Dla babci Alfredy i dziadka Kazimierza

Przedsłowie

Powieść Ona i dom, który tańczy opowiada historię trzech kobiet, których losy nieodwołalnie zostały ze sobą złączone. Przemieszczając się w czasie, czytelnik przeczyta o miłości, muzyce, fatum i chorobie samotności, która trawi dusze bohaterek. W utworze prawdziwe zdarzenia mieszają się z fikcją. Fabuła odwołuje się do kultury i dziejów żuławskich, błądzi po historiach rodzinnych i wzlatuje na poziom wyobraźni pobudzonej przez prawdę. W rezultacie powstała książka nasycona zarówno informacjami kulturowymi, jak i emocjami, przemyśleniami, rozterkami oraz doświadczeniami ludzkimi. Niewątpliwie sporo jest też tutaj realizmu magicznego, poprzez który ożywiono to, co pozornie martwe i nieme, pozwalając zaistnieć domowi przedstawiającemu własną historię.

Książkę, którą przekazuję do Państwa rąk, można czytać na dwa sposoby. Dzięki temu zabiegowi tajemnice odkrywane są w odmiennej kolejności, zmieniają się punkty zwrotne, a fabuła nabiera innego wymiaru. Dlatego też, jeśli zechcieliby Państwo ponownie zmierzyć się kiedyś z niniejszą opowieścią, polecam przeczytać ją rozdziałami przypisanymi do trzech bohaterek, symbolicznie określonych jako „ONA”, „TA” i „TAMTA”. Dla ułatwienia tę wersję powieści uporządkowano w spisie treści zamieszczonym na końcu utworu.

Serdecznie zapraszam do lektury,

Małgorzata Oliwia Sobczak

ONA

Noc

Ona leżała bez ruchu w swej skrzyni zbudowanej z grubych desek.

– Czy tak już będzie zawsze? – pytała siebie, wpatrując się w czerń tak głęboką, że skrzynia zdawała się rozciągać w bezkresny tunel.

Obok spał on. Niewinny, czysty, piękny. Nie zdawał sobie sprawy, że ukochana dzieląca z nim łóżko leży uwięziona w zabitej trumnie, na którą grudkę ciężkiego piachu zrzuciła tak niedawno Najbliższa. Jego ufność w pewnym sensie rozświetlała mrok, ale też sprawiała, że kobieta widziała przez okna łyse, strzeliste drzewa, których gałęzie wyginały się w głuchym krzyku księżyca. Pełnia zawsze sprawiała, że nie mogła spać. Leżała więc bezszelestnie, wsłuchując się w niemiarowe bicie jego serca i ciche chrapanie psa śpiącego na skraju łóżka. Ciekawe, czy pies czuł, że jego pani to oszustka – że leży tu zamknięta, udając, że jest wolna.

Nie zawsze tak było. Był czas, kiedy udało jej się wyzwolić, kiedy stawała się kimś, kogo zaczynała lubić. To Najbliższa ją tego nauczyła. Opiekowała się nią tak długo, aż dziewczyna wyszła z kokonu, wlewała do ucha eliksiry z odwagą, czyściła ducha z brudu i nędzy, pokazując, że życie jest mniej skomplikowane, niż się wydaje. Nauka była trudna, niekiedy wpajana poprzez uderzenia cierpką gałązką. Zostawiała ślady krwi na plecach, na nogach, na rękach. Ale potem Najbliższa przecierała rany żyworódką i kładła na nie liście aloesu. Goiły się szybko, więc ona szybko o nich zapominała. Gdy nawet chciała pokazać, że się gniewa, wystarczyło spojrzenie na Najbliższą, by chochlik uśmiechu zaczął skradać się na usta. Starała się strącić go z twarzy, ale już nie można było go powstrzymać.

– No przeproś mnie teraz – mówiła Najbliższa, która w ten sposób wyrażała swoją skruchę.

Wyciągała dłoń, która pachniała bezpieczeństwem i słońcem, więc ona zaciskała na niej swe palce i uśmiechała się na zgodę.

Wiedziała, że dzisiaj zaśnie dopiero nad ranem. Po cichu wstała, opatuliła się w koc i zaparzyła herbatę. Gorący napój rozgrzewał przełyk i powoli rozlewał się w żołądku. Pomyślała o centrum nauki, które kilka dni temu odwiedziła. Z jaskini o kształcie twarzy wystawał ogromny plastikowy język, na którym kładło się eksponaty przypominające jedzenie. Gdy położyło się je na niewłaściwym kubku smakowym, gęba pojękiwała przeciągłe „yhh”, gdy na poprawnym – wydawała smakowite „yeah”. Sól na samym koniuszku, słodkie ciastko niemal przy przełyku.

Ciekawe, w którym miejscu mój język wyczuwa gorzką, mocną herbatę – przemknęło jej przez głowę.

Te fizjologiczne rozważania odciągnęły ją od złych myśli. Zrobiło się niemal miło. Poświata księżyca przedostawała się przez drewniane żaluzje, tworząc na ścianach kuchni drabiny prowadzące wysoko do nieba. Gdyby tak się po nich po prostu wspiąć. Zniknąć. Nie być. Łyk herbaty. Przeciągłe „yeah”. Dziwne, że umysł można koić doznaniem kubka smakowego, który przez chwilę fałszuje prawdę. Spojrzała w stronę sąsiedniego pokoju. Przez otwarte drzwi dojrzała jego śpiącą twarz.

Taki piękny – dumała. – Taki bezbronny. Ciepły.

Czemu tak trudno zapomnieć o przeszłości? To tylko obrazy, które pamiętamy, w dodatku w wersji, którą sami stworzyliśmy i za każdym razem przekształcamy na nowo. Czy im częściej coś się wspomina, tym bardziej zmienia się to, co było? Wciąż dodaje się nowe elementy, obrazy, a nawet odczucia, które odpowiadają temu co teraz. Przeszłość to zdjęcia, które wzbogacamy drobinami teraźniejszości. Czemu więc nadal tak bardzo boli? Poczuła na ręku piekący ślad po uderzeniu. Zapach skóry Najbliższej momentalnie pojawił się tuż obok twarzy, jakby wkroczyła ni stąd, ni zowąd do kuchni. Tęsknota. Tęsknota to niewyobrażalne więzienie, które sami sobie budujemy. Zakuwa w kajdany przeszłości, pozwalając przez jedną milisekundę poczuć czyjąś obecność.

Uciec – zamarzyła. – Wspiąć się po drabinie. Zniknąć.

Wiedziała, że musi pojechać. I to właśnie TAM. Tam, gdzie wszystko się zaczęło i skończyło zarazem.

Most

Dostrzegła druty linii wysokiego napięcia. Oznaczało to, że powoli zbliża się do mostu. Po jej ciele przeszły ciarki. W głowie zadudniło głośne BUM, BUM, BUM. BUM, BUM, BUM. W dzieciństwie nieraz przejeżdżała tamtędy z rodziną. Był to jedyny wjazd do małej żuławskiej wsi o nazwie Drewnica. Pontonowy, drewniany most chwiał się i podskakiwał, a deski osadzone na grubych łańcuchach ocierały się o siebie. BUM, BUM, BUM. BUM, BUM, BUM. W uszach dziewczynki brzmiało to jak wspaniała, niebezpieczna przygoda. Uwielbiała ten moment, gdy świat stawał się groźny.

Gdy most się zawali, wpadniemy do rzeki – wyobrażała sobie.

Dziadek opowiadał historie o zwodniczych wirach w Szkarpawie, które porwały jego braci. Gdy wyzwoli się z auta, do którego wleje się woda, wir pociągnie ciało w dół rzeki. Nie, ona jest niezniszczalna, a los zawsze jej sprzyja. Jest wyjątkowa – tak zawsze powtarzano. To ona dostawała żołądeczki i serduszka z rosołu, najchudszą część pieczonego mięsa, ostatni kawałek śliwkowego ciasta, co utwierdzało ją w przekonaniu, że jest w jakiś sposób wybrana. Wypłynie więc na powierzchnię, nabierze powietrza i pomoże tacie uratować mamę. Tak, sprytu przecież nie można dziewczynce odmówić. Mała i chuda, ale sprytna i odważna. Wybrana. Tak o sobie myślała. Teraz most nie kojarzył się tak bajecznie, przywoływał inne wspomnienie. Wypadek, zgubiony na drodze but. Wspomnienie, które stało się końcem dzieciństwa, a na pewno końcem czegoś i początkiem innego. Chyba dla wszystkich.

Skupiła wzrok na drodze. Padało. Jesień weszła właśnie w stadium miesięcy szarości i nieustannej mżawki, przechodzącej co jakiś czas w potoczyste ulewy. Ten okres lubiła najbardziej, choć inni zawsze na niego narzekali. Czuła się w nim bezpiecznie, anonimowo, niezauważalnie. Jakby deszcz był płaszczem niewidką, a dźwięk spadających na dachy kropel nie pozwalał innym usłyszeć jej myśli.

Dojrzała jasnoniebieskie kikuty stali odcinające się na tle ciemnego nieba. Kiedyś często czekali, aż rzeką przepłynie statek, a zwodzona konstrukcja zostanie opuszczona. Słyszała, że jeszcze wcześniej rzadko ją otwierano i dopiero po wielu namowach i łapówkach obsługa mostu przepuszczała żeglarzy. Nawet dzisiaj przekroczenie mostowej granicy wiązało się z wieloma trudami. Jednoprzęsłowy, zbudowany skośnie do rzeki moloch powodował, że przepływające pchacze wbijały się na mieliznę, a statki pasażerskie niemal się o nią ocierały.

Ciekawe, czy to sprawka prastryjów – przemknęło kobiecie przez umysł.

Dokładnie tutaj rzeka pochłonęła ich ciała, gdy po wojnie przebijali się przez wodę drewnianą łodzią. Okrutne wiry nie pozwoliły im wydostać się spod przewróconej do góry dnem łajby. Jak co dzień przeprawiali się przez rzekę, kiedy nagle okazało się, że już nigdy nie będzie im dane zaczerpnąć powietrza. Dwa duchy przodków wyłoniły swoje mokre głowy znad tafli szarości. Szybko rzuciła w głowie „cześć, stryjki”, na milisekundę zrównując się z nimi w czasoprzestrzeni. Dodała gazu i lekko przejechała na drugą stronę.

Dom

Drewniany dom gburski stał niezmiennie wśród pustych pól, których krajobraz przecinały jedynie suche wierzby posadzone przed wielu laty wzdłuż drogi. Był dokładnie taki sam, jakim go zapamiętała. Niewzruszenie samotny, majestatycznie starzejący się, nic nierobiący sobie z odchodzącej farby, parciejących desek, wybrakowanych dachówek. Nadal biło z niego to samo piękno, które dostrzegała w nim jako mała dziewczynka. Piękno polegające na jakiejś niezidentyfikowanej niezłomności i niepoddawaniu się żadnemu z właścicieli, którzy podczas jego ponaddwuwiekowego trwania zmieniali się raz za razem.

Zawsze miała uczucie, że dom żył swoim własnym życiem, zachowując niezależność i oddając się jakimś sekretnym sprawom, odbywającym się na płaszczyźnie, której istnienia nikt nigdy się nie domyślał. Oczywiście nikt oprócz niej. Często chyłkiem otwierała niebieskie drzwi bez klamki, wsuwając dziecięce palce w nierówno wyciętą tępym narzędziem niewielką dziurę. Wspinała się po wąskich, drewnianych, spiralnie wijących się schodach, które sprawiały wrażenie, jakby w każdej chwili miały się zapaść. Stawała na ostatnim stopniu i zamierała. Wsłuchiwała się w skupieniu w oddech domu – ciche, głuche syczenie rozchodzące się po wszystkich pomieszczeniach, ścianach, podłogach i skosach. Wyraźnie wyczuwała go w kominie, którego zardzewiałe, metalowe i na wpół uchylone drzwiczki zawsze przyprawiały ją o gęsią skórkę. Odczuwała go w powietrzu, które miało tutaj inną gęstość, oraz w pulsującym świetle wpadającym ciepłym, pomarańczowym strumieniem spomiędzy drewnianych desek fasady – świetle, które wypełniało letnie miesiące dzieciństwa, a którego teraz już nie ma, jakby wraz z dziurą ozonową wyblakło, pozbawiając świat koloru. To na strychu dom miał swój umysł, tego była pewna. Zawsze więc wchodziła na górę z naiwną czcią, z jednej strony wiedząc, że musi zachowywać się w odpowiedni sposób, by nie rozgniewać domu, z drugiej zaś zachwycając się mocą swojej wyobraźni.

Wydobyła z torebki klucz. Był gruby i mosiężny, taki, jakich używa się dzisiaj już tylko do otwierania prastarych kufrów i skrzyń. Wyglądał, jakby od zawsze przekazywano go z właściciela na właściciela, nigdy nie dorabiając nowego egzemplarza – jakby tylko ten jedyny w magiczny sposób pasował do zamka. Przemierzyła zarośniętą, piaszczystą ścieżkę i spojrzała na pastelowo zielone drzwi. Były to typowe drzwi dwoinowe stanowiące dwuczęściowe skrzydło o niezależnie od siebie otwieranych połówkach – górnej i dolnej. Promieniste rozety na płycinach poszczególnych części były już ledwie widoczne, zagubione pod starą, zmurszałą farbą, licznymi zadrapaniami i kopniakami bucików dzieci, które siadywały często na dolnej połówce, huśtając się w przód i tył. Tak, uwielbiała to miejsce jako mała dziewczynka. Był to dogodny punkt obserwacyjny, w którym można było schronić się w cieniu i rozprężyć zmęczone całodniowym bieganiem po polach nogi. Po lewej stronie rozciągał się sad pełen jabłoni, grusz, krzaczków jeżyn i bzów. Naprzeciwko stała ceglana obora, za dnia zawsze pełna rozmaitych dźwięków. Tu gdakały kury, gęgały gęsi, kwakały kaczki i kwiczały świnie, którym dziadek codziennie rano obiecywał zainstalować telewizor, żeby za bardzo się nie nudziły. Niewinny żart dziadka zawsze brała na serio, zastanawiając się, kiedy ten niezmiennie uśmiechnięty mężczyzna o jasnoniebieskich oczach, dużym, kostropatym nosie i burzą stojących na baczność blond włosów spełni swoją obietnicę. Pod oborą znajdowało się rozłożyste drzewo z tarzanem[1], z którego spadła kiedyś ciotka Nefcia, przeklinając, że dała się ponieść marzeniu, by jak za młodu pohuśtać się na linie. Nieopodal stała drewniana, spadzista stodoła, ale pewnej nocy znikła tak po prostu pod wpływem silnej wichury. Po prawej wyrastał spichlerz. Zawsze unosiły się w nim kurz i pył. Tuż przy domu rósł ogromny, wiekowy kasztanowiec, nazywany przez wszystkich kasztanem, pod którym dziadek parkował żółty ciągnik marki Ursus. No i bryczka. Otwarta, obita purpurową skają bryczka, którą babcia i dziadek udawali się co niedzielę do kościoła w Żuławkach. Wszystko to otoczone było bezkresnymi, płaskimi polami, które obejmowała wzrokiem, gdy siadała na drzwiach, rysując granice dziecięcego królestwa.

Włożyła klucz w zardzewiały zamek, z trudem go przekręciła i nacisnęła klamkę. Górna część skrzydła skrzypnęła i powoli ustąpiła pod wpływem nacisku ręki. Przechyliła się do przodu i przesunęła rygiel za dolną połówką. Czynność ta wydała się niemal absurdalna, gdyż drzwi domu babki, od kiedy pamiętała, zawsze były otwarte i nigdy nie widziała, żeby ktokolwiek zamykał je na zasuwy. Stanęła na wysokim, kamienistym progu. Wiedziała, że wejściom do żuławskich domów nadawano znaczenie symboliczne. Nikt teraz nie zapraszał do środka i po raz pierwszy w życiu poczuła się tu intruzem. Przed nią rozpościerała się zimna, pogrążona w cieniu sień, w której babka kiedyś stawiała przygotowane na specjalne okazje ciasta i mięsa oraz zakupione małe buteleczki z czerwoną oranżadą, którą mama rozwadniała z gorącą wodą, żeby córka nie zaziębiła sobie gardła. Poczuła w przełyku smak ciepłego, lekko gazowanego napoju, który miał w sobie jedynie namiastkę upragnionego doznania wiążącego się z tą oznaką zachodniego luksusu. Teraz w sieni nie stały żadne przekąski zakryte kartkami gazety. Nie unosił się zapach rozpalonego w piecu ognia ani głośne rozmowy rodziny oczekującej przy stole. Nikt na nią nie czekał. Nikt jej tu nie chciał. Spojrzała na niebieskie drzwi na strych, tuż przy głównym wejściu. Szybko przesunęła w górę wystający z gniazdka pstryczek światła. To tylko wyobraźnia – dodała sobie otuchy i wkroczyła do środka.

Woda

Świtało. Przełknęła ślinę. Dopiero teraz zdała sobie sprawę, że nie piła nic od wczorajszego ranka. Podeszła do kranu w kuchni, odkręciła kurek, ale rury zadudniły tylko przytłumionym „uuuu” i nie wydały z siebie ani jednej kropli.

Ciekawe, czy stara studnia już całkowicie wyschła – zastanowiła się.

Sięgnęła po stojące na podłodze wiadro i wyszła z domu. Studnia schowana była w krzakach bzu tuż za domem. Teraz otaczały ją suche gałęzie wijące się wokół niej w szalonym tańcu. Szybko urwała kilka odnóg i przedostała się do kamiennego kręgu. Uchyliła przymykające go wieka, zawiesiła wiadro na haku i zaczęła kręcić kołowrotem. W końcu poczuła napór. Wyobraziła sobie, jak czysta i niezwykle zimna woda napływa do naczynia, wypełniając je po brzegi, a w ustach poczuła jeszcze większą suchość. Wiadro zrobiło się naprawdę ciężkie. Powoli zaczęła wciągać je na górę, całym ciałem napierając na korbę. W końcu dojrzała metalowe krawędzie kubła. Nie było w nim wody. Cały jego środek wypełniony był ogniem, który próbował złapać ją swoimi językami.

Otworzyła oczy. Za oknem świeciło słońce, które ślizgało się ciepłymi promieniami po jej twarzy.

To tylko sen. To tylko sen – nabrała pewności.

Rozejrzała się wokół. Dom nie wydawał się teraz tak mroczny i niegościnny jak wczoraj. Na ścianie wisiało ślubne zdjęcie dziadka i babki, które fotograf nasycił nienaturalnymi kolorami farby. Dziadek jak zawsze uśmiechnięty, z wysoko postawioną, dziką grzywą. Babka poważna, zamyślona i przejmująco piękna. „Całe życie bez miłości” – tak wyznała nieoczekiwanie tamtego dnia, a ona poczuła, że nigdy tak naprawdę jej nie znała.

Westchnęła i wyskoczyła z łóżka. Było naprawdę zimno, dołożyła więc do starego pieca, w którym tlił się jeszcze żar rozpalonego przed snem polana. Kilka razy podskoczyła i powiedziała na głos:

– Życie jest piękne. Życie jest piękne.

Ulubione stwierdzenie dziadka w jej ustach zabrzmiało jak kłamstwo, do którego próbowała sama siebie przekonać.

– Życie jest piękne – powtórzyła bardziej zdecydowanie i ruszyła do kuchni.

Podeszła do kranu i przełknęła ślinę. Przez głowę przemknął obraz napastliwych płomieni galopujących ponad kamienny krąg. Sięgnęła ręką do kurka, a woda pociekła żywym strumieniem.

[1] Tarzan – w dziecięcym słowniku pojęciowym surowa lina z supłem na końcu, przywiązana do drzewa, służąca do huśtania. Nazwa pochodząca od imienia postaci literackiej wymyślonej przez Edgara Rice’a Burroughsa.

TA

Jabłoń

Uważnie stąpała po zamarzniętej, twardej ziemi. Wokół pierzyna śniegu sięgała niemal metra. Ponad nią wyrastały smutne, nagie drzewa noszące w swojej korze wspomnienie złej wojny, która przyniosła koniec tego świata. Niemal wszyscy opuścili krainę, którą zamieszkiwali przez wieki. Stała się ona pusta, zapomniana przez ewangelickiego Boga, który nie wysłuchał pokornych modlitw i psalmów. Przebijała się przez tubę lodowatego wiatru niosącego krzyki i płacz więźniów stutthofskiego obozu, jeszcze tak niedawno przechodzących tędy w drodze na zatracenie[1]. Masowy tupot ich maszerujących nóg odbijał się na drewnianym moście na Szkarpawie. W nagich konarach drzew zastygło głośne szczękanie skostniałych zębów, cichy jęk umierających z mrozu, niedożywienia i osłabienia. Wyraźnie słyszała ich głosy, które mieszały się z wyciem nieumiejętnie dojonych przez Rosjan krów zabranych Niemcom[2]. Ciągnęli ich wymiona jak skręcone liny, zaciskając coraz mocniej, by uzyskać choć kroplę mleka. Strach zwierząt wbił się w mózg. Czuła go jak swój własny. Miała tak od dziecka. Chłonęła ból każdej istoty i widziała to, czego nie dostrzegali inni. Wyciągnęli do niej ręce zmarli żołnierze, których duchy utknęły dokładnie w miejscu, gdzie pozbawiono ich ciał. Wraz z końcem świata zamknęły się dla nich drogi powrotne. Pozostawiono ich na pastwę, nie ukazując światła.

Zacisnęła oczy i starała się nie słyszeć.

– Pomyśl o swojej jabłoni – nakazała sobie.

Piękna, zielona jabłoń z czerwonymi, soczystymi owocami. Rośnie w ogrodzie przy ich domu w Lipnie. Lubi się na nią wspinać. Siada na najcięższej gałęzi, opuszcza nogi i wgryza się w miąższ. Mama wiesza pachnące pranie na linie rozciągniętej pomiędzy śliwami. Przez okno w kuchni przedostaje się cicha melodia puszczana w radio. Jako jedyni w okolicy zdobyli takie urządzenie. Połyskliwe, ciemnobrązowe, drewniane pudełko z dwoma gałkami. Cudo elektroniki, przez które w magiczny sposób wydostawały się melodie. A więc siedzi na drzewie i wgryza się w jabłko, chrupiąc w takt muzyki.

– Odrobinę szczęścia w miłości – cicho podśpiewuje na dole mama.

Słońce przebija się przez liście i pada dokładnie na twarz. Przymyka powieki. To właśnie ta chwila. Szczelnie zamyka ją w sobie.

Gdy znów otworzyła oczy, wiatr wycisnął z nich łzy. Piosenka wirująca beztrosko w głowie powoli zgasła. Włączyła się taśma z wyjącym strachem. Z oddali nadjeżdżał radziecki samochód wojskowy. Kobieta zboczyła więc z drogi i wbiła się w śnieżne morze, które zalało ją swoimi falami.

Tryfta[3]

Gdy dostrzegła zarysy budynku, zapadał już mrok. Nie wiedziała, jak długo przedzierała się przez śnieg. Nie czuła już swojego zmarzniętego ciała. Życie tętniło tylko w skroniach, które wibrowały z okrutnego wysiłku. Szła pomiędzy ciągnącymi się po obu stronach szpalerami wierzb, które szumiały swoją smutną pieśń, leciutko kręcąc w takt poszarpanymi spódnicami:

Tryfta trosk, tryfta trosk, była sobie tryfta trosk.

Tam gdzie rowy obsadzone,

wierzby stoją pochylone,

a w konarach świcki płoną,

pojawiając się złą porą.

W tańcu swoim podrygują, skaczą, baczą i jaśnieją.

Robią wszystko, by zadziwić tych, co się tu przywleczo.

Po godzinie te świetliki gasną płoche, zasypiając.

To podobno dusze dzieci, które tlą się, umierając.

Melodia przeszła w zawodzenie, a wśród wichru wyłowić można było powtarzające się słowa: Tryfta trosk, tryfta trosk, była sobie tryfta trosk. Szła wśród powiewających, nieregularnych rytmów, wyobrażając sobie unoszące się wokół drogi świcki. Uśmiechnęła się lekko do tych duszyczek, a one popchnęły ją naprzód małymi rączkami.

Dom stał na wyraźnie rysującym się wzniesieniu usypanym przez ludzi, by oszczędziła go powódź. Patrzył uważnie swoimi wieloma oczami. Bacznie śledził jej kroki. Dwoinowe drzwi były szczelnie zamknięte, wysoko oblepione śniegiem przywianym przez wiatr. Budynek nie wyglądał zbyt gościnnie. Kobieta wyraźnie wyczuła jego oddech. Posunęła się więc dalej, ku wielkiej, strzelistej, drewnianej stodole. Z wysiłkiem rozsunęła jedno skrzydło drzwi i wsunęła głowę. Wpatrzyła się w ciemność, a gdy wyłowiła w końcu z mroku kontury, zobaczyła wyraźnie, że siano pulsowało i żyło. Przeszedł ją dreszcz, który sprawił, że zaczęła płakać. Twarz zamarzła w sekundę. Wróciła pod dom i zapukała trzy razy w drzwi domostwa. W środku mógł być ktokolwiek. Mógł to być ktoś, kto wyrządzi krzywdę. Ale nie dbała już o to. Nie miała siły, by się nad tym zastanawiać. Gdy górne skrzydło się rozchyliło, dostrzegła błękitne spojrzenie. Łagodnie osunęła się w biały puch i odpłynęła.

Obudziła się w dużym sosnowym łóżku, nakryta tak ciężką pierzyną, że niemal nie mogła się poruszyć. Nadal było zimno. Ciałem wstrząsały regularne dreszcze. Przekręciła głowę i dostrzegła parującą miskę. Obok na krześle siedział mężczyzna. Wpatrywał się w nią błękitnymi oczami, uśmiechając się lekko jednym kącikiem ust.

– Mam na imię Józef – powiedział po niemiecku – Nie musisz się mnie obawiać – dodał cicho.

Nie wiedziała dlaczego, ale mu wierzyła, choć miała świadomość, że na pewno miał swoje grzechy. Jak każdy, kto przeżył koniec świata.

Józef nakazał jeść.

– To tylko kartoflanka. Ale pożywna – powiedział i chciał już wyjść z pokoju, gdy nagle się cofnął i zapytał: – Jak cię zwą?

– Antonina – odpowiedziała kobieta, a dom westchnął z akceptacją, wyrzucając z pieca kilka iskier.

Mogiła

Niemiec – pomyślała i zmusiła się do wywołania w sobie uczucia.

– Niemiec – powtórzyła na głos i zmarszczyła czoło.

Nie była jednak zdolna do nienawiści, którą powinna odczuwać. Spotkała w swoim życiu różnych Niemców. Tak samo jak spotkała różnych Polaków i Rosjan. Poznała ludzi okrutnych i pozbawionych uczuć. Widziała też ludzi wystraszonych, głodnych i wynędzniałych. Odczuwała pod skórą każde drgnienie ich ciał znoszących zimno. Bała się tak samo jak oni. Żołądek zaciskał się w małą muszelkę, podobnie jak żołądki innych. Wyczuwała też bez słów ludzką zwierzęcość, instynkt przetrwania i świętą wiarę w racje narodu. Patrzyła oczami wielu, rozumowała ich umysłami, czuła ich sercami. Wiedziała, że dobro i zło zależą tylko i wyłącznie od ludzkiej duszy wzlatującej ponad narodowość. Bez względu na to, do czego człowieka zmuszono. Do czego sam zmusił siebie.

Myśli raptem popędziły do domu w Lipnie.

Jest małą dziewczynką w niebieskiej sukience, z ciemnym warkoczem zaplecionym wokół głowy. Spaceruje z mamą po parku. Świeci słońce, a wokół wyrastają sosny i szypułkowe dęby. Przechodzą koło niewielkiego drzewa, a mama mówi, że to Dąb Wolności posadzony kilka lat temu jako symbol uwolnienia spod jarzma zaborcy rosyjskiego. Dziewczynka kiwa głową, choć nie bardzo rozumie, kto to jest zaborca. Wie natomiast, że drzewo jest ważne dla mamy, więc od teraz będzie ważne również dla niej. Wchodzą na polanę i patrzą na staw. Pływają po nim białe łabędzie. Jeden rozwija szerokie skrzydła i wznieca do lotu małe kropelki wody. Obok stoi piękna drewniana altana, w której na chwilę siadają, by mamie odpoczęły zmęczone od butów na wysokim obcasie stopy. Idą dalej. Przemierzają miasto. Miasto – serce dobrzyńskiej ziemi. Miasto porośnięte lipową puszczą. Miasto pełne lepkich bagien i grzęzawisk. Jest z niego dumna, choć wie, że kiedyś było znacznie piękniejsze. Ale to było przed wielką wojną. Tak mówi mama. Mama dzieli czas na przed wojną i po wojnie.

Dochodzą do ewangelickiego cmentarza. Nie wie czemu, ale pociąga ją ta przestrzeń. Wydaje jej się zaczarowana, choć wie, że nie powinna postrzegać w ten sposób miejsca spoczynku zmarłych. Ciągnie mamę za rękę, a ta poddaje się naporowi. Przechodzą pomiędzy drewnianymi i kamiennymi płytkami, a mama tłumaczy, co znaczą wydrążone w nich znaczki. Pochylone makówki, gołębie, kotwice, czaszki, oko opatrzności, pochodnia. Zmarli śpią spokojnie. Wyraźnie odczuwa ich niezmącone oddechy. Nie boi się. Podchodzą w końcu do zbiorowej mogiły. Znajdują się w niej ciała żołnierzy niemieckich poległych w czasie wojny. Wie, że część ich nazwisk jest znana. Druga część jest bezimienna. Wyobraża sobie, że leżą jedni na drugich, rozpychając się kościstymi łokciami. Tu nie czuje spokoju. Przełyka ślinę i czym prędzej kieruje się z mamą do wyjścia.

Potem, gdy siedziała na jabłoni w sadzie, nadal dumała o mogile. O biednych Niemcach, którzy wyparli złych radzieckich bojowników na wschód, zostawiając swoje ciała w zbiorowym grobie. Zbiorowym, w połowie bezimiennym grobie. Było ich żal, choć wiedziała, że nie powinna lubić Niemców, którzy sprowadzili na ich kraj wojnę. Wiedziała, że powinna nie lubić i Sowietów, i Niemców. Choć nadal nie bardzo rozumiała, czemu tak musiało być.

Gdy włosy dziewczyny leżały swobodnie na plecach, kibić się zaokrągliła, a piersi zaczęły oddychać wysoko, dowiedziała się, czemu miała nie lubić Niemców. Dowiedziała się tego w dniu, w którym Niemcy zaatakowali Polskę, a ona nie rozpoczęła kolejnej klasy gimnazjum. Kilka dni później Lipno zostało włączone do Rzeszy, a ich nazwisko znalazło się na volksliście. Wpisane zostało do tak zwanej III grupy narodowościowej. Doskonale pamiętała też o rozstrzelaniu pod młynem parowym w Lipnie jedenastu rolników, którzy wzięli udział w deportacji internowanych niemieckich kolonistów do Włocławka i Kutna. Pamiętała również strach, że mama – nauczycielka – zostanie wywieziona wraz z innymi intelektualistami do obozu, choć wtedy nikt jeszcze nie wiedział, nie przeczuwał ani nie wyobrażał sobie nawet, co to oznaczało. Tak, doskonale pamiętała paniczny strach przed gestapo, które wywlekało ludzi z domów. Pamiętała skrupulatnie przestrzegane zakazy, głód i smród nieumytych ludzi. Smród, do którego nie mogła przywyknąć, choć był wszechobecny. Najbardziej nie mogła znieść własnego zapachu. Świadomości, że również jej skóra wydziela ludzką woń nie do zniesienia.

Ale pamiętała też lęk przed Sowietami. Przed narodem, który ich wcześniej zniewolił, a który miał im później pomóc. Ale nie pomógł.

Zacisnęła mocno oczy, próbując wyrzucić ze swojej głowy dźwięk huczącego wiatru i obraz sondującego ich przez muszkę karabinu żołnierza.

– Nie myśl! – nakazała sobie – Nie myśl…

Nie, nie nienawidziła Niemców i Sowietów. Nienawidziła twarzy złych ludzi, których kiedykolwiek spotkała na swojej drodze.

Skrzypce

Był dziwnym mężczyzną. Skrupulatnym. Niewiele się odzywał. Codziennie nosił inną koszulę, zapiętą pod szyją na ostatni guzik. Swoje brązowe, lekko falowane włosy układał z przedziałkiem na środku, zaczesując je do tyłu. Ciemne brwi kontrastowały z jego niebieskimi oczami, których spojrzenie zawsze było nieobecne, jakby zatracone w obrazach przechowywanych w głowie. Codziennie chodził wokół obejścia i pilnował, czy wszystko jest na swoim miejscu. Gdy wracał do domu, siadywał przy stole w kuchni i długo patrzył przez okno. Posilał się kartoflanką, od której jego skóra zrobiła się cienka i żółta, po czym zasypiał z głową opartą o blat. Nigdy nie widziała, by spał w łóżku. Była też pewna, że czuwał całe noce. Gdy zaczynało zmierzchać, wychodził na podwórze i rąbał drwa na opał. Powietrze regularnie wypełniał dźwięk rozłupywanego drewna, który odbijał się echem po pustej przestrzeni. Świat zalewała ciemność, a on nadal uderzał siekierą, przecinając powietrze zaciekle, jakby walczył z niewidzialnym demonem. Patrząc w czerń za oknem, wsłuchiwała się w miarodajny odgłos i zastanawiała się, kiedy nauczył się żyć w mroku, który wypełniał jego duszę.

Zima powoli ustępowała nadchodzącemu ciepłu. Topniejący śnieg rozlewał się wokół terpu[4], tworząc otaczające dom jezioro.

To moja bezpieczna wyspa – myślała i marzyła, by woda nigdy się nie cofnęła, zamykając ją przed całym światem.

Od kiedy tu przybyła, ani razu nie wyszła na dwór. Bała się, że gdy tylko przekroczy próg domostwa, ono zatrzaśnie swoje drzwi i nie wpuści z powrotem. Pomagała więc tak, jak tylko mogła, wykonując swój codzienny taniec w granicach wyznaczonej przez siebie przestrzeni. Codziennie szorowała drewniane podłogi, ścierała kurze z wiekowych, niderlandzkich mebli, przecierała świeczniki i książki napisane w nieznanym języku. Nauczyła się też gotować kartoflankę z resztek zgniłych ziemniaków trzymanych pod podłogą. Zaczęła pilnować, by miał codziennie świeżą koszulę. Gdy po raz pierwszy wieczorem zostawiła mu ją na krześle w kuchni, nic nie powiedział. Następnego dnia miał ją na sobie, co wzięła za przyzwolenie, by to ona zajęła się tym obowiązkiem. Prała odzież w niewielkiej balii, wykorzystując tarę umocowaną w metalowej ramie. Następnie wyżymała materiał w rękach i zanosiła stos do wyschnięcia na strych.

Nie lubiła tam wchodzić – czuła, że narusza sferę prywatną domu. Z powagą otwierała więc niebieskie drzwi i wspinała się powoli po krętych, mocnych, drewnianych schodach. Przystawała na ostatnim stopniu i zamierała. Wsłuchiwała się w oddech domu, starając się wyczuć, w jakim jest humorze. Najbardziej lubiła, gdy spał. Oddech był wówczas spokojny i miarowy, co ją uspokajało. Po cichu przemierzała dystans dzielący ją od rozwieszonych pomiędzy belkami linek, stawiała bezgłośnie miskę z praniem i zawieszała bieliznę, używając przy tym drewnianych klamerek. Nie spieszyła się i zastanawiała, o czym śni dom. Może wspominał swoich pierwszych gospodarzy i czasy, w których ludzie byli dobrzy, a świat wypełniała radość. Przyglądała się nikłym promieniom słońca przedostającym się przez szczeliny pomiędzy deskami, wyobrażając sobie rozciągający się wokół niczym niezakłócony horyzont.

Czasami dom świszczał, a głuche syczenie rozchodziło się po wszystkich zakamarkach, obijając się o ściany, skosy i podłogi. Wiedziała, że wtedy obserwuje ją bacznie, śledząc każdy ruch. Starała się wówczas udawać, że wcale tego nie czuje. Poruszała się bardziej zamaszyście niż zwykle, a kosz z mokrym odzieniem stawiała na podłodze pewnie i ciężko. Żeby dodać sobie pewności coś tam nawet podśpiewywała pod nosem, zastanawiając się, co takiego widział dom, że stał się tak nieufny i mrukliwy.

Gdy nadeszła prawdziwa wiosna, mężczyzna przyniósł do domu skrzypce. Po prostu postawił je na kuchennym stole i zasiadł do swojej kartoflanki. Zastanawiała się, jak Niemcowi udało się je zdobyć. Miała świadomość, że nie mógł pokazać się tak po prostu we wsi. Przecież wszyscy Niemcy opuścili polskie ziemie lub zostali wywiezieni w głąb Rosji. Ale o nic nie zapytała i zabrała się do prasowania zebranych ze strychu ubrań mosiężnym żelazkiem z duszą podgrzewaną na palenisku. Wtedy ze skrzypiec wydobyły się pierwsze dźwięki. Rzewne, przenikliwe, piękne. Zdało jej się, że dom zapłakał, a Niemiec po raz pierwszy przemówił. Jego imię – Józef – przylgnęło do bezkształtnej dotychczas twarzy.

Mężczyzna od tej pory grał na skrzypcach codziennie i coraz krócej rąbał na dworze drwa. Melodie wydobywające się z instrumentu stawały się bardziej radosne i czyste, przypominały niemieckie walczyki i polskie oberki. Wiedziała, że dom wówczas się uśmiecha. Miała też wrażenie, że budynek od czasu do czasu przytupuje, wykonując tylko sobie znany taniec.

Pewnego wieczora zupełnie nieskrępowanie mężczyzna legł z kobietą, której imię zabrzmiało w jego głowie jak najpiękniejsza muzyka.

– Antoś – wyszeptał, a jego słowo spadło na ziemię i wydało plon.

Wiosna

Trudno powiedzieć, czy to siła skrzypiec, czy siła miłości zmieniła dom. Jednak gdy tylko otworzyła oczy, poczuła, że coś się zmieniło. Pomieszczenia wypełnił ciepły szum, który grzał ich ciała. Od tej pory ogień w kominie palił się niezakłócenie, okna stały się szczelne, a podłogi przestały skrzypieć. Dom został oswojony.

Tego dnia Antonina po raz pierwszy odważyła się wyjść na podwórze. Wiatr lekko owiał twarz, przynosząc ze sobą tysiąc zapachów. Były tam: ciepła ziemia, pierwsze kiełki trawy, świeża gnojówka i ziarno nadziei. Przymknęła powieki i wystawiła się do słabego słońca, które malowało na policzku cienkim rysikiem płochliwe obrazy. Poczuła zadowolenie – uczucie, które nieśmiało wypełnia serce, dając podświadomy znak, że nie trzeba bać się przyszłości. Chciała, by ta chwila pozostała w niej na długo. Złapała ją chciwie i szczelnie zamknęła w sobie.

Stanęła przed domem i po raz pierwszy dostrzegła jego rysy. Brązowy dach przykryty był półokrągłą dachówką, a cztery pary oczu otoczone drewnianymi skrzydłami odważnie odbijały świetliste promienie. Na samym czubku dumnie prężył się zarządzający komin. Miętowe dwuskrzydłowe drzwi były zapraszająco uchylone.

Witaj, domu – przemknęło kobiecie przez głowę, a dom pokłonił się lekko.

Ruszyła przed siebie. Przed nią rozpościerały się gołe pola, przecinane w oddali szpalerami wierzb. Niebo było jasne i ciche. Pomyślała, że tak właśnie musi wyglądać dziś jej dusza. Wkroczyła na wał i rozejrzała się wokół. Niczym niezmącony, płaski horyzont rozciągnął granice widzenia. Wisła iskrzyła się w świetle słońca, płynąc spokojnie i miarowo. Ptaki dumnie kroczyły w powietrzu. Z dalekich kominów unosił się dym niosący ciepło ludziom.

Świat się skończył, a jednak nadal jest – zdziwiła się, a westchnienie wypełniło głuche powietrze dźwiękiem, który przerwał milczenie wojny. Jestem. Ja jestem – powtórzyła, przypominając sobie o własnej cielesności.

Antonina uśmiechnęła się do tej myśli, a skóra przybrała brzoskwiniowy odcień. Uniosła głowę, a kraina przed nią przeistoczyła się i obrosła w kolory. Tak to skończyło się Tamto i narodziło Nowe.

Medalion

Miłość… Czy to ona? – pytała siebie, przyglądając się jego śpiącej posturze opartej o blat kuchennego stołu.

Wpatrywała się w jego żółtą, popękaną cieniutkimi liniami skórę na dłoniach, obserwowała ruch oddychającej klatki piersiowej, dostrzegała czarne włoski na jego rękach. Zatrzymywała wzrok na ciemnych, gęsto złożonych rzęsach, przez które starała się przedrzeć do jego myśli.

O czym śni ten mężczyzna, taki obcy i bliski zarazem? – zastanawiała się – Jakie to tajemnice nie pozwalają mu złożyć głowy na czystej, bezpiecznej poduszce? Czy można kogoś miłować, zupełnie nic o nim nie wiedząc? – Próbowała dotrzeć do swoich uczuć, a im bardziej starała się je łowić, tym bardziej blakły i traciły na intensywności.

Rozbłyskały tylko w chwilach nieuwagi, przy codziennych czynnościach, jakby nigdy nic zalewając duszę.

Miłość… Czy to ona? – pytała, by znów sprowadzić się na ziemię.

Bez względu na wszystko czas, który mijał, stał się ich wspólnym, zwalniając, dotykalnie pulsując i tworząc inny wymiar. Zanurzali się w nim, łowiąc swoje spojrzenia, napawając się gestami, konsumując radość, której pozwalali niekiedy w sobie rozbrzmiewać. Te uczucia wydawały im się zakazane. Jakby to, co było, ucięło przydział miłości i postawiło wyraźne granice pomiędzy ludźmi. A jednak dom od czasu do czasu wypełniało szczęście, które podrygiwało w rytm muzyki wydobywającej się ze skrzypiec, głośnych westchnień ciemnych nocy i imion szeptanych jak tajemnicze zaklęcia.

Ciepłe dni zapisane zostały rytmem powtarzanych czynności. W powietrze wyrzucano milczące słowa, nigdy niewypowiedziane dialogi przecinały przestrzeń jak sprawne ostrza. Ciepłe noce przynosiły nowe, dotąd nieznane zapachy. Sprawiały one, że kobieta i mężczyzna, tak wstydliwi i zamknięci w świetle dnia, pod osłoną ciemności obwąchiwali się jak wilki, starając się wyczytać z nich swoje myśli:

– Zostań – prosiła kobieta.

– Bądź, stań się, bądź – krzyczał mężczyzna.

Antonina zasypiała w ramionach Józefa, chwytając się jego skóry, badając ją po omacku. Starała się upewnić, że mężczyzna istnieje naprawdę, nieustannie mając wrażenie, że wyimaginowała sobie tego Niemca, którego przecież nie powinno tu być. Ale był. Wyraźnie czuła pod palcami lekko chropowate, silne ręce. Odczuwała ciepło ciała, wyczuwała bicie jego serca, które niemal uderzało w plecy. Wiedziała, że wyjdzie, gdy tylko ona zaśnie. Zawsze tak robił. Nigdy nie zostawał z nią na noc. Delektowała się więc jego kojącym oddechem, który miał utulić ją do snu i odejść wraz z jego pierwszą oznaką.

Pewnego wieczoru Józef podszedł do kuchennego stołu. Wstydliwie spojrzał w podłogę i zatoczył stopą niewidoczne kręgi. Wyciągnął niepewnie rękę. Na otwartej dłoni leżał medalion. Antonina sięgnęła po niego równie zawstydzona co on. W rzeczywistości nie był to prawdziwy medalion, lecz zwykły kawałek równo zaokrąglonej miedzianej blaszki wiszącej na drobnym łańcuszku. Du bist die schönste Musik – głosił wyżłobiony malutkimi literami przez mężczyznę napis.

Jesteś najpiękniejszą muzyką – powtórzyła Antonina w myślach, oblewając się rumieńcem, a dom zatańczył radośnie, przytupując jak nigdy dotąd.

Odwróciła medalik na drugą stronę, a napis oznajmił: „Für Antonina – Josef Engel”. Niżej znajdowała się data: 20.04.46. Kobiecie zachciało się śmiać. Józef Anioł[5]? Czy mężczyzna naprawdę tak miał na nazwisko? Wziął ją pod swoje skrzydła, oferując ochronę, której tak potrzebowała… Czy los naprawdę tak pokierował ich życiem, żeby to on otworzył wtedy drzwi, żeby to w jego oczach utonęła, odradzając się na nowo? Znów spojrzała na niego uważnie. Ciemne, mocne rysy nie miały w sobie nic anielskiego. A jednak. W tym właśnie momencie Antonina uznała go za anioła, powierzając mu swoją przyszłość.

Wiatr

Pewnej nocy Antoninę obudził dziwny dźwięk. Józefa nie było obok. Jak zawsze opuścił pokój, gdy tylko zamknęła powieki. Z głośnym biciem serca wsłuchiwała się w ciemność, która oprócz wycia wiatru przyniosła szmery i dzikie drapanie. Dom skurczył się w sobie, zahuczał i z głośnym dudnieniem wypuścił parę z komina. Usłyszała ciężkie kroki i nastała cisza. Tej nocy nie zmrużyła już oka, leżąc sparaliżowana strachem aż do wschodu słońca. Gdy wstała, mężczyzna siedział przy kuchennym stole. Ciężko podniósł się z krzesła, mruknął coś pod nosem, wyszedł i wrócił dopiero pod wieczór.

Od tej pory dni zrobiły się jeszcze cichsze i dalekie. Dom wypełniało powietrze naznaczone nerwowym oczekiwaniem, choć nie wiadomo było tak naprawdę, czego lub kogo wypatrywać w czasie, który miał nadejść. Zachowanie mężczyzny wyraźnie się zmieniło, tak jakby znowu zamknął się w sobie, zatrzaskując furtkę, którą udało się z czasem lekko uchylić. Coraz rzadziej brał do rąk skrzypce, a gdy już wyławiał z nich muzykę, była ona przenikliwie smutna i tęskna. Po zmroku próżno czekała na niego w pościeli, która z czasem przestała pachnieć jego spoconym ciałem. Świst siekiery rąbiącej drwa ciął gęstą ciemność, podrygującą wraz z silnym uderzeniem o pień. Noc przynosiła dziwne, niepokojące dźwięki. Dudnienie porywistego wiatru przerywane było przez wycie psów, ludzkie nawoływania i chrzęst wyrywanych z płotów i ścian desek. Codziennie, gdy wychodziła na podwórze, zauważała coraz większe ubytki w strukturze spichlerza i drewnianego ogrodzenia. Zrozumiała, że co noc przybywają tu szabrownicy zabierający cokolwiek, co może ogrzać ich rodziny. Poczuła wszechobecną biedę, zimno i głód, które wcisnęły się na wyspę, brudząc wody laguny brunatnym odcieniem.

Którejś nocy odgłosy przy domu stały się wyjątkowo głośne i wyraźne. Wybudziły ją przekleństwa padające wprost do ucha, jakby ten, który je wypowiadał, stanął tuż przy głowie. Bała się poruszyć, wstrzymując oddech, by nikt nie wyczuł jej obecności. Po pewnym czasie dźwięki zabrał głuchy wiatr, który zaszumiał w końcu w śnie wędrującym tam, gdzie nigdy nie chciała wracać.

Jest wcześnie rano, gdy podjeżdża ciężarówka z żołnierzami. Rosjanie mają rumiane od zimna i alkoholu twarze, które wydają się prostackie i tępe. Leje deszcz, który nalewa się za nocną koszulę oblepiającą nagie ciało. Mężczyźni ubrani w przeciwdeszczowe pałatki śmieją się, pokazując ją sobie palcami. Każą wszystkim opuścić domy i ustawiają ich w szeregu na chodniku. Jest przenikliwie zimno, a wiatr huczy nad głową tak głośno, jakby nad Lipnem unosiły się bombowce. Antonina walczy, by się nie przewrócić. Matka stoi obok. Ojciec wraz z innymi mężczyznami segregowany jest w grupę. Żołnierz w filcowym szynelu wyciąga karabin i mierzy nim w każdego z osobna. Przygląda się twarzom przez muszkę, jakby miał w niej wbudowane szkło powiększające. Sonduje. W końcu pokazowo wybiera jednego z mężczyzn, wyciąga go z tłumu, przeciąga na drugą stronę ulicy i strzela. Wydaje rozkaz. Żołnierze wskakują do ciężarówki i odjeżdżają. Ciszę przerywa krzyk matki padającej na kolana przed ojcem. Krew powoli pokrywa biały materiał jego koszuli. Antonina unosi się nad tym obrazem, nie bardzo wiedząc, na co patrzy. Nic nie czuje. Wiatr ciska bombami miarowo, napierając systematycznie co kilka sekund.

Gdy Antonina otworzyła oczy, otaczała ją bezdenna cisza. Słońce powoli kursowało wyżej, wiatr został zatrzaśnięty w śnie.

Dom wydał się nieobecny, przygasły, jakby odczytał nocne wspomnienie. Powoli wyszła z łóżka, jak w transie przeszła przez sień, otworzyła drzwi i boso stanęła na podwórzu. Napis „NAZISTA” namalowany na deskach fasady brązową farbą poszybował w powietrze niczym złowroga przepowiednia.

Józef pojawił się późnym popołudniem. Siadł przy stole i popatrzył przez okno. Zmierzchało. Kontury jego twarzy powoli zaczęły zanikać w szarości rozpływającej się po domu. Dziś nie milczał. Dziś zaczął mówić. Słowa topornie wydostawały się z jego ust, nabierając powoli prędkości, rysując opowieść o tym, kim kiedyś był.

Opowieść Józefa

– Muzyka zawsze wypełniała mój świat. Skrzypce były całym moim życiem. Gdy po raz pierwszy je zobaczyłem, nagle wszystko wokół nabrało kształtów i uzyskało swój sens. Byłem wtedy małym chłopcem. Szedłem wraz z matką jedną z düsseldorfskich ulic, gdy usłyszałem niesamowicie smutne dźwięki. Na chodniku stał człowiek w szarej marynarce i powolnym, a jednocześnie zamaszystym, ruchem wydobywał z nich sedno melancholii, która poruszyła moją młodą duszę. Od razu wiedziałem, że to lśniące pudełko wyglądające jak zawinięty karmelowy cukierek jest mi przeznaczone.

Ukończyłem akademię muzyczną, mając dwadzieścia lat. Przez zupełny przypadek poznałem wówczas wybitnego niemieckiego dyrygenta i kompozytora Wilhelma Furtwänglera. Dostrzegł we mnie coś, co sprawiło, że przyjął mnie do berlińskiej orkiestry symfonicznej. Kariera stanęła przede mną otworem. Zdobywaliśmy uznanie krytyki muzycznej, jeżdżąc po festiwalach i dając koncerty w najświetniejszych filharmoniach w kraju. Jednak wszystko zaczęło zmieniać się po 1933 roku, gdy władzę przejęli naziści. Nie rozumieliśmy przewrotu, jaki wtedy nastąpił. Dla nas najważniejsza była muzyka, uczucia, jakie ona wywołuje, piękno, jakie ze sobą niesie. Nieznana była nam nienawiść do innych ludzi czy ras. Wśród nas byli też Żydzi, których zaczęto piętnować, pomimo że byli to ludzie bardzo wrażliwi i zdolni. Furtwängler wystąpił w ich obronie, przez co nowe władze przestały nam ufać i zakazano nam realizacji oper niewpisujących się w akceptowany przez nich nurt. Wtedy to wiele osób, też z naszego zespołu, zaczęło opuszczać Niemcy. Może tak trzeba było zrobić. Mój mistrz nie zdecydował się na wyjazd. Nie chciał uciekać i pozostał na stanowisku szefa Filharmoników Berlińskich. Pozostałem i ja. Jednak coraz większe potrzeby wojenne sprawiły, że do armii zaczęto wcielać wszystkich – muzyków, kobiety, a nawet dzieci. Rozpoczęła się wojna totalna i każdemu do ręki dawano pistolet i wysyłano na front. Tak trafiłem do Polski. Co stało się z moim mentorem? Nie wiem. Na wojnie doświadczyłem wielu strasznych rzeczy. Zabijałem, jak każdy. To, że uleciało ze mnie człowieczeństwo, zrozumiałem, gdy w mojej głowie przestała rozbrzmiewać muzyka i nie mogłem odtworzyć już w myślach żadnej znanej mi dotąd melodii. Wtedy uświadomiłem sobie, że bez względu na to, co zrobię, jestem już martwy. Gdy wkroczyliśmy na Żuławy, w całej tej zawierusze uciekłem. Biegłem przed siebie i ani razu się nie obejrzałem, zostawiając kolegów żołnierzy. Nie byli to sami zwyrodnialcy. W niektórych skrzyło się jeszcze czasami jakieś sumienie. Jednak niemal wszyscy mocno wierzyli w ideę wyższości rasy panów. Może bali się przyznać, że jest inaczej. Tego nie wiem.

Był 1944 rok, gdy odnalazłem to tajemnicze, zapomniane miejsce ciągnące się wzdłuż Wisły, omijane przez to, co działo się w całej Europie. Nazywano je pięknym drzewem – Schönbaum[6]. Gdy tu trafiłem, było ono niemal nietknięte przez działania wojenne. Jakby było jedyną krainą ocaloną przez Boga. Choć mieszkali tu niemal sami protestanci niemieckiego pochodzenia, nie chciałem zwracać na siebie uwagi. Oddaliłem się od centrum wsi jak najszybciej i tak trafiłem tutaj. Dom sprawiał wrażenie opuszczonego. Drzwi lekko uchyliły się pod naporem mojej dłoni. Było niezwykle cicho, choć wszystko stało tak, jakby tylko czekało gotowe do użycia. W ostatniej izbie natknąłem się na starszą kobietę. Leżała w łóżku, pod kraciastą pierzyną. Jak się później okazało, chorowała na tyfus brzuszny i nie dane było jej już długo żyć. Obok siedziała mała dziewczynka. Miała na imię Władzia i może z osiem lat. Twarz otulały dwa cienkie warkoczyki zakończone wyblakłymi kokardkami. Była strasznie wychudzona. Z początku nie miała do mnie zaufania. Potem nasze stosunki całkowicie się unormowały. Powiedziała mi, że dom od razu wyczuł moją wrażliwą duszę, a to ją do mnie przekonało. Po śmierci kobiety zostałem sam z Władzią. Śmierć babki przyjęła z pokorą, niczemu się nie dziwiąc i ciesząc się, jak mi wyznała, że ukochana babeczka zapadła w zimowy sen. Szybko i w sposób naturalny podzieliliśmy się obowiązkami. Władzia sprzątała, gotowała zupę z trawy, sadziła obierki ziemniaków posypane popiołem. Ja dbałem o ciepło, polowałem na płaskich jak naleśniki polach na zające i nutrie. Gromadziłem pod podłogą znalezione kartofle. Gdy już myślałem, że udało się oswoić codzienność, dziewczynka zaczęła gorączkować. Na skórze pojawiła się wysypka, bóle brzucha zaczęły zwijać ją wpół. Wiedziałem, co to oznacza. Władzia też była w pełni świadoma tego, co się z nią dzieje. Uśmiechała się jednak do mnie swoimi bladymi usteczkami, starając się mnie pocieszyć. Starała się mnie pocieszyć, mała dziewczynka z warkoczykami, której przyszło zbyt wcześnie dorosnąć… Po tygodniu gorączka minęła, a ból się zmniejszył. Zapaliła się we mnie nadzieja, że niebezpieczeństwo minęło. Władzia przeczuwała jednak, że idzie po nią śmierć. Była bardzo słaba. Mówiła: „Widzisz, wypocę z siebie wszystkie wspomnienia wojny i usnę tuż przy tej szafie, co w niej duchy z dawnych czasów skrzypią. Nic się o mnie nie martw. Ja dam sobie radę. A jak kiedy świckę na podwórzu zobaczysz, to się nie bój. To tylko ja będę”.

Skąd tyle siły w tej małej duszyczce było? Nie wiem. Ale pokochałem ją tak, jak nigdy nikogo nie kochałem. Dom też ją kochał, jestem tego pewien. Jak tylko z niej dusza uleciała, zamilkł i wraz z Władzią zapadł w sen, pozostawiając mnie całkiem samego. Tak siedziałem w tej ciszy przez wiele miesięcy, zakradałem się czasem do wsi, podsłuchiwałem rozmów o sytuacji na wojnie, podkradałem gburom ziemniaki. Wegetowałem, bo nie można nazwać tego życiem. Gdy wojna miała się ku końcowi, zawitała w końcu tutaj. Cofający się przed białoruskim frontem Niemcy wysadzili w powietrze wały przeciwpowodziowe i rozmontowali pompy w przepompowniach wody, zalewając wielkie już wówczas poldery[7]. Wiele gospodarstw znalazło się pod wodą. Woda dotarła też i tu, jednak rozlała się tylko na pola i sad, pozostawiając dom nietkniętym. Bałem się, że żołnierze niemieccy przybędą w to miejsce i zabiją mnie za zdradę. Bałem się, że odnajdą mnie żołnierze radzieccy i zabiją jako wroga. Wiem, że większość osób uciekła w tym czasie z Drewnicy, pozostawili wszystko, co mieli, i opuścili ziemie, które zamieszkiwali od wieków. Ja, choć nie miałem nic, nie chciałem pozostawić domu. Domu, który przypominał mi Władzię, który dał mi schronienie, który skrył wszystkie moje tajemnice. Zostałem, spędzając większość czasu na strychu, wsłuchując się w ciche łkanie domu i wyłapując jego senne opowieści o tym, co było kiedyś. Aż pewnego dnia ciszę przerwało pukanie do drzwi. To byłaś ty.

Mężczyzna przestał mówić. Wziął oddech tak głęboki, jakby cała opowieść wybrzmiała na jednej dozie powietrza. Podniósł wreszcie wzrok na nią. W jego oczach było ogromne zmęczenie, jakby historia, która się z niego wydostała, uczyniła go pustym i bezbronnym. Po chwili zebrał siły i wyznał:

– Sprawiłaś, że dom znowu zaczął się uśmiechać. To dobrze, to bardzo dobrze. Ale widzisz, teraz nie jest tu bezpiecznie. Przybyli nowi ludzie. Ci, co przyjechali jako pierwsi, zastali w domach cenny dobytek: szafy, łóżka, kufry, pierzyny. Na krótko mogli cieszyć się złudzeniem, że dano im gotowe życie. Kolejni osadnicy nie zastali zbyt wiele. Teraz zniknęło wszystko. Przyjeżdżają duże ciężarówki i zabierają maszyny rolnicze, gdańskie szafy, luksusowe sypialnie, pianina. Nie ma ani kur, ani wołów, ani żadnej żywej rzeczy. Niewidzialna ręka nowej władzy wyrywa i unosi za sobą wszystko, na co się natknie. Ludzie żyją tu w głodzie i zimnie. Nie ma węgla, jest mało lasów, osadnicy rozbierają więc płoty, wycinają drzewa w parkach i ogrodach, rozczłonkowują zniszczone budynki. Ospa, koklusz, tyfus i gruźlica codziennie kogoś zabierają. Szabrownicy i pijani żołnierze radzieccy pozwalają sobie na wszystko. Kobiety są gwałcone, mężczyźni śmiertelnie bici. Często dochodzi do wymiany ognia. Jak już pewnie się zorientowałaś, ludzie zaczęli podchodzić też pod nasz dom. Wiedzą również, że jestem Niemcem. Wiem, że nie odpuszczą. Zresztą nie dziwię się po tym wszystkim, czego wobec nich się dopuściliśmy… Powiem ci więc jedno: uciekaj. Musisz uciekać. Nie oglądaj się na mnie. Ja dam sobie radę. Tu nic dobrego cię nie czeka. Nie trzeba, żebyś tutaj zaczynała nowe życie. Ja już nie mam dokąd iść. Muszę zostać, tak mi przeznaczone. Ale przed tobą jeszcze wiele dobrego. Słyszysz? Uciekaj, nim będzie za późno!

Antonina zaczęła płakać. Jak ma uciekać? Jak ma go zostawić? Jak ma opuścić dom, który zaczął dzięki niej tańczyć? Nie, nie może, nie da rady, nie chce. Nie.

Tej nocy mężczyzna po raz ostatni legł z kobietą, a ich ciche życzenia i prośby uniosły się w powietrze gęste od ciepłych oddechów i westchnień. Gdy obudziła się rano, zalała ją fala wody. Sączyła się z okien, sufitu, ścian. Dom płakał. Józefa nie było.

[1] W styczniu 1945 roku przez Drewnicę i Żuławki, po prowizorycznie zbudowanym drewnianym moście na Szkarpawie, przechodziła część więźniów z ewakuowanego obozu koncentracyjnego Stutthof. Eskortowani byli przez ekipę esesmanów z psami, którzy raz po raz strzelali do maszerujących. Zob. M. Koszelak, Drewnica i okolice, Wydawnictwo PTTK O. Ziemi Elbląskiej, Elbląg 2009, s. 33.

[2] W ręce Rosjan wyzwalających żuławskie tereny wpadły liczne stada krów, których nie umieli doić. Po okolicy niosło się niekończące się zawodzenie zwierząt, które chorowały na zapalenie wymion, co skutkowało ich śmiercią. Zob. Ibidem, s. 34.

[3] Często spotykana nazwa żuławskiej drogi, otoczona po obu stronach rowami oraz obsadzona szpalerami drzew, które podczas powodzi wskazywały kierunek łódkom ratującym dobytek i ludzi.

[4] Sztuczne wzniesienie pod domami na Żuławach Wiślanych mające chronić je przed zalaniem w czasie powodzi.

[5] Niem. der Engel oznacza „anioł”.

[6] Niem. Schönbaum – pierwotna nazwa rejonu obecnej wsi Drewnica, położonej nad Wisłą Elbląską w północnej części Żuław Wielkich wpisujących się w Żuławy Wiślane. Pierwsze wzmianki o tej miejscowości pochodzą z XIII wieku.

[7] Polder – depresyjny teren nadmorski, sztucznie osuszony i otoczony groblami w celu ochrony przed zalaniem.

Ona i dom, który tańczy

Wydanie pierwsze, ISBN: 978-83-8083-822-2

© Małgorzata Oliwia Sobczak i Wydawnictwo Novae Res 2017

Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, reprodukcja lub odczyt jakiegokolwiek fragmentu tej książki w środkach masowego przekazu wymaga pisemnej zgody wydawnictwa Novae Res.

REDAKCJA: Paulina Zyszczak

KOREKTA: Alicja Januszkiewicz

OKŁADKA: Paulina Radomska-Skierkowska

KONWERSJA DO EPUB/MOBI: InkPad.pl

WYDAWNICTWO NOVAE RES

al. Zwycięstwa 96/98, 81-451 Gdynia

tel.: 58 698 21 61, e-mail: sekretariat@novaeres.pl, http://novaeres.pl

Publikacja dostępna jest w księgarni internetowej zaczytani.pl.

Wydawnictwo Novae Res jest partnerem

Pomorskiego Parku Naukowo-Technologicznego w Gdyni.