CBT. Wykłada na Warszawskim Uniwersytecie Medycznym oraz w Centrum Terapii CBT. Od wielu lat prowadzi szkolenia dla szkół z zakresu zdrowego rozsądku, bez względu na tytuł zajęć i ich zakres merytoryczny. Od kilku lat współpracuje z magazynem „Sens”.

Nawet gdy żyjemy ze sobą jak pies z kotem, więzy krwi to coś szczególnego. Warto się zastanowić, jak zachować radość życia podczas wizyty stryja, którego poglądy polityczne jeżą nam włosy na głowie, albo na imieninach babci, która bez przerwy słucha radia. Zacznijmy jednak od tego, co jest dla ciebie symbolem szczęścia rodzinnego?

Powinienem powiedzieć, że stół i to konkretnie ten w kuchni, przy którym spotyka się i wspólnie posila cała rodzina. Jaki ten stół jest, wiele nam mówi o domownikach, o tym, jaką są rodziną. Rodzina, która stołu nie ma… cóż, powiem tak: warto jak najszybciej go kupić. Jeśli nie mieści się w kuchni, postawić w pokoju i przy nim jeść płatki śniadaniowe i kolacyjne jaja na miękko. Gdy mamy szansę także obiady jadać w domu, to i pomidorową z kluskami też tam. Taki stół pomaga poczuć się razem. Przy nim nie rozmawiamy, że stryj nas wydziedziczył i wszystko zapisał 20-letniej gosposi, że nasze dziecko ma same jedynki, a dziecko ciotki jest prymusem. Nie mówmy o niczym, co stresuje.

My także mamy taki stół w kuchni, bardzo ładny, z jasnego drewna, składany, a więc kiedy ktoś z rodziny nas odwiedza, możemy nadal jeść razem. Przy tym stole toczy się też życie towarzyskie, gdy odwiedzają nas przyjaciele i znajomi. Tyle o stole.

A teraz powiem, co dla mnie, nie tylko dla psychologa, jest symbolem szczęścia w rodzinie: bmw. Dlaczego? Bo szczęśliwa rodzina to rodzina dająca poczucie wolności, a to auto je daje. Jest symbolem wolności osobistej i ideału mężczyzny, jaki życzą sobie mieć kobiety, bo łączy przeciwieństwa, czyli siłę i delikatność, zdecydowanie i rozwagę oraz romantyzm z ułańską fantazją. My, mężczyźni, właśnie tacy staramy się być, jak nasze samochody już są.

Ładnie powiedziane. Przyznam ci się, że jako sierotka zrobiona w konia przez złą część rodziny mam wiele wątpliwości dotyczących szczęścia rodzinnego.

To zacznijmy od żartu o rodzinie, a raczej o teściowej. Opowiem ci mój ulubiony. Syn chce przestawić matce narzeczoną, ale też jej to utrudnić, więc mówi: „Przyprowadzę cztery, a ty mi powiesz, która to”. No i przyprowadza cztery kobiety. Matka patrzy pięć sekund i rzuca: „Ta!”. „Mamusiu, doskonale, ale skąd wiedziałaś?”. „Bo jak tylko ją zobaczyłam, to zaczęła mnie wkurzać!”.

Cha, cha, cha! Tak było z moim pierwszym chłopakiem. Moja matka od pierwszego wejrzenia wiedziała, że to on ją będzie wkurzał przez najbliższe lata.

Ten dowcip opowiadam moim kursantom.

I co oni na to?

Śmieją się, że coś w tym jest.

Jak się wchodzi do rodziny jako narzeczona czy wyjątkowy gość, to gospodarze chcą ci tę swoją rodzinę przybliżyć, często opowiadając żenujące anegdoty. Na przykład: „Ten nasz Robert to sikał do siódmego roku życia do łóżka! Cha, cha, cha!”…

Taaak… bo anegdoty o rodzinie często wynikają ze smutku. Powstają jako próba poradzenia sobie z kryzysem. Można, czemu nie, opowiedzieć w zabawny sposób, jak to dziadek hazardzista stracił cały majątek, grając w ruletkę. Albo jak to śmiesznie było, kiedy pijany tatuś nie mógł znaleźć kluczy do furtki i wspinał się po płocie, spadł i złamał nogę. I wszyscy się z tego teraz strasznie śmiejemy. No, ale czy takie anegdoty są zabawne? Jest w nich ukryty jakiś problem i tak naprawdę są domowym sposobem na rozładowanie napięcia.

A więc anegdoty raczej pokazują, jakie ta rodzina ma problemy, a nie świadczą o szczęśliwym życiu?

No, raczej tak. Ja najbardziej „lubię” te anegdoty, które rodzina z zapałem, przerywając sobie nawzajem, opowiada przy niedzielnym obiedzie nowej narzeczonej syna o tym, jaka to ładna, mądra i fajna była ta jego poprzednia, pierwsza narzeczona. No, i jaka szkoda, że synek głupek ją rzucił.

Jak to ociepla atmosferę spotkania!

Stylowe i w dobrym guście. Ale uwaga, teraz powiem jak specjalista: te niby fajne zachowania, anegdoty ośmieszające i zawstydzające świadczą też o tym, że ta rodzina – choćby nie wiadomo jak bardzo udawała – wcale cię do swojego grona nie zaprasza! Odwrotnie, raczej stara się odstraszyć.

Zachowania zapraszające i jednocześnie świadczące o szczęśliwym współbyciu tych ludzi są zupełnie inne. Jednym z nich jest wyjęcie albumu ze zdjęciami dziadka z Solidarności i wspólne ich oglądanie. Wspominanie, takie przy okazji, o pradziadku, legioniście Józefa Piłsudskiego. Jeśli do tego na koniec spotkania robi się wszystkim zgromadzonym wspólne zdjęcie, to możemy takie zachowanie uznać za naprawdę włączające cię do tej familii. Podobnie dobrym sygnałem jest zaproszenie do udziału w różnych rytuałach rodzinnych, na przykład: „W przyszłym miesiącu są chrzciny naszego wnuczka Daniela, przyjedź, jeśli możesz”. Albo: „W czerwcu otwieramy ogród i robimy grilla. Zapraszamy”. Wtedy widać, że ta rodzina chce cię włączyć i w swoją przeszłość, i w swoją teraźniejszość. Pokazywanie: „Zobacz, ten krzak róży zasadziła jeszcze babcia Mania, która w zeszłym roku od nas odeszła”, „A ten wazonik przywieźliśmy z ojcem z wizyty u stryja w Indonezji” o tym właśnie świadczy. Brak opowieści o ciociach, babciach czy psach, bo o psach każda rodzina ma wiele historii, to znak „Stop” dla nowej osoby. Powinien wzbudzić twój niepokój, moja droga. A historyjki negatywne najlepiej potraktuj wręcz jako wskazanie drzwi.

No dobrze, a powiedz teraz, mądry psychologu, jak rozpoznawać, czy ta rodzina, w którą mam wejść, jest szczęśliwa czy nie?

Szczęśliwą rodzinę można poznać po zabałaganionym domu. Dlatego, jeśli przychodzisz do narzeczonego z wizytą do domu, gdzie na 120 metrach mieszka pięć osób i mimo to widzisz, że można by tam z powodzeniem zrobić operację neurochirurgiczną na otwartym mózgu, tak jest sterylnie, to potraktuj to jako sygnał ostrzegawczy.

Słyszałam, że ludzie dzielą się na tych, którzy żyją, i na tych, którzy sprzątają. Albo: „Posprzątany dom sygnałem przegranego życia”.

No właśnie, bo trzeba mieć czas, żeby tak dokładnie sprzątać. Trzeba też mieć czas, żeby ten cały nieład zauważyć. Ktoś więc w tej rodzinie z czegoś rezygnuje, żeby było tak wysprzątane. Zazwyczaj też sprząta i sprząta, i sprząta po to, by rozładować napięcie psychiczne. Zazwyczaj też tak jest, że superposprzątany dom to efekt pracy jednej osoby, a to z kolei świadczy o tym, że inni domownicy po prostu jej brudzą, ale brudzą nie tylko w tym sensie, że nie zdejmują butów i zostawiają ślady błota na białym dywanie czy keczupu na lodówce i stole, rozrzucają skarpety, papierki po chałwie i płyty CD. Brudzą też w sensie emocjonalnym, czyli lekceważą, wyładowują na niej swoje frustracje, mnożą żądania. A więc nie jest to zgrana paczka, która razem idzie przez życie, tylko jest ona i oni. Powody mogą być różne, ale skutki zawsze opłakane.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki