Spis treści

Przedmowa

Sens to temat życia

Wprowadzenie

Sens we własnym życiu

Analiza egzystencjalna i logoterapia

Forma książki

Rozdział I. Być człowiekiem znaczy być w drodze

Co znaczy „żyć z sensem”?

Znaczenie „po co”

Pytanie o sens jest ponadczasowe

Znaczenie pytania o sens

Przeżywać siebie jako podmiot

Ludzka wolność

Wielu ludzi nie czuje się wolnymi

Egzystencjalne podejście do życia

Drogi do wypełnionego sensem życia

Wolność ma swoją historię

Podsumowanie

Rozdział II. Wrażliwość na sens

Odpowiedzialność to nieodłączny towarzysz wolności

Być odpowiedzialnym

Wymówki

Strategie unikania

Wewnętrzne zagubienie

Uczucia jako kompas

Uczucia jako wskazówki

Jak obchodzić się ze swoimi uczuciami?

Uczucia jako właściwy trop

Podsumowanie

Rozdział III. Drogi do sensu

Jak wybrać dobro?

Sens jest tuż przed nami — w sytuacji

Pewność, że czynimy słusznie

Trzy drogi do sensu

Pierwsza droga — przeżywanie

Druga droga — tworzenie

Trzecia droga — postawa

Współdziałać z losem

Podsumowanie

Rozdział IV. Drogi do udanego życia

Życie kryje w sobie zawsze możliwość odnalezienia sensu

A co, jeśli się nie uda…

Człowiek jest zdolny do cierpienia

Gdy nasza zdolność do cierpienia napotyka na swoje granice

Osiem ujęć sensu

1. Wypełnić zadanie, które przed nami stoi

2. Sens nie jest nam dany

3. Sens — możliwość obecna pomiędzy wierszami rzeczywistości

4. Rozumieć siebie w szerszym kontekście

5. Podołać wyzwaniu

6. Całość sensu powstaje z tego, co dziś odczuwamy jako właściwe

7. Sens ogarniamy naszym „ciałem i duszą”

8. Sens nie zależy od inteligencji

Klucz do odnalezienia sensu

Podsumowanie

Rozdział V. Jak powstaje sukces?

Czym jest sukces?

Struktura sukcesu

Podstawa sukcesu

Jak zwiększać szanse na sukces?

Zacząć we właściwym miejscu

Pozwolić na sukces

Zaprogramowane rozczarowania

Kiedy dążenie do sukcesu staje się chorobą

Uzależnienie od sukcesu

Strach przed niepowodzeniem

Zachowania nerwicowe

Wyjść poza schemat

Wewnętrzne echo

Skupienie na istocie

Podsumowanie

Rozdział VI. Odpowiedzialność to powierzony mi sens?

Odpowiedzialność bywa niewłaściwie pojmowana

Nadmierna odpowiedzialność

Wina i poczucie winy

Odpowiedzialność a obowiązek

Pociągnięcie do odpowiedzialności

Odpowiedzialność zorientowana na sens

Odpowiedzialność — przed kim?

Odpowiedzialność przyciąga

Wina jako nowy początek

Podsumowanie

Rozdział VII. Przemijalność a sens

Dlaczego tak chętnie wypieramy śmierć z naszej świadomości?

Zamykanie oczu na śmierć

Czy rzeczywiście śmierć jest tym, czego się boimy?

Zmarnowane życie

Przyjąć życie i jego drogę

Pełnia życia

Skąd lęk czerpie swoją siłę?

Lęk przed tym, co może się wydarzyć

Gdy za bardzo chcemy

Gdy nie umiemy odpuścić

Siła wewnętrzna

Zrozumieć lęk przed śmiercią

Mieć po co żyć

W końcu żyć

Dać życiu odpowiedź

Jak umierać bez lęku?

Podsumowanie

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

PRZEDMOWA

Ta książka nie chce pouczać. Ona chce wskazywać i prowadzić — uwrażliwiać na istotę życia. Została napisana po to, aby zaprosić do refleksji. Ma pokazać ślady sensu i tropy, których śledzenie może nas zaprowadzić w życiu do bardzo osobistych sensów. Chcieliśmy zachęcić do tego, zadając praktyczne pytania i towarzyszyć w odpowiadaniu na nie; chcemy poruszyć ważne kwestie, przyjrzeć się im i zapytać o samych siebie — chcielibyśmy odnaleźć i przeżyć odpowiedzi na te pytania.

To, co rozumiemy przez sens, nie jest żadną normą, wzorem do naśladowania, czy trendem. To osobiście przeżyta konfrontacja z wartością i znaczeniem własnych dokonań, przeżyć i cierpień — z własnym życiem.

SENS TO TEMAT ŻYCIA

Dla niektórych z nas pytanie o sens jest najważniejszym pytaniem w życiu…

Niewykluczone, że pewni ludzie urodzili się dla określonych pytań. Takie wrażenie można odnieść, patrząc na biografię Viktora Frankla, twórcy logoterapii. Pytanie o sens zajmowało go od najmłodszych lat i nigdy go nie opuściło. Stało się najważniejszym pytaniem jego życia. Dla niektórych ludzi sens jest właśnie tym szczególnym pytaniem, które wciąż do nich w życiu powraca.

…tak jest właśnie dla mnie.

Także dla mnie zagadnienie sensu posiada ogromną wagę. Pojawiło się już w okresie dorastania. To, co zrazu było raczej filozoficzną i ludzką ciekawością życia, stało się później rozpaczliwym doświadczeniem cierpienia związanego z nietrwałością rzeczy. Po co się cieszyć, skoro radość za chwilę przeminie? Czyż radość nie utrudnia tylko pożegnania z przeszłością? Po co cokolwiek robić, skoro ostatecznie nic nie zostanie z naszych zamków z piasku; skoro po nasyceniu znów przyjdzie głód; skoro to, co powiemy i tak zostanie zapomniane, a każdy urlop i tak kiedyś się skończy? Po co się starać, cierpieć lub cieszyć się przyjemnością, kiedy to wszystko przemija i nie pozostawia po sobie nic wiecznego?

Dziś wiem i czuję, że wartość radości tkwi w jej przeżywaniu, a nie w chęci jej zatrzymania. Dziś żyję tym, co jest potrzebne, aby żyć z poczuciem sensu. I cieszę się, gdy widzę, że niektóre rzeczy mimo wszystko trwają, nawet jeśli nie na wieczność. Do tych rzeczy należy także ta książka, którą uzupełniłem w celu jej ponownego wydania. Niektóre sprawy zostały inaczej uporządkowane, przestawione i przeformułowane. Jednak sama jej treść po dwudziestu latach nadal zachowuje ważność.

Ta książka to podręcznik.

Największa zmiana nie dotyczy treści książki, lecz polega na przerobieniu jej na podręcznik. Był to pomysł mojej koleżanki Dorothee Bürgi z Zurychu. Dzięki temu mogłem jeszcze lepiej zrealizować swoją pierwotną intencję, aby była to książka żywa. Pani Bürgi z wielką znajomością tematu i wyczuciem wybrała z różnych dzieł i artykułów odpowiednie fragmenty i dodała je do tej książki. Sformułowała pytania, aby łatwiej służyły Czytelnikowi w osobistej rozmowie ze sobą. Uczyniła to wszystko w zgodzie z metodą „osobistej analizy egzystencjalnej” i jej praktycznymi osiągnięciami ostatnich dwudziestu lat. Uzupełniła tekst książki o podsumowania i uwagi na marginesach, tak aby był bardziej czytelny i jasny.

Dziękuję Pani Bürgi z całego serca za wkład jej twórczej pracy i profesjonalnych kompetencji. To jej zawdzięczamy to nowe wydanie.

Chciałbym również serdecznie podziękować Panu Rafałowi Kowalskiemu, który przełożył tę książkę na język polski, a także zainspirował i wsparł jej polskie wydanie.

Życzymy tej książce wiele Czytelniczek i Czytelników o otwartych sercach, gotowych wybrać drogę pogłębiania własnego życia. Może ona ich inspirować i wspierać — droga powinna być jednak ich własna.

ALFRED LÄNGLE

WIEDEŃ, LISTOPAD 2015

WPROWADZENIE

Pytania o sens nigdy nie powstają mimochodem. Kto pyta o sens, ten stawia czoło zupełnie nowemu problemowi.

Ze wszystkich pytań, jakie człowiek sobie stawia, najbardziej znaczące i brzemienne w skutki dla jego spełnienia się w życiu jest pytanie „po co?”. Odpowiedź, którą na nie znajduje, wpływa na motywy jego działania i perspektywy na przyszłość.

„Pytanie o sens życia, jeśli się je wypowie wyraźnie, jest pytaniem głęboko ludzkim. Kwestionowanie sensu życia nie jest więc nigdy objawem słabości, lecz wyrazem czegoś najbardziej w człowieku ludzkiego. Wyłącznie człowiekowi została dana zdolność stawiania pytań dotyczących jego egzystencji i doświadczania jej problematyczności”.¹

Wszystkie inne pytania są wtórne wobec podstawowego zagadnienia — „po co to wszystko?”. Przykładem niech będzie pytanie „dlaczego tak się stało?”, w sytuacji gdy staje się ono wyrazem poszukiwania wyjaśnienia procesów i bada ich przyczyny w czasowym następstwie zdarzeń. Często za tym poszukiwaniem ukryte jest właśnie to istotne dla człowieka pytanie „po co?”, przez które chcemy zrozumieć, w jakim rozleglejszym kontekście należy widzieć jakieś nieszczęście lub cierpienie, albo pytanie „jak?”, czyli o naturę rzeczy, z której wynika właściwy sposób podejścia do nich.

SENS WE WŁASNYM ŻYCIU

Sens to żywa odpowiedź na palące pytanie „po co żyć?”.

Sens to żywa odpowiedź na palące pytanie „po co żyć?”. Człowiek nie chce przeżywać swojego życia bezmyślnie albo biernie pozwolić, by przepłynęło obok. Chce on wiedzieć i czuć, po co istnieje i po co powinien cokolwiek czynić. Chce on współkształtować swoje życie w jego środowisku i otoczeniu. Chce być tam, gdzie znajduje się wartość życia i chce towarzyszyć temu, co w świecie ciekawe, piękne i ważne. Właśnie to w życiu się liczy. Okoliczności, w ramach których życie się rozgrywa, są w porównaniu z tym sprawą drugorzędną, chodzi tylko o to, aby pojąć i wypełnić ich znaczenie. Viktor Frankl oddał wartość i wymowę tej myśli, nawiązując do Fryderyka Nietzschego, w następującym, znanym powszechnie zdaniu: „Kto pojmie »dlaczego«, ten poradzi sobie prawie z każdym »jak«”(1982, s. 132).² To „dlaczego”, które właściwie znaczy „po co” — jest treścią życia. Zaś owo „jak” to okoliczności życia, które czynią je często tak trudnym, ale które właśnie wyłącznie w kontekście jakiegoś „dlaczego” i „po co” są w ogóle możliwe do udźwignięcia.

ANALIZA EGZYSTENCJALNA I LOGOTERAPIA

W latach trzydziestych XX wieku Viktor Frankl rozwinął analizę egzystencjalną i logoterapię — metodę „leczenia poprzez sens”.

Logoterapia jako kierunek w psychoterapii najszerzej rozwinęła teoretyczne i praktyczne sposoby podejścia do tych pytań i związanych z nimi problemów. W ciągu ponad sześciu dziesięcioleci Viktor Frankl stworzył swoją naukę o sensie jako antidotum na poczucie braku sensu i upowszechnił ją pod nazwą „analizy egzystencjalnej”³ albo „logoterapii”. Analiza egzystencjalna jest nakierowana na budowanie wartościowego i spełnionego życia. Stanowi ona szeroką podstawę rozumienia człowieka i jego egzystencji.

Z analizy egzystencjalnej rozwinęła się psychoterapeutyczna i doradcza metoda pracy z psychicznymi i duchowymi zaburzeniami. W egzystencjalno-analitycznej rozmowie naświetla się możliwości, warunki i ograniczenia konkretnych sytuacji życiowych. Warunkiem spełnionego życia jest znalezienie w danej sytuacji pełnej sensu treści. Logoterapia to praca nad wymiarem sensu w życiu. Chodzi w niej o praktyczne poszukiwanie, wskazówki, pomoc i ćwiczenia prowadzące do urzeczywistnienia odnalezionych możliwości sensu. Logos oznacza w tym kontekście po prostu „sens” (stąd logoterapia nie może być mylona z logopedią, czyli terapią wymowy, ponieważ logos oznacza także słowo i mowę).

Niniejsza książka oparta jest na odkryciach logoterapii oraz analizy egzystencjalnej Frankla a także stanowi obszerne i systematyczne przedstawienie franklowskiego rozumienia sensu, który został tu streszczony na podstawie jego dzieł. Zawiera ona jednak także nowe elementy, które zostały rozwinięte od tamtego czasu, tj. praktyczne wskazówki, stworzone na gruncie metody „osobowej analizy egzystencjalnej”.⁴

Ponadto, zostały tutaj w sposób systematyczny rozwinięte i przedstawione kroki niezbędne dla odnalezienia sensu. Te wskazówki i metody kierują naszą uwagę na doznawane cierpienie i osobiste przeżycia, które umożliwiają lub blokują wypełnione sensem życie. Chcemy w tej książce nie tylko, jak ma to miejsce w tradycyjnej logoterapii, zadowolić się opisem form, warunków i możliwości odnajdywania sensu. Chcielibyśmy także spojrzeć na obszary, w których napotykamy na to, co niepewne lub wątpliwe, na próby i błędy. Chcemy ciągle docierać do tej płaszczyzny, na której istnieją możliwości i siły, ułatwiające odebranie sensu nie jako czegoś gotowego i danego nam z zewnątrz, ale czegoś, co odnajdujemy samodzielnie i co przyjmujemy bardzo osobiście.

FORMA KSIĄŻKI

Książka ta nie rozwija myśli w duchu naukowej ścisłości, lecz odwołuje się do własnej wiedzy i doświadczeń Czytelnika oraz zachęca Go do pogłębionej autoanalizy: Co liczy się w życiu? Gdzie mam dostęp do życia — własnego życia? Czym jest spełnienie? W jakich obszarach wypełnia się sens mojego życia?

W książce, która traktuje o sensie, chodzi o osobistą konfrontację z własnym, konkretnym życiem. Sens dotyczy nas bardzo osobiście. Nie można narzucić go z zewnątrz. Także żadna książka nie może podejmować takiej próby. Poszukiwanie sensu jest procesem odznaczającym się dwiema cechami: proces ten trwa nieustannie i trzeba przez niego przejść samodzielnie. Poszukiwanie sensu ma więc tę samą cechę, co życie, które każdy człowiek buduje wciąż od nowa.

Książka rozpoczyna się kilkoma przemyśleniami o podstawowej kondycji człowieka, przede wszystkim o jego wolności oraz niekompletności (otwartości). Drugi rozdział traktuje o typowych zachowaniach, które niektórym ludziom uniemożliwiają przeżywanie spełnionego życia. Następnie mowa jest o tym, jak możemy efektywnie odnaleźć sens w naszym życiu, gdzie go można szukać i czy jest jakiś sens w cierpieniu. W osobnym rozdziale zgłębiamy to, co rozumiemy przez sens. Jak ma się sens do sukcesu? Także temu pytaniu poświęcimy uwagę i omówimy mechanizm działania sukcesu z perspektywy egzystencjalno-analitycznej. Na końcu będzie mowa o prawdziwej i głębokiej relacji człowieka do własnego życia. Chodzi o to, jak kształtuje się w nas relacja pomiędzy doświadczeniem przemijalności i śmierci a sensem życia. W tych ostatnich zagadnieniach dopełnią się nasze rozważania o wolności i poszukiwaniu sensu.

Dokonanie: właściwym celem nie jest ukończenie czegoś, lecz sama możność ukończenia.

Rozumieć życie jako możliwość działania to:

› być skutecznym,

› pozwolić sobie wejść w ten świat,

› wnieść i ofiarować siebie,

› umieć i móc coś stworzyć,

› robić swoje,

› być obecnym w teraźniejszości,

› przeżywać w niej siebie,

› dać coś światu, wypełnić go czymś,

› radość, droga,

› spełnienie, żywa pogoda ducha.

I
BYĆ CZŁOWIEKIEM
ZNACZY BYĆ
W DRODZE

Zagadnienie sensu ma dla człowieka centralne znaczenie, bo życie trzeba zawsze albo stworzyć, albo mu się poddać. Za każdą konfrontacją z życiem stoi pytanie o jego sensowność. Aby na nie odpowiedzieć, ludzie potrzebują jakiejś wskazówki, jakiegoś „po co”, a gdy znajdą się w kryzysie lub cierpią ― czasem także jakiegoś „mimo wszystko”. To czyni pytanie o sens tak osobistym, a odpowiedź na nie tak unikalną. Wyboru pomiędzy różnymi możliwościami pozwala nam dokonać nasza wolna wola.

www.barbelo.com.pl

Wydawnictwo Barbelo

barbelo@barbelo.com.pl

Tytuł oryginału

Sinnvoll leben. Eine praktische Anleitung der Logotherapie

Przekład

Rafał Kowalski

Redakcja

Paulina Domachowska-Gałkowska, Manana Chyb

Korekta techniczna

Błażej Gałkowski

Projekt okładki i wnętrza oraz skład

Aleksandra Nałęcz-Jawecka, to/studio

Copyright © by Alfried Längle

Copyright © for the Polish translation by Rafał Kowalski

Copyright © for this edition by Wydawnictwo Barbelo

© Wszystkie prawa zastrzeżone

Wydanie pierwsze

Warszawa 2016

ISBN 978-83-64299-26-1

Skład wersji elektronicznej
Marcin Kapusta

konwersja.virtualo.pl