WIELKIE STULECIE
TOM I

I
ŁÓDŹ WIKINGÓW

Mężczyźni nie wrócili z morza. Po prostu. Zdarzało się tak już wcześniej i znów tak się zdarzy, ponieważ taki właśnie był los mieszkańców wybrzeża, zarówno na Osterøy, jak i na innych wyspach i nad innymi fiordami.

Tym samym chłopcy, Lauritz, Oscar i Sverre, stracili ojca, podobnie jak dziewczynki, Turid, Kathrine i Solveig.

Nie wiadomo, co się stało, i zazwyczaj w takich przypadkach nie można było się tego dowiedzieć. Sztorm nadszedł rzeczywiście silny, taki jak zwykle pod koniec lutego. Lauritz i Sverre, wysocy i krzepcy, byli doświadczonymi żeglarzami jakich mało i wychowali się na morzu. Ludzie mówili o nich półżartem, że na pewno pochodzili z wikińskiego rodu. Ich ojciec też taki był.

Można było jedynie zgadywać. O tej porze roku raczej nie natrafili na dryfujący lód. Nie wchodziło też w rachubę, że poszli na dno, bo zboczyli z kursu i roztrzaskali się o skały. Na to byli zbyt doświadczeni; doskonale znali wody fiordów oraz drogę na pełne morze. Mógł im się złamać maszt... A może poszczęściło im się podczas połowu i zbyt ciężki ładunek się przesunął, gdy uciekali przed sztormem. Zresztą zgadywanie i tak nie miało sensu.

Pastor z Hosanger przybył po tygodniu, gdy zyskał pewność, że nie ma już żadnej nadziei i że za obie wdowy odpowiedzialna będzie teraz parafia. Przypłynął statkiem parowym do przystani w Tyssebotn i potem musiał rozpytywać o drogę.

Gospodarstwo Frøynes znajdowało się niedaleko kei, przy której cumowały parowce, chronionej przed wiatrem przez wysokie skaliste wzgórza. Stały w nim dwa domy mieszkalne, co było bardzo niezwykłe, obora, dwie stodoły oraz liczące kilkaset lat spiżarnie wzniesione na wysokich palach dla ochrony przed drapieżnikami. Zadbane budynki świadczyły raczej o skromnym dobrobycie niż o biedzie, z którą na wyspach można się było zetknąć najczęściej. Pracowici i pobożni bracia Eriksen dobrze dbali o swoje rodziny. Wspólnie skonstruowali łódź rybacką z ładownią mogącą pomieścić dwukrotnie większy połów niż inne statki.

Pastor spotkał się z obiema wdowami, przywdzianymi już w żałobę, w nieco większym z dwóch budynków mieszkalnych. Żyła w nim żona Lauritza, Maren Kristine, oraz jej trzech synów. Chłopcy siedzieli w pokoju na jednej z długich ław, w odświętnych ubraniach i z zapłakanymi oczyma, a obok nich kuliły się trzy małe dziewczynki, córki Sverrego Eriksena i jego żony Aagot. Sukienki dziewczynek były czarne. Pastorowi przyszło do głowy, że pewnie wcześniej były białe i dopiero co zostały przefarbowane. Na widok tej szóstki dzieci aż się ściskało serce.

Obie wdowy siedziały sztywno, z wyprostowanymi plecami, słuchając słów kapłana. Panowały nad sobą, nie płakały. Było widać, że usiłują się zachowywać z godnością.

Nie miał dla nich słów pociechy, bo co mógł powiedzieć w takiej sytuacji. Trzymał się praktycznych spraw. W przypadkach gdy nie znaleziono zwłok, które można by pochować, przeprowadzano szczególne nabożeństwo za zmarłych kończące się błogosławieństwem dla ich dusz. Ustalono datę.

Potem przyszła pora na wszystkie trudniejsze pytania związane z tym, jak obie rodziny poradzą sobie bez dochodów z pracy na morzu. Obie wdowy były młode, ledwie parę lat po trzydziestce, może nawet nie, i zwłaszcza Maren Kristine była uderzająco piękna, rudowłosa, o piegowatej twarzy i wielkich niebieskich oczach. No i posiadała niemałe zadbane gospodarstwo. Nie powinna mieć żadnych trudności ze znalezieniem nowego męża, podobnie zresztą jak jej szwagierka.

Jednak ten temat byłby teraz wyjątkowo niestosowny, więc pastor wypytywał jedynie o najbliższe trudności. W gospodarstwie mieli co jeść, mieli owce, świnie i kury, a do tego cztery mleczne krowy. Gdyby było mniej gęb do wyżywienia, wdowy mogłyby wyrabiać ser i jego nadmiar sprzedawać. Twierdziły również, że potrafią tkać i barwić tkaniny.

Gdyby trzy osierocone dziewczynki były starsze, zrobiono by tak jak zwykle: wysłano by je do wielkich państwa w Bergen na służące. W tej chwili jednak nie dało się tak zrobić, bo najstarsza z nich miała niecałe dziewięć lat.

Z chłopcami było inaczej, choć mieli dwanaście, jedenaście i dziesięć lat. Mogli dostać pracę jako czeladnicy w Bergen, gdzie produkowano, budowano i naprawiano wszystko, co miało coś wspólnego z żeglugą i rybołówstwem.

Wdowy już o tym pomyślały. Maren Kristine miała brata, niejakiego Hansa Tuftego, który pracował jako powroźnik u Cambella Andersena w Nordnes. Zdążyła już do niego napisać. Był zastępcą brygadzisty w warsztacie powroźniczym, więc jego słowo musiało tam coś znaczyć, i jeśli Bóg tak zechce, wkrótce będą miały o trzy gęby mniej do wykarmienia, a z czasem chłopcy pewnie zaczną przysyłać niewielkie pieniądze.

Pastor zerknął na trójkę chłopców. Zapłakani, ze spuszczonymi głowami siedzieli na długiej ławie, nic nie mówiąc ani nie zdradzając minami, co sądzą o tym, że będą zmuszeni opuścić rodzinny dom w Tyssebotn i pojechać do pracy w mieście. Z całą pewnością nie taką przyszłość trzej synowie rybaka sobie wymarzyli. Ale nie było wyjścia.

Pastor nie miał już tak właściwie nad czym dumać. Opowiedział coś niejasno o organizacjach dobroczynnych z Bergen, z którymi się skontaktuje, ale oczywiście nie mógł nic obiecać. Z bólem serca zjadł trochę świeżo upieczonego chleba, ponieważ wiedział, że postąpiłby źle, odmawiając; dosłownie odejmował chleb od ust tej szóstce dzieci. Rybacy żyjący nad Osterfjorden wyznawali surowe zasady, zarówno jeśli chodziło o moralność, jak i godność.

Gdy odchodził w stronę przystani i kei dla parowców, by znaleźć kogoś, kto zabierze go z powrotem do Hosanger, czuł ulgę, że wypełnił już ten ciężki obowiązek, a równocześnie miał wyrzuty sumienia z powodu tej właśnie ulgi. Mogło być znacznie gorzej, ale tak czy inaczej, wdowy czekały ciężkie czasy, w biedzie i w żałobie.

Jak nakazywał obyczaj, będą musiały żyć w żałobie co najmniej rok, nim będą mogły choćby pomyśleć o nowych mężach – i to raczej z konieczności niż z własnych chęci.

Jon Tygesen był maszynistą na parowcu „Ole Bull”, odkąd statek oddano do użytku wiosną 1883. Teraz wystarczało mu jedynie szybkie spojrzenie za reling, by dokładnie wiedzieć, w którym miejscu się znajduje. Trasa z Bergen wiodła przez czternaście przystani. Jednak widoki dawno już go znudziły i kompletnie nie rozumiał cudzoziemców, którzy zaczęli pływać parowcami jedynie dla przyjemności. Podczas tego kursu miał czwórkę takich pasażerów, dwóch mężczyzn i dwie kobiety. Anglicy, o ile dobrze zrozumiał. Gdy znajdowali się na wodach fiordu, siedzieli skuleni w skórzanych fotelach w salonie pierwszej klasy, jednak gdy tylko parowiec przybijał do brzegu, wychodzili, ubrani w grube płaszcze z futrzanymi kołnierzami, pokazywali palcami na zbocza wzgórz i żywo gestykulowali. Od czasu do czasu kobiety wydawały z siebie ciche okrzyki; zakładał, że z zachwytu. Przedziwni ludzie.

W Tyssebotn on też zszedł z pokładu, żeby się trochę przejść. Było słonecznie, ale chłodno, a w nocy na Högefjell spadło sporo śniegu, choć był już początek maja.

Sam, nie wiedząc do końca dlaczego, zwrócił uwagę na trzech małych chłopców na kei. Może dlatego, że mieli ręcznie robione sweterki w niecodziennym, niebieskim kolorze, a może raczej dlatego, że obok nich stała ich ubrana na czarno matka. Nawet w żałobie była elegancką kobietą i surowo pożegnała się z trójką synów. Wzięła ich za ręce, a oni się ukłonili. Następnie odwróciła się, by odejść, uszła kilka kroków, zmieniła zdanie, pobiegła z powrotem, opadła na kolana i na krótką chwilę mocno ich objęła. Potem gwałtownie wstała i odeszła, nie oglądając się już za siebie.

Jon Tygesen wiedział, kim są ci trzej chłopcy. Słyszał o tym, że łódź rybacka „Soløya” poszła na dno razem z załogą. Biedne dzieciaki, pomyślał. Teraz będą musiały pojechać do miasta i harować tam jak woły. Było zimno, a oni pewnie mieli pieniądze tylko na bilety na górnym pokładzie. Zjawił się kapitan, zapytał go o coś i Jon stracił chłopców z oczu, gdy ze zdumiewającą pewnością, jakby nie raz bywali na morzu, przeszli po kołyszącym się trapie.

Minęli już Eikangervåg i przebyli spory kawałek drogi, gdy znów ich zauważył. Zwinnie zeszli po drabince rufowej do maszynowni. Przedtem dokładał węgiel do dużego kotła, więc nie mogli go widzieć. Oparł się na szufli i przyglądał im się, zakładając, że chcieli jedynie trochę się ogrzać. Jako jedyni siedzieli na górnym pokładzie, wszyscy pozostali pasażerowie zapłacili dodatkowe dwadzieścia pięć öre za miejsca pod pokładem. Na górnym pokładzie panował straszny chłód.

Było to oczywiście niezgodne z przepisami. Pasażerowie nie mogli przebywać w maszynowni, musiał ich więc przepędzić. Ale, pomyślał sobie, bardziej po chrześcijańsku będzie chwilę odczekać, zanim ich zauważy, żeby zdążyli przynajmniej trochę się ogrzać. Gdy tak stał i ukradkiem ich obserwował, odniósł wrażenie, że wcale nie przyszli tu z powodu ciepła. Zaciekawił ich kocioł parowy i maszyneria. Z zapałem pokazywali na coś palcami i gestykulowali, a w ich tak smutnych oczach na chwilę pojawiły się iskierki radości. Jon Tygesen nagle poczuł, że do oczu napływają mu łzy.

Zdecydowanym krokiem wyszedł ze swojej kryjówki i spytał oficjalnym tonem, co pasażerowie robią na dole w maszynowni. Dwóch młodszych chłopców sprawiało wrażenie, jakby chcieli czmychnąć na drabinkę, ale najstarszy odpowiedział w swym niemal niezrozumiałym dialekcie, że chciał tylko pokazać braciom, jak działa maszyna parowa. Zbity z tropu Jon Tygesen niemal wybuchnął śmiechem.

– Dzielny z ciebie chłopiec. Czyli mówisz, że wiesz, jak działa maszyna parowa? – rozbawiony, spytał go pobłażliwie. – A może chcecie, żebym ja wam coś opowiedział?

Trzej chłopcy zaczęli z zapałem kiwać głowami, a Jon Tygesen zaczął swój rutynowy wykład, który od czasu do czasu musiał wygłaszać dla bogatszych pasażerów z miasta. Jak zwykle podszedł do tego systematycznie, zaczął od samego źródła energii, czyli spalanego węgla, a potem opowiadał o wielkim lśniącym kotle z miedzi i mosiądzu i opisał, w jaki sposób energia przenoszona za pomocą wałów korbowych, kół zębatych, zgodnie z zasadami mechaniki i tak dalej.

Po chwili na twarzach chłopców pojawiły się błogie uśmiechy, i wyglądało na to, że wszystko rozumieją. Od czasu do czasu któryś z nich, z początku nieśmiało, zadawał jakieś pytanie o rzeczy, które Jon Tygesen pominął, żeby wszystkiego zbyt nie skomplikować. To było dziwne. Jak to możliwe, że trójka małych dzieciaków z rybackiej rodziny z Osterøy potrafi się odnaleźć w nowoczesnej maszynowni, której przecież nigdy wcześniej nie mogła widzieć?

Nie, przyznali, nigdy dotąd nie płynęli parowcem. Ale kiedyś czytali o maszynach, nie pamiętają dokładnie co, ale chyba w jakimś czasopiśmie. Nie było jednak żadnych wątpliwości, że wszystko rozumieją i niesamowicie ich to interesuje.

Gdy „Ole Bull” przycumował przy nowej kei przy Murebryggen, Jon Tygesen upewnił się, że chłopcy faktycznie mają krewnego, który przyszedł ich odebrać, a potem pomachał im na pożegnanie i zamyślony wrócił na dół do maszynowni.

Prawie nie znali swojego wuja Hansa, bo przecież od wielu lat pracował w mieście. Wydawał się zaskakująco niski i w porównaniu z ich ojcem miał drobne dłonie. Idąc przez miasto, nieśmiało, monosylabami odpowiadali na jego pytania o to, jak przebiegła im podróż i jak się czuje jego siostra, Maren Kristine.

Chłopcy bywali wcześniej w Bergen, ale były to bardzo krótkie wizyty. Latem, przy ładnej pogodzie, czasami wyruszali z ojcem i wujem Sverrem, którzy sprzedawali wtedy połów bezpośrednio na przystani. Jednak nigdy nie byli w samym mieście, i gdy już przezwyciężyli pierwszą niepewność i nieśmiałość, znaleźli w nim tyle rzeczy, wartych tego, by się im przyglądać i o nie pytać, że według wuja przypominali młode kormorany, gotowe skręcić sobie szyje.

Wuj Hans miał mieszkanie przy Verftsgaten, niedaleko morza. W dwupiętrowym budynku mieszkało w jednym miejscu sporo obcych ludzi. Mieszkanie składało się z pokoju i kuchni z pokoikiem dla służącej, jak to się mówiło. To w nim miała mieszkać trójka braci. Wuj Hans własnoręcznie zrobił dla nich trzy skromne prycze.

Poznali żonę wuja Hansa, Solveig, ukłonili się i uścisnęli jej rękę, tak jak nauczyła ich tego matka. Solveig pochwaliła ich ładne sweterki i powiedziała coś o zdolnościach ich matki, ale tego nie zrozumieli.

W mieście zadziwiły ich dwie rzeczy. Jedną było to, że z kranu płynęła woda, chociaż mieszkali kilka metrów nad ziemią. Drugą, której musieli natychmiast się nauczyć, był bardzo szczególny, miejski sposób srania. Przy drzwiach do kuchni wisiał klucz. Był to klucz do jednego z ponumerowanych wychodków stojących na dole, na podwórzu. Dzieliło się wychodek z sąsiadem i nikt poza tym nie miał prawa tam srać. Raz na tydzień przychodzili śmieciarze i wynosili beczki.

Śmieciarze to było nowe słowo i brzmiało trochę dziwnie i trochę strasznie. I równie interesujące jak te wielkie szczury na podwórzu.

Obiad jadało się w kuchni, po odmówieniu tradycyjnej modlitwy. Najczęściej była to ryba i ziemniaki, a raz w tygodniu wieprzowina, dokładnie tak jak w domu na Osterøy.

Lauritz, Oscar i Sverre szybko odnaleźli się w warsztacie powroźniczym Cambella Andersena, zaledwie dziesięć minut piechotą od mieszkania przy Verftsgaten. Byli bystrzy i radzili sobie z linami i narzędziami tak dobrze, że koledzy z pracy i brygadzista zaczęli z ciekawością i uznaniem wypytywać o nich wuja Hansa. Wyjaśnił im, że to przecież chłopcy z rybackiej rodziny, którzy bywali na morzu, odkąd skończyli pięć lat, i zdążyli tego i owego się nauczyć. Ich ojciec i wuj zbudowali na przykład własnoręcznie wyjątkowo dużą łódź rybacką, a chłopcy oczywiście im przy tym pomagali.

Już po tygodniu brygadzista Andersen postanowił, nie pytając nawet przełożonych, że chłopcy od Lauritza dostaną wypłatę już po miesiącu, nie zaś, jak było to w zwyczaju, po trzech miesiącach. Te dzieciaki bez wątpienia będą już wkrótce zręcznymi powroźnikami.

W niedzielę się spacerowało. Wuj Hans im wyjaśnił, że tak to się właśnie nazywa. Po nabożeństwie chodziło się po mieście w odświętnym ubraniu, chociaż nie miało się nic do załatwienia, i od czasu do czasu wymieniało się pozdrowienia z napotkanymi ludźmi. Droga, która trzem braciom podobała się najbardziej, prowadziła do małego sztucznego fiordu, który tak naprawdę nie był fiordem, tylko czymś innym, i nazywał się Lungegårdsvann. W niedzielę wiosłowało się tam w samych koszulach, a płaszcz kładło się obok na ławeczce, zaś na rufie siedziały damy i trzymały nad głową parasolki, chociaż nie padało. Dlaczego ludzie w ten sposób wiosłowali, było dla nich z początku zagadką. Przecież donikąd nie płynęli i nie łowili ryb. Wuj Hans wyjaśnił, że w mieście wiosłuje się dla przyjemności, mniej więcej tak samo, jak się spaceruje, tyle że na wodzie. To wyjaśnienie nie sprawiło, że przestało im się to wydawać osobliwe.

Wzdłuż jednej z plaż przy Lungegårdsvann, po północnej stronie, biegła ulica Kaigaten, przy której stały duże domy, dwu- i trzypiętrowe, z rzeźbami i różnymi esami floresami na fasadach. Ponieważ domy były z kamienia, obciążenie gruntu musiało być niesamowicie wielkie, co chłopcy zauważyli już za pierwszym razem, gdy zobaczyli tę elegancką uliczkę, i wypytywali wuja Hansa, jak rozwiązano ten problem. Powiedział coś o tym, że kamienie są ciężkie, więc gdy kładło się kamień na kamieniu, całość stawała się stabilna pod własnym ciężarem.

Świetnie zdawał sobie sprawę, że chłopcy mu nie uwierzyli, ale lepszego wyjaśnienia nie znał. To była jedna z rzeczy, nad którymi nigdy sam się nie zastanawiał.

Po sześciu tygodniach – zbliżała się już noc świętojańska – chłopcy dostali zaliczkę na poczet pierwszej wypłaty, mogli więc zapłacić za jedzenie wujowi i jego żonie Solveig, i jeszcze zostało im nawet parę groszy. Po głosowaniu, które zakończyło się wynikiem dwa do jednego, postanowili, że pozostałe pięć koron wyślą matce. Lauritz wolałby raczej za te pieniądze kupić sobie książkę o lokomotywach.

Wszystko zapowiadało się świetnie. Ale jeszcze przed początkiem jesieni nadeszła katastrofa. Patrząc wstecz, Hans Tufte był na siebie zły, że nie zachował większej czujności. Nie mógł jednak wiedzieć, że chłopcy wymykają się gdzieś w jasne czerwcowe noce. Byli przecież tacy mali! Jeśli czasami coś słyszał, był przekonany, że któryś z nich idzie po prostu do wychodka. Zrozpaczony próbował się tłumaczyć, że nie miał o tym wszystkim zielonego pojęcia. Nie zauważył nawet, żeby przez cały ten czas byli niewyspani, a przecież musiało tak być.

Jednak najbardziej dręczyło go to, jak wyjaśnić nędzny koniec miejskiego życia chłopców swojej siostrze Maren Kristine.

Christian Cambell Andersen, najstarszy syn mistrza powroźnictwa Andersena, liczył sobie dwadzieścia osiem lat i wkrótce miał przejąć interes. Był przystojnym mężczyzną z eleganckim wąsem i co dziwne, wciąż pozostawał kawalerem. Być może można by uznać go za młodszego członka śmietanki towarzyskiej Bergen, ale granic tego kręgu nie dało się jednoznacznie wytyczyć. W każdym razie był pełnoprawnym członkiem komitetu budowy kolei, towarzystwa teatralnego, loży dobroczynnej i klubu dla dżentelmenów „Den gode Hensikt”. Zawsze miał głowę pełną pomysłów i cieszył się popularnością w towarzystwie.

Przed wolnym dniem z okazji dnia świętego Jana musiał załatwić jakąś sprawę w biurze, w porze, kiedy tempo pracy zaczynało już spadać. Ku swojemu zdumieniu zobaczył kilku pracowników idących przez podwórze w stronę szopy, która od półtora roku stała pusta. Miała być dodatkowym magazynem na konopie.

Gdy zaczął wypytywać, co się dzieje i dlaczego mężczyźni niosą duże strażackie siekiery, usłyszał coś o „wybryku chłopaków”, ale że zaraz wszystko będzie już w porządku. Wzbudziło to jego ciekawość, podszedł więc do szopy i otworzył rozeschnięte dwuskrzydłowe drzwi.

To, co zobaczył, z początku zdumiało go do tego stopnia, że zatrzymał się z otwartymi ustami, próbując przywołać coś z pamięci. W środku stała na wpół ukończona łódź. Nie była to jednak zwykła łódź wiosłowa ani żaglówka, tylko kopia. Bez wątpienia miał przed sobą łódź wikingów.

– Dobry Boże – mruknął cicho do siebie, gdy wreszcie dotarło do niego, na co patrzy. – To musi być „łódź z Gokstad”!

Podekscytowany chwycił calówkę, którą jeden z robotników miał w bocznej kieszeni spodni, i zaczął mierzyć łódź. W nowo wprowadzonych w Norwegii i Szwecji jednostkach miary miała 4,6 metra długości i 102 centymetry w najszerszym miejscu. To chyba się zgadzało.

Musiał to jak najszybciej sprawdzić. Niemal biegiem ruszył przez podwórze w stronę głównego budynku, lecz nagle zmienił zdanie i zawrócił.

– Na co wam te siekiery, chłopaki? – spytał.

– No... brygadzista powiedział, że mamy porąbać to gówno i posprzątać – odparł niepewnie najstarszy z nich. Trudno było przecież nie zauważyć podekscytowania i zapału syna właściciela.

– Na Boga, niczego nie ruszajcie! – polecił. – Zostawcie wszystko tak, jak jest, narzędzia i tak dalej. A o co właściwie chodziło z tym wybrykiem?

Odpowiedź sprawiła, że zaniemówił. Wydawało się to niemożliwe. Czyżby ci trzej niedawno zatrudnieni czeladnicy, którzy mieli zaledwie koło dziesięciu lat, byli w stanie zbudować coś takiego? A tak poza tym, gdzie są ci chłopcy?

Nieśmiało wymruczana odpowiedź nie wróżyła niczego dobrego. Brygadzista Andersen nakrył małych złodziei i natychmiast ich zwolnił. W związku z tym zastępca brygadzisty, ich wuj, miał zabrać chłopców na przystań i odesłać do domu.

– A co takiego ukradli? – dopytywał Christian Cambell Andersen.

– No... ukradli drewno ze składu i piłę z sąsiedniego warsztatu, co prawda ze stosu, na którym leżały odpadki, ale kradzież to przecież kradzież. A narzędzia zwędzili z warsztatu naprawczego przy powrozowni.

Słysząc te wyjaśnienia, Andersen z rezygnacją pokiwał głową. W tej chwili roztrząsanie tej sprawy i tak było daremne. Powtórzył tylko polecenie, że niczego w szopie nie wolno dotykać i że dotyczy to również „ukradzionych” narzędzi i innych materiałów. Następnie szybkim krokiem ruszył do swojego biura i zaczął szukać czegoś na półce z książkami o wikingach.

Podobnie jak wielu mu współczesnych, nie wspominając nawet o turystach z zagranicy, Christian Cambell Andersen pasjonował się wikingami. Sagę o Fridtjofie Śmiałym znał na pamięć, a wydarzenia związane z odnalezieniem pierwszej, dobrze zachowanej łodzi wikingów w okolicach Gokstad śledził, odkąd ukończył dwadzieścia jeden lat.

W końcu znalazł to, czego szukał: książkę, w której podano dokładne wymiary łodzi z Gokstad. Po przeliczeniu ze stóp i cali wyszło, że miała 23,3 metra długości i 5,20 metra w najszerszym punkcie. Szybko zapisał liczby na kartce i podzielił. Zgadzało się co do centymetra. Chłopcy zbudowali swój model dokładnie w skali 1:5.

Opadł na angielskie krzesło przy biurku i próbował to zrozumieć, ale kręciło mu się od tego w głowie. Musi przyjrzeć się dokładniej dziełu tych chłopców! Podniósł się i zdecydowanym krokiem przemierzył podwórze. Gdy dotarł do szopy, otworzył szeroko oba skrzydła drzwi, żeby wpuścić światło.

Poszycie zakładkowe wyszło im idealnie, co trudno było pojąć, biorąc pod uwagę, że mocno wygięte linie łodzi zbiegały się na dziobie i rufie i że była ona najszersza w połowie długości. Poza tym zarówno dziób, jak i rufa ostro wyginały się w górę. Wydawało mu się niemal cudem, że tacy mali chłopcy bez odpowiednich narzędzi potrafili stworzyć te śmiałe, eleganckie linie, wykorzystując jedynie drewno znalezione na stosie odpadków.

Pogładził dłonią poszycie. Ani jednej drzazgi, każdy detal był idealnie oszlifowany. Po bokach dziobu widniały płaskorzeźby, fantastyczne wikińskie wzory, niemal już ukończone. Jeśli chodzi o ozdoby, nie istniał żaden znany wzorzec, przynajmniej na łodzi z Gokstad ich nie było, Christian Cambell Andersen był tego całkowicie pewien. Na pewno wiedziałby, gdyby było inaczej. Jednak wikińskie ornamenty sprawiały wrażenie autentycznych i zostały wykonane z artystyczną perfekcją.

Ław w łodzi jeszcze nie osadzono; stały oparte pod ścianą szopy. Jednak również one miały gładkie, oszlifowane powierzchnie, na których z pewnością wygodnie by się siedziało. Jaka szkoda, że chłopcy nie dokończyli swej pracy, nim jakiś idiota ich przyłapał.

Wybryk? Nakrył, zwolnił i odesłał do domu!

Najgorsze nie było wcale to, że postąpiono tak okrutnie i nie po chrześcijańsku. Najgorsza była głupota. Powroźnicy to co prawda nie żeglarze czy szkutnicy, ale każdy mieszkaniec Bergen powinien poznać się na pięknej łodzi. No tak, oczywiście trzeba to będzie naprawić. Pytanie tylko, jak? Warto się nad tym zastanowić.

Jak większość mieszkańców miasta, kilka godzin później był w dzielnicy Engen, by popatrzeć na ognie świętojańskie, ale przez cały czas myślał o czymś innym. Opuścił uroczystości wcześnie, bo zbierało się na deszcz, a nie chciał przyjść przemoczony do klubu dla dżentelmenów. Na ten wieczór umówił się na partię wista z Halfdanem Michelsenem, mężczyzną w jego wieku, który wkrótce miał przejąć najlepszą stocznię w mieście, oraz z armatorami Mowinckelem i Dünnerem – obaj byli znacznie starsi od Christiana i Halfdana, utrzymywali jednak, że lubią wymieniać myśli z młodym pokoleniem. Pod warunkiem że nie rozmawiano o polityce.

Christian przez kilka partii grał bardzo kiepsko i pozostali zauważyli, że jego myśli skupione są na czymś innym, byli jednak na tyle dobrze wychowani, by o nic nie pytać. Zapewne chodziło o problemy sercowe, a o takich rzeczach nie rozmawiano w klubie „Den gode Hensikt”. Uważano, że coś takiego to sprawa osobista.

Później jak zwykle usiedli w angielskich, obitych skórą i trzeszczących fotelach i popijali pjolter, deszcz bębnił w grube szyby witraży, ogień trzaskał w kominku, a on zdradził im, co go dręczyło.

Opowiedział im wszystko wprost i nie owijając w bawełnę. Nie z jego winy brygadziści z warsztatu powroźniczego zwolnili trzech czeladników, a poza tym złoili im skórę skórzanymi rzemieniami, bo – wyobraźcie sobie, panowie! – niemal ukończyli model łodzi z Gokstad, i to idealnie przeskalowany.

Pozostali patrzyli na niego, jakby nagle oszalał.

– Ile lat mieli ci czeladnicy? – spytał ostrożnie armator Dünner.

– Wydaje mi się, że coś koło jedenastu – odparł z zakłopotaniem Christian. Bał się, że go wyśmieją.

I tak się zresztą stało. Nie byli w stanie się powstrzymać, ale szybko go przeprosili i zaprzestali komentowania sprawy. Zapanowało pełne zakłopotania milczenie.

– Mam propozycję – powiedział z determinacją w głosie Christian. – Założę się, że panowie sami się zdziwicie i przyznacie mi rację, gdy zobaczycie to dzieło sztuki. A po drugie, będziecie stawiać mi pjoltera przez cały rok, żeby wynagrodzić mi ten brak zaufania! W przeciwnym razie, oczywiście to ja będę do końca roku stawiać wszystkim koniak i wodę sodową!

Napięcie opadło i atmosfera się oczyściła. Wszyscy wybuchnęli śmiechem i natychmiast posłali po kariolkę z W M Bøschen przy Kong Oscars Gate. Przy tej pogodzie spacer nie wchodził w rachubę, choć do warsztatu powroźniczego w Nordnes nie było daleko.

Pół godziny później, po nakazaniu, by powóz na nich czekał, Christian otworzył drzwi do starej szopy. Uniósł dwie lampy naftowe, żeby rozświetlić panujący wewnątrz mrok. Jego towarzysze gwałtownie wciągnęli powietrze; byli ludźmi znającymi się na łodziach i natychmiast zrozumieli, na co patrzą. Przez dłuższą chwilę się nie odzywali.

Zaczęli natomiast badać konstrukcję łodzi i dzielić się spostrzeżeniami i obserwacjami. Na przykład że chłopcy nie użyli gwoździ, lecz spoili poszycie jedynie za pomocą drewnianych kołków. Ale jak mogli zrobić kołki bez tokarki? Halfdan, który sam od dziecka zajmował się szkutnictwem, zbadał dokładnie jeden z kołków, wziął do ręki młotek i klin, ostrożnie go wybił i z bliska mu się przyglądał. Z początku zmarszczył czoło, lecz potem szeroko się uśmiechnął. Wesołym głosem wygłosił krótki wykład i zapewnił towarzyszy, że mają do czynienia z wyjątkowo błyskotliwymi „urwisami”. Wyciosali drewniane kołki ręcznie i nadali im kształt klina. Następnie część kołka, która miała przejść przez wywiercone otwory w poszyciu, owinęli włóknami z konopi i nałożyli na to warstwę smoły. Potem wbili kołek za pomocą młotka, tak że smoła i konopie się ścisnęły i całość mocno się trzymała. Następnie odpiłowali końce i wygładzili powierzchnię papierem ściernym.

Jednak w jaki sposób chłopcom udało się zrobić krzywizny w drzewie, gdy na przykład budowali mocno zaokrąglony dziób i rufę?

Rozejrzeli się w migotliwym świetle lamp naftowych, szukając wyjaśnienia. I wkrótce je znaleźli. Pod ścianą szopy na kilku kamieniach stało wiadro z wodą, a pod nim widać było wyraźne ślady ognia. Chłopcy wykorzystali parę wodną.

Najbardziej poruszającym znaleziskiem był sam plan łodzi. Wisiał przyklejony na dłuższej ścianie szopy. Składał się z kolorowych ilustracji łodzi z Gokstad, przedstawionej zarówno tak, jak wyglądała po odnalezieniu, jak i później, po zakończeniu restauracji, a także jak wyobrażano ją sobie gotową do pierwszego rejsu przed tysiącem lat. Znajdowały się tam również proste rysunki i wymiary. Ilustracje pochodziły z jakiegoś taniego czasopisma, typu „dom i rozrywka”, i stanowiły niezbyt szczegółowe plany konstrukcyjne.

Christian zauważył jednak, że w czasopiśmie nie podano, w jaki sposób dziób i rufa ozdobione zostały wikińskimi ornamentami.

Mężczyźni w wyśmienitych humorach pojechali z powrotem do klubu. Towarzysze Christiana natychmiast chcieli zacząć wywiązywać się z obowiązku utrzymywania go w stanie nietrzeźwości do końca roku – oczywiście na ich koszt.

Jednak gdy wzniesiono pierwszy toast, podczas drugiej już w tę świętojańską noc rundy picia, wśród przyjaciół w teraz już prawie opustoszałym klubie – było późno i większość mężczyzn udała się już do domów – zapanował niemal uroczysty nastrój.

To, co zobaczyli, było cudem, co do tego wszyscy się zgodzili. Trzech małych chłopców, którzy mieli za sobą może cztery, pięć lat nauki, bo tylko tyle mogła ona trwać na wyspach, dokonali czegoś, co świetnie by się nadawało nawet na egzamin mistrzowski inżyniera budowy okrętów. Zaprawdę nieodgadnione są ścieżki Pana! To przecież tylko trzech chłopców z rybackiej rodziny z Osterøy, dlaczego więc Pan obdarzył ich takim technicznym geniuszem? Jaki byłby pożytek z tak tęgich głów, gdyby ci chłopcy zastawiali po prostu sieci na dorsze?

Christian, który nieszczególnie wierzył w Pana i w Jego niezgłębione ścieżki, stwierdził trzeźwo, że bez względu na wszystko, ci chłopcy nie zostaną już rybakami. Zostaną mianowicie budowniczymi linii kolejowych i mostów.

Pozostali z początku patrzyli na niego z niedowierzaniem, ale powoli to do nich docierało. Radośnie pokiwali głowami na znak, że się zgadzają. Pomysł był błyskotliwy, ale też oczywisty. Ktoś mógłby to wręcz uznać za palec boży.

Komitet budowy kolei w Bergen został utworzony już w 1872 roku i każdy z nich był jego aktywnym członkiem. Jednak realizacja planów posuwała się opornie, ponieważ politycy w odległej Kristianii uważali, że mieszkańcy Bergen to przecież ludzie morza, więc równie dobrze mogą nadal docierać do stolicy drogą morską. O ile w ogóle mieli po co tam przyjeżdżać. Storting niechętnie zatwierdził zgodę na linię łączącą Bergen i Voss, która działała już od kilku lat. Wciąż jednak trzeba było wykonać wielki skok i położyć tory z Voss przez całą Hardangervidda i dalej, aż do Kristianii. Politycy narzekali i twierdzili, że niemożliwa jest budowa linii kolejowej tak wysoko, w takim chłodzie, przy takich masach śniegu i trwającej osiem miesięcy zimie. Poza tym w Norwegii brakowało wiedzy inżynierskiej na odpowiednio wysokim poziomie, bo tak ambitnego projektu nie udało się jeszcze zrealizować nawet w Szwajcarii. Angażowanie się w coś, co było od samego początku skazane na niepowodzenie, prowadziłoby więc – wbrew temu, co twierdzili niektórzy naiwni optymiści z Bergen – jedynie do nieodpowiedzialnego marnotrawstwa ograniczonych funduszy państwa.

Wszyscy się zgadzali co do tego, że Kolej Bergeńska, jak nazywano ten projekt, byłaby niezwykłym wyzwaniem technicznym i inżynieryjnym. Nie wszyscy jednak uważali, że to niemożliwe.

– A więc, co za tym idzie – podsumował armator Dünner, gdy już kilkakrotnie omówili i przemyśleli sprawę – wyuczymy własnych inżynierów i zapewnimy im najlepsze techniczne wykształcenie, jakie jest w tej chwili dostępne na świecie. My za to zapłacimy. Oni zaś spłacą swój dług, budując naszą kolej.

Mężczyźni przy stole zamilkli w zadumie. Zamówili po ostatnim pjolterze i unieśli kieliszki w stronę Christiana, który miał teraz przed sobą pół roku picia na koszt towarzyszy. Nikt jednak nie przerywał milczenia. W pomyśle Dünnera było coś niesłychanego, co ich onieśmielało.

– To poważna decyzja – odezwał się w końcu armator Mowinckel. – Zasadniczo zgadzam się z Dünnerem, z czysto zdroworozsądkowego punktu widzenia. Jednak życiem tych chłopców rządzi jedynie Bóg, a nie my, bez względu na to, jak bardzo byśmy chcieli zainwestować ich talent w coś, czego tak bardzo pragniemy. Pozwólcie, że ujmę to w ten sposób. „Den gode Hensikt” nieustannie poszukuje spraw, które można by wesprzeć w ramach działalności dobroczynnej. Mamy tu młodą wdowę na skraju biedy z trzema wyjątkowo utalentowanymi synami. Czy to nie wystarczy na początek?

Pozostali pokiwali głowami na zgodę i wznieśli kieliszki. Ustalono, że Christian obarczony zostanie zadaniem odszukania wdowy.

Dla odmiany ten czerwcowy dzień był całkowicie bezchmurny. Nim Christian wszedł na pokład parowca „Ole Bull” na przystani Murebryggen, padało przez dziesięć dni z rzędu. Na pokładzie przebywało wyjątkowo wielu turystów – być może miało to coś wspólnego ze zmianą pogody. Wyglądało na to, że większość stanowili Niemcy. Cały salon pierwszej klasy wypełniony był do tego stopnia, że zrobiło się trochę ciasno i niewygodnie. Christian zamierzał właśnie przejść się trochę po górnym pokładzie, gdy siedząca obok niego kobieta zapytała, czy mówi po niemiecku. Gdy przytaknął, zaczęła go wypytywać o wikingów, a ponieważ pasjonował się tym zagadnieniem, znał odpowiedzi na niemal wszystkie jej pytania. Towarzyszący jej zaczęli zadawać kolejne, tak że już wkrótce poczuł się niczym jakiś przewodnik turystyczny. To było nowe określenie na nowy zawód.

Cudzoziemcy mieli bzika na punkcie wikingów i latem tłumnie ściągali nad fiordy. Było to nieco osobliwe, ale oczywiście dobre dla Norwegii. Ci cudzoziemcy przywozili dużo pieniędzy.

Gdy w końcu przeprosił i wyszedł na górny pokład, spojrzał na rozciągający się przed nim widok w nowy sposób. Dla ludzi urodzonych w Vestlandet, którzy nic innego nie znali, świat oczywiście wyglądał właśnie tak. Roziskrzone, lśniące wody. Spowite śniegiem szczyty gór. Ściany skalne opadające stromo prosto do morza, wysokie wodospady. Ale co czuł ktoś, kto przybył tu z brudnego od sadzy wielkiego miasta, takiego jak Londyn czy Berlin?

Być może inwestowanie w turystykę mogłoby się okazać dobrym interesem. Z całym szacunkiem dla zakładu powroźniczego – czy mógł on w przyszłości przynieść równie wysokie zyski jak nowe hotele dla turystów? To było interesujące pytanie. I dobry temat do rozmowy na jakiś wieczór w klubie.

Schodząc po niebezpiecznie kołyszącym się trapie na skromnej przystani w Tyssebotn, poczuł, jakby coś w nim się ścisnęło. Teraz już nie mógł skupiać myśli na widokach i musiał się skoncentrować na trudnej rozmowie, jaka go czekała.

Wyglądało na to, że nikt nie wyszedł mu na spotkanie, choć oczywiście wcześniej napisał i zapowiedział swoje przybycie. Dziwne. Wdowa nie wysłała nawet żadnego z tych uzdolnionych chłopców, by odebrał gościa na przystani. Musiał wypytywać o drogę.

Gdy wreszcie wszedł do mrocznego pokoju we Frøynes, trzech chłopców siedziało obok siebie na ławie, ze spuszczonymi głowami. Nie śmieli podnieść na niego wzroku.

Wdowa Maren Kristine siedząca sztywno na rzeźbionym drewnianym krześle z wikińskimi ornamentami – co zauważył – bez słowa wskazała, by usiadł na podobnym krześle naprzeciw niej. Jak do tej pory nie odezwała się ani słowem, nawet go nie przywitała. Było to trochę upiorne.

Christian musiał się opanować, by nie ogarnęła go panika. Czuł się tak, jakby znalazł się w jakimś koszmarze, w dodatku jako wyjątkowo nieproszony gość. W pokoju unosił się słaby zapach krów. Wdowa Maren Kristine była jedną z najpiękniejszych kobiet, jakie kiedykolwiek widział – choć myśl ta wydawała się w tych okolicznościach wyjątkowo niewłaściwa – i zaledwie trochę od niego starszą. Nosiła czarne ubranie i czarny czepek, lecz spod ciemnego materiału tkaniny wystawały kosmyki jej długich ciemnorudych, miedzianych włosów. Jej jasnobłękitne oczy patrzyły na niego spokojnie, ale nie było w nich przyjaźni. Na stole stał niewielki półmisek z ciasteczkami. Na drewnianych ścianach widniały kilimy domowej roboty, jakich jeszcze nigdy nie widział i chętnie przyjrzałby im się bliżej, ale na coś takiego moment nie był odpowiedni. Musi natychmiast przejść do rzeczy, bo wyglądało na to, że rodzina jest przekonana, iż przybył tu, by ją ukarać.

– Cieszę się, że zechciała mnie pani przyjąć, wraz z pani synami, pani Eriksen – zaczął, zbierając siły. – Chciałbym porozmawiać z panią o kilku ważnych rzeczach, i postaram się omówić je po kolei.

Przerwał i zerknął w stronę chłopców. Żaden z nich nie śmiał na niego spojrzeć, wydawało się, że spodziewają się dalszych kłopotów.

– Po pierwsze – podjął – chciałbym pani pogratulować, pani Eriksen, że los obdarzył panią trójką tak utalentowanych synów. Byłem naprawdę zachwycony, tak, to właściwe słowo, zachwycony, gdy zobaczyłem ich model łodzi z Gokstad.

Umilkł i znów zerknął na chłopców, którzy zaskoczeni unieśli głowy i wymienili między sobą szybkie, nieśmiałe uśmiechy, ale natychmiast spoważnieli w obawie, że zobaczy to ich matka. Spuścili więc znów głowy, jakby byli pogrążeni w jakiejś modlitwie.

Matka nadal siedziała z całkowicie kamienną twarzą. Jeszcze nie widział, by ktoś był w stanie do tego stopnia panować nad sobą, i nie miał pojęcia, czy skrywała w ten sposób strach czy wrogość.

– Przejdźmy do następnej sprawy, którą chciałbym poruszyć. – Kontynuował już z większą pewnością siebie, by wreszcie przegnać tę upiorną atmosferę. – Proszę przyjąć moje najszczersze przeprosiny w imieniu firmy Cambell Andersen za sposób, w jaki nasi pracownicy odpłacili chłopcom za ich wybitne osiągnięcia. Mogę panią zapewnić, pani Eriksen, że gdyby to właściciele firmy, ja sam lub mój ojciec, jako pierwsi odkryli to fantastyczne dzieło, dalszy ciąg byłby szczęśliwszy, a przede wszystkim sprawiedliwszy. Chłopcy zostaliby nagrodzeni, a nie zbici i zwolnieni.

Dopiero teraz wdowa zareagowała, lecz jej reakcja była za to wyraźniejsza. Gwałtownie wciągnęła powietrze, nie raz, a kilka razy, jej wdzięczny biust unosił się i opadał – Christian wstydził się tej nieuniknionej, lecz niemniej raczej niestosownej obserwacji.

– Wie pan, panie Cambell Andersen – powiedziała opanowanym głosem, choć wciąż wydawała się zdyszana – żadne słowa nie mogłyby mnie uczynić szczęśliwszą. Tylko tyle mogę powiedzieć.

Trzej chłopcy nie siedzieli już skuleni i z opuszczonymi głowami. Wyprostowali plecy i przyglądali się gościowi uważnie i z wyczekiwaniem. Christian Cambell Andersen poczuł ulgę, teraz lody zostały przełamane i wystarczy tylko dorzucić węgla do kotła.

– Ponadto – podjął znów i po raz pierwszy spróbował się uśmiechnąć – przywiozłem ze sobą wypłatę chłopców za okres po niesprawiedliwym zwolnieniu. Poza tym mam pewną propozycję i chciałbym, by się pani do niej ustosunkowała, pani Eriksen. Wyszła ona od organizacji dobroczynnej z Bergen, którą również reprezentuję i która nie ma nic wspólnego z naszą firmą. Klub „Den gode Hensikt”, bo tak się nazywamy, podjął decyzję, że opłacimy naukę chłopców, najpierw w szkole katedralnej w Bergen, a później w technicznej szkole realnej w Kristianii. Na koniec zaś zapewnimy im wykształcenie inżynierskie na uniwersytecie w Dreźnie. To najbardziej szanowany uniwersytet dla inżynierów na świecie. W Niemczech.

Trzej siedzący na długiej ławie chłopcy gapili się na niego oniemiali, mniej więcej tak, jak się tego spodziewał. Jednak wdowa, Maren Kristine, nie pokazała nawet drgnięciem twarzy, co o tym myśli. Umilkł i czekał. Upłynęło co najmniej kilka minut i zaczął się już zastanawiać, czy nie było tego za wiele naraz. Może ci ludzie nie zrozumieli, jak niesamowita jest propozycja, jaką im złożył.

Wdowa nadal siedziała w milczeniu i od czasu do czasu niemal niezauważalnie kiwała głową, jakby w myślach powtarzała sobie, co ma powiedzieć. W końcu gwałtownie wciągnęła powietrze i przemówiła powoli, pewnie, nie zacinając się, bardzo wyraźnym dialektem, który – jak dopiero teraz się zorientował – trudno było zrozumieć.

– Pastor powiedział to samo co pan, panie Andersen. Mówił, że chłopcy nie powinni zostać rybakami. Zamiast tego powinni przenieść się do Bergen, by uczyć się spraw wielkiego świata. Ale wiem teraz, i wiedziałam też wcześniej, że te szkoły odbierają nam dzieci. Ci, którzy otrzymują takie wykształcenie, już nigdy nie wracają. Nigdy. Dlatego powiedziałam „nie”. I teraz też mówię „nie”. Dlatego że potrzebuję trzech małych mężczyzn, zamiast jednego dużego, którego miałam w gospodarstwie. Tego, którego zabrało morze.

Christian Cambell Andersen z początku był tak zdumiony, że nie przychodziła mu do głowy żadna odpowiedź. Przybył oto tutaj ze swoim królewskim darem, niemal jak trzej królowie do Dziewicy Maryi i Dzieciątka Jezus, i położył ten lśniący podarunek u stóp odzianej na czarno wdowy po rybaku. A ona odmówiła i nawet raz się przy tym nie zająknęła.

Musiał się zastanowić. Znów zerknął w stronę chłopców, którzy siedzieli wyprostowani na długiej ławie i gapili się na niego i matkę przerażonymi, szeroko otwartymi oczyma. Odnosił wrażenie, że wyczuwa ich rozpaczliwą nadzieję, że teraz powie coś niesamowicie mądrego i dobrego. Miał jednak w głowie całkowitą pustkę i był kompletnie zaskoczony.

Wyglądało jednak na to, że długie milczenie jest w tym domu czymś normalnym. Wdowa kazała czekać mu przez nieskończone minuty. Teraz uczynił to samo i gorączkowo się zastanawiał.

– Wie pani, pani Eriksen – zaczął powoli, wciąż próbując dobrać odpowiednie słowa – teraz jest lato i czas sianokosów na polach, na zboczach wzgórz. Chłopcy spokojnie mogą z panią zostać. Szkoła katedralna rozpoczyna zajęcia dopiero po tak zwanych letnich feriach, czyli kilka tygodni po sianokosach. To po pierwsze. Po drugie, my, członkowie loży dobroczynnej „Den gode Hensikt”, oczywiście wzięliśmy pod uwagę pani ciężką sytuację, pani Eriksen. W związku z tym ustaliliśmy, że jeśli wolno nam będzie wykształcić chłopców, tak jak zaproponowałem, zapewnimy pani również wdowią rentę, która z nawiązką zrekompensuje utratę tych dzielnych chłopców w gospodarstwie.

To ostatnie nie było prawdą. Właśnie to wymyślił. Do klubu w Bergen należało kilku dobrze sytuowanych mężczyzn nie mających pojęcia, co oznaczałaby utrata synów dla żony rybaka, która niedawno została wdową. Tę głupotę, czy też brak wyobraźni, można było jednak naprawić dyskretną, dodatkową decyzją o przyznaniu wdowiej renty.

A gdyby jakiś nadęty biurokrata z zarządu uznał, że on, Christian, przekroczył swoje kompetencje, co zresztą uczynił, wówczas sam zapewni wdowie pensję. Tak mi dopomóż Bóg!

Piękna wdowa znów milczała, zastanawiając się, co powinna odpowiedzieć. Jej trzej synowie siedzieli sztywno, jakby połknęli kij. Pochylili się lekko do przodu i nawet na sekundę nie spuszczali matki z oczu. Nie było żadnych wątpliwości, co o tym wszystkim sądzą.

– Matko – odezwał się nagle jeden z nich. – Wybaczcie, że odzywam się bez waszego pozwolenia, ale muszę powiedzieć jedno. My, twoi trzej synowie, pragniemy tego bardziej niż czegokolwiek innego w życiu. Nie moglibyśmy mieć większych marzeń. I przysięgamy, że zawsze będziemy o was dbać, matko.

Pozostali dwaj chłopcy z zapałem pokiwali głowami.

Christian Cambell Andersen znów odniósł wrażenie, że znalazł się w jakiejś rzeczywistości snu. Ten mały inżynier, albo szkutnik czy budowniczy mostów, czy kim tam miał się w przyszłości stać, przemówił nagle słowami, które mogłyby wyjść spod pióra Snorriego Sturlusona. Krótko, wprost, wykładając argumenty w trzech zdaniach.

Niemniej jego matka zwlekała z odpowiedzią. Z jej twarzy nie sposób było wyczytać, nad czym się zastanawia ani ku czemu się skłania. I nagle rozpromieniła się, równie niespodziewanie jak słońce, które w całkowicie szary dzień rozświetla nagle wody fiordu.

– Panie Christianie Cambell Andersen – powiedziała. – Wielkie jest moje zaufanie do pańskiej dobrej woli. I moja pewność też jest wielka. Proszę się dobrze opiekować moimi synami.

Ona również mówiła jak postać z sagi o wikingach, pomyślał.

Podczas jednej z najgorszych burz tej jesieni dyrektor szkoły katedralnej w Bergen przybył na zaproszenie zarządu loży „Den gode Hensikt” na posiedzenie, by omówić punkt osiemnasty porządku dziennego. Chodziło o ocenę pierwszych miesięcy nauki chłopców Lauritzen.

Z początku trudno było przypisać ich do jakiejś klasy, zaczął dyrektor. Ich wiedza była przecież tak nieusystematyzowana. Najwyraźniej uczyli się czegoś u miejscowego księdza na wyspie Osterøy. Czyli tak jak zwykle: nauczyć się liczyć i pisać, a potem „do widzenia” i na łódź rybacką. Tak więc pod pewnymi względami, przede wszystkim jeśli chodzi o język niemiecki, geografię i historię współczesną, mieli spore zaległości w porównaniu ze swoimi rówieśnikami.

Z kolei w innych dziedzinach było na odwrót. Na lekcjach matematyki i fizyki wykazywali się wybitnymi zdolnościami. Najmłodszy z chłopców obdarzony był ponadto talentem artystycznym. Summa summarum, wkrótce nadrobią wszystkie zaległości, między innymi dlatego, że uczyli się z zapałem i radością, jakie niestety rzadko wykazywały dzieci z miasta. Fakt, że wszyscy trzej chłopcy Lauritzen posiadali wyjątkowe uzdolnienia do nauki, nie ulegał wątpliwości.

– Ale czy da się wykształcić ich na dyplomowanych inżynierów w Dreźnie? – mruknął niecierpliwie przewodniczący zebrania. Najwyraźniej chodziło mu o zapisanie jakiegoś formalnego oświadczenia.

W obitym dębową boazerią pokoju zarządu zapanowało pełne napięcia milczenie, przerywane jedynie odgłosami deszczu smagającego witrażowe szyby. Członkowie spoglądali surowo na dyrektora, który sprawiał wrażenie niepewnego, gdy usłyszał tak konkretnie sformułowane pytanie.

– Proszę mi wybaczyć, jeśli wyraziłem się nieprecyzyjnie, bo nie taki był mój zamiar – odparł w końcu z rezerwą i wydął usta. Wyglądało na to, że uważa, iż zadano mu głupie pytanie. – Pozwólcie mi, panowie, jeszcze raz opisać sytuację, tak aby nie było żadnego nieporozumienia – podjął ze złością. – Jeśli w całym Vestlandet są jacyś chłopcy, których moglibyśmy wykształcić na dyplomowanych inżynierów w samym Dreźnie, to są nimi właśnie ci trzej!

Przewodniczący nie pozwolił się sprowokować tym nieco ostrym tonem odpowiedzi dyrektora szkoły, uderzył tylko młoteczkiem w stół, podziękował dyrektorowi Helmersenowi za stawienie się i przeszedł do kolejnego punktu porządku obrad loży dobroczynnej „Den gode Hensikt”.

II
1901
OSTATNIE DNI W DREŹNIE

Panowie dyplomowani inżynierowie! Tu w Dreźnie mamy szczególnie długą tradycję kształcenia najlepszych inżynierów w Niemczech, a tym samym na całym świecie. Tak było w czasach Königliche Sächsisches Polytechnikum i tak jest nadal w naszej Technische Hochschule. Jednak nowi absolwenci naszej uczelni mają wspaniałe perspektywy, znacznie szersze niż kiedykolwiek w naszej kilkusetletniej tradycji. Moi panowie, świat leży wam teraz u stóp, ale jest to zupełnie nowy świat. Mianowicie XX wiek będzie świadkiem większych technicznych przemian niż jakakolwiek epoka w historii ludzkości. Nowoczesna technika będzie się teraz rozwijać skokami i tak gruntownie zmieni świat, że ci z naszych kolegów, którzy zdadzą tu końcowe egzaminy za sto lat, będą patrzeć na nasze czasy tak, jak my dziś patrzymy na epokę kamienia. To, co wczoraj było – czy nawet dzisiaj jest – dziką fantazją, jutro stanie się rzeczywistością. Wtedy nie będzie już wyzwaniem objechanie świata w 80 dni, tak jak pisał Jules Verne! Wtedy będziemy w stanie objechać świat w... 8 dni! Zdobędziemy przestrzeń powietrzną i większość z nas zebranych dziś w tej sali będzie mogła doświadczyć pasażerskich podniebnych podróży, i to nie tylko między różnymi krajami, lecz również między kontynentami. Zdobędziemy też głębiny oceanów i, znów nawiązując do Jules’a Verne’a, Dwadzieścia tysięcy mil podmorskiej żeglugi wkrótce stanie się rzeczywistością. Będziemy widzieć w ciemności, rozmawiać ze sobą oddzieleni tysiącami mil, podróżować koleją z prędkością ponad dwustu kilometrów na godzinę, wznosić budynki wysokie na setki metrów, znajdziemy metody prześwietlania i badania ludzkiego ciała bez czynienia mu przy tym krzywdy, będziemy siedzieć w Dreźnie i słuchać muzyki z Bayreuth tak wyraźnie, jakbyśmy byli na miejscu w sali koncertowej, nasze maszyny liczące staną się sto, a może nawet i tysiąc razy szybsze niż te, których używamy dzisiaj, i jestem pewien, że przynajmniej wy, młodzi, dożyjecie chwili, gdy pierwszy niemiecki naukowiec wyląduje na Księżycu, aczkolwiek rozwiązania techniczne Jules’a Verne’ a w tym konkretnym punkcie nieszczególnie nam się przydadzą.

W tym momencie po raz pierwszy słuchacze wybuchnęli śmiechem. Do tej pory świeżo upieczeni inżynierowie siedzieli bez ruchu, jak zaczarowani, nie wydając z siebie najmniejszego dźwięku. Rektor Technische Hochschule był znany jako świetny mówca, jednak tym razem nie dość, że przeszedł samego siebie, to jeszcze olśnił słuchaczy.

– Krótko mówiąc – podjął przemowę – za kilkadziesiąt lat świat będzie wyglądał zupełnie inaczej z powodu postępu technicznego. Będziemy mogli ponieść naszą wiedzę w ubogie części świata, tak jak zaczęliśmy już to robić w Afryce. Dzięki temu osiągniemy równość między narodami i rasami, i dlatego to, co będziemy tworzyć, to nie tylko projekt dla ludzi z suwakiem logarytmicznym zamiast duszy, czy też kwestia praw fizyki albo innych nauk przyrodniczych. To, co będziemy tworzyć, to również w znacznym stopniu projekt humanistyczny. Przełomowe przemiany techniczne, których doświadczy świat w tym dwudziestym stuleciu, to pod pewnym względem większe błogosławieństwo dla ludzkości niż cokolwiek innego. Nie będzie już można posługiwać się wojną jako metodą rozwiązywania problemów politycznych. W świecie tak zaawansowanym technicznie jak ten, w którego tworzeniu od dziś i przez resztę waszego życia zawodowego będziecie uczestniczyć, odeślemy wojnę na śmietnik historii. Wojny są prymitywne, dlatego też zaawansowana technologicznie wojna jest contradictio in adiecto, czyli sprzecznością samą w sobie. I taki właśnie świat pójdziecie teraz kreślić, budować i konstruować. Jako inżynier życzę wam z całego serca szczęścia!

Wybuchła burza oklasków, która nie miała końca. To było tak jak w operze: najpierw tupanie w podłogę, a potem świeżo upieczeni inżynierowie w smokingach powstawali jeden po drugim, aż to okazywanie radości zakończyło się owacją na stojąco.

Kolejnym wydarzeniem było samo rozdawanie dyplomów. Tych, którzy uzyskali najwyższe oceny podczas egzaminu, kolejno wywoływano, od miejsca dziesiątego do pierwszego. Uplasowanie się wśród dziesiątki najlepszych w Dreźnie to niesłychane osiągnięcie i pewna przepustka do najciekawszych i najlepiej płatnych posad w Europie. Jeśli należało się do tych dziesięciu, można było wybierać i przebierać w ofertach.

Dziesiąte miejsce zajął jakiś Anglik. Przeszedł na front sali, odebrał dyplom z numerem i spotkał się z uprzejmym aplauzem, oczywiście z ławek zajmowanych przez Anglików. Mówiło się, że bogaci Anglicy, którzy nie dostali się do Cambridge, studiowali w Dreźnie. Wszyscy Anglicy w mieście – przypadkiem wszyscy też bogaci – zdecydowanie zaprzeczali.

Dziewiąte miejsce zajął berlińczyk, ósme student z Hamburga.

Miejsce siódme zajął Norweg, Oscar Lauritzen – nagrodzono go słabym, uprzejmym aplauzem. Trzej bracia siedzieli obok siebie. Sverre stracił już nadzieję, Oscarowi ulżyło, a Lauritz coraz bardziej się denerwował, ponieważ liczba dyplomów na podium, gdzie miała stanąć grupa dziesięciu osób, coraz bardziej się kurczyła. Lauritz starał się, jak mógł, by zachować beztroską minę, ale siedzący obok bracia bez problemu przejrzeli go na wylot.

– Myśl o tym jak o zawodach, Lauritz – szepnął najmłodszy Sverre. – Od kiedy to przegrywasz w zawodach?

Miał na myśli karierę Lauritza jako wyczynowego cyklisty. W ubiegłym roku został on uniwersyteckim mistrzem Europy na miejscowym welodromie w Dreźnie. Tytuł mistrza Niemiec i Drezna zdobył już kilkakrotnie.

Na koniec zostały już tylko dwa dyplomy. Gdy drugie miejsce przypadło studentowi z Lipska, Lauritz poczuł, że oblewa się zimnym potem, i nie był w stanie jasno myśleć. To oczywiste, że powinien się znaleźć wśród dziesiątki najlepszych, wszyscy o tym wiedzieli. Ale...?

Rektor, który był świetnym oratorem i potrafił sprawić, że absolwenci drżeli z napięcia i czuli, jak dostają gęsiej skórki, trzymał wszystkich w niepewności. Wystąpił krok naprzód, trzymając w ręce dyplom za pierwsze miejsce.

– Dość osobliwie – oświadczył – tegoroczne pierwsze miejsce przypada komuś, kto zajmuje się czymś szczególnie mało nowoczesnym i prymitywnym technicznie. A mianowicie zdobywa je cyklista!

Sprawa była więc jasna, młodsi bracia rzucili się w stronę Lauritza i zaczęli potężnie okładać go po plecach. On sam próbował się bronić i zachować poważną minę, jakby był jedynym wśród pięćdziesięciu siedmiu świeżo upieczonych dyplomowanych inżynierów, który nie domyśla się, kim jest ten cyklista.

– Proszę o wystąpienie mistrza Europy Lauritza Lauritzena! – zawołał głośno rektor, by przekrzyczeć brawa, które rozbrzmiewały już w sali.

Lauritz, podobnie jak wszyscy inni zwycięzcy zawodów międzyuczelnianych, był popularny.

Jakiś czas później, gdy trzej bracia stali ze swymi dyplomami pod pachą na Georg Bähr-Strasse w tłumie absolwentów i rodziców, czuli, że teraz świat naprawdę leży u ich stóp. Co prawda czekała ich kilkuletnia harówka na Hardangervidda, to był dług, który musieli spłacić, ale potem będą wolni! Gdy skończy się budowa kolei, będą mogli założyć własną firmę inżynierską w centrum Bergen, Lauritzen & Lauritzen & Lauritzen, jak czasami żartowali.

Wciąż mówili: „w centrum Bergen”, pozostało im to od czasów dzieciństwa na Osterøy. Teraz mieli udać się prosto do Dresdner Bank i okazać dyplomy, by zgodnie z ustaleniami wypłacono im po tysiąc marek. To był prezent pożegnalny, swego rodzaju uroczyste podziękowanie od „Den gode Hensikt”, organizacji, która wzięła ich pod swoje skrzydła jeszcze wtedy, gdy byli czeladnikami powroźnictwa, a właściwie należałoby powiedzieć: zwolnionymi czeladnikami z firmy Cambell Andersen w dzielnicy Nordnes.

Tysiąc marek to wyjątkowo szczodry prezent pożegnalny, odpowiadało to przecież ośmiu tysiącom norweskich koron, czyli stanowiło większą sumę niż roczna pensja inżyniera kolejnictwa pracującego przy budowie linii Kolei Bergeńskiej.

Dobrze uposażeni mieli wrócić do domu, zdjąć smokingi, a potem przebrać się na wieczór. Na bankiecie dla absolwentów należało się pojawić w stroju wieczorowym.

Odbyli długą podróż, ale teraz dotarli do celu. Dla wszystkich trzech braci powinien to być najszczęśliwszy dzień w życiu, i nic, co każdy z nich widział, patrząc na pozostałych braci, nie wskazywało na to, by miało być inaczej.

Była jednak pewna rzecz, o której Lauritz nie opowiedział swoim braciom.

Była również pewna rzecz, o której Oscar nie opowiedział swoim braciom.

I była też sprawa, o której Sverre absolutnie nie chciał wspominać braciom.

Drugiego wieczoru po jej zniknięciu, późnym wieczorem, Oscar siedział na posterunku policji przy Hauptbahnhof w Süd-Vorstadt, zresztą niedaleko Technische Hochschule.

Był nieogolony i pocił się, choć zapadł już chłodny majowy wieczór. Jeśli przedwczoraj był najszczęśliwszy dzień w jego życiu, to dzisiaj chyba musi być ten najnieszczęśliwszy.

Maria Teresia na dobre zaginęła. Przepadła jak kamień w wodę. Żadnego śladu, żadnego listu, żadnej plamy krwi, nic.

Stał na dworcu kolejowym już na dwadzieścia minut przed odjazdem pociągu do Berlina. To miała być pierwsza podróż ku ich nowemu, szczęśliwemu życiu. Wreszcie była wolna i miała udać się do nowego kraju i uzyskać nową tożsamość. On zaś był po uszy zakochany i niemal ślepo wierzył w szczęście, które go przepełniało. Gdy pociąg miał odjeżdżać, przyszło mu na myśl, że właśnie na ten moment planował otworzenie butelki szampana, którą miał w bagażu.

Gdy pozostały już tylko trzy minuty, wyniósł bagaż z przedziału. Dwie wypakowane po brzegi walizki. Coś musiało ją zatrzymać, a sam oczywiście nie mógł jechać. Zrobiło się nerwowo. Był poirytowany myślą, że pociąg odjedzie i następnego dnia będzie się musiał na nowo mobilizować i przeżywać napięcie przed ucieczką do nowego świata, nowego pod wieloma innymi zresztą względami niż te, o których wspominał rektor, ów świetny mówca, w dniu ukończenia studiów.

Nie przyszła. Pociąg odjechał z gwizdem i powolnym, ciężkim posapywaniem lokomotywy.

Najpierw musiał złapać dorożkę i odesłać bagaż do domu. Sam zaś zmuszony był udać się na piechotę do Madame Freuer, aby zapytać ją, czy coś wie. To było żenujące, ale nic nie mógł na to poradzić.

Tak jak się spodziewał, Madame Freuer była skwaszona i nieprzyjazna, lecz wyglądało na to, że uważa, iż Maria Teresia nie uciekła, tylko że „wyjechała”. I to się oczywiście zgadzało. To znaczy, nie zgadzało się. Po drodze na dworzec kolejowy została... uprowadzona? Napadnięta? Obrabowana? Może leży ranna w jakimś szpitalu?

Próbował stłumić strach i niepokój, przywołując w pamięci jej piękną twarz. Już nigdy nie będzie w stanie tak kochać kobiety, jak kochał Marię Teresię. Był o tym przekonany na podstawie całego doświadczenia ze swojego dwudziestopięcioletniego życia. Nie było drugiej takiej kobiety jak ona, równie pięknej, czarującej, dowcipnej i pełnej wyobraźni, równie... erotycznej.

Policja bynajmniej nie potraktowała go uprzejmie, nawet nie rutynowo. Najpierw Oscar zwrócił się do dyżurnego w dziale osób zaginionych.

Gdy opowiedział już całą historię staremu, zmęczonemu, otyłemu i nie okazującemu zainteresowania, co najmniej pięćdziesięcioletniemu sierżantowi policji z działu osób zaginionych, odesłano go dalej do działu oszustw i wyłudzeń. A to już było jakimś kompletnym nonsensem! Ci nieudolni, głupi biurokraci w ogóle nie rozumieli powagi sytuacji. A teraz, na domiar wszystkiego, wysłano go do obyczajówki, jakby chodziło o jakąś zwyczajną burdelową aferę!

Jej los naprawdę głęboko go poruszył. Jej matka była hiszpańską hrabiną, i to stąd miała te ciemne, niemal czarne oczy, w których potrafił utonąć, nawet ich nie widząc, wystarczyło tylko, że o nich pomyślał. Jej ojcem był rozwiedziony hrabia z Monachium, a właściwie to spod Monachium, ponieważ posiadał zamek na wsi, który należał do rodu od XIII wieku.

Mieszkali w słonecznej Hiszpanii, niedaleko Walencji. Posiadłość otaczały pomarańczowe gaje, a w dali widać było błękit Morza Śródziemnego. Maria Teresia miała małe białe jagnięta, z którymi mogła się bawić, a silni mężczyźni sadzali ją czasem przed sobą na koniu i objeżdżali posiadłość, na której hodowano byki do korridy.

A potem, w jednej chwili, pewnej burzliwej nocy szczęście zmieniło się w najgorszy koszmar. Jej matka, kobieta o lśniących czarnych oczach, osoba chorobliwie zazdrosna, wyciągnęła nóż (później się okazało, że jej podejrzenia były zupełnie bezpodstawne) – ojciec w samoobronie zabił swoją ukochaną Hiszpankę! Cóż za kompletna katastrofa!

Podczas procesu ojciec – jako szlachetny człowiek – nie mógł stwierdzić, że się bronił. Dla niego czymś zupełnie nie do przyjęcia było publiczne opowiadanie o zazdrości żony. W związku z tym został skazany na śmierć i stracony za pomocą garoty, takiej maszyny do duszenia.

W związku z tym Marię Teresię, wówczas w wieku pięciu lat, odesłano do wyjątkowo podłej ciotki mieszkającej w zamku pod Monachium. Ciotka została jej prawną opiekunką, choć to Maria Teresia była prawowitą dziedziczką, i umieściła ją w sierocińcu, podając przeróżne powody takiego postępowania. Potem ta wiedźma zapłaciła kierownikowi sierocińca, by sprzedał małą niewinną dziewczynkę do burdelu w dalekim Lipsku.

Maria Teresia już dawno porzuciła nadzieję na odzyskanie zamku i swoich posiadłości, z płaczem opowiadała o tym Oscarowi. Ale nigdy nie porzuciła nadziei na lepsze życie i nieustannie odkładała pieniądze na przyszłość. Miała siedem tysięcy marek w pudełku na kapelusze z podwójnym dnem.

Oscar widział to pudełko.

Pewnego dnia, jak miała nadzieję, choć nadzieja ta gasła coraz bardziej wraz z upływem czasu, zjawi się mężczyzna, młody, przystojny i inteligentny blondyn, najlepiej z północy, i ją uratuje! Pojadą do jego kraju, on wybaczy jej wcześniejsze postępki, o których oboje definitywnie zapomną i będą żyć szczęśliwie.

Oscar wiele fantazjował na temat pierwszego spotkania Marii Teresii z jego matką Maren Kristine. Matka nigdy nie będzie w stanie wyobrazić sobie przeszłości Marii Teresii, być może z wyjątkiem jej szczęśliwego dzieciństwa. Matka nie wiedziała, co to jest burdel.

Zmęczony, nieogolony policjant – tak samo nieogolony jak Oscar – wyszedł i spojrzał na niego w taki sposób, jakby był on przestępcą.

– To ty chcesz zgłosić zaginięcie kurwy? – spytał wyjątkowo niewrażliwie. – To wejdź i opowiedz!

Pokój był małą klitką, w którym teczki dotyczące różnych śledztw walały się w nieładzie. Stało w nim biurko i dwa krzesła o popękanym skórzanym obiciu. Słabe światło rzucała tylko jedna żarówka skryta pod zielonym kloszem lampy stojącej na biurku.

– No? – odezwał się zmęczonym głosem policjant. – Jak się nazywa?

– Maria Teresia.

– Z burdelu przy Schmaalstrasse czy z tego lepszego, przy operze? Jak on się tam nazywa?

– Salon Morgenstern.

– No tak. Chwileczkę.

Policjant przeszedł do sąsiedniego pokoju i przez chwilę cicho z kimś rozmawiał, po czym wrócił z grubym stosem dokumentów pomiędzy dwoma skórzanymi okładkami związanymi czarnym sznurkiem.

– Mamy całkiem niezłą kontrolę nad kurwami tu w Dreźnie – mruknął policjant, kartkując dokumenty. – Regularne kontrole lekarskie. Mówi się, że właśnie dzięki temu dziwki są tu najbezpieczniejsze w całych Niemczech. Przymusowe leczenie, jeśli chodzi o coś prostszego, wydalenie, jeśli złapią syfa. Mówił pan, Maria Teresia?

– Tak.

– Doskonale. Mamy ją tu. Judith Kreissler, urodzona w 1875 roku w Poznaniu, skazana za wyłudzenie, w Hamburgu, odsiedziała rok. Zgłoszona ponownie, sprawę umorzono. Hm... No cóż, to mi wygląda na...

– Ona naprawdę się nazywa Maria Teresia, jej matka była Hiszpanką i dlatego ma takie czarne oczy! – przerwał mu Oscar.

Policjant głęboko odetchnął i westchnął, ale w jego oczach nie było ani cienia drwiny.

– Maria Teresia to oczywiście bardzo piękne imię, jak najbardziej godne królowej. Proszę mi wybaczyć, nie chcę, by zabrzmiało to ironicznie, ale jest to jedynie, powiedzmy, pseudonim artystyczny. Być może ma czarne oczy, ponieważ jest Żydówką, ale Hiszpanką z całą pewnością nie jest. Jak mówiłem, pochodzi z Poznania.

Dla Oscara czas się zatrzymał. Wszystko, o czym mu opowiadała, widział przed sobą tak wyraźnie, jakby był tego naocznym świadkiem. Hiszpania, gaje pomarańczowe, błękit Morza Śródziemnego, pełna temperamentu piękna matka z włosami wysoko upiętymi grzebieniem o szczególnej nazwie, której nie był w stanie sobie teraz przypomnieć, szlachetnie urodzony, dystyngowany ojciec.

A więc to wszystko było kłamstwem? To niemożliwe! Widział nawet to pudełko na kapelusze, w którym przechowywała swe wyjątkowo ciężko zarobione pieniądze.

– Muszę o coś zapytać – odezwał się cicho policjant. – Czy być może tuż przed tym tajemniczym zaginięciem dostała od pana jakieś pieniądze?

– Tak, i to właśnie mnie niepokoi, bo przecież ktoś mógł ją napaść i obrabować. Dałem jej tysiąc marek!

– Mogę spytać dlaczego?

– Mogła je wymienić na złoto z pięćdziesięcioprocentowym zyskiem.

– Jak to możliwe?

– No tak, cóż. Był pewien starszy klient, którego bardzo polubiła, ale z którym już nie... nie miała żadnego związku. I ten człowiek mógł jej udzielić szczególnego rabatu, to miało coś wspólnego z księgowością w jego firmie, w każdym razie mogła zamienić moje tysiąc marek w banknotach na złote marki, a potem mieliśmy połączyć tę sumę z jej, jak muszę zaznaczyć, znacznie większym kapitałem. To miało być na nasz start w nowym życiu.

Policjant sprawiał wrażenie zmęczonego, ale nie zachowywał się ani trochę wrogo. Oparł oba łokcie na biurku i potarł oczy palcami. Był łysy, miał kiepsko skrojoną marynarkę, niezbyt zadbane wąsy i mówiąc krótko, nie sprawiał wrażenie człowieka, któremu można by zaufać.

– Panie inżynierze, jest pan przecież inteligentnym człowiekiem – powiedział policjant, nadal trąc oczy. – Muszę tak przecież zakładać, skoro zajął pan siódme miejsce wśród najlepszych tegorocznych absolwentów studiów inżynierskich. To, że równocześnie jest pan idiotą, ma związek z pana wiekiem. Ile pan ma lat? Dwadzieścia sześć?

– Muszę przyznać, że rok mniej.

– Maria Teresia, jeśli mamy nadal używać jej pseudonimu, już trzykrotnie zdefraudowała pieniądze w podobny sposób. Raz została skazana, a dwa razy jej się upiekło, ponieważ żaden z pokrzywdzonych nie chciał pójść z tym do sądu. I właśnie to sprawia, że ten typ przestępstw tak często uchodzi ich sprawcom na sucho. Bo proszę mi powiedzieć, chciałby pan występować jako świadek w tej sprawie przed sądem miejskim w Dreźnie? Możemy ją odnaleźć, to pewnie żaden problem. Wszystkie dziwki z lepszych burdeli w Niemczech są zarejestrowane i mają porządne kartoteki. A więc jeśli chce pan pchnąć dalej tę sprawę, złapiemy ją. Ale czy chce pan tego? O pieniądzach, niestety, może pan zapomnieć. Trafiły już do jakiegoś alfonsa... To jak, dajemy sobie spokój z całą tą sprawą?

Oscar poczuł się tak, jakby cały świat eksplodował. Stracił zdolność myślenia i zaniemówił. Gdy wstał, by wyciągnąć rękę na pożegnanie, kolana uginały się pod nim tak bardzo, że niemal się przewrócił.

Później miał wrażenie, jakby wypływał z posterunku niesiony jakimś niewidzialnym strumieniem, a nie szedł o własnych siłach. Zdawało mu się, że pole widzenia mu się skurczyło, przed oczyma miał jedynie obraz tego policjanta, który zdeptał, zasrał i zaszczał to, co było najpiękniejsze w jego życiu. Policjant zapalił papierosa i pozbierał akta dotyczące między innymi niejakiej Marii Teresii alias Judith Kreissler z Poznania.

Siedział na ławce przy Terassenufer wpatrzony w ciemne wody Łaby. Nocny chłód na czole dobrze mu robił, jego udręczony mózg zaczął znów funkcjonować.

Maria Teresia nie istniała, to wszystko było jedynie marzeniem. Z wyjątkiem teraźniejszości, która stała się koszmarem. Nie, rzeczywistość była aż nazbyt namacalna: widzowie, którzy wylali się strumieniem z Semperoper. Wystawiano Feuersnot Richarda Straussa – Sverre twierdził, że nie warto na to iść. Ubrani w wieczorowe stroje bywalcy opery zaczęli mijać jego ławkę, śmiali się, głośno rozmawiali i bez wątpienia byli rzeczywiści.

Policjant nazwał go idiotą i nie sposób było się buntować przeciw temu określeniu, wygłoszonemu przez niezaangażowanego i obiektywnego obserwatora. Było nawet gorzej: oszukiwał samego siebie. Miłość, większa niż cokolwiek innego w jego dotychczasowym życiu, w rzeczywistości nigdy nie istniała, a to, co było dla niego największe i najpiękniejsze, okazało się jedynie złudzeniem. W takim razie, jaki był sens dalszego życia?

Jakby nagle doznał jakiegoś olśnienia, wstał i wszedł na most Augusta, zatrzymał się pośrodku, chwycił kurczowo żelazną poręcz i spojrzał w dół, w czarne, leniwie płynące wody. Pójdzie szybko.

Beznadziejnie pływał, więc jeśli teraz przechyli się przez poręcz, nie będzie już odwrotu. To jedyne honorowe rozwiązanie. Pozwolił, by jakaś dziwka wyłudziła od niego całą nagrodę za dyplom, przyznaną mu przez „Den gode Hensikt”. Już nigdy nie będzie mógł spojrzeć braciom w oczy. Musi zniknąć gdzieś daleko, bardzo daleko.

Gdy Lauritz wysiadł z pociągu na małej wiejskiej stacji, czekał już na niego konny powóz z zamku Freital. Woźnica poinformował go, że podróż potrwa zaledwie niecałe pół godziny.

To była piękna pagórkowata okolica i podczas drogi na zamek, ku wielkiej decyzji, widział głównie pola z winogronami.

Jeszcze raz dokładnie przemyślał sytuację, ale nie znalazł żadnych powodów, by nie oczekiwać z optymizmem na odpowiedź barona.

Sezon letni, kiedy to cała rodzina von Freital wraz ze służbą opuszczała miejską rezydencję przy Wigordstrasse, między mostami Karola i Alberta, by spędzić długie letnie wakacje w zamku, właściwie na dobre się jeszcze nie rozpoczął. Baron sam wyjechał z wyprzedzeniem. I skoro odpowiedział na wyjątkowo formalną, pisemną prośbę Lauritza o zapewnienie świadków, zapraszając młodego mężczyznę do zamku Freital i oferując mu obiad i nocleg, cała sprawa prezentowała się całkiem dobrze. Chyba raczej nie zamierzał odpowiedzieć „nie” na to wielkie pytanie.

Baron był honorowym przewodniczącym Drezdeńskiego Związku Kolarstwa Torowego, a Lauritz – jednym z odnoszących największe sukcesy cyklistów w całej historii tego związku. To również powinno działać na jego korzyść.

Ukończył studia z pierwszą lokatą – cała ciężka praca, jaką w to włożył, miała o wiele większy związek z Ingeborg niż z prestiżem czy rywalizacją samą w sobie. Ona zapewniała go, że jej ojciec będzie pod ogromnym wrażeniem, jeśli uda mu się ten wyczyn, większym nawet niż po jego zwycięstwach w zawodach na welodromie.

Jedyną przeszkodę stanowiło oczywiście to, że był biedny, i być może również to, że nie wywodził się ze szlacheckiego rodu, choć baron jakiś rok temu ubzdurał sobie, że jest inaczej. Gdy się dowiedział, że nazwa gospodarstwa Frøynes ma związek z nordyckim bogiem Freyem i że ta sama rodzina mieszkała tam od tysiąca lat, widać było, że zrobiło to na nim wrażenie. Powiedział Lauritzowi, że jego ród zamieszkuje zamek Freital zaledwie od ośmiuset lat.

Potem kazał rzecz dokładnie sprawdzić i oczywiście dowiedział się wszystkiego, co uważał za istotne przy jego pozycji społecznej, czyli tego, że bracia Lauritzen pochodzili z rybackiej rodziny.

Jednak Lauritz zajął w tym roku pierwsze miejsce w Technische Hochschule. I baron poprosił go, by przyjechał aż do Freital. Gdyby zamierzał odpowiedzieć „nie” na to wielkie pytanie, najprostszym i najmniej żenującym rozwiązaniem dla wszystkich zainteresowanych byłoby załatwić tę sprawę w zimowej rezydencji w Dreźnie.

Po obu stronach alei prowadzącej do zamku rosły kwitnące akurat kilkusetletnie kasztanowce. Wyglądało to pięknie i imponująco. Ale wielki budynek sprawił, że Lauritz poczuł się mały, mały w jakiś niegodny sposób. Po raz pierwszy podczas tej podróży dopadły go nerwy, gdy razem z woźnicą, niosącym jego bagaż, szedł po żwirze w stronę głównego wejścia.

Dokładnie w chwili, gdy Lauritz niepewnie uniósł rękę, by zapukać, drzwi otworzył lokaj w liberii. Lokaj przywitał go, wziął z jego rąk walizkę, poinformował, że pan baron czeka z obiadem w kuchni za pół godziny, że ubiór powinien być wiejski i prosty, i poprowadził Lauritza po szerokich schodach na pierwsze piętro, a potem długim korytarzem.

Pokój dla gości był wspaniały, co najmniej sto metrów kwadratowych, łóżko ukryte pod błękitnym baldachimem i jakieś brokatowe draperie w kolorze ciemnoniebieskim i srebrnym. Przy jednym z wysokich okien stało małe zdobione biurko z wygiętymi nogami. Nie pamiętał, do jakiej epoki te meble należały.

„Wiejski i prosty” ubiór i obiad w kuchni? Jak miał interpretować tę wiadomość?

Sverre, który wiedział wszystko o takich rzeczach, wyposażył go w trzy zestawy ubrań. Jednym z nich było to, w którym przyjechał: marynarka, srebrzysta kamizela i ciemnogranatowy krawat. Miał też smoking, na wypadek gdyby obiad był w większym gronie, oraz angielski tweedowy garnitur i robiony na drutach krawat – w zamyśle „bardziej swobodny” strój. I takim właśnie był.

Czy obiad w kuchni to obniżenie rangi wizyty, sposób, by dać mu coś do zrozumienia? Lauritz, schodząc po szerokich schodach z wapienia, niczego nie był pewien: swego ubrania, zamiarów barona, tego, co oznaczało jedzenie obiadu w kuchni.

Lokaj stał na dole w holu i pokazał mu drogę. W kuchni czekał na niego baron i faktycznie miał na sobie ubranie w stylu, jaki Sverre zalecił mu jako rozwiązanie rezerwowe.

Sama kuchnia była olbrzymia. Pośrodku pomieszczenia dominowała gigantyczna kamienna płyta, na której stały miedziane garnki i produkty spożywcze. W kącie pomieszczenia była niewielka wnęka z czterema oknami. Nakryto tam stół dla dwóch osób.

– Panie dyplomowany inżynierze! – powitał Lauritza baron, wychodząc mu na spotkanie z wyciągniętą ręką. – Słyszałem już nowiny! Zdobył pan pierwsze miejsce, a to doprawdy nie lada wyczyn, biorąc pod uwagę konkurencję w Dreźnie. Nie ma pan ochoty na kieliszek wina z naszych własnych zbiorów sprzed dwóch lat? Sylvaner?

Oczywiście nie wypadało odmówić. A potem niestety będzie zmuszony ocenić wino. Sverre przewidział również to, że zostanie podane saksońskie wino. Wtedy miał powiedzieć tylko, że odznacza się „ciekawym, świeżym smakiem, ale wciąż jest trochę za młode”. To powinno wystarczyć, by mógł uchodzić w Saksonii za światowca.

Teraz wiedział też, że wino ma zaledwie dwa lata.

Gdy usiedli w przeszklonej alkowie przy elegancko zastawionym stole, baron uniósł w jego stronę kieliszek. Lauritz spróbował przybrać zamyślony wyraz twarzy, kiedy pił. Dla niego to było po prostu białe wino, jak każde inne.

Gdy już skosztowali trunku, baron zaczął spoglądać na niego z oczekiwaniem.

– Hm – odezwał się Lauritz. – Interesujący, świeży smak. Być może jest jeszcze trochę za młode. Nie jestem oczywiście żadnym znawcą, ale naprawdę muszę przyznać, że jest bardzo smaczne.

Udało mu się ominąć pierwszą ukrytą pułapkę.

– Tak, ja również sądzę, że to wino będzie najlepsze dopiero za jakieś dwa lata – oświadczył baron i upił kolejny łyk, by naprawdę poczuć jego smak.

Lauritzowi przyszło do głowy, że znalazł się w jakimś dziwnym śnie, w oddalonym, wschodnim zakątku Niemiec, w jednym z mniejszych rejonów hodowli winorośli, których produkty nie zyskały takiej renomy jak wina reńskie czy z Doliny Mozeli, lub też, skoro już o tym mowa, wina z Frankonii. Jego przyszłość, szczęście albo nieszczęście, zależała od wypowiedzi na temat czegoś, na czym się ani trochę nie znał.

A mężczyzna naprzeciw niego, w tej chwili najwyraźniej w dobrym nastroju, mężczyzna około pięćdziesiątki z tendencją do łysienia i o niebieskich oczach, które szybko potrafiły się zmienić z jowialnych i przyjaznych w lodowato zimne, ustalał reguły tej gry. Wystarczyło tylko trzymać się koła, jak to się nazywało w kolarstwie, gdy jechało się tuż za liderem i powtarzało każdy jego najmniejszy ruch, nie przejmując inicjatywy. Dopóki meta nie była już blisko.

– Pomyślałem sobie tak – odezwał się przyjaźnie baron, znów biorąc porządny łyk. Lokaj natychmiast zbliżył się do nich, ponownie napełnił im kieliszki i błyskawicznie się wycofał. Wydawało się, że baron w ogóle nie zwrócił na niego uwagi. – Ponieważ jesteśmy tu tylko my dwaj i nie musimy zwracać uwagi na żadne konwenanse, chciałem zaprosić pana na taki posiłek, którego raczej nie serwuje się kobietom, Eisbein mit Knochen. A do tego wytrawny riesling, którego niestety nie mogę zaserwować z naszych saksońskich zbiorów. Tak więc zjemy sobie męski posiłek, tylko pan, dyplomowany inżynier, i ja, i musi pan przy tym wiedzieć, że ten zakątek kuchni to moje ulubione miejsce w całym domu. Chcę przez to powiedzieć, że w żaden sposób nie chciałem pana inżyniera urazić, wybierając takie właśnie miejsce serwowania posiłku. Mam nadzieję, że to panu odpowiada?

– Oczywiście, całkowicie mi to odpowiada, panie baronie. Jestem panu bardzo wdzięczny, że poświęcił pan czas na tę wysoce osobistą rozmowę, i dlatego...

– Spokojnie, spokojnie, panie inżynierze! – przerwał mu baron. – Świetnie zdaję sobie sprawę, w jakim celu pan do mnie przybył. Moja córka, Ingeborg, łagodnie mówiąc, oświeciła mnie w tej kwestii. Proponuję jednak, żebyśmy poczekali z tą sprawą, aż będziemy pić kawę w salonie. Odpowiada to panu, panie inżynierze?

– To również mi całkowicie odpowiada, panie baronie.

– Doskonale! W takim razie nacieszmy się posiłkiem, jak mężczyźni w męskim gronie, gdy w pobliżu nie kręcą się żadne baby.

Dlaczego mieli czekać z tą sprawą? Lauritz był na obcym terenie, i to pod każdym względem. Jedyne, co mógł zrobić, to nadal ciągnąć tę grę.

Każdemu z nich podano gigantyczną porcję golonki z odrobiną kiszonej kapusty. I do tego rzodkiewki, zapewne głównie ze względu na kolor. Jedząc te gigantyczne kawały mięsa, trzeba było pić, pomyślał z pewnym oporem Lauritz. Wytrawnego rieslinga z Rheingau.

Baron wybrał temat rozmowy. Chciał wiedzieć wszystko o planach Lauritza na przyszłość. Lauritz nie mógł zrobić nic innego, jak tylko opowiedzieć, całkowicie zgodnie z prawdą, historię trzech biednych chłopców z wyspy niedaleko Bergen, którzy szczęśliwym zrządzeniem losu uzyskali stypendia, by móc się wykształcić na dyplomowanych inżynierów w najbardziej szanowanej instytucji technicznej na świecie.

Naturalnie trzej bracia mieli teraz powrócić do Norwegii, by uczestniczyć w jednym z największych i najśmielszych projektów budowy kolei wszech czasów. To dlatego mieszkańcy Bergen opłacili ich kształcenie w Dreźnie. Oznaczało to, że będą przebywać przez kilka lat w arktycznym zimnie i żyć w skrajnie prymitywnych warunkach. Jednak była to sprawa honorowa, dług, który należało spłacić.

– Bardzo szanuję pańskie poczucie honoru, panie inżynierze – poinformował baron. – Ale bądź co bądź zajął pan pierwsze miejsce wśród bardzo wysoko wykwalifikowanych inżynierów. Tym samym zdobył pan prawo, aby starać się o najlepiej płatne posady inżynierskie na świecie. Przyznaję, że wysondowałem nieco teren, mam przecież swoje kontakty. Może pan stać się jeśli nie bogaty, to co najmniej dobrze sytuowany, o ile pozostanie pan w Niemczech. Nie przyszło to panu do głowy?

– Owszem, przyszło mi to do głowy – przyznał Lauritz. – Gdy tylko pociągi zaczną kursować po lodowcu, co tak wielu w mojej ojczyźnie uważa za niemożliwe, mój dług zostanie spłacony. Wtedy powrócę do Niemiec.

– Rozumiem. A kolarstwo?

– W świecie pełnym śniegu i lodu raczej nic z tego nie będzie. Sprzedałem mój rower.

– Przykro mi to słyszeć. Miał pan przed sobą co najmniej pięć lat wyczynowej kariery, która dopiero się zaczynała.

Baron wydawał się teraz trochę przygnębiony. Na ich talerzach spoczywały kości z golonki. Słone mięso sprawiło, że wypili całkiem sporo wina.

– Kawa i koniak w bibliotece! – polecił nagle baron, a ubrany na czarno-biało personel zareagował tak, jakby doznał wstrząsu elektrycznego, i natychmiast zajął się całą serią czynności, podczas gdy gospodarz położył przyjaźnie dłoń na ramieniu Lauritza i wyprowadził go ze swojego ulubionego miejsca w kuchni.

Biblioteka bez wątpienia była urządzona z większym przepychem. Cztery, pięć metrów do sufitu, całe ściany zasłonięte książkami.

– Interesowali się tym moi starsi krewni – wyjaśnił baron. – Są tu podobno dzieła Woltera, pierwsze wydania Goethego i Schillera i nie wiem, co jeszcze. Wie pan zapewne, że po mojej śmierci zamek przejdzie w posiadanie mojego najstarszego siostrzeńca?

– Nie, nie wiedziałem o tym. Jak to?

Lauritz został wzięty z zaskoczenia i nie zdał sobie z tego sprawy, póki nie było za późno. Czy baron sądził, że chce wżenić się w zamek Freital?

– No cóż, tak to już jest – powiedział baron, przyciął końcówkę cygara i podał je Lauritzowi. Lokaj natychmiast podszedł i podał ogień, Lauritz nie zdawał sobie nawet sprawy, że przez cały czas stał gdzieś ukryty w pokoju. – Ingeborg to moja najstarsza i wciąż niezamężna córka – podjął baron, zaciągając się cygarem, które rozżarzyło się na końcu. – Jej młodsze siostry udało nam się odpowiednio wydać za mąż, jedną w Greifswald, drugą w Hessen. Jednak Ingeborg nie odziedziczy tego zamku.

– To coś, o czym nigdy nie rozmawialiśmy, i stąd moja niewiedza – wyjaśnił Lauritz.

Nagle odniósł wrażenie, że robi się z niego podejrzanego typa, biednego poszukiwacza szczęścia, który chce uwieść damę z wyższych sfer.

Baron przez chwilę nie odpowiadał, przyglądając się, jak służący podają im koniak.

Pili i palili cygara, nadal milcząc.

– No tak! – odezwał się baron. – Doszliśmy do tego wielkiego pytania, które pan inżynier zamierzał mi zadać, i do powodu naszego spotkania. Proszę bardzo!

Lauritz poczuł się tak, jakby nagle ktoś uderzył go w głowę. Wszystkie sformułowania, które tak dobrze sobie przemyślał, nagle znikły. Baron pykał swoje cygaro i patrzył na niego rozbawiony, jakby to wszystko było jakimś kiepskim żartem.

– Ingeborg i ja się kochamy – zaczął Lauritz. Ponieważ zaschło mu w ustach, szybko, nerwowo upił łyk koniaku, po czym ciągnął dalej: – Dlatego też uzgodniliśmy, że spotkam się z panem, by poprosić o jej rękę.

– Ale nie zamierzacie przeprowadzić się na lodowiec i mieszkać w jakiejś górskiej chatce? – spytał baron, bez ironii, bez kpiny, bez agresji, jakby chodziło mu jedynie o wyjaśnienie tej kwestii.

– Nie, nie zamierzamy – odparł Lauritz. – Ja i moi bracia musimy najpierw ukończyć naszą pracę nad linią kolejową łączącą Bergen i Kristianię.

Baron nie odpowiedział. Palił cygaro, patrzył w sufit – wydawało się, że się zastanawia.

– Gdy kobieta chce wyjść za mąż za człowieka niższego stanu – zaczął w zamyśleniu, przerywając dręcząco długie milczenie – to istnieją ku temu tylko dwa znane powody. Jeden z nich łatwo pojąć. Chodzi o pieniądze. Tak by było, gdybym wydał córkę za bogatego kupca handlującego mięsem, a on przysporzyłby rodzinie kapitału. To racjonalny powód, wiele córek zgodziło się na coś takiego dla dobra swych rodzin. Z czymś takim nie mamy tutaj do czynienia. Drugim powodem mezaliansów jest coś, co nazywamy miłością. Bynajmniej nie wykazuję niezrozumienia w tym punkcie, sam przecież byłem kiedyś młody. Mogę jednak pana zapewnić, że miłość Ingeborg nie przetrwa szczególnie długo w śnieżnych zamieciach na lodowcu, w jakiejś małej chatce czy innym prostym mieszkanku. Oboje ściągniecie tylko na siebie nieszczęście.

– Właśnie dlatego zamierzaliśmy poczekać, aż to honorowe zadanie zostanie ukończone – odparł Lauritz.

– Ale w takim razie może pan przecież powrócić z tym pytaniem za cztery czy pięć lat, panie inżynierze! – zawołał baron. Wyglądało na to, że udaje zaskoczonego.

– Bardzo chcielibyśmy zaręczyć się już teraz – odparł Lauritz. – Rozumiemy, że ciężko nam będzie czekać tak długo, ale oboje jesteśmy gotowi na takie poświęcenie.

Baron powoli, ostrożnie popijał koniak, potem odłożył cygaro. Lauritz musiał siedzieć i czekać.

– Mam pewien warunek – odezwał się w końcu baron. – Musi pan być w stanie zaoferować Ingeborg godziwe życie. Jeśli przyjmie pan jedną z posad w Niemczech, które z łatwością mogę dla pana znaleźć dzięki moim kontaktom, wypełni pan wówczas ten minimalny warunek. Niech pańscy bracia jadą na ten lodowiec. Proszę zostać w Niemczech. Mówi pan po niemiecku jak jeden z nas, jest pan chlubą germańskiej rasy. W okresie ogromnego postępu technicznego bez wątpienia będziecie mogli znaleźć tutaj szczęście. Proszę porozmawiać z braćmi! Powinni zrozumieć pańskie położenie. Jestem nowoczesnym człowiekiem, proszę nie wierzyć w nic innego. Bynajmniej nie zarzucam panu tego, że wywodzi się pan z niższego stanu. Wręcz przeciwnie, uważam, iż to fascynujące, że taki talent może się wyłonić spośród ludu. W sprawie, o której teraz dyskutujemy, chodzi tylko o jedno i to jest ważniejsze niż wszystko inne. Szczęście mojej córki. Pod tym względem powinniśmy się ze sobą zgadzać. Proszę porozmawiać z pańskimi braćmi. Jeśli do Norwegii powróci dwóch z trzech budowniczych kolei, to chyba powinno wystarczyć?

– A więc pan baron nie mówi „nie”?

– Nie, nie mówię. Ale nie mówię też „tak”. Niedługo, gdy wróci pan do swego pokoju, znajdzie pan na biurku pewną listę ofert w najbardziej renomowanych przedsiębiorstwach z całych Niemiec. Co by pan powiedział na jeszcze jeden kieliszek koniaku?

Pociąg wlókł się w ślimaczym tempie w stronę Drezna, a Lauritz coraz bardziej się denerwował. Oceniał, że podróż konnym powozem przebiegłaby szybciej. Ale i tak zdąży wrócić do domu na pożegnalną kolację u Frau Schultze, więc nie było powodów do zmartwień. Najchętniej rozmówiłby się z Oscarem i Sverrem, zanim zasiądą do stołu.

Niełatwo było podjąć tę decyzję, ponieważ tyle ważnych powodów przemawiało przeciwko temu.

„Den gode Hensikt” wyłożyła mnóstwo pieniędzy, nie miał nawet ochoty liczyć ile, by wykształcić jego i jego braci na budowniczych kolei i mostów. A powodem tej inwestycji było to, czego tak wielu mieszkańców Bergen najbardziej pragnęło, czyli budowa Kolei Bergeńskiej.

Mieli honorowy dług do spłacenia. Dwa dni temu otrzymali iście książęcą gratyfikację – można ją było postrzegać jako rekompensatę za to, co czekało ich na Hardangervidda. Przyjęli te pieniądze, i to nawet z radością. Od kogoś, kto uchylał się od obowiązku, można było wymagać co najmniej tego, by zwrócił te pieniądze.

A za tym, by teraz wybierał i przebierał wśród licznych wyśmienitych posad zaprezentowanych przez barona – z których trzy były nawet w samym Dreźnie – przemawiały jedynie powody osobiste i egoistyczne.

Kochał Ingeborg i nigdy nie wahał się ani nie wstydził używać tego wielkiego słowa, a jego miłość była odwzajemniana. Ich wspólne życie, na zawsze razem, mogło rozpocząć się natychmiast.

Czy Oscar i Sverre w ogóle będą w stanie zrozumieć, jak ważna jest dla niego ta miłość? Albo, co gorsza, czy w ogóle będą w stanie uszanować fakt, że poważnie zastanawiał się nad tym, by uchylić się od obowiązku i tym samym zostawić ich obu na lodzie z powodu czegoś, co obaj zapewne uważali za wyjątkowo niekonkretne?

Nigdy nie rozmawiali ze sobą o miłości, co najwyżej czasem żartowali na ten temat lub wymieniali jakieś ironiczne komentarze w związku z tą czy inną wizytą w burdelu, jaka od święta im się zdarzała. Jak w ogóle ma sprawić, by Oscar i Sverre uwierzyli, że jego miłość do Ingeborg jest tak silna, że jest ważniejsza od wszystkiego innego w jego życiu, nawet jeśli w grę wchodzi honor i poczucie obowiązku?

Możliwe, że ta dyskusja skończy się tym, iż będzie błagał ich na kolanach, by wybaczyli mu zdradę, bo sami będą musieli udać się na wyżyny, podczas gdy on rzuci się w ramiona swego osobistego szczęścia w Niemczech, które w porównaniu z Hardangervidda wydawały się krainą mlekiem i miodem płynącą.

Nie mógł tak postąpić wbrew ich woli. Na koniec doszedł do tego wniosku. Będzie ich błagał o pozwolenie, prosił, by bracia go zastąpili.

W pewnym sensie to było jak rzut monetą. Nie miał zielonego pojęcia, co na to powiedzą. Nie mieli przecież żadnych doświadczeń z prawdziwą miłością.

Gdy wreszcie dotarł na Hauptbahnhof, ruszył pospiesznie przez tłum, być może trochę rozkojarzony, nieco mniej uważny niż zwykle, bo przez chwilę wydało mu się, że na peronie pierwszym, skąd odchodziły pociągi do Berlina, mignął mu Oscar.

Przespacerował się do domu na König Johannstrasse, jakby musiał to wszystko jeszcze raz przemyśleć. Może była to przesada, ale nigdy nie dość przemyśleń przed rozstrzygającą rozmową. Przekonał się o tym na własnej skórze, gdy zaniemówił i poczuł pustkę w głowie podczas wizyty u barona.

Było wpół do piątej po południu, gdy przeszedł przez furtkę wielkiej willi, która dla niego i jego braci była domem przez ostatnich pięć lat. Mieli do swojej dyspozycji jedno z wolno stojących białych skrzydeł. Sypialnie, kuchnia i jadalnia na parterze i ogromne atelier na piętrze, gdzie rozstawili deski kreślarskie i model kolei, która na przestrzeni dwudziestu pięciu metrów kwadratowych przedzierała się przez góry z masy papierowej. Wszystkie artystyczne elementy, biała, pokryta śniegiem góra pośrodku modelu, małe budynki stacji kolejowych i plamy, przypominające prawdziwy świerkowy las, były oczywiście dziełem Sverrego. Oscara i Lauritza bardziej interesowało budowanie lokomotyw i wagonów kolejowych.

Gdy przekroczył próg i znalazł się na parterze, natychmiast poczuł, że coś jest nie tak, choć nie był w stanie powiedzieć co. Może chodziło o to, że na podłodze w przedpokoju leżał krawat, może o całkowitą ciszę, jaka panowała w domu, z pokoju Sverrego nie dobiegał dźwięk gramofonu... W ogóle nie było żadnych dźwięków. I wszystkie pomieszczenia były zamknięte.

Gdy zapukał do pokoju Oscara i otworzył drzwi, zrobiło mu się zimno. Pokój był kompletnie pusty i wyglądało to tak, jakby ktoś zebrał wszystkie rzeczy w wielkim pośpiechu. Otwarte drzwi szafy, jakieś ubrania porozrzucane na podłodze, brak walizek.

Może faktycznie widział Oscara na Hauptbahnhof?

Pełen złych przeczuć pobiegł do pokoju Sverrego.

Oczywiście panował tam nienaganny porządek, lecz walizek również nie było. W szafie wisiały szeregi pozostawionych ubrań – pewnie były nie dość à la mode – ale sporo ich zniknęło. Gramofon nadal stał na swoim miejscu. Z łazienki zabrano przybory toaletowe.

Obaj się spakowali i ruszyli swoją drogą, i przynajmniej Oscar zrobił to w pośpiechu. To było jak jakaś zagadka.

Musieli zostawić jakiś list. A może to jedynie pozbawiony gustu dowcip?

Pospiesznie ruszył do swojego pokoju, ale żadnego listu tam nie znalazł. Pobiegł do kuchni. Tam też nic. Czy powinien pójść do Frau Schultze i zapytać? Musieli przecież się z nią pożegnać, skoro wyjechali wcześniej, poza tym pewnie prosili, żeby coś mu przekazała.

Ale mogli też zostawić list na jego desce kreślarskiej w atelier na piętrze, to było w sumie najbardziej logiczne, bo to tam zwykle zostawiali sobie różne wiadomości.

Wbiegł po schodach, przeskakując po trzy stopnie. Na swojej desce kreślarskiej zobaczył przyciśnięte długą przykładnicą dwie białe koperty. Niemal przerażony podszedł i stwierdził, że jedna z nich bez wątpienia zaadresowana została przez Sverrego, elegancki, ozdobny styl nie pozostawiał co do tego żadnych wątpliwości. Podobnie zresztą jeśli chodzi o kanciasty i trochę niechlujny styl na drugiej kopercie. To było pismo Oscara. Obaj bracia zaadresowali swe listy tak samo: „Do mego drogiego brata Lauritza”.

Wyjął listy spod przykładnicy i ruszył z nimi w stronę foteli stojących pod wielkimi oknami, gdzie tak często siadywali wieczorem po pracy przy deskach kreślarskich. Zważył oba listy w dłoni. Były lekkie, zawierały zaledwie po jednej kartce papieru.

Jakiś lęk sprawiał, że wahał się je otworzyć. Przede wszystkim dlaczego napisali dwa listy? Czy każdy miał inne wyjaśnienie swojego zniknięcia?

Właściwie nie chciał wiedzieć, nie chciał tego czytać. Mogły to być tylko złe wieści. Ale oczywiście nie mógł tego uniknąć, musiał je przeczytać, im szybciej, tym lepiej. Czyj pierwszy, od Oscara czy od Sverrego?

Rzucił monetą, by nie musieć podejmować decyzji, której wcale nie chciał podejmować, a następnie otworzył list od Oscara. Był krótki i melodramatyczny:

Drogi Lauritzu, mój ukochany bracie i przyjacielu!

Tego dnia nie tylko na zawsze opuściłem Drezno. Moja rozpacz i hańba są tak wielkie, że nie jestem w stanie wiele o tym napisać. Wczoraj, w chłodny wieczór, stałem długo na moście Augusta i poważnie się zastanawiałem, czy na dobre nie opuścić tego świata. Byłem tak zakochany, że wy, moi bracia, choć jesteście inżynierami, nigdy nie bylibyście w stanie sobie tego wyobrazić. Zostałem okrutnie zdradzony i oszukany, wyłudzono ode mnie moje tysiąc marek i tego najbardziej się wstydzę. Już nigdy nie będę mógł żadnemu z was spojrzeć w oczy. Uciekam bardzo daleko stąd.

Żegnajcie

Oscar, wasz zrozpaczony brat

Lauritz siedział, ważąc list w dłoni, i próbował zrozumieć, co to naprawdę oznacza. Oscar został oszukany. Najwyraźniej przez kogoś, w kim był zadurzony, i to w dosłownym tego słowa znaczeniu. I wstydził się tego, co było zrozumiałe.

No tak, ale jeśli to wszystko, to nie oznacza jeszcze końca świata, choć jest smutne i irytujące. Oscar czasami odgrywał młodego Wertera, ale Lauritz nigdy nie brał tego na poważnie.

To wszystko było impulsywnym działaniem w chwili rozpaczy i w swoim czasie Oscar wróci, z podkulonym ogonem i podleczonymi ranami, które później całkowicie się zagoją. Dobry Boże, miał przecież dopiero dwadzieścia pięć lat!

Lauritz poczuł się zażenowany, że myśli o nim nie jak brat, lecz jak ojciec. Sam miał przecież dwadzieścia sześć lat. A co by było, gdyby Ingeborg zjawiła się teraz i powiedziała, że to wszystko to tylko zabawa, że praktycznie było mieć zagranicznego kochanka, bo gdy będzie już musiał wrócić na swoją odległą północ, w mieście znikną plotki, i że doprawdy, bardzo się łudził, jeśli kiedykolwiek mu się wydawało, że mogłaby „kochać” kogoś takiego jak on.

No tak, wtedy on też pewnie stałby na którymś z mostów na Łabie i wpatrywał się w czarny nurt. Kim był, żeby osądzać Oscara?

Poza tym, to była kwestia świeżych i z pewnością głębokich ran, które z czasem powinny się zagoić. Pewnego dnia Oscar będzie miał żonę i dzieci w Bergen, i to, co teraz wydawało mu się katastrofą i otchłanią rozpaczy, stanie się co najwyżej zabawną, ale i gorzką historyjką z czasów szalonej młodości.

Ale równie dobrze mógłby coś takiego powiedzieć o samym sobie, gdyby ten koszmar o nim samym i Ingeborg okazał się rzeczywistością.

A jaką nieszczęśliwą historię miłosną przedstawi mu teraz Sverre? Dziwne, że zawsze unikali tego tematu w swoich, poza tym tak zażyłych, braterskich rozmowach. Czyżby Sverrego też dopadła Wielka Nieszczęśliwa Miłość?

Ani trochę. Raczej odwrotnie, jego wielka miłość była odwzajemniona i pozwolił się uwieść. Mężczyźnie. Niejakiemu Lordowi S.

Homoseksualizm był nie tylko sprzeczny z naturą, był też czymś niepojętym. Lauritz oczywiście słyszał obsceniczne historie o tym, co działo się w klubie angielskim, w towarzystwie teatralnym albo operowym w Dreźnie. Nigdy jednak nie wierzył w takie plotki, po prostu dlatego, że był przekonany, iż po prostu nie ma fizycznej możliwości, by... Nie, nie zamierzał dokończyć tej myśli.

Teraz jednak miał to czarno na białym, nie mógł przecież kwestionować wyznania własnego brata. Było to również coś, co Sverre w szczególny sposób podkreślił:

Są dwie rzeczy, mój drogi Lauritzu, których jak sądzę, nie będziesz w stanie pojąć samym tylko intelektem. Pierwszą z nich jest miłość, którą poeci próbowali opisywać od ponad dwóch tysięcy lat. Wszystkich nas przenika wieczna pieśń nad pieśniami tej miłości. A jednak gdy nas dotyka, o ile to się w ogóle stanie, i zapewniają o tym wszyscy, którzy doznali tego błogosławieństwa, doświadczenie jest nieskończenie większe, niż kiedykolwiek to sobie wyobrażaliśmy. Choć można by sądzić, że aż nadto przygotowały nas na to wszystkie te teksty. Ale tak właśnie jest, mogę cię o tym zapewnić. Żywię szczerą nadzieję, że kiedyś będzie ci dane tego doświadczyć.

Druga rzecz, której twa dusza inżyniera nie będzie w stanie zrozumieć, i absolutnie nie mam tu na myśli nic złego, bo przecież wszyscy jesteśmy inżynierami, to fakt, że to wielkie uczucie może dotyczyć mężczyzny. Mogę Cię jedynie zapewnić, że tak właśnie jest.

Lauritz przeczytał ten ustęp po raz drugi i znów musiał odłożyć list. To, co opisywał jego najmłodszy brat, było nie tylko hańbą, to było wręcz przestępstwo. A poza tym wykroczeniem przeciw przykazaniom Boga.

Niełatwo mu było jasno myśleć w tej ciężkiej chwili. Nie mógł znaleźć nic na obronę czy usprawiedliwienie takiej... skłonności.

To jednak sprawiło, że w pewien sposób łatwiej mu było zaakceptować wyjaśnienie Sverrego, dlaczego zdecydował się na ucieczkę:

Musisz również zrozumieć, mój drogi bracie, że mężczyzna z moimi skłonnościami miałby ciężkie życie na Hardangervidda, a w Bergen w ogóle byłoby ono niemożliwe. Naszej Matce pękłoby serce, gdyby się o tym dowiedziała. Jednak z moim Lordem S. mogę wieść życie jak wszyscy inni, nie tylko dlatego, że my, pederaści, jesteśmy łatwiej akceptowani w angielskiej kulturze, lecz również dlatego, że możemy zamieszkać na uboczu w jego posiadłości. Tam możemy rozwijać nasze plany skuteczniejszej sieci kolejowej w Anglii oraz wiele innych. Nie pasuję do Hardangervidda, do Bergen jeszcze mniej, a u Matki to by była katastrofa.

Wychodzę z założenia, że w przyszłości – nie uwierzysz w to, Lauritz, jednak i tak to napiszę – tacy jak ja nie tylko nie będą już uważani za przestępców, lecz staną się również równoprawnymi obywatelami. Jak to elokwentnie stwierdził rektor, żyjemy teraz w najświetniejszym stuleciu ludzkości.

Twój kochający i pełen podziwu brat

Sverre

Lauritz płakał. W jego rodzinie nigdy tego nie robiono. Pierwszy raz płakał.

Przedwczoraj byli trzema chyba najszczęśliwszymi braćmi na świecie, w każdym razie takie uczucie pamiętał. Ale coś się w tym nie zgadzało.

Wziął do rąk oba listy i sprawdził daty. List Sverrego był z przedwczoraj. Gdy tylko Lauritz wsiadł do pociągu jadącego w stronę Freital, Sverre spokojnie, w uporządkowany sposób, od dawna na to przygotowany, zorganizował swą ucieczkę z angielskim pederastą.

List Oscara nosił wczorajszą datę. Zakradł się, żeby wsunąć kopertę pod przykładnicę na desce kreślarskiej i ku swemu zdumieniu musiał odkryć list od Sverrego, ale naturalnie go nie otworzył. Żaden z nich nie wiedział, że ten drugi zamierza uciec.

A teraz siedział tu sam, z całą tą katastrofą na głowie. Konsekwencje – teraz to rozumiał – były oczywiste. Właśnie został skazany na pięć lat na Hardangervidda, podczas gdy pederaści zabawiali się w Londynie w sposób, o jakim nie chciał nawet myśleć, a Oscar, trzymając się rękoma za głowę, w cierpieniu uciekł gdzieś w świat!

To było niesprawiedliwe. A poza tym, to była katastrofa.

Żadna katastrofa nie jest sprawiedliwa, uświadomił sobie, gdy już trochę się uspokoił i otarł łzy. Poczuł ulgę, że nikt nie widział, jak płakał.

W ten sposób również wszystko się zaczęło: od katastrofy. Podczas zimowego sztormu stracili ojca. Za sprawą boskiej interwencji zostali ocaleni od wiecznego ubóstwa i niewolniczej pracy za parę koron dziennie.

Zdobyli dyplomy i świat leżał u ich stóp. I wtedy znów nastąpiła katastrofa. Doprawdy, nie było łatwo zrozumieć, jaki boski plan się za tym krył.

Jego spojrzenie błądziło po atelier. Tak ciężko tu pracowali i jakież wspaniałe wieczory spędzali razem! W odróżnieniu od innych studentów mieli tę przewagę, że mogli pracować razem, zawsze pytać się nawzajem o radę, dyskutować o alternatywnych rozwiązaniach, i zawsze w końcu to Sverre nakreślał propozycje.

Jego wikińskie ornamenty zdobiły teraz framugi okien – ku zachwytowi pani Schultze, która była zakochana w Norwegii i nawet poprosiła go, żeby zrobił takie dekoracje dla jej znajomych, naturalnie za szczodre wynagrodzenie.

Od pięciu lat zawsze w niedzielę jadali u niej kolację w głównym budynku. Gdy przybyli tu po szkole w Kristianii, nie tylko mówili łamanym niemieckim, ale towarzysko byli też grubianami.

Zaczęła od nauki manier przy stole i innych prostych rzeczy, a potem przeszła do ubioru i konwersacji. Gdy z nią dyskutowali podczas niedzielnych kolacji, nie były to po prostu rozmowy, lecz również konwersacje. Z początku tak dobierała tematy, by nie czuli się niepewnie, a mianowicie rozmawiała z nimi o Norwegii.

Ona i jej wspaniały mąż należeli do pierwszych turystów, którzy jeździli nad fiordy już w latach osiemdziesiątych XIX wieku. Od tego rozpoczęła te rozmowy. A równocześnie uczyli się, że serwetka leży po prawej stronie, a pieczywo po lewej. I przez cały czas poprawiała ich niemiecki. Aż w końcu nie było już takiej potrzeby. W ciągu pięciu lat uczyniła z nich młodych światowców i mówiła o tym z dumą, jak o społecznym eksperymencie, wprawiając w zdumienie swoich bliskich przyjaciół. Była na ten temat jakaś sztuka, lecz w niej takiemu przeobrażeniu uległa jakaś prosta kobieta, a nie trzech chłopców z rodziny rybackiej z Osterøy.

A teraz to wszystko się skończyło. Deski kreślarskie nadal stały jedna obok drugiej, a obok widniał model kolei z artystycznie przedstawionymi wzgórzami i lasami.

A teraz to się skończyło. Wszystko się skończyło.

Bezwzględnie trzeba było zrobić dwie rzeczy. Koniecznie musiał zjeść pożegnalną kolację z Frau Schultze. I musiał napisać bardzo długi list do swojej ukochanej.

III
LAURITZ
HARDANGERVIDDA
MAJ 1901

Głośno, rozpaczliwie przeklinał swoje narty. Przeklinał również arogancję, z jaką je kupował. Wtedy, cztery dni temu, był w Kristianii i wzbudził pewną wesołość w sklepiku na wolnym powietrzu przy Prinsens Gate, gdy chciał kupić narty na dzień przed Świętem Niepodległości 17 maja. Nie dało się zaprzeczyć, że pora roku wydawała się na to dość późna, bo w stolicy na drzewach rosły już listki, rabatki ozdobione były wiosennymi kwiatami, cały śnieg dawno znikł, a ulice posprzątano ze żwiru i śmieci, jakie zostały po zimie. Karl Johans Gate, po której wkrótce miały paradować dzieci, była przyozdobiona flagami na całym odcinku od budynku parlamentu, aż do zamku.

Stał na lodowym pustkowiu i woda sięgała mu powyżej kostek. Wierzchnia warstwa lodu pękła pod jego ciężarem i przez kilka przerażających sekund myślał, że się zapadnie, choć zapewniano go, że wciąż pozostał jakiś miesiąc, nim lody w górach zaczną pękać.

Wtedy, w sklepie, podziękował za wszelkie rady dotyczące jazdy na nartach. Przecież każdy Norweg to potrafi, to tak jak jazda na rowerze, twierdził. Jeśli człowiek raz się tego nauczy, zostanie mu to na resztę życia.

Teraz wiedział, że to nieprawda i że wspomnienia z dzieciństwa go zwiodły. Gdy wzdłuż wybrzeży fiordu zalegał popękany lód i nie sposób było wypłynąć łodzią, w niedziele wraz z braćmi jeździł na nartach z matką i ojcem do kościoła; w tę i z powrotem to musiały być jakieś trzy mile. Nie zapamiętał tego jako jakiś szczególny wysiłek.

Ale to było wtedy. Teraz był już niemal wykończony. Nie chodziło o kondycję, niewiele ponad rok temu został mistrzem Europy w kolarstwie torowym, a dłuższe, wymagające większej wytrzymałości trasy były jego najsilniejszą stroną. Gdy z dumą wędrował Prinsens Gate z nartami przerzuconymi przez ramię, przyciągając zdziwione spojrzenia przechodniów, nie mógł się doczekać wspaniałej, krzepiącej wyprawy przez góry.

A teraz stał pośrodku jeziora, o którym nigdy nie słyszał, Ustavand, woda sięgała mu powyżej kostek i czuł, jak lodowate zimno pełznie w górę po łydkach. A co gorsza, widział zbliżającą się śmierć pod postacią gwałtownej zmiany pogody.

Gdy rano wyruszał z Ustaoset, na całkowicie bezchmurnym niebie ostro świeciło słońce. Teraz jednak przed nim wznosiła się sięgająca aż do nieba ściana śnieżnej zamieci, która zbliżała się ku niemu w zastraszającym tempie. Słońce zaczęło już za nią znikać i za kilka minut nie będzie w stanie nic dostrzec. Nie mógł liczyć na pomoc, w okolicy nie było żywej duszy ani żadnej ludzkiej siedziby. Tylko biały górski krajobraz i ten przeklęty lód, którego cienka wierzchnia warstwa nie utrzymywała jego ciężaru. Stopy zaczynały mu drętwieć z zimna i przemoczenia.

Wychował się na morzu i nie wiedział nic o górach. Za chwilę nic nie będzie widział w smagającym śniegu i ostrym wietrze wiejącym mu prosto w twarz – w miarę jak się zbliżał, stawał się coraz głośniejszy. Już mu gwizdało w uszach, a nogawki spodni trzepotały jak niewybrany żagiel.

Na morzu istniały podobne niebezpieczeństwa; ojciec wpoił to kiedyś swoim trzem synkom. Jeśli na przykład wpływało się we mgłę, trzeba było szybko za pomocą kompasu wybrać kurs na jakiś charakterystyczny punkt na wybrzeżu tuż przed utratą widoczności, a potem trzymać się go aż do kontaktu z lądem. Teraz powinno być podobnie.

Czubki jego nart wskazywały kierunek, w którym zmierzał, tam gdzie mniej więcej dwanaście kilometrów dalej kończyło się jezioro Ustavand. Ktoś miał wyjść mu tam na spotkanie i czekać na plaży. Wygrzebał kompas, sprawdził kierunek, wciągnął głęboko powietrze i zaczął brnąć przez lodową maź. Cienka warstewka lodu załamywała się pod nim przy każdym kroku, plecak wydawał się obciążony ołowiem. Lauritz pocił się obficie na całym ciele, a stopy coraz bardziej drętwiały mu z zimna. A jednak nie mógł zrobić nic innego, jak tylko brnąć dalej przed siebie. Za każdym razem, gdy stawiał nartę na cienkiej, pokrytej szrenią warstewce lodu, miał nadzieję, że się nie zapadnie. Jednak za każdym razem pękała, gdy przesuwał do przodu drugą nartę. Co dziesięć metrów się zatrzymywał, spoglądał na kompas, odwracał się i próbował dostrzec własne ślady w śnieżnej zamieci, by się upewnić, że nie zbacza z kursu. Próbował mierzyć czas, jakby był na morzu, lecz wkrótce zdał sobie sprawę, że nie ma to znaczenia. Gdyby nagle w wirującym śniegu zobaczył wyłaniającą się kilka metrów przed nim plażę, nie oznaczałoby to przecież, że znalazł się na kursie kolizyjnym i nie ma dla niego ratunku.

Zastanawiał się, czy nie powinien zostawić na lodzie ciężkiego plecaka, ale doszedł do wniosku, że chyba lepiej będzie, jeśli poniesie dodatkowe obciążenie, bo gdy się rozgrzeje, być może uniknie odmrożenia. Odnosił wrażenie, jakby nadmiar ciepła rozprzestrzeniał się również w dół, na stopy. Poza tym nie miał ochoty dotrzeć do celu jak jakiś rozbitek albo – co gorsza – tchórz, który nie potrafił nawet zadbać o własny bagaż.

Niespodziewanie lód pod nim wytrzymał, a narty wyjechały na warstwę szreni, która nie zapadła się pod nimi. W pierwszej chwili poczuł ogromną ulgę, do plaży nie mogło już być daleko. A potem już tylko pół mili do Nygaard, gdzie miała na niego czekać kwatera.

Ulga była jednak krótkotrwała. Gdy ociekające wodą narty wyjechały na stabilną warstwę śniegu, szybko wytworzyła się pod nimi warstewka lodowej mazi, która miała przynajmniej cal grubości. Jazda stała się jeszcze cięższa niż wówczas, gdy brnął po cienkim, zapadającym się lodzie. Musiał się zatrzymać; nie dało się dalej jechać z tak dużą warstwą mazi pod ciężkimi, szerokimi nartami z drzewa hikorowego.

Jakimś wyjściem było zdjęcie nart i ruszenie dalej pieszo; to nawet mogło być lepsze, bo wtedy bardziej ruszałby stopami. Jednak z podwójnym obciążeniem posuwałby się wolno, a już w tej chwili był bardzo spóźniony. A poza tym w śnieżnej zamieci z widocznością na niecały metr nie byłby już w stanie kontrolować zostawianych śladów.

Do Boga nie chciał się modlić. To była kwestia zasad. Boga nie należało niepotrzebnie fatygować sprawami, z którymi człowiek mógł poradzić sobie sam. Podobnie jak nie wolno było Go prosić o bogactwo – nie należało się do Niego zwracać w tak błahych sprawach. Na pewno będzie modlił się do Boga tego popołudnia, gdy już poradzi sobie z tymi kłopotami, lecz modlitwa jak zwykle będzie dotyczyć spraw, na które sam nie miał wpływu. Przyszłości jego i Ingeborg.

Miał wrażenie, że przemoczone stopy aż krzyczą z bólu. Właściwie to było dobre, w każdym razie lepsze, niż gdyby stracił w nich czucie. Mógł zrobić tylko jedną rzecz.

Z pewnym wysiłkiem zsunął trzydziestokilogramowy plecak – to książki stanowiły dodatkowy ciężar – zdjął rękawice i z trudem odpiął oblodzone wiązania nart. Musiał przez chwilę grzebać w mocno wypakowanym plecaku, zanim znalazł nóż. Zaczął starannie oskrobywać narty. To jedno w każdym razie zapamiętał z dzieciństwa. Jeśli wjechało się w mokry, lepki śnieg, należało dokładnie wyczyścić narty, nim można było jechać dalej. Jeśli zostawiło się choćby najmniejszą bryłkę lodu, tworzył się wokół niej najpierw pagórek, a potem coraz większy pasek lodu i ubitego śniegu – i wracało się do punktu wyjścia. Nie było tak zimno, najwyżej cztery, pięć stopni poniżej zera, jednak wiatr sprawiał, że temperatura wydawała się ponaddwukrotnie niższa. Zmusił się, by to wytrzymać, choć palce zaczynały mu już sztywnieć, i oskrobał do czysta obie narty.

Gdy wreszcie ruszył dalej, narty świetnie się ślizgały i z każdym ruchem nóg przesuwał się o dwa metry, ze znacznie mniejszym wysiłkiem niż wcześniej. Teraz, gdy wreszcie mógł naprawdę jechać, stopy miały więcej ruchu i znów budziły się do życia. Niepokoił się jedynie, że przy samej plaży zastanie wodę albo kruchy lód, który pęknie pod nim, gdy będzie już tak blisko ratunku. A może lód nie zachowuje się w ten sposób na jeziorach, a tylko na morzu?

Mimo wszystko najlepiej było utrzymać dobre tempo, dopóki się dało, i dokładnie sprawdzać wskazania kompasu. Nadal praktycznie nic nie widział i musiał posuwać się naprzód z niemal zaciśniętymi oczami. Nie przeszkadzało mu aż tak bardzo, że drobne ostre kryształki lodu smagały go po twarzy – był tak rozgrzany od wysiłku, że natychmiast topniały. Kiedy jednak otwierał oczy, drobne, lodowate ziarenka śniegu sprawiały wielki ból.

Czy to szaleństwo? A może jakiś szalony sen? Był sam w tym śnieżnym piekle, choć na tej wycieczce na nartach powinni mu teraz towarzyszyć dwaj bracia. Oscar zdezerterował i uciekł, Bóg raczy wiedzieć dokąd, ale w najgorszym przypadku gdzieś daleko w świat. To, że Oscar został oszukany, haniebnie oszukany, było złe. Nawet więcej, to było... Szukał w myślach norweskiego określenia na „rozdzierające serce”, nie znalazł go i zdał sobie sprawę, że dopiero całkiem niedawno zaczął próbować myśleć po norwesku, zamiast po niemiecku. Tydzień temu był w domu w Dreźnie, a teraz, nieodwołalnie, jego dom był w Norwegii.

Dom w Norwegii?

Nie rozumiejąc dlaczego, wybuchnął nagle śmiechem, zatrzymał się zdyszany i oparł na skrzyżowanych kijkach. To był bardziej szloch niż śmiech. Znalazł się w szalejącej zamieci na wyżynie Hardangervidda, gdzie ledwie mógł dojrzeć igłę kompasu i zaczynał mieć nawet problem z utrzymaniem się w pionie. A to była przecież wiosna, łagodna pora roku w porównaniu z tym, co miało nadejść zaledwie za kilka miesięcy, gdy skończy się krótkie lato. I tylko Bóg raczył wiedzieć, jak długo będzie zmuszony zostać w tym białym piekle, pracując przy tym za śmieszne wynagrodzenie.

Ale był tutaj i nic nie mogło tego zmienić. Zamieć śnieżna go nie zatrzyma, podobnie jak jeszcze gorsze zimowe zawieje, które miały nadejść. To była kwestia honoru. Życzliwi mieszkańcy Bergen umożliwili jemu i jego braciom zdobycie najlepszego wykształcenia inżynierskiego, jakie można było uzyskać na świecie. Patrząc na to w ten sposób, cena, jaką miał zapłacić, nie wydawała się zbyt wysoka. Budować mosty, budować tunele, zbudować Kolej Bergeńską.

Ale Oscar zdezerterował jak jakiś mięczak, nie zwracając uwagi na nic, prócz swojej nieszczęśliwej miłości i zranionej dumy, pewnie ubrany w niebieską marynarkę i żółte spodnie, jak ten jeszcze większy głupiec od Goethego.

Sverre też zdezerterował, ale może to nawet i lepiej. Sverrego nie chciał już uważać za brata, Sverre już nie istniał.

Narty miały teraz dobry ślizg. Może powinien trochę zwolnić i spróbować częściej sprawdzać kierunek na kompasie?

On sam w każdym razie spłaci dług, będzie budował mosty za trzech. Co prawda on też fantazjował wcześniej o ucieczce, ale to było wtedy, gdy nie miał zielonego pojęcia o planach pozostałych. Teraz nie miał już wyboru. Ucieczka braci zmusiła jego i Ingeborg do życia przez kilka lat osobno, zresztą w równym stopniu, co twarde warunki barona.

Barona było łatwiej zrozumieć. Wręcz łatwiej go było usprawiedliwić.

Mokry śnieg znów spowolnił narty. Odnosił wrażenie, że w śniegu smagającym twarz wyczuwa też kropelki deszczu. To wyjaśniało sprawę, ale nic nie wskazywało na to, by zamieć miała niedługo ustać. Zatrzymał się i spróbował przesunąć kilka razy nartami w tę i z powrotem, jednak lód pod spodem trzymał zbyt mocno. Można było zrobić tylko jedno: znów zdjąć narty i wyjąć nóż.

Gdy zaczął zdrapywać lód i mocno ubity śnieg z nart, zauważył nagle, że nie marzną mu już stopy. Szybsza jazda na nartach, z ciągłym pochylaniem się i prostowaniem, rozgrzała mu również nogi. Jednak pod ubraniem był mokry od potu i doskonale wiedział, że nie będzie już mógł zatrzymać się, by odpocząć, bo wtedy pot szybko zmieni się na całym ciele w lodową skorupę. Musi się pospieszyć z oczyszczeniem nart z lodu. Ale nie za bardzo, bo wtedy zrobi to niedokładnie i będzie się musiał znów zatrzymać.

Oczywiście, mógł stać się bogaty, może nie bogaty w oczach barona, ale przynajmniej na tyle, by zapewnić Ingeborg „godziwe życie”, jak się wyraził baron. Mógł przebierać w lukratywnych ofertach. Jak łatwo byłoby ulec takiej pokusie? A tym samym dostać Ingeborg, by móc ją kochać, póki śmierć ich nie rozłączy.

To by było straszne, gdyby wszyscy trzej bracia zdezerterowali. Trzej zdrajcy. Hańba nie do pomyślenia.

Mężczyzna dotrzymuje słowa. W równym stopniu tego niewypowiedzianego – wobec pragnących budowy kolei mieszkańców Bergen – jak i wypowiedzianej na głos obietnicy, takiej jak wobec Ingeborg. Przysiągł, że nigdy nie pokocha żadnej innej, że nigdy nie ożeni się z inną. I tego słowa również dotrzyma.

Ingeborg a honor. To był nierozwiązywalny dylemat. I tylko w takich sytuacjach można było zwrócić się do Boga.

Zmusił się, by sztywniejącymi palcami zdrapać nawet najdrobniejsze kryształki lodu, jakie zdołał dostrzec w zamieci, i mrucząc pod nosem, uskarżał się, że nie ma cieńszych rękawiczek. Grube rękawice z foczej skóry, które kupił przy Prinsens Gate, były zbyt nieporęczne. Dokładnie w chwili, gdy skończył, wiatr nagle ustał i przez śnieżną kurzawę przebiło się słońce, najpierw jako zaskakujący rozbłysk światła, a potem biała i lśniąca kula prześwitująca zza postrzępionych nisko wiszących chmur. Nagle było widać już tylko pojedyncze chmury, tu i ówdzie pojawiło się niebieskie niebo i słońce zaczęło świecić równie jasno jak rankiem, gdy wyruszał. Ta magiczna przemiana dokonała się w ciągu zaledwie kilku minut.

Spojrzał na ślady nart na cienkiej warstwie śniegu pokrywającej lód. Biegły lekkim zygzakiem, to trochę na lewo, to na prawo. Zakładał, że musiało się to stać wtedy, gdy zatrzymywał się i sprawdzał kompas. Pewnie korygował wtedy trochę kurs i nawet tego nie zauważył. Bardzo interesujące.

Zamieć oddalała się nad skutym lodem jeziorem Ustavand, z każdą sekundą była coraz dalej, a huk i wycie wiatru sprzed paru chwil zastąpiła teraz całkowita cisza.

Gdy odwrócił się w drugą stronę, stwierdził, że znajduje się niecałe dziesięć metrów od plaży. Zobaczył również mężczyznę stojącego sto metrów dalej, który wydawał się zajęty demontowaniem wiatrochronu. To musiał być ten kolega inżynier, który miał mu wyjść na spotkanie. Lauritz przypiął narty i długimi, silnymi pchnięciami kijków podjechał ku koledze.

– Witaj! Jak widzę, od niedawna jeździsz na nartach – powitał go w nieco irytujący sposób kolega. – Daniel Ellefsen, inżynier asystent – dodał, zdejmując kapelusz z szerokim rondem, i wyciągnął rękę do Lauritza.

– Lauritz Lauritzen, inżynier – odparł z rezerwą Lauritz.

W papierach, które złożył przy zatrudnianiu, nie było nic o tym, że miałby pełnić jakąś inną funkcję. Ujął wyciągniętą dłoń. Mierzyli się wzrokiem. Pierwszą rzeczą, jaką zauważył Lauritz, było to, że ten drugi ma włosy długie jak kobieta, a cerę ciemną jak Murzyn – jej barwa przypominała wyprawioną skórę.

– Tu na górze mówimy sobie na ty – poinformował go Ellefsen.

– Nie mam nic przeciwko temu – odparł Lauritz.

I na tym konwersacja się skończyła. Daniel Ellefsen spakował swój wiatrochron, przypiął narty i nie ociągając się, ruszył w stronę, z której przybył, po własnych, częściowo zasypanych śniegiem śladach. Lauritz podążył za nim tak szybko, jak tylko był w stanie. Po dwudziestu minutach ciężkiego wysiłku, przynajmniej dla Lauritza, znaleźli się na górze w pobliżu budowanej stacji kolejowej Haugastøl. Fundamenty były już położone i ponad tuzin robotników właśnie wznosił rusztowania dla nadziemnej części budynku. Obok stał barak, a z rozklekotanego komina z czarnej blachy przytulnie sączył się dym.

– Reszta drogi na piechotę – oświadczył Ellefsen, odpiął narty i wskazał w stronę błotnistej ścieżki, która prowadziła dalej w górę, do kwatery przy Nygaard. – Daj mi swoje narty, ty i tak masz co dźwigać. – Wziął narty od Lauritza, bez ceregieli zarzucił je na ramię obok swoich i ruszył kamienistą, błotnistą ścieżką.

Lauritz chętnie maszerowałby obok niego, by móc z nim rozmawiać, miał tysiące pytań. Jednak mężczyzna szedł zbyt szybko i Lauritz ledwie był w stanie dotrzymać mu kroku. Nie zamienili słowa przez całą godzinę, jaka upłynęła, nim dotarli na górę.

Lauritz nie wiedział, jak powinien wytłumaczyć sobie to milczenie. Czy miało wyrażać jakąś niejasną nieufność wobec niego, nowo przybyłego? A może również jako przełożonego, choć był o kilka lat młodszy? A może taka małomówność po prostu wynikała z otoczenia, a przytłaczająca natura wokół sprawiała, że ludzie czuli się mali? Wkrótce zaczął dość głośno sapać, czego jego towarzysz zdawał się nie zauważać, a może go to po prostu nie obchodziło. Lauritz znów zaczął się pocić. To oczywiście dobrze, bo było mu ciepło, a ciało miał wilgotne i wcześniej podczas jazdy na nartach do Haugastøl zmarzł.

Nygaard okazało się niewielkim skupiskiem niskich budynków, z jednym wyjątkiem. Piętrowy drewniany dom był wyraźnie większy od pozostałych. To właśnie tam zmierzali.

– Tę chatę nazwano Domem Inżynierów – wyjaśnił jego towarzysz, gdy otrzepali śnieg z butów i weszli do środka. – Możesz się przywitać z kucharką, Estrid. Podaje nam kolację o siódmej. Ja już jestem spóźniony, na dole nad Ustavand musiałem czekać dłużej, niż planowałem. Muszę dopilnować budowy. Chcesz o coś zapytać?

– Tak – odparł Lauritz. – Jak tu jest z pocztą?

– O tej porze dostajemy pocztę dwa razy w tygodniu; listonosz przyjeżdża na nartach z Haugastøl. Kursuje między Geilo i Finse.

– Kiedy się zjawi następnym razem? – zapytał Lauritz.

– Jutro, koło drugiej. To zależy od pogody, ale musi dotrzeć do Finse przed zmrokiem. Już czekasz na pocztę?

– Nie, ale chcę do kogoś coś wysłać. I mam jeszcze jedno pytanie. Gdzie będę mieszkał?

Jego towarzysz nagle sprawiał wrażenie zażenowanego.

– Przepraszam – powiedział. – Tu na górze wydaje się nam, że wszystko jest oczywiste. To jeden z tych złych nawyków, którego sam nabierzesz. W każdym razie ty i ja mieszkamy w dwóch pokojach na parterze, po obu stronach izby z wielkim piecem. To ze względu na ciepło. Trzeba wstawać na zmianę i dokładać do pieca przez całą zimę. Na piętrze mamy biuro. Zobaczymy się pod wieczór.

Mężczyzna odwrócił się na pięcie i wyszedł.

Lauritz musiał jakoś poradzić sobie z tym, że tutaj wszystko było „oczywiste”. Na początek stwierdził, że jedna z dwóch sypialni na parterze jest pusta, a druga nie. Zabrał plecak do tej pierwszej i rozejrzał się po pomieszczeniu, które miało stać się jego domem na czas nieokreślony, co najmniej na rok. Pokój o rozmiarach trzy na cztery metry. Ściany z grubych beli, szerokie deski podłogowe, wszystkie szczeliny zatkane mchem. Okno, stół, krzesło, rozklekotana szafa i szerokie łóżko w ludowym stylu, trochę za krótkie. W pokoju pachniało drewnem i smołą.

Zadrżał z zimna i przypomniał sobie, że całe ciało ma mokre od potu. Stopy znów zrobiły się zimne. Szarpnięciem zrzucił plecak z ramienia na szerokie łóżko i zaczął wyciągać z niego ubrania, ale zmienił zdanie i zamiast tego przeszedł do sieni i dalej do kuchni. Przy rozgrzanym żelaznym piecu siedziała kucharka Estrid. Gdy wszedł, poderwała się jak mały niespokojny ptaszek. Właśnie obierała ziemniaki.

– Przepraszam! – zawołała i zarumieniła się, nie wiadomo dlaczego.

Nie miał pojęcia, za co go przeprasza.

– Dzień dobry, Estrid – przywitał ją. – Jestem Lauritz, nowy inżynier. Możesz do mnie mówić po imieniu. Zastanawiałem się, czy mogłabyś mi pomóc z jedną drobną sprawą.

Kiwnęła głową, ale wydawało się, że nie ma odwagi odpowiedzieć. Była śliczna, miała długie jasne niemal jak śnieg włosy splecione w pojedynczy warkocz spadający na plecy. Wyglądała na jakieś osiemnaście, dwadzieścia lat.

– Potrzebowałbym balii z ciepłą wodą – podjął Lauritz. – I mam też trochę przepoconych ubrań, które przydałoby się wyprać, ale z tym nie ma aż takiego pośpiechu. Dałoby się to załatwić?

– Oczywiście, panie inżynierze. Mam wnieść wodę do sali przy piecu? – spytała szybko, cicho, ze spuszczonymi oczami.

– Tak. Tak będzie świetnie. Bardzo dziękuję, Estrid – odparł i wyszedł.

Pół godziny później, gdy zdążył już posortować bagaż i wyłożyć przybory do pisania, książki i czasopisma na rozklekotane biurko, stał nagi w cynkowej balii przed potężnym otwartym piecem i próbował wyszorować się od stóp do głów. Na początek przyklęknął, natarł włosy szarym mydłem, a potem je spłukał. Stojąc w balii, spłukał mydliny z twarzy i umył całe ciało. Potem siedział przez chwilę, czekając, aż trochę wyschnie, ale wciąż trzymając stopy w balii. Piekło i kłuło, jakby ktoś wbijał w nie gwoździe.

Przebrał się w czyste ubranie, nawoskował wąsy, które zdążyły niebezpiecznie oklapnąć, usiadł przy biurku, wygładził kartkę papieru leżącą przed nim i zanurzył pióro w kałamarzu. Natychmiast przyszło mu do głowy, że być może zabrał ze sobą za mało atramentu. Może dałoby się zamówić więcej przez listonosza?

O czym powinien jej teraz napisać oprócz suchych faktów? Dotarł na miejsce. Podróż z Drezna do Kristianii zajęła mu trzy doby, dotarcie z Kristianii na pokryte śniegiem wyżyny trwało cztery dni. Upłynął więc tydzień, odkąd rozstali się przed budynkiem Hauptbahnhof. Był to zresztą bardzo piękny budynek i chciałby kiedyś wznieść coś podobnego. Tyle że oczywiście nie w barokowym stylu, tylko w nordyckim.

Wracając do rzeczy. Dotarł do celu, podróż przebiegła bez komplikacji, jedynie podczas ostatniego odcinka na nartach natknął się na zawieję śnieżną, ale szybko minęła. Podczas podróży miał dużo czasu dla siebie, dużo czasu na przemyślenia. Bez wątpienia będzie uwięziony w świecie lodowców przez kilka lat. Jednak nic, nawet najbardziej słodko-gorzka tęsknota nie trwa wiecznie, zwłaszcza że sam miał zaledwie dwadzieścia sześć lat, a ona była o trzy lata młodsza. Jeśli oboje dotrzymają obietnicy, koniec końców zwyciężą. Krajobraz, jaki go otaczał, był opustoszały, ale równocześnie przerażająco piękny.

Widział przed sobą jej twarz w śnieżnej zawiei i na tle wysokich pokrytych śniegiem szczytów wzgórz i oblodzonych jezior, ciągle o niej myślał, nieustannie tęsknił, wysyłał jej tysiące zakazanych pocałunków. Mniej więcej tak.

Napisał list z pedantyczną dokładnością, zwracając uwagę, by we właściwy sposób używać koniunktiwu, co miało podkreślać niejaką elegancję, mimo bardzo rustykalnego – tego słowa użył – otoczenia, w którym teraz przebywał.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

IV
OSCAR
NIEMIECKA AFRYKA WSCHODNIA
MAJ 1902

Dostępne w wersji pełnej

V
LAURITZ
HARDANGERVIDDA
MAJ 1901

Dostępne w wersji pełnej

VI
OSCAR
NIEMIECKA AFRYKA WSCHODNIA
CZERWIEC 1902

Dostępne w wersji pełnej

VII
LAURITZ
HARDANGERVIDDA
CZERWIEC–LIPIEC 1901

Dostępne w wersji pełnej

VIII
OSCAR
NIEMIECKA AFRYKA WSCHODNIA
LISTOPAD 1902

Dostępne w wersji pełnej

IX
LAURITZ
FINSE–BERGEN–FRØYNES
GRUDZIEŃ 1902–CZERWIEC 1903

Dostępne w wersji pełnej

X
OSCAR
DAR ES-SALAAM
GRUDZIEŃ 1902

Dostępne w wersji pełnej

XI
LAURITZ
FINSE
1905

Dostępne w wersji pełnej

XII
OSCAR
NIEMIECKA AFRYKA WSCHODNIA
1905

Dostępne w wersji pełnej

XIII
LAURITZ
KIELER WOCHE
LATO 1905

Dostępne w wersji pełnej

XIV
OSCAR
NIEMIECKA AFRYKA WSCHODNIA
WRZESIEŃ 1905

Dostępne w wersji pełnej

XV
LAURITZ
FINSE/BERGEN
WRZESIEŃ 1905

Dostępne w wersji pełnej

XVI
LAURITZ
FINSE
STYCZEŃ–CZERWIEC 1907

Dostępne w wersji pełnej

XVII
INGEBORG
KILONIA
LATO 1907

Dostępne w wersji pełnej

XVIII
OSCAR
KONGO BELGIJSKIE
1909

Dostępne w wersji pełnej

XIX
OSCAR
DAR ES-SALAAM
1912

Dostępne w wersji pełnej

XX
INGEBORG
BERGEN–SOGNEFJORDEN
LIPIEC 1913

Dostępne w wersji pełnej

XXI
OSCAR
DAR ES-SALAAM
SIERPIEŃ 1914

Dostępne w wersji pełnej

XXII
OSCAR
NIEMIECKA AFRYKA WSCHODNIA
1915–1917

Dostępne w wersji pełnej

XXIII
INGEBORG
BERGEN
1917

Dostępne w wersji pełnej

XXIV
OSCAR
MOZAMBIK | NIEMIECKA AFRYKA WSCHODNIA
1917–1918

Dostępne w wersji pełnej

XXV
BERLIN
LUTY–MARZEC 1919

Dostępne w wersji pełnej

SZCZEGÓLNE PODZIĘKOWANIA

Dostępne w wersji pełnej

Bracia z Vestland

Spis treści

Karta tytułowa

Powieści z cyklu Złoty Wiek

WIELKIE STULECIE TOM I

I ŁÓDŹ WIKINGÓW

II 1901
OSTATNIE DNI W DREŹNIE

III LAURITZ HARDANGERVIDDA MAJ 1901

IV OSCAR NIEMIECKA AFRYKA WSCHODNIA MAJ 1902

V LAURITZ HARDANGERVIDDA MAJ 1901

VI OSCAR NIEMIECKA AFRYKA WSCHODNIA CZERWIEC 1902

VII LAURITZ HARDANGERVIDDA CZERWIEC–LIPIEC 1901

VIII OSCAR NIEMIECKA AFRYKA WSCHODNIA LISTOPAD 1902

IX LAURITZ FINSE–BERGEN–FRØYNES GRUDZIEŃ 1902–CZERWIEC 1903

X OSCAR DAR ES-SALAAM GRUDZIEŃ 1902

XI LAURITZ FINSE 1905

XII OSCAR NIEMIECKA AFRYKA WSCHODNIA 1905

XIII LAURITZ KIELER WOCHE LATO 1905

XIV OSCAR NIEMIECKA AFRYKA WSCHODNIA WRZESIEŃ 1905

XV LAURITZ FINSE/BERGEN WRZESIEŃ 1905

XVI LAURITZ FINSE STYCZEŃ–CZERWIEC 1907

XVII INGEBORG KILONIA LATO 1907

XVIII OSCAR KONGO BELGIJSKIE 1909

XIX OSCAR DAR ES-SALAAM 1912

XX INGEBORG BERGEN–SOGNEFJORDEN LIPIEC 1913

XXI OSCAR DAR ES-SALAAM SIERPIEŃ 1914

XXII OSCAR NIEMIECKA AFRYKA WSCHODNIA 1915–1917

XXIII INGEBORG BERGEN 1917

XXIV OSCAR MOZAMBIK | NIEMIECKA AFRYKA WSCHODNIA 1917–1918

XXV BERLIN LUTY–MARZEC 1919

SZCZEGÓLNE PODZIĘKOWANIA

Karta redakcyjna

Tytuł oryginału:

BROBYGGARNA

Copyright © Jan Guillou 2011. Published by agreement with Salomonsson Agency.

Copyright © 2013 for the Polish edition by Wydawnictwo Sonia Draga

Copyright © 2013 for the Polish translation by Wydawnictwo Sonia Draga

Projekt graficzny okładki: Piotr Paczuski

Zdjęcie autora: Zdjęcie autora: © Ulla Montan

Redakcja: Mariusz Kulan

Korekta: Anna Just, Agata Sowińska

ISBN: 978-83-7508-817-5

WYDAWNICTWO SONIA DRAGA Sp. z o. o.

Pl. Grunwaldzki 8-10, 40-127 Katowice

tel. 32 782 64 77, fax 32 253 77 28

e-mail: info@soniadraga.pl

www.soniadraga.pl

www.facebook.com/wydawnictwoSoniaDraga

E-wydanie 2013

Plik mobi przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl