PROLOG

Wystarczy tę książkę przekartkować, by zdać sobie sprawę, że jest dość szczególna. Nie tylko opowiada, ale też pokazuje. Na jej stronach można znaleźć reprodukcje czarno-białych fotografii, rysunki, strony z zagadkowych publikacji, fragmenty starych gazet po niemiecku i angielsku, dawne kolorowe mapy Karaibów, obraz olejny, akwarele, obwolutę jednej książki i okładki paru innych, etykiety i ekslibris legendarnego królestwa Redondy.

Kiedy ukazała się w 1998 roku, autor nazwał ją „fałszywą powieścią”. W rzeczywistości Czarne plecy czasu zawierają tak różne formy dyskursu, że nie da się ich dopasować do żadnego znanego gatunku literackiego, choć zarazem czerpią z niemal wszystkich, jakie znamy. To trudne do sklasyfikowania dzieło posiada jednak niewątpliwe źródło i są nim Wszystkie dusze, powieść łącząca w sobie żywoty prawdziwe z fikcyjnymi, wliczając w to życie samego Javiera Maríasa, użyczone częściowo bezimiennemu bohaterowi owej historii. W powieści tej autor dzieli się częścią swoich doświadczeń z czasów pracy na stanowisku wykładowcy w Oksfordzie (Wszystkie Dusze, All Souls, to nazwa jednego z tamtejszych kolegiów) ze swoim bohaterem i opisuje je w sposób literacki, to znaczy stosownie przetwarzając.

Jednak póki życie trwa, nic się nie zamyka ani nic nie zostanie poznane do końca i właśnie z tej wcale nie tak prostej prawdy bierze się spora część estetyki autora, tak skutecznego w podważaniu każdej danej rzeczywistej hipotezami, które wyżej cenią możliwość niż pewność, tajemnicę niż rację. A jednak nawet pisarz o takiej wyobraźni jak on nie był w stanie przewidzieć, że fikcja zawarta we Wszystkich duszach stanie się proroctwem tego, co przyjdzie, i zarazem zaczynem własnego życia. Zbiegi okoliczności i skutki okazały się tak zdumiewające, że sam autor przyznaje: „Nie ma co się dziwić, że czasami mam poczucie, jakbym przyciągał rzeczy, wydarzenia i nawet osoby”. I ta aktywność przypadku, tak częsta w życiu pisarza, że przyjmuje ją już niemal obojętnie, odniosła jednak pewien skutek i spowodowała powstanie tej fascynującej książki, pełnej wszelkiej maści anegdot – zabawnych, sensacyjnych, elegijnych – co dobrze ilustruje prawdziwy sens opowiadania, pierwotne znaczenie „relacjonowania rzeczy”, „sprowadzania wydarzeń do opowieści”.

I w tym tkwi kluczowa sprawa związana z Czarnymi plecami czasu. Z jednej strony Javier Marías wie, że dysponuje niesamowitym materiałem fabularnym, z drugiej zaś od pierwszych linijek zaznacza, że odtwarzanie wydarzeń możliwe jest „tylko przez zmyślenie”. Bo słowo zawsze udaje, zniekształca i wypacza fakty, retorycznie konstruuje rzeczywistość i jej prawdy.

Po co zatem opowiadać? Autor zostawia w zawieszeniu owo pytanie, które sam zadaje, i przechodzi do akcji, to znaczy praktykuje paradoksalną sztukę opowiadania w pierwszej osobie tego, co wydarzyło się od napisania Wszystkich dusz.

Najpierw powraca proces tworzenia tej historii usytuowanej w Oksfordzie, pisarz ujawnia, jakich autentycznych osób użył jako modeli dla swoich postaci. Opowiada między innymi o kloszardach, o młodej dziewczynie ze stacji Didcot, o Cygance kwiaciarce, dozorcy Willu, małżeństwie Alabastrów z antykwariatu i o licznych profesorach z uniwersytetu: od darzonego podziwem Toby’ego Rylandsa po tak lubianego Cromera-Blake’a, poprzez postaci z drugiego planu, jak komiczny profesor Del Diestro.

I tak dowiadujemy się, że inspiracją dla postaci uroczego Toby’ego Rylandsa z Wszystkich dusz, wybitnego badacza literatury hiszpańskiego Złotego Wieku i szpiega na usługach brytyjskiego wywiadu czasów II wojny światowej, był tak naprawdę pewien profesor, acz prawdziwe nazwisko nie zostaje ujawnione. Profesor ów – choć Javier Marías nie wiedział o tym wtedy, to znaczy grubo przed tym, nim poznał jego rzeczywistą biografię – przeżył bardzo podobne, by nie rzec: identyczne przypadki, jakie autor przypisał swojej postaci.

To jeden z wielu przytoczonych w Czarnych plecach czasu przypadków, które przyprawiają o zawrót głowy przypadkową zbieżnością między tym, co „całkowicie zmyślone, nie oparte na doświadczeniu ani na żadnym fundamencie”, a tym, co naprawdę zaszło. I pomagają także pojąć, dlaczego pisarza tak bardzo interesuje wnikanie w cienistą stronę rzeczywistości, którą opisuje poetyckim obrazem „czarnych pleców czasu”, wyrażeniem znów zapożyczonym od Shakespeare’a. To cytat z Burzy: chodzi o wszystko, co wymyka się ograniczonej wiedzy człowieka.

Właśnie to stanowi dla Javiera Maríasa o sile sztuki literackiej, która jest formą pamięci uznawaną przezeń za przewyższającą wszelkie inne rodzaje pisania nawiązujące do rzeczywistości. To bardzo dawna i poważna dyskusja, ale w Czarnych plecach czasu zyskuje kształt niesamowitej ironicznej negocjacji. W przezabawnym rozdziale autor opisuje, jak znany hiszpański profesor Francisco Rico pertraktuje z nim na temat jego podobieństw do postaci profesora Del Diestra, marginalnej postaci ze Wszystkich dusz. I nawet jeśli scena ta przynajmniej częściowo ma charakter autentyczny, autor może nam przecież zaprezentować ją jako zupełne zmyślenie. Taki charakter ma na przykład spotkanie z generałem Franco czy z Anglikiem Hughem Oloffem de Wetem, najemnym pilotem, który podczas hiszpańskiej wojny domowej walczył po stronie republikańskiej, a lata później udał się do Madrytu w nadziei, że dyktator sfinansuje mu oddział partyzancki walczący w Karpatach z Sowietami. Choć postaci nie są fikcyjne, zdumiewający epizod z audiencją został ewidentnie zmyślony. Ale przecież mógł się wydarzyć i stać częścią owych „czarnych pleców czasu”.

Wraca tu też John Gawsworth, pisarz odgrywający fundamentalną rolę we Wszystkich duszach, lecz w tej książce jeszcze ważniejszą, bo tu dużo opowiada się o nim i o tych, co mieli z nim styczność za jego życia albo interesowali się nim po śmierci. Z dwóch zdjęć Johna Gawswortha włączonych początkowo do Wszystkich dusz jedno przedstawiało jego maskę pośmiertną wykonaną przez samego Hugha Oloffa de Weta. Choć pisząc tamtą powieść, Javier Marías nie znał biografii niezwykłego rzeźbiarza, pisarza i pilota, którego o mały włos nie rozstrzelano w Walencji, a potem w Berlinie, kiedy to został aresztowany przez Gestapo. Wiadomości na ten temat zaczęły napływać do niego dopiero później, kiedy w 1991 roku otrzymał list od Anthony’ego Edkinsa, pisarza mieszkającego w Londynie na ulicy Deronda – jej nazwa stanowi zresztą anagram nazwy Redonda, malutkiego literackiego królestwa na Antylach należącego pierwotnie do pisarza M. P. Shiela, potem do Johna Gawswortha i ostatecznie do Javiera Maríasa, mianowanego królem owej wyspy przez ostatniego jej władcę Jona Wynne’a-Tysona, który abdykował na rzecz następcy. To oznacza, że autor, pisząc Czarne plecy czasu, był już królem Ksawerym I, a o swojej funkcji wspomina tu raczej aluzyjnie.

Anthony Edkins, londyński korespondent z ulicy Deronda, który jak się okazuje, spotkał się kiedyś z Javierem Maríasem w Hiszpanii, w domu pisarza Álvara Pomba, w wyniku kolejnego niepokojącego zbiegu okoliczności, opowiedział mu w swoim liście, że w młodości poznał zarówno Johna Gawswortha, jak i Hugha Oloffa de Weta.

Tak w tej, jak i w innych opowiedzianych tu historiach pojawiają się zaskakujące autentyczne powiązania i zbieżności, analogie i podobieństwa, to „książka dygresyjna”, w której osoby i przedmioty, jak na przykład spinka do krawata z podobizną Shakespeare’a należąca niegdyś do aktora Roberta Donata, a obecnie noszona przez Javiera Maríasa w klapie marynarki, uosabiają inne podobne przypadki nietrwałości wszystkiego, co istnieje.

„A gdybym się nie urodził?”, pyta autor w jednej z najbardziej poruszających części książki, kiedy to pochyla się nad otchłanią „czarnych pleców czasu”, nad niemożliwym do ogarnięcia zaświatem zamieszkanym przez bliskie nam istoty, których nie ma już na tym świecie: zmarłego w wieku trzech lat swojego brata Julianína, którego nigdy nie poznał; swojej matki Lolity, która jak się zdaje, czekała tylko na przyjazd syna, Javiera, i dopiero wtedy pozwoliła zabrać się śmierci; pisarza Juana Beneta przywoływanego z powagą i uczuciem; Aliochę Colla, przyjaciela samobójcy. I wtedy właśnie literackie opowiadanie okazuje się najbardziej potrzebne. Nie przywraca do życia, ale robi miejsce na uczucia. W tej kruchej widmowej strefie kochane osoby nigdy nie giną. Jak długo starczy wyobraźni i współczującego głosu.

ELIDE PITTARELLO

CZARNE PLECY CZASU

Dla mojej matki Lolity,

która dobrze mnie znała,

in memoriam;

i dla mojego brata Julianína,

który mnie nie poznał,

a zatem bez pamięci

Sądzę, że nigdy jeszcze nie pomyliłem fikcji z rzeczywistością, choć oczywiście niejeden raz mieszałem je ze sobą, jak robią wszyscy, nie tylko pisarze, nie tylko autorzy powieści, ale każdy, kto kiedykolwiek, od początku znanych nam czasów, coś komuś opowiadał, a przecież przez całe te znane nam czasy wszyscy bez przerwy zajmują się opowiadaniem albo przygotowywaniem i rozmyślaniem nad tym, co będą opowiadać, albo planowaniem tego. Bo każdy opowiada czasem jakąś anegdotę o tym, co mu się przydarzyło, i przez sam fakt opowiadania już to deformuje i przeinacza, język nie jest w stanie odtworzyć faktów ani nie powinien też tego próbować, i pewnie dlatego podczas niektórych procesów sądowych – w każdym razie na filmach, bo te najlepiej znam – uczestnicy proszeni są o materialne albo fizyczne odtworzenie tego, co się zdarzyło, o powtórzenie gestów, ruchów, fatalnych kroków, które zrobili, albo jak dokładnie pchnęli kogoś nożem, co przemieniło ich w zabójców, proszeni są, żeby jeszcze raz udali, że chwytają broń i zadają cios temu, kto przestał istnieć i już go z winy tego sprawcy nie ma, albo żeby zadali cios w powietrze, bo nie wystarczy, żeby to opisali lub opowiedzieli nawet z największą precyzją i opanowaniem, trzeba to zobaczyć, więc proszeni są o odegranie tego wszystkiego, o imitację bądź odtworzenie całej sceny, tyle że tym razem bez sztyletu w dłoni albo bez ciała, w które można go wbić – bez worka mąki, worka mięsa – tym razem na zimno i już bez dokładania nowej zbrodni i nowej ofiary, teraz już tylko na niby i dla przypomnienia, bo nigdy nie da się odtworzyć minionego lub straconego czasu ani przywołać z powrotem do życia zabitego, który przepadł i zniknął w owym czasie.

Stąd bierze się głęboka nieufność do słowa, między innymi dlatego, że słowo – nawet to mówione, nawet najbardziej zgrzebne – jest samo w sobie metaforyczne, a przez to nieprecyzyjne, poza tym zawsze towarzyszą mu jakieś ozdobniki, często mimowolne, pojawiają się nawet w najprostszych stwierdzeniach, nawet w krótkich przerywnikach i obelgach. Wystarczy, że ktoś dorzuci „tak jak” do swojej opowieści; więcej nawet – wystarczy, że się coś z czymś zestawi albo porówna, albo użyje się przenośni („zagotował się z wściekłości” czy „głupi jak but”, tego typu potocznych wyrażeń, które należą bardziej do języka niż do tego, kto się nim posługuje, już to wystarczy), aby do narracji o wydarzeniach wkradła się fikcja i zmieniła, sfałszowała te wydarzenia. Tak naprawdę odwieczny cel każdego kronikarza czy świadka – opisać to, co się wydarzyło, zdać sprawę z przebiegu wypadków, pozostawić świadectwo faktów, przestępstw i czynów – to czcza iluzja i złuda czy też, mówiąc ściśle, już sam ten cel, ta fraza są metaforyczne i stanowią część fikcji. „Opisać to, co się wydarzyło” to rzecz nie do zrealizowania i próżna, a raczej możliwa tylko przez zmyślenie. Podobnie idea dawania świadectwa jest błędna i nie trafił się nigdy żaden świadek, który mógłby sprostać temu zadaniu. A do tego człowiek zawsze zapomina o zbyt wielu chwilach, także o godzinach i dniach, miesiącach i latach, i o bliźnie na udzie, którą widywał i całował codziennie przez długi okres swojego znanego i straconego czasu. Zapomina się o całych latach, i to wcale niekoniecznie o tych najmniej ważnych.

Ale mimo to dołączę tutaj do grona tych, którzy kiedyś próbowali to zrobić albo udawali, że to robią, opowiem o tym, co naprawdę się wydarzyło, albo co ustaliłem, albo o czym po prostu się dowiedziałem – co się wydarzyło, to znaczy czego doświadczyłem albo co wymyśliłem, albo co doszło do moich uszu, a może to wszystko jest nigdy nie kończącą się świadomością – w wyniku tego, że napisałem, a potem wydałem powieść, czyli utwór fikcyjny. Nie jest to z pewnością nic wielkiego ani nic jeszcze bardzo ważnego, ani też żadna tam pilna sprawa, może jednak okaże się to interesujące dla ciekawego czytelnika gotowego mi towarzyszyć, ja dostrzegam w tym ryzykowną przyjemność opowiedzenia bez powodu i niemal bez ładu, bez szkicowania planu czy dążenia do spójności, jak by czynił to jakiś kapryśny i nieprzewidywalny głos znany nam wszystkim, głos czasu, który jeszcze nie minął ani nie przepadł, przez co może nawet nie jest jeszcze czasem, może tak nazwać wolno tylko to, co już przeszło i może zostać opowiedziane, a przynajmniej takie się wydaje, i dlatego jest tak dwuznaczne. Myślę, że ten głos, który słyszymy, zawsze jest fikcyjny, może mój głos tutaj też taki będzie.

Nie jestem pierwszym ani nie będę ostatnim pisarzem, którego życie zyskuje albo traci, albo po prostu się zmienia przez to, co pisarz ów wymyślił albo stworzył, albo napisał i wydał. W odróżnieniu od tego, co dzieje się w prawdziwych powieściach fikcyjnych, składniki tej opowieści, którą teraz zaczynam, są przypadkowe i kapryśne, czysto epizodyczne i kumulujące się – wszystkie zresztą niestosowne w myśl naiwnej wizji literackiej krytyki, to znaczy mogłyby występować każdy osobno – bo tak naprawdę nie dobiera ich żaden autor, choć to ja o tym wszystkim opowiadam, nie stanowią części żadnego planu ani nie podążają w żadnym kierunku, większość z nich pochodzi z zewnątrz i nie stoi za nimi żadna intencja; toteż nie muszą posiadać żadnego sensu ani nie układają się w fabułę czy wątek, ani nie ukrywają żadnej wewnętrznej harmonii, ani nie można wyciągnąć z nich nie tylko żadnej nauki – od prawdziwych powieści też nie powinno się niczego takiego oczekiwać, a przede wszystkim one same nie powinny do tego dążyć – ani nawet historii z początkiem, oczekiwaniem i finalną ciszą. Nie wydaje mi się, żeby wyszła z tego jakaś historia, acz może się mylę, jako że nie znam końca. Początek tej historii, to wiem, tkwi poza nią, w powieści, którą napisałem jakiś czas temu, a może i nawet w czasach jeszcze wcześniejszych, a wtedy to się jeszcze bardziej gmatwa, w tych dwóch latach, które spędziłem w mieście Oksford, wykładając, jak jakiś oszust, rozrywkową wiedzę, niezbyt raczej przydatną na tamtejszym uniwersytecie, przyglądając się upływowi tego określonego czasu. Koniec także znajdzie się na zewnątrz i najpewniej spotka się ze mną za kilka lat, a w każdym razie taką mam nadzieję.

A może ten koniec jednak mnie przeżyje, jak przeżywa nas wszystko, co wysyłamy w świat albo co nam towarzyszy, albo co powodujemy, my bowiem trwamy krócej niż nasze intencje. Zbyt wiele rzeczy uruchamiamy i ich tak przecież słaba inercja działa dłużej niż my: słowa, które nas zastępują, które ktoś czasem przypomina albo przekazuje, nie zawsze się przyznając, skąd je czerpie; pojedyncze listy i wykrzywione zdjęcia, i wiadomości zostawione na pożółkłym papierze dla tej, która będzie spać sama po wcześniejszych pieszczotach, bo my wychodzimy nocą, jak nędznicy, w ciągłym ruchu; przedmioty i meble, które nam służyły i które do siebie przyjęliśmy – czerwone krzesło, pióro, widoczek z Indii, ołowiany żołnierzyk, grzebień, książki, które napisaliśmy, ale też te, które tylko kupiliśmy i przeczytaliśmy kiedyś albo które leżały sobie na półce nieotwierane aż do końca i będą tak trwać pełne nadziei, czekając na inne oczy, szybsze bądź spokojniejsze; ubrania, które wisieć będą spowite wonią naftaliny, bo może ktoś powodowany sentymentem postanowi je zachować – choć nie jestem pewien, czy jeszcze używa się naftaliny – materiały będą blaknąć i wiotczeć w zaduchu, zapominać coraz bardziej kształty, jakie nadawały im sens, i zapach wypełniających je niegdyś ciał; piosenki, które wciąż będą śpiewane, chociaż my ich już śpiewać nie będziemy ani nie zanucimy, ani nie posłuchamy, ulice, które goszczą nas, jakby były bezkresnymi korytarzami, oraz pomieszczenia nie zwracające uwagi na swoich przelotnych wymiennych lokatorów; kroki, których nie można powtórzyć i które nie zostawiają żadnych śladów na asfalcie, a na ziemi są zacierane, choć może nie, takie kroki jednak nie zostają, one odchodzą z nami albo jeszcze nawet wcześniej, nieszkodliwe bądź trujące; oraz lekarstwa, nasze pośpieszne pismo, ukochane zdjęcia, które trzymamy na wierzchu, ale już na nas nie patrzą, poduszka i nasza marynarka powieszona na oparciu krzesła; kapelusz przywieziony z Tunezji w latach trzydziestych, przypłynął na pokładzie statku Miasto Kadyks, należał do mojego ojca i wciąż ma wstążkę do podwiązywania pod brodą, i ten posążek indyjskiego adiutanta z malowanego drewna, który niedawno przyniosłem do domu z niejaką niepewnością, ta figurka też pewnie przetrwa dłużej ode mnie, jak sądzę. I opowieści, które wymyślamy i które zostaną przejęte przez innych albo będą mówić o naszym niegdysiejszym, minionym i nigdy nie poznanym istnieniu, czyniąc z nas postaci fikcyjne. Nawet nasze gesty będzie powtarzał ktoś, kto je odziedziczył albo zobaczył i mimowolnie naśladuje lub robi to celowo, żeby przypomnieć o nas i stworzyć chwilowe wrażenie naszej przelotnej obecności; a może też zachowa się w jakiejś osobie któraś z naszych cech fizycznych przekazanych przypadkiem, z kokieterią albo jako nieświadoma klątwa, bo rysy twarzy czasem przynoszą szczęście, a czasem pecha, skośne oczy i usta jak malowane – „usta w dzióbek, usta w dzióbek” – albo podbródek przedzielony na pół, szerokie dłonie, a w lewej papieros, ja żadnej swojej cechy nikomu nie przekażę. Wszystko tracimy, bo wszystko zostaje – prócz nas. Dlatego każda forma trwania po śmierci jest być może obrazą, możliwe, że jest nią każde wspomnienie.

Dopuszczę się tu wielu obraźliwych czynów, bo mówić będę między innymi o pewnych rzeczywistych nieżyjących osobach, których wcale nie poznałem, stając się tym samym nieoczekiwaną odległą przyczyną ich pośmiertnego trwania. Innymi słowy będę ich pamięcią, mimo że nigdy ich nie widziałem, a oni w swoim czasie nie mogli domyślać się mojego istnienia, zmienię się w ich ducha. Większość z nich nie postawiła nawet stopy w moim kraju ani nie znała mojego języka, choć jeden, co do którego śmierci wcale nie mam pewności, owszem, postawił, Hugh Oloff de Wet – przebywał w Madrycie w roku, w którym przyszedłem na świat także w Madrycie, i znacznie wcześniej o mało nie został tu rozstrzelany. Również tutaj zabijał, tak jak i w innych miejscach wcześniej i później. I jest jeszcze ktoś, kto z kolei urodził się w moim domu, domyślam się, że w tym samym łóżku co ja, tyle że ja znacznie później.

Zawsze się powtarza, że za każdą powieścią kryje się fragment życia albo rzeczywistości autora, nawet jeśli jest on zupełnie blady, miałki i błahy bądź nawet jeśli został zupełnie przetworzony. Mówi się tak, jakby wyrażając brak zaufania wobec wyobraźni i kreatywności albo jakby czytelnik i krytycy potrzebowali jakiejś podpórki, żeby nie poczuć zawrotu głowy wywołanego czymś całkowicie zmyślonym, nie opartym na doświadczeniu ani na żadnym fundamencie, albo jakby obawiali się grozy tego, co zdaje się istnieć, kiedy o tym czytamy – i czasem nawet oddycha i coś szepcze, i nawet do czegoś nas przekonuje – a jednak nigdy naprawdę nie istniało, albo jakby bali się potraktować poważnie coś, co jest tylko wymysłem, to forma walki ze skrytym przeświadczeniem, że czytanie powieści to coś dziecinnego, a w każdym razie niezbyt stosownego w dorosłym życiu, którego nam wciąż przybywa.

Spośród moich wszystkich powieści jedna dawała czytelnikom tę pociechę i alibi w znacznie większej mierze niż pozostałe, mało tego, pozwalała nawet podejrzewać, że to, o czym w niej opowiadano, ma swoje odzwierciedlenie w moim życiu, choć ja nie wiem, czy jest ono częścią rzeczywistości, czy nie, może przestanie nią być, jeśli zostanie opowiedziane, a przecież już coś tutaj opowiadam. W każdym razie powieść ta, zatytułowana Wszystkie dusze, pozwalała na niemal całkowite utożsamianie swojego nienazwanego narratora z nazwanym autorem, Javierem Maríasem, tym samym, co podpisuje się pod niniejszą książką, w której narrator i autor rzeczywiście są jedną i tą samą osobą, więc sam już nie wiem, czy jest nas dwóch, czy jeden, w każdym razie podczas pisania.

Wszystkie dusze ukazały się nakładem wydawnictwa, którego nazwy lepiej nie przypominać, w marcu albo kwietniu 1989 roku, czyli już osiem lat temu (widnieje w książce data marcowa, ale jej prezentacji dokonał wspaniałomyślnie Eduardo Mendoza w Madrycie w barze Chicote 7 kwietnia, w dniu z innych powodów bardzo istotnym), i wystarczyło spojrzeć na okładkę pierwszego wydania ze skromnymi danymi biograficznymi o autorze, aby się dowiedzieć, iż wykładałem na Uniwersytecie Oksfordzkim przez dwa lata, między 1983 i 1985 rokiem, identycznie jak hiszpański narrator książki, choć w niej nie wspomina się o żadnych datach. I prawdą jest, że narrator ten zajmuje to samo stanowisko, jakie zajmowałem ja w rzeczywistym życiu albo w historii, którą zachowałem w pamięci, ale to, jak i wiele innych elementów tej oraz innych moich powieści, jest pożyczką udzieloną postaci przez autora, jak to nazywam. Niewiele z tego, o czym opowiadam w książce, zgadza się z moimi rzeczywistymi przeżyciami i doświadczeniami w Oksfordzie, raczej tylko rzeczy poboczne, nie mające wpływu na wydarzenia: łagodna atmosfera tego wyciszonego czy wręcz płochliwego miasta i ci jego pozaczasowi profesorowie, którzy tak bardzo się mylą co do swoich codziennych zajęć, a tak mało co do swojego losu (z ducha zawsze korzystający z życia); ciemne malutkie antykwariaty, które odwiedzałem w rękawiczkach na dłoniach i z czujnym spojrzeniem, spełniona nadzieja księgarzy; zadumani albo gniewni żebracy zapełniający ulice po zmroku i przebiegający je, zaprzątnięci jakąś dawną lub wyimaginowaną zniewagą, nigdy nie zdążający do żadnego celu ani miejsca, ani nie szukający sprawiedliwości; hałaśliwe dzwony sąsiadujących ze sobą, zawsze pustych kościołów St Giles i St Aloysius, niestrudzenie wzywające wiernych z innych, bardziej pobożnych wieków, dusze, które już nie istnieją, ale dla nich może jednak nie umarły; oraz opuszczony dworzec Didcot w nocy żółtawej od bladego światła latarni, które sprawiały wrażenie, jakby każdym mignięciem żegnały się ze swoją spokojną, dobiegającą kresu bezsennością: stojąca tam jasnowłosa dziewczyna w płaszczu i z naszyjnikiem z pereł pali papierosa i wybija angielskimi stopami, w butach na niskich obcasach i z metalowymi sprzączkami, zapadający w pamięć muzyczny rytm nie słyszany przez nikogo na tym peronie dla nocnych maruderów; i światło dnia zawieszone godzinami na wiosennym niebie, które zastyga albo trwa; albo kwiaciarka o cygańskich rysach, która stawała przed moim domem w każdą niedzielę w skórzanej kurtce, wysokich butach i z grzywką czarną jak smoła – w powieści nazwałem ją Jane, acz naprawdę nazywała się Anne, Anne Joseph, i mieszkała w pobliskim Reading, gdzie jest słynne więzienie, zamężna była z panem Hyde’em, Anne Joseph Hyde, dziewiętnaście lat – stawała, choćby padał deszcz czy śnieg albo choćby wiatr szarpał jej skromnymi kwiatami owiniętymi w celofan, a ona musiała zapinać się pod samą szyję, teraz ma jakieś trzydzieści jeden lat, jeśli dalej mieszka tam, w Reading, z panem Hyde’em; albo ten stareńki drobny portier o przejrzystym spojrzeniu, który witał się z wszystkimi, stojąc w swojej budce pod Taylorianem, gdzie pracowałem i prowadziłem zajęcia, którego w książce nazwałem Willem i często w niej z nim rozmawiałem, ale tak naprawdę nigdy się to nie zdarzyło, naprawdę nazywał się Tom, nigdy nie wyszliśmy poza wesołe pozdrowienie, a teraz się dowiedziałem, że Tom zmarł, i tak zmarli obaj, Tom i Will; i dziwne, że znałem lepiej Toma, portiera, który nigdy nie istniał, a w każdym razie nie z krwi i kości, i opłakiwałem bardziej jego śmierć, wyobrażoną tylko na papierze i drukiem – choć nawet nie została opisana, bo na końcu powieści powiedziałem wprost: „Żyje Will, stary portier” – niż zgon prawdziwego Toma, którego rzeczywiste imię nie brzmiało wcale Tom, tylko Walter, czego dowiaduję się teraz z listu napisanego przezeń 5 czerwca 1984 roku, kiedy jeszcze tam byłem i spotykałem czasami spojrzenie jego zdumionych niebieskich oczu oraz widziałem jego jowialnie uniesioną rękę w tym jego honorowym miejscu pod Taylorianem, na co pozwolono mu czysto grzecznościowo: mógł zajmować od czasu do czasu tę budkę, żeby czuć się potrzebnym i nie wypaść z obiegu, żeby wciąż odgrywać rolę portiera, na starość, tak jak w dzieciństwie, jesteśmy oszukiwani i zwodzeni, ukrywa się przed nami rzeczy, a może tak się dzieje w każdym wieku. I w liście tym podpisuje się właśnie tak, „Walter Thomas”, a w nawiasie dodaje „(Tom)”, w razie gdyby profesor, do którego adresowany jest list, nie rozpoznał go po prawdziwym imieniu i nazwisku, panowie często nie znają nazwisk tych, którzy im służą, tudzież tych, którzy tylko są i czekają, jak w tym wersecie z Miltona. Tom pisze bez przecinków, pismem dość mocnym i wyraźnym jak na swój wiek, pisze, że od sześćdziesięciu trzech lat służy w Oksfordzie i dlatego brał niedawno udział w porannych audycjach radiowych lokalnej rozgłośni, a rok temu w programie telewizyjnym pod tytułem Powrót do Oksfordu („wielu profesorów było bardzo zadowolonych mówili że wypadłem bardzo dobrze”). „Zaczynam się już trochę starzeć – 93”, dodaje i wyjaśnia, że po trzech latach służby w dawnych siłach powietrznych, Royal Flying Corps, w czasie pierwszej wojny światowej otrzymał stanowisko portiera w Queen’s College, a potem w All Souls, tam dłużej, właśnie w All Souls, czyli we Wszystkich Duszach (a ja o tym nie wiedziałem aż do teraz) w dosłownym i nieścisłym tłumaczeniu, gdzie w wieku lat siedemdziesięciu przeszedł na emeryturę. Wspomina sir Arthura Bryanta, któremu służył w Queen’s i który ciągle mu powtarzał, żeby napisał książkę. „Teraz nie żyje – pisze o tym historyku, który z pewnością nigdy nie zadał sobie trudu, żeby jego, Toma, przenieść do historii – ale był to człowiek dla którego bardzo przyjemnie się pracowało”, zauważa z pokorą właściwą komuś, kto zawsze był służącym i może przez to czuł się kimś drugorzędnym i wymienialnym, nawet nie świadkiem. „Dobrego dnia panie profesorze”, tak kończy Tom, którego adresat tego upublicznionego listu nazywa „najusłużniejszym człowiekiem Europy”. „Dobrego dnia panie profesorze”, tak również żegna się ze mną portier Will, miły i zadowolony, którego wymyśliłem albo stworzyłem i który przypisuje mi różne nazwiska w ciągu swoich nieustających podróży w czasie – dr Magill i dr Myer, i Mr Brome, i dr Ashmore-Jones, i Mr Renner, i dr Nott, i Mr Trevor, i także Mr Branshaw – bo też teraz nie dowiedziałem się o Tomie niczego, co by stało w sprzeczności albo opozycji do mojego wymyślonego Willa, który każdego dnia sądził, że znajduje się w innym roku ze swojego długiego życia, dlatego czas był dla niego jedną wielką teraźniejszością albo powrotem, nie istniał żaden czas przeszły bądź stracony, którego nie da się już odtworzyć. On bowiem odtwarzał go mimowolnie i tym sposobem wszystkie okresy miały dla niego wyraźny sens. Któż wie, w jakim odczuwanym przez niego roku dopadła go śmierć, w jakim momencie młodości, dorosłości albo starości sądził, że przyszło mu żegnać się z życiem, w jakim ponurym albo wesołym dniu. Być może w dniu, kiedy ustało działanie jego kruchego ciała, wciąż dla Willa żyła jego żona, która w czasie rzeczywistym, w naszym czasie, przez Willa opuszczonym, uprzedziła go, i może sądził, że czyni wdową tę, która tak naprawdę jego na tak długi czas uczyniła wdowcem. O śmierci Toma opowiedział mi jego siostrzeniec John, też portier w Taylorianie, z pewnością odziedziczył tę funkcję, choć spadek ten nie obejmował wyglądu: masywny, wysoki mężczyzna z włosami rozdzielonymi przedziałkiem i groźnym wąsem jak u jakiegoś prymitywnego boksera, z pozoru wyrozumiały dla ludzkich słabości, ale z nadmierną skłonnością do wątpliwej jakości żarcików, o czym jeszcze wspomnę. Niedawno został zwolniony, dobrze, że jego wujowi Tomowi oszczędzono tego wstydu.

Tak więc tylko sceneria była rzeczywista, a i to nie do końca, to był spokojny Oksford, jego wizja wynikająca z perspektywy mojej wyobraźni albo po prostu fałszywa, równie konfabulacyjny punkt widzenia jak u kogoś, kto spędza jedną noc w legendarnym hotelu, który nie zarejestruje jego nic nieznaczącej, błahej obecności obok słynnych osobistości, jakie się tam zatrzymały i nocowały, a może popełniły samobójstwo albo zostały zamordowane, żeby uszlachetnić to miejsce, ich pokój zamknięto i jest dostępny wyłącznie dla turystów. Tylko rzeczy poboczne, jak mówię, acz tak trudno określić, co okaże się poboczne, a co fundamentalne, kiedy nasza książka albo nasza historia lub życie zostaną już zakończone i staną się czasem znanym bądź przeszłym, którego nie da się już odtworzyć. Choć książka akurat to potrafi, ilekroć jest czytana: a może jednak nie, każda lektura bowiem ją zmienia, ale żadna nie pisze jej na nowo.

Prawdziwe również było to, co wielu czytelników uznało za rzecz najbardziej powieściową i zmyśloną, za czystą fantazję w kiplingowskim stylu, za moją radosną twórczość, czyli opowiedziana nieco po omacku historia nieszczęsnego, pechowego i beztroskiego pisarza Johna Gawswortha, niesamowitego króla Redondy, który nigdy nie zobaczył na własne oczy swojego królestwa, ale kilka razy je sprzedał i kazał się nazywać Janem I – acz jego prawdziwe imię i nazwisko tak naprawdę były jeszcze inne, Terence Ian Fytton Armstrong – którego dwie fotografie zamieściłem i opisałem w powieści i teraz znów je tu załączam w ramach przypomnienia dla czytelników, co czytali tamtą powieść, oraz dla wiedzy tych, co nie czytali i powinni oswoić się z jego twarzą i różnymi nazwiskami, jeśli zamierzają nadal mieć styczność z niniejszymi stronicami i dalej je przewracać. O tym bowiem człowieku będę mówić, i to sporo, jako że teraz, by tak rzec, mam go u siebie. Bo choć martwy – to drugie jego zdjęcie wcale nie jest tak naprawdę jego zdjęciem, tylko pośmiertną maską zrobioną przez Hugha Oloffa de Weta, a więc niezbyt stosownym hołdem dla kogoś, kto opuszczał ten świat przemieniony w żebraka – to jednak żyje trochę we mnie, o ile można tak powiedzieć o kimś, kto zmarł już dwadzieścia sześć lat temu, nawet się nie domyślając, że ja istnieję.

Mam przed oczami odpis jego aktu zgonu z 1970 roku oraz świadectwa trzeciego i ostatniego małżeństwa, zawartego piętnaście lat wcześniej, z pewną wdową starszą od niego o lat pięć – w dniu ślubu on liczył czterdzieści trzy lata, a ona czterdzieści osiem – i oba te dokumenty przekazała mi wnuczka tej kobiety, wdowy, ponownie mężatki i znów wdowy, jasnowłosa Angielka o imieniu Maria, bez akcentu nad i, ale to jest takie samo imię, jakie nosiła moja andaluzyjska babka, której nigdy nie poznałem, María Aguilera – musiała bardzo się śmiać, kiedy przyszło jej wyjść za mąż za nieco szalonego, wesołego wdowca o nazwisku Marías, przez co teraz nazywała się tak, jakby ktoś odmieniał jej imię przez przypadki, María de Marías. W pierwszym odpisie widnieje informacja, że Armstrong – martwy nie był już Gawsworthem, a w każdym razie nie dla lekarzy, możliwe, że już od dłuższego czasu nim nie był – zmarł w Brompton Hospital w londyńskiej dzielnicy Chelsea, wymienione są też przyczyny zgonu. W rubryce „zawód” urzędnik o nazwisku Vinten albo świadek nazwiskiem Lewis napisali „A poet”, a w następnej, z nagłówkiem „Qualification”, uściślili, że ciało musi zostać pochowane „w efekcie zgonu” i tak też musiało się stać. Mimo to w moim madryckim domu unosi się dziś jeszcze dziwny, nieszczęsny duch poety-króla Redondy, a może po prostu nie chce zniknąć, rozpłynąć się albo porzucić towarzyskiego kręgu, i to tu zachowało się jego pismo, czyli tak jakby jego głos, który mówi. Albo będzie mówił, bo to jeszcze nie moment na wsłuchiwanie się w niego, acz przyjdzie na to czas, w miarę jak będę pisał te linijki i przewracał kolejne strony.

Jednak żadna z prawdziwych wymienionych tu istot nie należała do grona tych, którzy pierwsi dowiedzieli się o mojej powieści, ponieważ nikt z nich nie znał hiszpańskiego ani mojego nazwiska, ani nie wiedział, że piszę, i może nawet nie czytali zbyt wiele, wyjąwszy bibliofila i bibliomaniaka, jakim był Gawsworth albo Armstrong, on jednak zmarł 23 września 1970 roku, a ja wtedy, trzy dni wcześniej, skończyłem dopiero dziewiętnaście lat, więc nie mógł się domyślać mojego istnienia. I choć De Wet znał hiszpański, któż wie, co się z nim działo, jego czas nie jest nam znany, a ślad po nim przepadł.

Jak wyjaśniałem w artykule z 1989 roku, który zatytułowałem „Kto pisze”, narrator bez imienia z Wszystkich dusz, przez inne postaci nazywany, jeśli dobrze pamiętam, „naszym drogim Hiszpanem” albo „kawalerem z Hiszpanii”, po powrocie do Madrytu po dwóch latach rzekomego wygnania albo uprzywilejowanej emigracji w Oksfordzie żeni się z kobietą imieniem Luisa i mają pierwsze dziecko, co, jak łatwo dowieść, nie było moim przypadkiem ani mnie nie spotkało. Nie było nawet żadnej ważnej i obecnej dłużej Luisy w moim życiu. Już ten skromny detal dowodzi, że niemożliwa jest całkowita identyfikacja narratora z autorem, a tym samym jakiejkolwiek innej postaci z kimś rzeczywistym, kogo spotkałem i poznałem w czasie mojego pobytu w Anglii. Reszta rzeczy, o których opowiada narrator, mogła rzeczywiście mi się przydarzyć albo mogłem być ich świadkiem. Mogłem składać deklaracje i zapewnienia, co robiłem wielokrotnie i teraz znów to robię, że niemal wszystko zostało zmyślone prócz scenerii oraz jakichś drugorzędnych, przetworzonych na potrzeby książki doświadczeń; że żadna postać nie ma swojego odpowiednika w kimś, kto istniał albo mógłby istnieć, a ściślej mówiąc, żadna nie jest portretem czy karykaturą żadnego mojego ówczesnego angielskiego kolegi z Wydziału Języków Współczesnych i Średniowiecznych, którego częścią był instytut hispanistyki, gdzie ja byłem przypisany. Tyle że tak naprawdę w moje deklaracje i zapewnienia wcale nie trzeba wierzyć, choć istnieje opierająca się na zaufaniu i trudna do uzasadnienia tradycja dawania wiary w to, co autorzy mówią o swoich książkach. (I wspominając o tym, zdaję sobie sprawę, że wbrew woli podaję w wątpliwość prawdziwość tego, o czym tu opowiadam i będę opowiadał dalej, ale muszę zaryzykować i mimo wszystko odwołać się do tej tradycji: zostanę wysłuchany albo nie, ktoś poświęci mi uwagę lub nie, nie ma żadnego powodu, by tak się stało; i na to nie ma po prostu rady.) Natomiast nie mogłem i wciąż nie mogę dowieść, że te wydarzenia nie przydarzyły mi się w prawdziwym życiu, bo też nigdy nie da się dowieść, że czegoś się nie zrobiło albo nie popełniło się jakiegoś wykroczenia, jeśli istnieje przeciwne założenie, i o tym doskonale wiedzieli różni dyktatorzy: w samej Hiszpanii, żeby daleko nie szukać, taką właśnie sądową politykę uprawiał frankizm zaraz po zakończeniu wojny i potem jeszcze przez dłuższy czas. Sąsiad, wróg, rywal, zawistnik, przyjaciel mogli oskarżyć kogoś o różnorakie zbrodnie, im straszniejsze, tym lepiej; to wystarczało, żeby uzasadnić aresztowanie i proces – a raczej jego symulację – podczas którego oskarżonemu mówiono: „No proszę, niech pan udowodni, że nie zabił pan, nie zdradził, nie obrabował albo nie zgwałcił” na przykład, doskonale wiedząc, że niemal niemożliwym jest dowieść czegoś, czego się nie zrobiło. I to spotkało młodszego syna Maríi Aguilery de Marías, mojego ojca, któremu między innymi wyimaginowanymi rzeczami zarzucono, że podczas wojny był „współpracownikiem moskiewskiego dziennika «Prawda»” i że – co wzbudza moją nieokiełznaną zawiść – „z własnej woli współdziałał z bandytą Dziekanem z Canterbury”. Przyznam, że gotów byłbym przekupić kogoś sutą kwotą albo dokonać jakichś niegodnych czynów, byle tylko zostać kiedyś oskarżonym o rzecz tak niezwyczajną i archaiczną. Jak dotąd nie udało mi się jeszcze zbyt wiele ustalić na temat udziału w naszym konflikcie zbrojnym owego „bandyty”, który zasłynął jako Red Dean, Czerwony Dziekan, a którego prawdziwe imię i nazwisko brzmi doktor Hewlett Johnson – jakby pochodził z Oksfordu, bo rzeczywiście doktoryzował się na Wydziale Teologicznym na oksfordzkim uniwersytecie około 1904 roku, w Wadham College skądinąd mi znanym; niewiele o nim wiem, ale największe wrażenie robi w jego przypadku fakt, iż w 1937 roku przerwał morską blokadę Bilbao, a kiedy rozpętała się ta wojna, miał siedemdziesiąt dwa lata, zaś gdy się skończyła, siedemdziesiąt pięć, dość imponujący wiek jak na kogoś, kto błąkał się awanturniczo po obcych ziemiach i nadstawiał karku, wypływając z Bermeo francuskim torpedowcem, żeby bez żadnych przeszkód dotrzeć do San Juan de Luz, wyminąwszy miny i wojenne okręty frankistów, nie licząc innych możliwych wyczynów i łotrostw dokonanych wspólnie ze swoim towarzyszem, kimkolwiek on był, choć nie moim ojcem ani z pewnością nie arcybiskupem Canterbury, który nie miał wyjścia i musiał publicznie zadeklarować w 1947 roku, że poza terenem katedry jej dziekan mówi i działa wyłącznie w swoim imieniu i że arcybiskup nie ponosi odpowiedzialności za to, co ów mógł powiedzieć albo zrobić, „ani nie ma możliwości kontrolowania go”. Czerwony Dziekan z Canterbury, zaciekły i odporny na wszystko rusofil, apologeta hiszpańskiej rewolucji, musiał ewidentnie ujść cało z tych swoich hiszpańskich szaleństw, jako że dożył dziewięćdziesięciu dwóch lat, niemal tylu co mój sympatyczny portier Will, który także walczył na wojnie, acz innej. Jednak z powodu jego działalności i z nieuświadomionej winy niewiele brakowało, a nie przyszedłbym na świat, jako że w 1939 roku rozstrzelanie stanowiło najczęstszy i najchętniej wydawany wyrok na osoby zadenuncjowane przez patriotycznych czujnych znajomych, i mój ojciec nie trafił do więzienia tylko szczęśliwym trafem i w wyniku uporu mojej matki – jeszcze nie wiedzieli, że się pobiorą – i na pewno nie z braku zaciekłości donosicieli. No ale też w sumie co z tego, gdybym się nie urodził? Zbyt wielu przychodzi na świat jakby nigdy nic i jakby nigdy nie istnieli; o tak niewielu zachowuje się pamięć i tak wielu umiera szybko, jakby świat nie miał cierpliwości asystować przy ich życiu albo jakby chciał się szybko ich pozbyć, ich próżne wysiłki i malutkie kroczki nie zostawiają śladów albo zostawiają je tylko w pamięci tego, kto uczył je stawiać i popełnił błąd lub podejmował owe wysiłki, jak kosztowny powierzchowny luksus, który szybko zmieciono z powierzchni ziemi niczym jakiś wyziew i nawet nie pozwolono go wypróbować. I co z tego, gdyby nikt się nigdy nie urodził?

Tak więc jedyną rzeczą możliwą do udowodnienia przez zaprzeczenie w odniesieniu do niewielkiej autobiograficzności mojej książki był fakt, że nie miałem ani nie mam żony imieniem Luisa, ani tak naprawdę żadnej, a tym bardziej nowo narodzonego dziecka, które gdyby rzeczywiście istniało, a nie było wytworem fikcji, liczyłoby teraz – o zgrozo – siedem albo osiem lat, mały łobuz lub jeszcze gorzej – kto wie – mały zarozumialec zasługujący na deportację. (Możliwe, że nie byłbym dobrym ojcem.) Ale nawet o to posądzali mnie w swoim czasie ci, którzy wiedzieli o mnie niewiele, a o życiu prywatnym zgoła nic.

Wykładałem wtedy teorię przekładu na Uniwersytecie Complutense w Madrycie, sprawa dość przypadkowa, trwało to cztery semestry – nigdy nie zamierzałem oddać się ciężkiej pracy wykładowcy, pełnej pułapek i intryg – po wielu latach tułaczki nie tylko w Oksfordzie, ale też w okolicach Bostonu i w Wenecji. Tak bardzo brzydziłem się hiszpańskim światkiem akademickim i jego podłościami, że wykładałem w godzinach wieczornych, by nie musieć uprawiać żadnego życia towarzyskiego i móc pojawiać się jak najrzadziej w ponurym, pustawym budynku wydziału, pogrążonym w półmroku i opanowanym już przez sprzątaczki czujące się o tej porze paniami odpadków, z którego to powodu wydają rozkazy albo przeganiają wykładowców oraz studentów, tak jak wydawano je pasażerom i kolejarzom na stacji Didcot albo na stacji Mestre pod Wenecją, gdzie spędziłem kiedyś część nocy, wygnany i otulony mgłą. Prowadziłem swoje zajęcia, które improwizowałem w taksówce w drodze na uniwersytet, i zabierałem się stamtąd zaraz po ich zakończeniu, o dziewiątej albo dziesiątej wieczorem, w zależności od dnia, tak że nie było praktycznie czasu na żadne tam bratanie się ze studentami czy kumplowanie z kolegami profesorami, toteż prawie nikt nic o mnie nie wiedział prócz faktów zasadniczo publicznie wiadomych. Ale krótko po wydaniu Wszystkich dusz dostałem pierwsze ostrzeżenie – a może drugie – że to, co narrator mówi i opowiada, może zostać przypisane mnie, i to od początku do końca. Grupka moich studentów – studentek przede wszystkim – czekała na mnie któregoś wieczora przy drzwiach, żeby zadać mi parę pytań, na które odpowiedziałem, jak sądzę, także mocno improwizując, i kiedy tak kroczyłem korytarzem z tą swoją niestosowną teczką z czarnego sztywnego tworzywa z niebieskim uchwytem, otoczony przez nich jak jakiś polityk idiota odprowadzany przez swoją świtę i dziennikarzy – zauważyłem, że takie poruszanie się w gromadzie bardzo się podoba profesorom, i bawiło mnie to naśladowanie ich, dziennych prawdziwych wykładowców – aż jedna dziewczyna zapytała mnie ciekawsko i bez żadnego uzasadnienia:

– A jak tam dziecko?

– Jakie dziecko? – odpowiedziałem zaskoczony.

Studentka nie traciła rezonu.

– No jak to jakie, pańskie. – A może i powiedziała „twoje”, ja zwracałem się do studentów per „pan” i „pani”, ale oni przy każdej okazji mówili do mnie per „ty”, oczywiście poza zajęciami, taka zmiana formy mogła dokonać się w kilka sekund, jakby zdejmowano mi maskę. Choć nie wszyscy byli rzeczywiście młodzi, niektórzy wydawali się starsi ode mnie, wszyscy mieli już zrobione studia, a moje zajęcia potrzebne im były do doktoratu, którego ja nie mam i mieć nie będę. Nieraz się zastanawiałem, czyby też się nie zapisać na zajęcia i nie zostać własnym studentem, żeby tak zdobyć punkty (ukrywałbym to i postawiłbym sobie tylko czwórkę; i zwracałbym się do siebie zawsze per „pan”).

– Moje? – zapytałem zaniepokojony. Wciąż jeszcze się nie domyślałem, o co chodzi. – Jakie moje dziecko? Ja mam dziecko? Proszę mi wierzyć, pierwsze słyszę.

Wtedy ożywiły się inne studentki, może poczuły się rozczarowane, a raczej oszukane.

– Przecież piszesz o tym w swojej książce, tej, co właśnie wyszła – zaprotestowały, jakby okazywały mi dokument gwarancyjny.

– Aaa... – I zamilkłem na chwilę, przystanąłem na korytarzu opanowanym przez znudzone sprzątaczki (ręka oparta na biodrze w medytacyjnej pozie), które krzątały się w tych swoich niedopiętych fartuchach i z flegmatycznymi miotłami. Zawahałem się, czy sprostować i ujawnić dziewczynom rzeczywisty status tego dziecka, a tym samym także Luisy, mojej powieściowej żony. Oczywiście mogłem się już z nią rozwieść, na przykład dlatego, że była zazdrosna albo nerwowa i wścibska, albo zbyt gadatliwa, albo niedbała i chaotyczna w obowiązkach rodzicielskich, małżeńska pomyłka, może nawet dziecko zostałoby u mnie. (Albo to ona mnie porzuciła, bo jestem zbyt pogrążony w swoich myślach i nieprzenikniony.) Ostatecznie powiedziałem prawdę, jednocześnie ruszając dalej: – Ale to nie ja, to narrator powieści, ja nie mam żony ani dziecka, w każdym razie z tego, co wiem. A chybabym wiedział.

– No ale pracowałeś w Oksfordzie – zauważyła któraś.

Jedna tylko sprawdzona okoliczność (okładka książki wpływała na książkę) wystarcza, żeby przypisać mi całą resztę, pomyślałem, i wydało mi się to nazbyt prostą czytelniczą reakcją jak na absolwentów studiów, w większości różnorakich filologii.

– Tak, ale co z tego? – odpowiedziałem.

– Czyli to nie jest prawda? – dopytywała studentka. – Bo byłyśmy wszystkie przekonane, że masz małe dziecko. – Pamiętam, że powiedziała „przekonane”, w rodzaju żeńskim, może wcale nie ze względu na liczebną przewagę kobiet na zajęciach, jak to się zawsze dzieje na wydziale filologicznym, tylko dlatego, że fakt ów komentowany był wyłącznie przez żeńską część grupy. I wydało mi się, że na twarzy jednej z tych studentek zauważam coś na kształt zadowolenia z powodu tego, że jestem kawalerem. Nie ma się czym szczycić ani chwalić, jako że wszyscy wykładowcy i wykładowczynie na świecie cieszą się czymś, co można by nazwać „efektem katedry”, dzięki czemu wzbudzają fałszywe i złudne namiętności, nawet ci najbrzydsi, najbrudniejsi, najokropniejsi, najbardziej despotyczni i najpodlejsi, doskonale o tym wiem. Widywałem w życiu oszałamiające młodziutkie kobiety ulegające śmierdzącym nędznikom z kredą w dłoni i padające im w ramiona oraz dziarskich młodzieńców tracących godność (okolicznościowo) na widok pomarszczonego, zasuszonego dekoltu pochylonego nad pulpitem. Ci, którzy wykorzystują ów efekt katedry, godni są pogardy i jest ich niemało. Natomiast nie rozumiałem zadowolenia owej studentki w barwach mojej teczki (niebieskie oczy i czarne włosy), bo tak czy inaczej ona była mężatką. Być może było to zadowolenie czysto literackie, cieszyła ją konstatacja, że to, co odczytała jako powieść, okazało się powieścią.

Czyli rozmawiają o mnie, pomyślałem, i zadali sobie trud, żeby kupić i przeczytać tak szybko moją książkę. W miarę jak szliśmy przed siebie, gasły światła, jakby nie mogły się doczekać, kiedy wreszcie zobaczą nasze plecy i wyjdziemy, a sprzątaczki się nie liczyły. Choć może one potrafią wykonywać swoje obowiązki po ciemku albo z zamkniętymi oczami, jakby o nich śniły z jakiegoś innego miejsca. Może ze stacji w Mestre albo Didcot, trudno zmienić cel, kiedy już został wytyczony, jeśli się nie wie, że jest celem.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Tytuł oryginału:

NEGRA ESPALDA DEL TIEMPO

Copyright © Javier Marías, 1988

Copyright © 2014 for the Polish edition by Wydawnictwo Sonia Draga

Copyright © 2014 for the Polish translation by Wydawnictwo Sonia Draga

W przekładzie wykorzystano cytaty:

J. Marías, Wszystkie dusze, przeł. W. Charchalis, Rebis 2001.

J. Marías, Serce tak białe, przeł. C. Marrodán Casas, Sonia Draga 2012.

J. Marías, Jutro, w czas bitwy, o mnie myśl, przeł. C. Marrodán Casas, Sonia Draga 2014.

W. Shakespeare, Otello, przeł. J. Paszkowski.

W. Shakespeare, Żywot i śmierć Ryszarda Trzeciego, przeł. M. Słomczyński, Wydawnictwo Literackie 1984.

H. Colón, Dzieje żywota i znamienitych spraw Admirała don Krzysztofa Kolumba, przeł. A. Dukanović, Wydawnictwo MON 1965.

Ta książka została wydana dzięki dotacji Hiszpańskiego Ministerstwa Edukacji, Kultury i Sportu

Przekład: Tomasz Pindel

Redakcja: Bożena Sęk

Korekta: Iwona Wyrwisz, Aneta Iwan

Projekt graficzny okładki: www.studio-kreacji.pl

ISBN: 978-83-7999-219-5

WYDAWNICTWO SONIA DRAGA Sp. z o.o.

Pl. Grunwaldzki 8-10, 40-127 Katowice

tel. 32 782 64 77, fax 32 253 77 28

e-mail: info@soniadraga.pl

www.soniadraga.pl

www.facebook.com/wydawnictwoSoniaDraga

E-wydanie 2014

Plik ePub przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl