Tytuł oryginału:

A PLACE OF GREATER SAFETY

Copyright © 1992 by Hilary Mantel

Copyright © 2015 for the Polish edition by Wydawnictwo Sonia Draga

Copyright © 2015 for the Polish translation by Wydawnictwo Sonia Draga

Projekt graficzny okładki: Mariusz Banachowicz

Redakcja: Bożena Sęk

Korekta: Anna Just, Iwona Wyrwisz

ISBN: 978-83-7999-297-3

WYDAWNICTWO SONIA DRAGA Sp. z o.o.

Pl. Grunwaldzki 8-10, 40-127 Katowice

tel. 32 782 64 77, fax 32 253 77 28

e-mail: info@soniadraga.pl

www.soniadraga.pl

www.facebook.com/wydawnictwoSoniaDraga

E-wydanie 2015

konwersja.virtualo.pl

Dla Clare Boylan

SPIS POSTACI

CZĘŚĆ PIĄTA

Politycy określani mianem brissotystów lub żyrondystów:

Jean-Pierre Brissot, dziennikarz

Jean-Marie i Manon Rolandowie

Pierre Vergniaud, członek Konwencji Narodowej znany z talentów oratorskich

Jérôme Pétion

François-Léonard Buzot

Jean Baptiste Louvet

Charles Barbaroux, prawnik z Marsylii

i wielu innych

Albertine Marat, siostra Marata

Simone Évrard, żona Marata zgodnie z prawem zwyczajowym

Defermon, deputowany, w pewnym momencie przewodniczący Konwencji Narodowej

Jean François Lacroix, deputowany o umiarkowanych poglądach; wraz z Dantonem wyjeżdża z misją do Belgii w 1792 i 1793 roku

David, malarz

Charlotte Corday, zabójczyni

Claude Dupin, młody urzędnik, który prosi o rękę Louise Gély, sąsiad Dantona

Souberbielle, lekarz Robespierre’a

Renaudin, skłonny do awanturnictwa lutnik

ksiądz Kéravenen, duchowny katolicki wyjęty spod prawa

Chauveau-Lagarde, prawnik, obrońca Marii Antoniny

Philippe Lebas, lewicowy deputowany, członek Komitetu Bezpieczeństwa Powszechnego zwanego Komitetem Policji; żeni się z Babette Duplay

Vadier, znany jako Inkwizytor, członek Komitetu Policji

Zamieszani w sprawę afery Kompanii Indyjskiej:

Chabot, deputowany, były kapucyn

Julien, deputowany, były pastor

Proli, sekretarz Héraulta de Séchelles, rzekomy szpieg austriacki

Emmanuel Dobruszka i Siegmund Gottlob, znani jako bracia Emmanuel i Junis Frei (Frey), spekulanci

Guzman, drugorzędny polityk urodzony w Hiszpanii

Diedrichsen, duński „kupiec”

ksiądz d’Espagnac, nieuczciwy dostawca sprzętu dla wojska

Basire i Delaunay, deputowani

obywatel de Sade, pisarz, niegdyś markiz

Pierre Philippeaux, deputowany, autor pamfletu antyrządowego w okresie terroru

Członkowie Komitetu Ocalenia Publicznego:

Saint-André

Barère

Couthon, paraplegik, przyjaciel Robespierre’a

Robert Lindet, prawnik z Normandii, przyjaciel Dantona

Étienne Panis, lewicowy deputowany, przyjaciel Dantona

Na procesie dantonistów:

Herman (niegdyś z Arras), przewodniczący trybunału rewolucyjnego

Dumas, jego zastępca

Fouquier-Tinville, teraz oskarżyciel publiczny

Fleuriot, zastępca oskarżyciela publicznego

Liendon, zastępca oskarżyciela publicznego

Fabricius Pâris, sekretarz sądowy

Laflotte, donosiciel więzienny

Henri Sanson, kat

CZĘŚĆ PIĄTA

Terror to nic innego tylko sprawiedliwość – szybka, surowa i nieugięta; stanowi nie tyle osobną zasadę, co konsekwentne zastosowanie norm demokracji do najpilniejszych potrzeb naszego kraju… Rządy Rewolucji to despotyzm wolności wobec przemocy tyranów.

Maximilien Robespierre

Krótko mówiąc, pod tamtymi rządami zgon naturalny kogoś z ludzi znanych był wypadkiem tak niezwykłym, że wieść o nim przechodziła z ust do ust, a historycy dawali o tym wpis w annałach, by wydarzenie zachować dla potomności. Jeden z annalistów odnotował, że pewien pontyfik nazwiskiem Pizonjusz skonał we własnym łożu, co powszechnie uznano za cud.

Camille Desmoulins

I

Konspiratorzy

(1792)

– Teść! – wykrzykuje z radością Camille. Wskazuje na Claude’a. – Widzicie? – Zaprasza pozostałych. – Niczego nie wolno wyrzucać. Każdy przedmiot, nawet najbardziej zużyty, może się jeszcze do czegoś przydać. Teraz, obywatelu Duplessis, w krótkich i prostych słowach, lub jeśli wolisz, wierszem albo ucieszną śpiewką, wyjaśnij mi, jak pokierować ministerstwem.

– To przyćmiewa moje najgorsze koszmary – stwierdza Claude.

– Och, nie dali mi własnego ministerstwa, jeszcze nie. Musi się wydarzyć kilka kolejnych katastrof, zanim to nastąpi. Na razie wieści są takie, że Danton został ministrem sprawiedliwości oraz strażnikiem pieczęci, a Fabre i ja jesteśmy jego sekretarzami.

– Aktor! – obrusza się Claude. – Do tego jeszcze ty. Nie lubię Dantona, ale mu współczuję.

– Danton kieruje Tymczasową Radą Wykonawczą, ja muszę więc kierować ministerstwem za niego, bo Fabre nie raczy. Och, muszę napisać o wszystkim ojcu, podaj mi szybko papier. Chociaż nie, napiszę do niego z ministerstwa. Usiądę za swoim wielkim biurkiem, a list opatrzę oficjalną pieczęcią.

– Claude, gdzie twoje maniery? – wtrąca Annette. – Złóż gratulacje!

Claude się wzdryga.

– Jedna uwaga. Właściwie to kwestia techniczna. Minister sprawiedliwości pełni zarazem funkcję strażnika pieczęci, ale to przecież ten sam człowiek. Zawsze miał tylko jednego sekretarza. Zawsze!

– To ze skąpstwa! – wyrokuje Camille. – Georges Jacques jest ponad to! Przeniesiemy się na place Vendôme! Zamieszkamy w pałacu!

– Drogi ojcze, nie przyjmuj tego źle – błaga Lucile.

– Nic nie rozumiesz – odpowiada jej Claude. – On wypłynął, dołączył do elit. Ktokolwiek zechce teraz przeprowadzić Rewolucję, musi ją skierować przeciwko niemu.

W tej chwili Claude ma poczucie destabilizacji większe niż tego dnia, kiedy padła Bastylia. Camille także, myśląc o słowach, które właśnie wypowiedział Claude.

– To nieprawda! Przed nami niejedna porządna batalia. Zostali nam jeszcze ludzie Brissota.

– Lubisz porządne batalie, prawda? – replikuje Claude. Przez chwilę wyobraża sobie alternatywny świat: w kawiarnianej konwersacji rzuca słowa „mój zięć, sekretarz…”. Prawda jest jednak taka, że jego życie poszło na marne; przez trzydzieści pracowitych lat nigdy nie wszedł w zażyłe stosunki z sekretarzem stanu, a teraz zmuszany jest do takiej zażyłości przez swoje szalone kobiety, które tak, a nie inaczej pokierowały własnym losem. Patrzcie no, jak wszystkie biegną ucałować pana sekretarza. On sam, jak mu się wydaje, mógłby przecież przemierzyć komnatę i pogładzić sekretarza po głowie. Czyż nie widział, jak sekretarz siedzi z pochyloną głową, podczas gdy minister elekt, rozprawiając na jakiś patriotyczny temat, w roztargnieniu przebiega dusicielskimi palcami po jego lokach? Czy minister powtórzy ten gest przy swoich urzędnikach? Claude bez trudu postanawia nie okazywać żadnych czułości. Piorunuje zięcia wzrokiem. Spójrzcie tylko na niego, czyż ktoś taki wywołałby zamieszki? Siedzi tam ze spuszczonymi powiekami i wzrokiem wbitym w dywan. O czym myśli? Czy w ogóle są to myśli godne sekretarza stanu?

Camille wpatruje się w dywan, oczyma wyobraźni widzi jednak Guise. W myślach wysłał już list, który dopiero zamierza napisać. Teraz niewidzialny podąża jego śladem: unosi się nad place des Armes, przenika przez zamknięte drzwi frontowe wąskiego białego domu, zakrada się do gabinetu swojego ojca. Na biurku widzi encyklopedię prawa – z pewnością doszliśmy już do końcowych liter alfabetu?

Istotnie, to szósty tom. Na nim leży list z Paryża. Czyja ręka go skreśliła? Jego, Camille’a! Charakterem pisma, na który narzekają jego wydawcy; jego własnym niepowtarzalnym duktem. Otwierają się drzwi. Wchodzi jego ojciec. Jak wygląda? Tak samo jak wtedy, gdy Camille ostatnio go widział: jest rozzłoszczony, siwy, surowy i wyniosły.

Dostrzega list. Zaraz, zaraz – jak list się tam znalazł? Skąd się wziął na encyklopedii prawa? To niemożliwe – chyba że wyobrazić sobie całą scenę jego dostarczenia: matka, Clément albo ktoś inny wnosi przesyłkę na górę, powstrzymując się, żeby palcami nie rozchylić papieru i nie zajrzeć do środka.

No dobrze, zacznie od początku.

Jean Nicolas wspina się na schody. Camille (jako duch) podąża za nim. Jean Nicolas trzyma w dłoniach list. Zerka na znajome ledwie czytelne pismo swojego najstarszego syna.

Czy chce je przeczytać? Nie, raczej nie. Ale pozostali domownicy krzyczą z dołu, dopytując się o wieści z Paryża.

Jean Nicolas otwiera więc list. Nie bez trudu czyta – nie żałuje jednak wysiłku, gdy dochodzi do fragmentu, w którym syn przekazuje wielką nowinę.

Zaskoczenie, duma! Najlepszy przyjaciel mojego syna (dokładnie rzecz ujmując, jeden z dwóch jego najlepszych przyjaciół) zostaje ministrem! Mój syn będzie jego sekretarzem! Zamieszka w pałacu!

Jean Nicolas przyciska list do piersi – na wysokości wycięcia kamizelki trochę w lewo, na sercu. Źle ocenialiśmy tego chłopca! A przecież był geniuszem! Natychmiast pobiegnę powiedzieć o tym wszystkim w mieście – żółć ich zaleje i zwyczajnie pozielenieją z zazdrości. Ojciec Rose Fleur zrobi się chory ze zmartwienia. Kto by pomyślał, że jego córka mogłaby teraz być żoną sekretarza stanu!

Nie, nie, myśli Camille. Nie tak się to odbędzie. Czy Jean Nicolas chwyci za pióro, żeby skreślić gratulacje? Nakryje kapeluszem swoje proste siwe włosy i popędzi do sąsiadów? Wolne żarty! Zapatrzy się w list, po czym… Skądże znowu! Zacznie się zastanawiać, jakie niewyobrażalne zachowanie przyniosło jego synowi taki zaszczyt. I będzie dumny? Nie, nie urośnie w dumę. Przepełni go podejrzliwość oraz poczucie krzywdy. Potem poczuje nieokreślony, ale dokuczliwy ból w plecach i pójdzie do łóżka.

– Camille, o czym tak myślisz? – pyta Lucile.

Camille podnosi wzrok.

– Rozmyślałem o tym, że niektórym ludziom nie sposób dogodzić.

Kobiety rzucają Claude’owi jadowite spojrzenia i gromadzą się wokół Camille’a, żeby go wysławiać.

– Gdyby mi się nie udało – stwierdził Danton – byłbym sądzony jak zwyczajny przestępca.

Minęło dwanaście godzin, odkąd Camille i Fabre zbudzili go, mówiąc, żeby przejął odpowiedzialność za naród. Wyrwany z chaotycznego snu pełnego komnat, których drzwi otwierały się na kolejne komnaty, Danton uścisnął Camille’a, wyrażając w ten sposób coś w rodzaju wdzięczności – choć może nie o to chodziło, może ów gest miał w sobie coś z nolo episcopari? Może pobrzmiewała w nim nutka człowieczeństwa w obliczu przeznaczenia? Nie, Danton odczuwał zbyt wielkie zmęczenie, żeby udawać niechęć. Rządził Francją – i było to coś naturalnego.

Na przeciwległym brzegu rzeki palącym problemem stało się usunięcie ciał, żywych i martwych, gwardzistów szwajcarskich. W wypatroszonym pałacu wciąż dymiły pożary.

– Ma strzec pieczęci? – dziwiła się Gabrielle. – Na pewno wiesz, co robisz? Camille nie upilnowałby dwóch białych królików zamkniętych w klatce.

Oto Robespierre, świeżutki, jakby dopiero co wyjęty z pudełka i usadzony na obciągniętym aksamitem fotelu w mieszkaniu Dantona. Danton polecił, żeby nikogo nie wpuszczać – Nikogo z wyjątkiem moich sekretarzy stanu! – gotów zdać się na opinie tego niezbędnego człowieka.

– Mam nadzieję, że mi pomożesz – wyznał.

– Oczywiście, że pomogę, Georges.

Wyjątkowo poważny, wyjątkowo skupiony Robespierre był w najwyższym stopniu sobą, choć przecież tego ranka każdy powinien był się obudzić kimś innym.

– To dobrze – odparł Georges Jacques. – Przyjmiesz zatem stanowisko w ministerstwie?

– Przykro mi, ale nie mogę.

– Jak to nie możesz? Potrzebuję cię. Owszem, musisz kierować jakobinami, masz fotel w nowej Komunie, ale przecież obowiązkiem nas wszystkich jest… – nowo mianowany minister przerwał i zacisnął swoje wielkie pięści, jakby chciał coś zespolić. – Jeśli szukasz dobrego szefa służby cywilnej, to François Robert doskonale by się nadawał.

– Nie wątpię – zapewnił Danton głośno, po czym pomyślał: Sądziłeś, że chcę z ciebie zrobić urzędnika? Otóż nie chcę. Zamierzałem obsadzić cię w dobrze płatnej, ale wielce nieoficjalnej funkcji mojego doradcy politycznego, mojego trzeciego oka i ucha. W czym więc problem? Czyżbyś należał do tych, których przeznaczeniem jest opozycja, a nie rząd? Czy tak? A może nie chcesz pracować pod moim zwierzchnictwem?

Robespierre podniósł wzrok; jego jasne oczy ledwie musnęły niedoszłego zwierzchnika.

– Puścisz mnie wolno? – zapytał z uśmiechem.

– Skoro tak sobie życzysz… – Jakże często w ostatnich dniach Danton słyszał u siebie pseudowyrafinowany adwokacki ton oraz sformułowania, które się z nim wiążą, ale też ten drugi głos, język ulicy, w takim samym stopniu wyuczony. Robespierre ma tylko jeden głos, raczej bezbarwny, pozbawiony emfazy, zwyczajny; ani razu w swoim życiu nie widział potrzeby, żeby coś udawać. – Teraz przejmiesz sprawy w Komunie? – Danton usiłował zmiękczyć pytanie, nadając mu brzmienie sugestii. – Fabre jest jej członkiem i powinieneś wiedzieć, że masz go na swoje rozkazy.

Robespierre sprawiał wrażenie rozbawionego.

– Chyba znacznie mniej niż ty lubię wydawać rozkazy.

– Twoim największym problemem jest rodzina Kapetów. Gdzie zamierzasz ich trzymać?

Robespierre uważnie się przyjrzał swoim paznokciom u rąk.

– Pojawiły się sugestie, żeby umieścić ich pod strażą w pałacu ministra sprawiedliwości.

– Ach tak? Rozumiem, że udostępnią mi strych albo choć schowek na miotły, z którego mógłbym kierować sprawami państwa?

– Wyraziłem opinię, że nie spodoba ci się ten pomysł. – Najwyraźniej Robespierre dążył do potwierdzenia swoich podejrzeń.

– Powinno się ich zamknąć w twierdzy Temple.

– Taki właśnie pogląd przedstawia Komuna. Choć dla dzieci to chyba raczej ponure miejsce, zwłaszcza po tym, do czego były przyzwyczajone. – Czy ty kiedykolwiek byłeś dzieckiem, Maximilien? pomyślał Danton. – Zaręczano mi, że zapewnią im tam wygodę. Otrzymają zgodę na spacery w ogrodzie. Może nawet z jakimś małym psem, gdyby chciały.

– Nie pytaj mnie o to, czego by chciały – odparł Danton. – Skąd, u diabła, miałbym to wiedzieć? W każdym razie mamy sprawy bardziej naglące niż Kapetowie. Musimy zaprowadzić w mieście wojenny porządek. Trzeba nam prawa do rewizji i rekwizycji mienia. Należy zgarnąć wszystkich rojalistów, którzy jeszcze zachowali broń. Więzienia się przepełniają.

– To nieuniknione. Ludzi, którzy stawiali nam opór przez ubiegły tydzień, uznajemy za przestępców, czyż nie? Muszą przecież mieć jakiś status, jakoś trzeba ich zdefiniować. Skoro uznamy ich za oskarżonych, będzie im się należał proces. Ta kwestia jest jednak raczej kłopotliwa, ponieważ nie wiem, jakie byłoby ich przestępstwo.

– Przestępstwo zostaje w tyle za wydarzeniami – odparł Danton. – A w kwestiach prawnych głupkiem nie jestem i rozumiem, że zwyczajne sądy nie wystarczą. Opowiadam się za trybunałem specjalnym. Zasiądziesz w nim jako sędzia? Uzgodnimy to nawet dziś. Jeszcze jedno, musimy jakoś informować prowincje, co się dzieje. Masz jakieś przemyślenia w tej kwestii?

– Jakobini chcą wydać uzgodnioną…

– Wersję?

– Takie słowo wolisz? Oczywiście… Ludzie chcą wiedzieć, co się stało. Camille napisze tekst. Klub go opublikuje i dostarczy narodowi.

– Camille zna się na wersjach – stwierdził Danton.

– Potem musimy wybiec myślą do nowych wyborów. W obecnym stanie rzeczy nie widzę, jak moglibyśmy powstrzymać powrót ludzi Brissota.

Ton jego głosu sprawił, że Danton podniósł wzrok.

– Uważasz, że nie możemy z nimi współpracować?

– Moim zdaniem karygodna byłaby nawet próba współpracy z nimi. Musisz zrozumieć, Danton, dokąd prowadzi ich polityka. Faworyzują prowincje kosztem Paryża, czyli są federalistami. Chcą podzielić naród na malutkie części. Jeśli do tego dojdzie, jeśli postawią na swoim, to jakie szanse będzie miał francuski naród przeciwko reszcie Europy?

– Znacznie mniejsze. Właściwie żadne.

– Właśnie. Dlatego ich polityka prowadzi do zniszczenia narodu. Dopuszczają się zdrady stanu. Sprzyjają sukcesowi wroga. Kto wie, może nawet działają z jego poruczenia.

Danton podniósł palec.

– Tylko się nie zapędzaj. Usiłujesz powiedzieć, że najpierw doprowadzają do wojny, a potem robią wszystko, żebyśmy ją przegrali? Jeśli chcesz, żebym uwierzył, że Pétion, Brissot i Vergniaud są agentami Austriaków, to musisz mi przynieść twarde dowody, dowody w rozumieniu prawa. – Ale nawet wtedy ci nie uwierzę, dodał w myśli.

– Zrobię, co w mojej mocy – zapewnił Robespierre, gorliwy uczeń litujący się nad sobą z powodu wyznaczonego zadania. – Tymczasem powiedz, co zamierzasz zrobić z księciem.

– Biedny Filip – westchnął Danton. – Na coś sobie zasłużył. Powinniśmy chyba zachęcić lud Paryża, żeby wybrał go do nowego zgromadzenia.

– Do Konwencji Narodowej – poprawił go Robespierre. – No cóż, jeśli musimy…

– Zostaje jeszcze Marat.

– Czego chce?

– Och, o nic nie prosił, w każdym razie nie dla siebie. Chodzi mi o to, że musimy jakoś się z nim ułożyć. Ma olbrzymie poparcie ludu.

– Zgadzam się – stwierdził Robespierre.

– Będziesz go miał za sobą w Komunie.

– Co z Konwencją? Ludzie uznają, że Marat jest zbytnim ekstremistą, Camille zresztą też. Ale musimy ich mieć.

– Ekstremistą? – powtórzył Danton. – Czasy są ekstremalne. Armie są ekstremalne. Osiągnęliśmy punkt krytyczny.

– W to nie wątpię. Bóg jest z nami. To nasza pociecha.

Danton powtórzył w myślach to zaskakujące stwierdzenie.

– Jak dotąd Bóg nie wyposażył nas niestety w ani jedną pikę – powiedział w końcu.

Robespierre odwrócił głowę. To jak zabawa z jeżem, pomyślał Danton, wystarczy dotknąć jego nosa, a on się zwija w kulkę i potem negocjuje się z kolcami.

– Nie chciałem tej wojny – rzekł Robespierre.

– Niestety mamy ją i nie możemy się upierać, że nie jest nasza.

– Wierzysz generałowi Dumouriezowi?

– Nie dał nam powodu, żeby mu nie wierzyć.

Robespierre wykrzywił usta.

– Ale to nie wystarczy. Co zrobił, żeby nas przekonać o swoim patriotyzmie?

– Jest żołnierzem, należy więc zakładać, że pozostanie lojalny wobec aktualnej władzy.

– To założenie okazało się mylne w osiemdziesiątym dziewiątym, kiedy gwardziści przeszli na stronę ludu. Kierowali się własnym interesem. Dumouriez i wszyscy pozostali dziarscy arystokratyczni oficerowie niebawem podążą za swoim. Ciekawe, jak tam Dillon, przyjaciel Camille’a.

– Nie powiedziałem, że lojalność oficerów jest gwarantowana. Stwierdziłem tylko, że rząd ją zakłada, dopóki nie pokażą, że jest inaczej. Inaczej nie moglibyśmy mieć armii.

– Czy mogę coś ci poradzić? – Robespierre utkwił wzrok w twarzy Dantona, który pomyślał, że ta rada mu się nie spodoba. – Zaczynasz zbyt często mówić o rządzie. Jesteś rewolucjonistą. Stworzyła cię rewolucja, a w rewolucji nie sprawdzają się stare założenia. W czasach stabilności i pokoju państwo może radzić sobie z wrogami, zwyczajnie ich ignorując, ale w obecnych czasach musimy ich zidentyfikować, rzucić im wyzwanie i stawiać czoło.

Niby jak mamy stawić im czoło? zastanowił się Danton. Polemizować z nimi? Nawracać ich? Pozabijać? Tylko że ty się nie weźmiesz za zabijanie, Max. Jesteś przeciwnikiem tej metody. Głośno powiedział:

– Dyplomacja może ograniczyć wojnę. Dopóki pełnię urząd, zrobię wszystko, żeby trzymać Anglię na dystans. Ale kiedy przestanę go pełnić…

– Wiesz, co powiedziałby na to Marat? Zapytałby, dlaczego miałbyś przestać pełnić swój urząd.

– Bo ja zamierzam zasiadać w Konwencji. Tam jest scena dla mnie, tam będę skuteczny. Nie zamierzasz chyba przywiązywać mnie do biurka? Doskonale wiesz, że deputowany nie może być ministrem.

– Posłuchaj. – Robespierre wyjął z kieszeni swój mały egzemplarz Umowy społecznej.

– Świetnie, czas na opowieści – odparł Danton.

Robespierre otworzył tom na zaznaczonej stronie.

– Posłuchaj – powtórzył. – „Nieugiętość praw może w pewnych okolicznościach uczynić je niebezpiecznymi i spowodować ruinę państwa w kryzysie… jeśli niebezpieczeństwo tkwi w tym, że machina praw staje się przeszkodą, wtedy mianuje się dyktatora, który ucisza prawo”.

Robespierre zamknął książkę i pytająco uniósł brwi.

– To stwierdzenie faktu czy zalecenie? – zapytał Danton.

Robespierre nie odpowiedział.

– Obawiam się, że te słowa nie robią na mnie większego wrażenia tylko dlatego, że zacytowałeś je z książki. Nawet jeśli jej autorem jest Jean-Jacques.

– Chcę cię przygotować na argumenty, których użyją ludzie.

– Zaznaczyłeś sobie ten ustęp, widziałem. Na przyszłość podczas rozmowy ze mną nie zadawaj sobie trudu, żeby kluczyć. Zapytaj wprost o to, co chcesz wiedzieć.

– Nie przyszedłem tu po to, żeby cię kusić. Zaznaczyłem ten fragment, ponieważ dał mi do myślenia.

Danton patrzył na niego beznamiętnie.

– A konkluzja z tego jaka?

– Lubię… – Robespierre się zawahał. – Lubię rozważać wszystkie możliwości. Nie powinniśmy być doktrynerami. Ale z drugiej strony pragmatyzm zbyt łatwo może się przerodzić w brak zasad.

– Dyktatorów się zabija – odparł Danton. – Prędzej czy później.

– A co będzie, jeśli ocalisz swój kraj, zanim do tego dojdzie? „Wskazane jest, by jeden człowiek umierał za naród”.

– Nawet o tym nie myśl! Nie wiem jak ty, ale ja nie zamierzam zostać męczennikiem.

– Przecież to tylko hipotetyczne rozważania. Ale ty i ja… Ty i ja – powtórzył w zamyśleniu – jesteśmy do siebie niepodobni.

– Zastanawiam się, co Robespierre naprawdę o mnie myśli – zwrócił się Danton do Camille’a.

– Och, uważa, że jesteś wspaniały. – Camille uśmiechnął się na tyle pięknie, na ile pozwalało mu zdenerwowanie i zaniepokojenie. – Nie może się ciebie nachwalić.

– Chciałbym wiedzieć, jak naprawdę ocenia mnie Danton – powiedział Robespierre.

– Och, nie może się ciebie nachwalić. – Uśmiech Camille’a był nieco wymuszony. – Uważa, że jesteś wspaniały.

Życie się zmieni. Sądziłeś, że już się zmieniło? To nic w porównaniu z tym, co ma się wydarzyć.

Wszystko, czego nie pochwalasz, zaczniesz nazywać arystokratycznym. Określenie to można stosować do żywności, książek i sztuk teatralnych, sposobu przemawiania, fryzury, ale też do tak starych i szacownych instytucji jak prostytucja oraz Kościół katolicki.

Jeśli dewizą pierwszej Rewolucji była „Wolność”, to druga przebiega pod hasłem „Równości”. „Braterstwo” ma mniejsze znaczenie i musi się wciskać wszędzie tam, gdzie zdoła.

Każdy jest teraz „obywatelem” lub „obywatelką”. Place Louis XV zamieni się w place de la Révolution i stanie na nim naukowo opracowana maszyna do ścinania głów; przejdzie do historii jako „gilotyna” – określana tak dla uczczenia doktora Guillotina, uznanego specjalisty w zakresie zdrowia publicznego.

Rue Monsieur-le-Prince zamieni się w rue de la Liberté, a place de la Croix-Rouge w place du Bonnet-Rouge. Notre-Dame stanie się Świątynią Rozumu, Bourg-la-Reine przyjmie nazwę Bourg-la-République; w końcu nawet rue des Cordeliers przemianowana zostanie na rue Marat.

Rozwód stanie się naprawdę łatwy.

Przez jakiś czas Anette Duplessis będzie kontynuowała spacery w Ogrodzie Luksemburskim. Powstanie tam fabryka dział; patriotyczny zgiełk i smród okażą się niewiarygodne, a patriotyczne odpady będą wyrzucane do Sekwany.

Sekcja Luxembourg stanie się znana jako sekcja Mutius Scaevola. Rzymianie są popularni. Spartanie także. Ateńczycy nieco mniej.

W co najmniej jednym prowincjonalnym miasteczku zostanie zakazane Wesele Figara Beaumarchais’go – podobnie jak kiedyś zakazał tej sztuki król. Opisuje styl życia teraz wyjęty spod prawa, ale też wymaga, by aktorzy nosili arystokratyczne kostiumy.

Ludzie pracy nazwą sami siebie sankiulotami, ponieważ obywają się bez krótkich bufiastych kiulotów, zamiast nich nosząc długie pantalony. Do nich kretonowe kamizelki z szerokimi trójkolorowymi pasami oraz krótki płaszcz ze zgrzebnej wełny zwany karmaniolą. Do głowy sankiuloty ściśle przylega czerwona czapka frygijska, tak zwana czapka wolności. Pozostaje tajemnicą, dlaczego w powszechnej opinii wolność wymaga nakrycia głowy.

Bogaci i potężni stawiają sobie za cel, by uchodzić za sankiulotów duchowych – bez przejmowania śmiesznego uniformu. Ale tylko Robespierre oraz garstka innych są jeszcze nadzieją bezrobotnych francuskich fryzjerów. Wielu członków nowej Konwencji zaczesuje włosy do przodu i obcina je w połowie czoła, chcąc wyglądać jak posągi antycznych bohaterów. Buty do jazdy konnej nosi się na wszystkie okazje, nawet podczas recitali harfowych. Panowie sprawiają wrażenie, że są gotowi zaatakować kolumnę Prusaków zaraz po obiedzie, i to dowolnego dnia tygodnia.

Halsztuki wędrują coraz wyżej, jakby chciały chronić karki. Wśród postaci życia publicznego najwyżej swój halsztuk zawiązuje obywatel Antoine Saint-Just z Konwencji Narodowej i Komitetu Ocalenia Publicznego. W mrocznym, potwornym czasie dziewięćdziesiątego czwartego roku pojawi się obsceniczna kobieca inwersja: wąska pąsowa wstążka zawiązywana na gołej białej szyi.

Uchwalone zostaną regulacje gospodarcze oraz ceny maksymalne narzucone przez rząd. Wybuchną rozruchy z powodu kawy i z powodu cukru. W jednym miesiącu zabraknie drewna na opał, a w kolejnym mydła albo świec. Rozkwitnie czarny rynek, ale skusi tylko desperatów, ponieważ karą dla spekulantów i przemytników będzie śmierć.

Zaczną krążyć uporczywe plotki na temat ci-devant dziedziców i dziedziczek, którzy powrócili z emigracji. Pewien markiz pracował ponoć jako czyścibut, a jego żona zarabiała szyciem. Jakiś książę z kolei znajduje zatrudnienie jako lokaj we własnym domu, który teraz należy do żydowskiego bankiera. Niektórzy lubią myśleć, że te opowieści są prawdziwe.

W Zgromadzeniu Narodowym zdarzały się godne ubolewania sytuacje, kiedy podenerwowani panowie chwytali za rękojeści swoich rapierów. W Konwencji oraz klubie jakobinów bójki na pięści i na noże staną się całkiem częste. Pojedynki zostaną zastąpione zabójstwami.

Bogaci – a dokładniej: nowobogaccy – mają możliwość żyć tak jak za starego reżimu. Camille Desmoulins w półprywatnej rozmowie u jakobinów pewnego wieczoru w dziewięćdziesiątym trzecim roku: „Nie wiem, dlaczego ludzie narzekają na kłopoty z zarabianiem pieniędzy. Ja takich kłopotów nie mam”.

Kościoły zostaną splądrowane, a stojące w nich rzeźby oszpecone. Kamiennoocy święci uniosą kikuty palców w utrąconym błogosławieństwie. Aby ocalić Maryję Dziewicę, należało nakryć jej głowę czerwoną czapką, w ten sposób zamieniając ją w Boginię Wolności. Tak samo ratują się wszystkie dziewice: kto chciałby posiąść kobietę okrutną i rozpolitykowaną?

Z powodu zmian nazw ulic nie sposób będzie wytłumaczyć komuś, jak się poruszać po mieście. Zmieni się także kalendarz. Styczeń zakazany. Precz z arystokratycznym czerwcem! Ludzie zaczną się pytać: „Jaka dziś właściwie data?”.

Dziewięćdziesiąty drugi, dziewięćdziesiąty trzeci, dziewięćdziesiąty czwarty. Wolność, Równość, Braterstwo albo Śmierć.

Pierwszym krokiem Dantona w Ministerstwie Sprawiedliwości było wezwanie do siebie wszystkich wyższych rangą pracowników. Zlustrował ich wzrokiem. Na jego twarzy pojawił się szeroki uśmiech.

– Radzę wam, panowie, skorzystać z możliwości wcześniejszego odejścia na emeryturę – powiedział.

– Będę za tobą bardzo tęskniła – wyznała Louise Gély, zwracając się do Gabrielle. – Czy chcesz, żebym cię odwiedziła na place Vendôme?

– Place des Piques – poprawiła ją Gabrielle. Uśmiechnęła się nieznacznie. – Tak, oczywiście. Koniecznie musisz mnie odwiedzić. Zresztą niebawem wrócimy, ponieważ Georges objął urząd tylko na czas sytuacji kryzysowej, kiedy więc kryzys się zakończy… – Ugryzła się w język. Nazywała to kuszeniem losu.

– Nie powinnaś się obawiać – stwierdziła Louise, delikatnie ją przytulając. – W twoich oczach powinna się odbijać pewność, że dopóki twój mąż jest w mieście, wróg nie może się pojawić.

– Jesteś bardzo odważna, Louise.

– Danton w to wierzy.

– Tylko czy jeden człowiek sam zdoła zrobić tak wiele?

– To nie jest kwestia jednego człowieka. – Odsunęła się. Trudno czasem się nie zdenerwować przez tę Gabrielle. – To kwestia wielu ludzi z najlepszym przywódcą.

– Sądziłam, że nie lubisz mojego męża.

Louise uniosła brwi.

– Niby kiedy tak powiedziałam? W każdym razie to miło z jego strony, że zrobił coś dla mojego ojca.

Monsieur Gély miał nową posadę w Ministerstwie Marynarki.

– Och, to przecież nic wielkiego – zapewniła Gabrielle. – Znalazł posady dla wszystkich, którzy pracowali w jego kancelarii. Naprawdę dla wszystkich, nawet dla Collota d’Herbois, którego nie lubimy.

– Czy okazują należną wdzięczność? – Chyba nie, pomyślała Louise. – Ludzie, których lubi. Ludzie, których nie lubi. Ludzie bez żadnego znaczenia. Zdaje mi się, że dałby pracę całemu miastu, gdyby mógł. To ciekawe. Nie wiesz może, dlaczego posłał obywatela Frérona do Metzu?

– Och – zaczęła niepewnie Gabrielle. – To chyba ma coś wspólnego z tamtejszą Radą Wykonawczą. Zdaje się, że potrzebują tam pomocy w przeprowadzeniu swojej rewolucji.

– Metz jest na granicy.

– Tak.

– Może wyświadczył przysługę obywatelce Desmoulins. Przecież Fréron chodził za nią jak cień, rzucał jej głębokie spojrzenia i prawił komplementy. Dantonowi się to nie podobało. Będzie mu łatwiej teraz, kiedy Fréron jest daleko.

Gabrielle nie chce kontynuować rozmowy. Nawet to dziecko zauważa, mówi sobie w duchu, nawet to czternastoletnie dziecko.

Kiedy wiadomość o dokonanym 10 sierpnia zamachu stanu dotarła do kwatery Lafayette’a, generał próbował zorganizować marsz swojej armii na Paryż, chcąc obalić tymczasowy rząd. Swego dowódcę poparła jednak ledwie garstka oficerów. W dniu 19 sierpnia Lafayette przekroczył granicę niedaleko Sedanu i został natychmiast pojmany przez Austriaków.

W Ministerstwie Sprawiedliwości zasiadano do wspólnego śniadania, żeby przy stole zaplanować resztę dnia. Danton przywitał wszystkich z wyjątkiem swojej żony, ale przecież widział ją wcześniej tego ranka. Obydwoje sądzili, że nadszedł już czas, aby wspólną sypialnię zamienić na dwie osobne, żadne jednak nie miało serca powiedzieć tego drugiemu. W rezultacie prowadzili zwykłe małżeńskie życie; rozpoczynali dzień pod baldachimem z koroną, dusząc się z powodu zasłaniających łoże kotar z aksamitu grubszego niż tureckie dywany.

Lucile nosiła się na szaro tego ranka. Szara jak gołębica: pikantnie purytańska, pomyślał Danton. Wyobraził sobie, że pochyla się nad stołem i brutalnie całuje ją w usta.

Nic nie wpłynęło na dobry apetyt Dantona – ani gwałtowny przypływ pożądania, ani historyczny kurz państwowych kotar przy łożu. Lucile nie jadła. Głodziła się, usiłując odzyskać kształty sprzed porodu.

– W końcu całkiem zmarniejesz, dziewczyno – powiedział jej Danton.

– Ona próbuje wyglądać jak jej mąż – wyjaśnił Fabre. – Za nic się do tego nie przyzna, ale z jakiegoś znanego tylko sobie powodu tak właśnie robi.

Camille wypił mały łyk czarnej kawy. Jego żona obserwowała ukradkiem, jak otwiera ich listy: perfidnymi krótkimi ruchami noża do papieru i długimi wytwornymi palcami.

– Gdzie są François i Louise? – zapytał Fabre. – Coś musiało ich zatrzymać. Jakże to staroświeckie, że nadal nudzą się obok siebie w łóżku, w dodatku zawsze w tym samym, od którego zaczęli.

– Dość tego! – uciął Danton. – Mamy nową zasadę: żadnych lubieżnych plotek przed śniadaniem.

Camille odstawił filiżankę z kawą.

– Ty czekasz na śniadanie, ale niektórzy z nas nie mogą się doczekać swojej codziennej porcji skandalu, obgadywania innych oraz złośliwości.

– Musimy mieć nadzieję, że pełna uprzejmości atmosfera tego miejsca z czasem przepełni nas wszystkich. Nawet Fabre’a – zwrócił się do niego Danton. – Tu nie będzie ci się żyło jak pośród kordelierów, którzy oklaskami witali każde twoje niemoralne zachowanie, jak tylko stawałeś w drzwiach.

– Nie jestem niemoralny – narzekał Fabre. – Za to Camille jest. A właśnie, zakładam, że nic się nie stanie, jeśli Caroline Rémy się do nas wprowadzi?

– Owszem, stanie się – zaprotestował Danton.

– Dlaczego? Hérault nie będzie oponował, może nas odwiedzać.

– Mam w nosie, czy Hérault oponuje czy nie. Uważasz, że wolno ci zamienić pałac w burdel?

– Mówisz poważnie? – dopytywał się Fabre. Wzrokiem poszukał poparcia Camille’a, ale ten czytał listy.

– Weź rozwód z Nicole i ożeń się z Caroline, a powitamy ją z radością.

– Ślub? – zdziwił się Fabre. – Chyba jednak nie mówisz poważnie.

– Skoro to takie niewyobrażalne, Caroline nie powinna się znaleźć w towarzystwie naszych żon.

– Ach tak? – Fabre nastawił się wojowniczo, całkiem słusznie zresztą. Nie wierzył własnym uszom. Minister oraz jego kolega, drugi sekretarz stanu, sami pozwalali sobie na Caro tego lata, i to dość często. – Ciebie obowiązuje jedno prawo, a mnie inne – dodał.

– Nie wiem, o co ci chodzi. Czy ja proponuję sprowadzanie tu kochanek?

– Owszem – mruknął Fabre.

Camille wybuchnął głośnym śmiechem.

– Zrozum, proszę – przekonywał Danton – że jeśli sprowadzisz tutaj Caro, ministrowie i Zgromadzenie dowiedzą się o tym po godzinie, a to ściągnie na nas, a właściwie na mnie, ostrą i uzasadnioną krytykę.

– No dobrze – rzucił Fabre z urazą. – Zmieńmy temat. Czy chcesz usłyszeć, ministrze, co Condorcet ma do powiedzenia na temat twojej nominacji w dzisiejszej gazecie?

– Mam nadzieję, że nie będziesz nas co rano umoralniał brissotyńskimi tasiemcami – oznajmiła Lucile. – Ale kontynuuj.

Fabre rozłożył gazetę.

– „Głównym ministrem musiał być ktoś, kto posiadł pewność agitatorów odpowiedzialnych za niedawne obalenie monarchii. Musiał to być człowiek o dostatecznym autorytecie osobistym pozwalającym zapanować nad tym najkorzystniejszym, najwspanialszym, najbardziej niezbędnym z najbardziej niegodziwych instrumentów Rewolucji”. To o nas, Camille. „Musiał być człowiekiem o takiej elokwencji, takim duchu i charakterze, żeby nie skalać ani pełnionego urzędu, ani członków Zgromadzenia Narodowego powołanych, by mieć z nim do czynienia. Tylko Danton łączy te cechy. Głosowałem na niego i nie żałuję swojej decyzji”. – Fabre pochylił się do Gabrielle. – No powiedz, czy nie zrobiło to na tobie wrażenia?

– W połowie jakby bez przekonania – zawyrokował Camille.

– Protekcjonalne. – Lucile sięgnęła po gazetę, odbierając ją Fabre’owi. – „Powołanych, by mieć z nim do czynienia”. Brzmi to tak, jakbyś siedział w klatce, a oni dźgali cię kijami przez kraty. Szczękając przy tym zębami.

– Jakie ma znaczenie, czy Condorcet żałuje swojej decyzji? – wtrącił Camille. – Jakby miał w tej kwestii wybór, a brissotyńska opinia liczyła się dla kogokolwiek.

– Przekonasz się, jak bardzo się liczy, gdy zostanie wybrana Konwencja Narodowa – odparł Danton.

– Podobał mi się ten kawałek o twoim charakterze – oznajmił Fabre. – A gdyby widział, jak ciągniesz Mandata po ratuszu?

– Spróbujmy o tym zapomnieć – polecił Danton.

– No proszę, a ja myślałem, że to był jeden z twoich najlepszych momentów, Georges.

Camille porozdzielał listy na niewielkie sterty.

– Nic z Guise – poinformował.

– Może onieśmiela ich nowy adres.

– Myślę, że po prostu mi nie wierzą. Są przekonani, że to jedno z moich wyszukanych kłamstw.

– Nie czytają gazet?

– Owszem, ale dzięki Bogu są zbyt mądrzy, żeby wierzyć w to, co czytają w gazetach. Zwłaszcza teraz, kiedy gazety publikują moje teksty. Mój ojciec jest zdania, że skończę na szafocie.

– Jeszcze masz taką szansę – ocenił Danton żartobliwie.

– To może cię zainteresować. List od mojego drogiego kuzyna Fouquiera-Tinville’a. – Camille rzuca okiem na wyjątkowo staranną kaligrafię kuzyna. – Wazeliniarstwo, pochlebstwo, ukorzenie się, wazelina, najdroższy i najsłodszy Camille’u, wazelina, wazelina, wazelina… „Wybór patriotycznych ministrów… Znam ich wszystkich ze słyszenia, nie mam jednak tyle szczęścia, by oni znali mnie…”

– Ja go znam – wtrącił Danton. – Pożyteczny facet. Robi to, co mu się każe.

– „Pochlebiam sobie, sądząc, że przekażesz moją sprawę ministrowi sprawiedliwości, by wystarał się dla mnie o posadę… wiesz przecież, że jestem ojcem licznej rodziny i nie mam majątku”. Proszę. – Rzucił list przed Dantona. – Przekazuję sprawę mojego pokornego i posłusznego sługi Antoine’a Fouquiera-Tinville’a. Mówi się w rodzinie, że jest naprawdę kompetentnym prawnikiem. Zatrudnij go, jeśli chcesz.

Danton sięgnął po list. Roześmiał się.

– Cóż za służalczość! Tylko pomyśl, Camille! Czy trzy lata temu ten człowiek podałby ci rękę?

– Absolutnie nie! Przed upadkiem Bastylii nie uznawałby się za mojego nawet najdalszego krewnego.

– Mimo to – ciągnął Danton, czytając list – twój kuzyn może się przydać do trybunału specjalnego, który tworzymy, żeby sądzić przegranych. Zostaw to mnie. Znajdę mu coś do roboty.

– A to co? – zapytała Lucile, wskazując na drugą stertę listów.

– To pochlebstwa. – Camille machnął ręką. – A te są obsceniczne. – Uwagę Lucile przykuła jego dłoń. Była niemal przezroczysta. – Musisz wiedzieć, że kiedyś przekazywałem taką korespondencję Mirabeau. On ją archiwizował.

– Mogę zobaczyć? – poprosił Fabre.

– Później – odparł Danton. – Czy Robespierre dostaje takie rzeczy?

– Tak, kilka. Przesiewa je Maurice Duplay. Oczywiście rodzina jest doskonałym żerem dla głodnej wyobraźni. Wszystkie te córki i dwaj chłopcy. Maurice bardzo się gniewa. Zdaje mi się, że często wspominają o mnie, bo Maurice mi się skarży, jakbym mógł cokolwiek na to poradzić.

– Robespierre powinien się ożenić – zawyrokował Fabre.

– To chyba niewiele pomaga. – Danton odwrócił się do żony, udając pantoflarza. – Co zamierzasz dziś robić, kochanie? – Gabrielle nie odpowiedziała. – Wszak twój zapał do życia jest niepohamowany.

– Tęsknię za domem – wyznała Gabrielle. Spuściła głowę i wpatrywała się w obrus. Nie chciała publicznie prowadzić prywatnego życia.

– Może się gdzieś wybierzesz, żeby wydać trochę pieniędzy? – zaproponował jej mąż. – Zajmiesz czymś myśli. Idź do krawcowej albo gdzie tam zwykle się udajesz.

– Jestem w trzecim miesiącu ciąży. Nie interesują mnie suknie.

– Nie bądź dla niej okrutny, Georges – upomniała go delikatnie Lucile.

Gabrielle podniosła głowę i rzuciła jej gniewne spojrzenie.

– Nie potrzebuję twojego wstawiennictwa, ty mała zdziro! – Wstała od stołu. – Wybaczcie mi, proszę.

Obserwowali, jak wychodzi.

– Zapomnij o tym, Lolotte – powiedział Danton. – Ona nie jest sobą.

– Gabrielle ma temperament autorów tych listów – stwierdził Fabre. – Widzi wszystko w najgorszym możliwym świetle.

Danton odsunął listy w jego kierunku.

– Ugaś swoją palącą ciekawość. Ale zabierz je ze sobą.

Fabre złożył przed Lucile wymyślny ukłon i skwapliwie opuścił komnatę.

– Nie spodobają mu się – zawyrokował Danton. – Nawet Fabre nie znajdzie w nich niczego ciekawego.

– Max dostaje propozycje małżeństwa – powiedział niespodziewanie Camille. – Dwie lub trzy tygodniowo. Trzyma je w swoim pokoju związane tasiemką. Wiecie przecież, że wszystko archiwizuje.

– To chyba jeden z twoich wymysłów – odparł Danton.

– Nie, zapewniam cię, że nie. Trzyma te listy pod materacem.

– Skąd wiesz? – zapytał Danton, patrząc na niego badawczo.

Roześmiali się.

– Nie rozpowiadaj tej historii – poprosił Camille – bo Max się domyśli, skąd wyszła.

Gabrielle wróciła, stając w drzwiach ponura i spięta.

– Gdy skończycie, chciałabym porozmawiać z moim mężem, tylko przez chwilę. Czy poradzicie sobie bez niego?

Danton podniósł się z krzesła.

– Dziś możesz być ministrem sprawiedliwości – oznajmił Camille’owi. – Ja zajmę się tym, co Gabrielle nazywa sprawami zagranicznymi. Więc o co chodzi, kochanie?

– Do diabła! – warknęła Lucile, kiedy wyszli. – Ja mam być zdzirą?

– Nie chciała przez to niczego powiedzieć. Jest bardzo nieszczęśliwa i bardzo speszona.

– A my jej nie pomagamy, prawda?

– Co sugerujesz?

Ich dłonie delikatnie się musnęły. Nie zamierzali rezygnować z tej gry.

Wojska koalicyjne stanęły na francuskiej ziemi.

– Paryż jest bezpieczny – oświadczył Danton w Zgromadzeniu. – Tak bardzo, że sprowadziłem tutaj swoich synków i starą matkę, do mieszkania przy place des Piques.

Spotkał się z obywatelem Rolandem w ogrodach Tuileries. Przechadzali się wśród drzew. Zielonkawe światło zdobiło twarz towarzysza cętkami cienia. Głos obywatela Rolanda drżał.

– Może już czas odejść. Rząd musi się trzymać razem za wszelką cenę. Jeśli mamy przekroczyć Loarę, to może kiedy Paryż zostanie wzięty…

Danton odwrócił się do niego gwałtownie.

– Uważaj, kiedy mówisz o ucieczce, Roland, bo ludzie mogą cię usłyszeć. Ale w takim razie idź, starcze, uciekaj. Jeśli nie masz ochoty się bić, to zwiewaj. Ja się nigdzie nie ruszam. Zostaję tutaj i rządzę. Paryż wzięty? To miasto nigdy nie padnie. Prędzej je spalimy.

Wiecie, jak szerzy się strach? Danton sądzi, że musi to przebiegać wedle jakiegoś mechanizmu, procesu, który jest częścią ludzkiego mózgu albo duszy. Ma nadzieję, że taki sam proces, przebiegający według takich samych zasad, pozwala szerzyć odwagę. Danton stanie pośrodku i proces zacznie się od niego.

Madame Recordain siedziała na krześle z wysokim oparciem, obserwując wielkie bogactwo pałacu ministra sprawiedliwości. Prychnęła.

Wokół murów miasta zaczęto budować okopy.

W pierwszych tygodniach ministerstwo często odwiedzał doktor Marat. Nigdy nie raczył się wykąpać na tę okazję, nigdy też się nie zapowiadał. Przemierzając galerię swoim nerwowym koślawym krokiem, z czymś w rodzaju obrzydzenia pokrzykiwał „ministrowie, sekretarze” i dosłownie siłował się z każdym, kto próbował go zatrzymać.

Tego ranka przed drzwiami sekretarza Desmoulins’a konferowało dwóch wysokich urzędników. Mieli niezadowolenie na twarzy i oburzenie w głosie. Nie spróbowali powstrzymać Marata. Zasłużył sobie na ciebie, mówiły ich miny.

Gabinet był wielki i wspaniały, a Camille najmniej rzucał się w nim w oczy. Ściany pokrywały portrety, które ze starości nabrały kolorów łoju i dymu. Poważne ministerialne twarze pod perukami i warstwą pudru wyglądały tak samo. Wzrokiem bez wyrazu gapiły się w kierunku człowieka za biurkiem, które być może kiedyś należało do nich: jest nam wszystko jedno, bośmy pomarli. Sprawiali wrażenie, że bez problemu ignorują Camille’a, bez najmniejszego problemu.

– Longwy padło – oznajmił Marat.

– Tak, wiem. Tam masz mapę, którą mi dano, ponieważ nie mam pojęcia, co gdzie leży.

– Verdun będzie następne – dodał Marat. – Nie dalej jak za tydzień. – Usiadł na wprost Camille’a. – O co chodzi z twoimi urzędnikami? Stoją przed wejściem i coś mamroczą.

– W tym gmachu jest duszno. Chciałbym znów prowadzić gazetę.

Marat nie wydawał w tym czasie swojej gazety w tradycyjny sposób; wolał zamieszczać opinie na plakatach, które rozwieszał w całym mieście. Taka działalność nie zachęcała do subtelności ani starannej argumentacji, tylko jak twierdził, do oszczędnego gospodarowania sympatiami. Zlustrował Camille’a wzrokiem.

– Ty i ja, słoneczko, zostaniemy zastrzeleni.

– Przyszło mi to do głowy.

– Jak się zachowasz? Załamiesz się i zaczniesz błagać o łaskę?

– Tego się spodziewam – odparł realistycznie Camille.

– Ale twoje życie jest coś warte. Moje także, choć nie oczekiwałbym, że wielu się z tym zgodzi. Na obecnym etapie mamy obowiązki względem rewolucji. Brunszwik jest pod pełną mobilizacją. Co mówi Danton? Stanęliśmy w sytuacji rozpaczliwej, ale nie beznadziejnej. Nie jest głupcem, dlatego zakładam, że na czymś opiera swoje nadzieje. Ale się boję, Camille. Wróg zapowiada, że zniszczy miasto. Prawdopodobnie lud ucierpi bardziej niż kiedykolwiek w historii. Wyobrażasz sobie odwet, jaki wezmą rojaliści?

Camille pokręcił głową, co miało znaczyć, że stara się o tym nie myśleć.

– Wrócą Prowansalczyk i Artois. Maria Antonina odzyska pozycję. Wrócą też księża. Dzieci leżące teraz w kołysce będą cierpiały za to, co zrobili ich ojcowie i matki. – Marat pochylił się do przodu nieco przygarbiony, patrząc uważnie jak wtedy, kiedy przemawiał z trybuny u jakobinów. – Nastąpi rzeź, rzeź narodu.

Camille oparł łokcie na biurku, obserwując go. Nie miał pojęcia, jakiej wypowiedzi Marat od niego oczekuje.

– Nie wiem, jak można powstrzymać postępy wroga – ciągnął Marat. – Zostawiam to Dantonowi i wojsku. Moją sprawą jest to miasto, kryjący się w nim zdrajcy i wywrotowcy oraz rojaliści wsadzeni do naszych więzień. Te więzienia nie są bezpieczne. Wiesz dobrze, że pozamykaliśmy ludzi w klasztorach i szpitalach, że brakuje nam dla nich miejsca, nie mamy możliwości bezpiecznie ich trzymać.

– Szkoda, że zburzyliśmy Bastylię – stwierdził Camille. – Tak mi się zdaje.

– A jeśli pouciekają? – zapytał Marat. – Nie, nie roję sobie niczego. Główną zasadą więziennictwa jest pewna akceptacja ze strony ofiary. Kara więzienia w swej istocie wymaga od więźnia niejakiej współpracy. Przypuśćmy, że tej współpracy zabraknie. Że nasze wojska wyruszą do walki, zostawiając miasto kobietom, dzieciom i politykom, a wtedy arystokraci wyleją się z więzień, odnajdą pochowaną broń…

– Pochowaną broń? Nie bądź głupi! Niby dlaczego twoim zdaniem Komuna przeszukiwała dom po domu?

– Możesz przysiąc, że niczego nie przeoczyli?

Camille pokręcił głową.

– Co więc mamy według ciebie zrobić? Wejść do więzień i wszystkich tam pozabijać?

– Nareszcie! – rzucił Marat. – Myślałem, że nigdy do tego nie dojdziemy.

– Z zimną krwią?

– Jak sobie życzysz.

– A ty, Marat, to zorganizujesz, czy tak?

– Och, nie, to by się odbyło spontanicznie. Naród tak bardzo zastraszony, tak rozjuszony na swoich wrogów…

– Spontanicznie? – powtórzył Camille. – To nawet prawdopodobne. – Pomyślał jednak coś innego: mamy miasto w stanie zagrożenia, mamy rozwścieczonych mieszkańców, mamy morze bezsensownej przypadkowej nienawiści skierowanej na instytucje państwa i przelewającej się przez miejskie place, musimy tę nienawiść ukierunkować, mamy gotowych zdrajców, których możemy wydać ludziom… Tak, to coraz bardziej prawdopodobne, z minuty na minutę.

– Ależ daj spokój, człowieku! – podjął Marat. – Obydwaj doskonale wiemy, jak się robi takie rzeczy.

– Zaczęliśmy już stawiać rojalistów przed sądem – ripostował Camille.

– Czy twoim zdaniem mamy rok albo dwa? A miesiąc? Albo tydzień?

– Nie, nie. Rozumiem, do czego zmierzasz. Tylko że widzisz, my nigdy… nigdy nie uciekaliśmy się do czegoś takiego. To morderstwo, jakkolwiek na to patrzeć.

– Przestańże zasłaniać sobie oczy dłońmi, hipokryto jeden! Co twoim zdaniem zrobiliśmy w osiemdziesiątym dziewiątym? Morderstwo uczyniło cię tym, kim jesteś. Wyprowadziło z bocznych uliczek i postawiło tu, gdzie siedzisz teraz. Morderstwo! Cóż to takiego? Tylko słowo!

– Przekażę Dantonowi twoją radę.

– Tak, zrób to.

– Ale on na nic nie przymknie oczu.

– Niech robi, jak uważa. To i tak się stanie. Albo my przejmiemy kontrolę, na ile to będzie możliwe, albo wszystko przebiegnie bez żadnego nadzoru. Danton musi być panem albo sługą. Co wybierze?

– Straci swoje dobre imię. Swój honor.

– Och, Camille! – powiedział Marat łagodnie. – Honor! – Pokręcił głową. – Och, Camille, mój ty biedaku!

Camille rozparł się na krześle, spojrzał w sufit, po czym zlustrował twarze okalające gabinet: patyna nadała ich oczom tępy wyraz, a upływ lat pijany wygląd. Czy mieli żony i dzieci? Jakiekolwiek uczucia? Czy pod haftowanymi kamizelkami poruszały się żebra w takt bicia serca? Portrety odpowiadały mu obojętnym spojrzeniem, nie dając żadnego znaku. Słyszał zegar odliczający kolejne minuty.

– Naród nie ma honoru – powiedział Marat. – Nigdy nie mógł sobie pozwolić na coś takiego. Honor jest luksusem.

– Co będzie, jeśli pozostali ministrowie się sprzeciwią?

– Pozostali ministrowie? Daruj sobie takie argumenty! Kim są pozostali ministrowie? To eunuchy.

– Dantonowi się to nie spodoba.

– Nie musi – rzucił Marat z wściekłością. – Wystarczy, jak dostrzeże konieczność. Wyobrażam sobie, że to przyjdzie mu z łatwością. Nie spodoba mu się? Myślisz, że mnie się podoba? – Camille nie odpowiedział. Marat na chwilę się zamyślił. – Cóż, nie mam nic przeciwko temu – dokończył. – Absolutnie nic.

Przygotowania przed wyborami do Konwencji już się zaczęły. Najwyraźniej zatem życie płynie dalej. Piecze się chleb na następny dzień, przedstawienia są w trakcie prób.

Lucile znów ma swoje dziecko przy sobie; niemowlęcy płacz rozlega się echem w olbrzymich komnatach, pod malowidłami sufitów, wśród dokumentów i oprawnych w skórę prawniczych tomów, gdzie nigdy wcześniej nie płakało żadne dziecko.

Verdun pada 1 września. Wróg, jeśli zechce teraz ruszyć na Paryż, jest o dwa dni drogi od miasta.

Robespierre nieustannie myślał teraz o Mirabeau, o tym, jak zawsze powtarzał z szerokim gestem ręki: „Mirabeau to zrobi” albo „hrabia Mirabeau udzieli odpowiedzi”, mówiąc o sobie jak o postaci w sztuce, którą reżyserował. Teraz Robespierre ma świadomość, że oczy są zwrócone na niego: Robespierre działa. Albo Robespierre nie działa. Robespierre siedzi nieruchomo, patrząc na tych, którzy go obserwują.

Odmówił przyjęcia funkcji sędziego w specjalnym trybunale Dantona. Zauważył przebłysk złości na jego twarzy: „Nadal więc jesteś przeciwny karze śmierci, przyjacielu?”. A przecież sam Danton był litościwy. Obywatel Sanson miał ostatnio bardzo niewiele pracy. Stracono oficera gwardii narodowej – przy użyciu nowej maszyny do ścinania głów – oraz sekretarza listy cywilnej, był też jednak arystokratyczny dziennikarz, na którym nie wykonano wyroku śmierci. Camille oparł dłonie na zmęczonych ramionach Dantona i oznajmił przekonującym głosem, że egzekucja dziennikarza to zły precedens. Danton się zaśmiał: „Jak chcesz. Nie możesz uchylić wyroku, odkładaj więc wykonanie egzekucji. Potem zagubimy go gdzieś w systemie. Rób, co uważasz za najlepsze. Masz moje faksymile”.

Innymi słowy było to arbitralne: życie człowieka, jak stwierdził Fabre, zależy od tego, czy Camille pamięta, kto zwyciężył w jakiejś wymianie obelg, do której doszło między nimi w osiemdziesiątym dziewiątym roku, bo wtedy poczuje się wielkodusznie i potem, niczym tania dziewka, odegra komedię, by ubawić Dantona, pochlebstwem przywrócić mu dobry humor pod koniec dnia. (To sekret, twierdził Fabre, który Camille mógłby z wielkim zyskiem sprzedać żonie Dantona). Fabre z rozgoryczeniem mówił o tym incydencie: zdaniem Robespierre’a nie dlatego, że zależało mu na sprawiedliwości, lecz dlatego, że nie dysponował podobnymi środkami, by osiągać swoje cele. Czy zatem Robespierre był osamotniony w przekonaniu, że prawa nie powinno się nadużywać w taki sposób? Wywoływało to w nim lekką odrazę, intelektualny opór. Ale to odczucie miało swój początek jeszcze w starych czasach, przedrewolucyjnych. Teraz sprawiedliwość służyła polityce; żadne inne stanowisko nie licowało z przetrwaniem. Mimo to z odrazą słuchałby, jak Danton domaga się głów niczym ten diabeł Marat. Jeśli Dantonowi czegokolwiek brakowało, to energii: był podatny na pochlebstwa nie tylko z ust Camille’a.

Brissot. Verniaud. Buzot. Condorcet. Roland. Znowu Roland i Brissot! W jego snach czekają roześmiani, żeby złapać go w sieć. A Danton nie chce działać…

Wszystko to konspiratorzy: dlaczego, zapytał sam siebie (ponieważ jest człowiekiem rozsądnym), obawia się konspiracji tam, gdzie nie boi się jej nikt inny?

No cóż, odpowiedział, obawiam się tego, czego w przeszłości miałem powody się bać. Oto wewnętrzni konspiratorzy: serce, które kołacze; głowa, która boli; trzewia, co nie chcą trawić, i oczy, które coraz częściej nie znoszą światła słońca. Za nimi stoi główny konspirator, tajemna część umysłu. Koszmary budzą go o wpół do piątej i potem może tylko leżeć w beznadziejnej parodii snu, czekając, aż zacznie się dzień.

Po co ta wewnętrzna konspiracja? Żeby zarwać noc i czytać książkę? Zyskać więcej przyjaciół, być trochę bardziej lubianym? Ludzie gadają swoje: Widziałeś Robespierre’a w przyciemnionych okularach? Wygląda w nich naprawdę złowrogo!

Danton miał na sobie szkarłatny surdut. Stanął przed zgromadzeniem. Ludzie wznosili radosne okrzyki. Niektórzy płakali. Hałasy na galerii słychać było nawet po drugiej stronie rzeki.

Potężny donośny głos, nad którym panuje z łatwością, oddychając tak, jak nauczył go Fabre. Jego myśli biegną dwoma torami: plany ułożone, wojska rozlokowane, dyplomatyczne manewry w toku; moi generałowie powstrzymają wroga przez dwa tygodnie, a potem (mówi w myślach), potem zrobię coś jeszcze, potem sprzedam im królową, jeśli będą chcieli ją kupić, albo moją matkę; albo się poddam lub poderżnę sobie gardło.

Drugi tor myśli: działania wynikają z przemówień. Jak słowa mogą ocalić kraj? Słowa tworzą mity, a jak się zdaje, dla swoich mitów ludzie walczą o zwycięstwo. Louise Gély: „Musisz poinstruować ich, co mają robić. Gdy się dowiedzą, jaką przyjąć postawę, jak stawić czoło sytuacji, będzie to dla nich łatwe”. Ma rację, dziecina… sytuacja jest prosta. Nawet czternastolatka potrafi ją pojąć. Potrzeba prostych słów. Niewielu i krótkich. Pochyla się, wyciągając rękę do swojej publiczności.

– Trzeba nam odwagi – mówi. – Odwagi i jeszcze raz odwagi. Tylko tak ocalimy Francję.

W tamtej chwili, napisał ktoś, ten szkaradny człowiek stał się piękny.

Poczuł się wtedy jak rzymski imperator podczas własnej deifikacji. Bogowie chodzą teraz po ulicach: awatary ładują działa, ikony przechylają szalę.

Legendre: Wróg stał u bram Paryża. Przyszedł Danton i ocalił kraj.

Jest bardzo późno. Twarz Marata w świetle świecy jest bardzo blada, wyczerpana. Fabre znalazł sobie powody do śmiechu. Ma pod ręką butelkę brandy. Na tym etapie w komnacie jest może tuzin osób. Nie witali się z nazwiska, każdy stara się unikać wzroku pozostałych. Może za rok nie będą w stanie zeznać pod przysięgą, kto przy tym był, a kto nie. Pretensjonalnie plebejski przywódca sekcji siedzi przy otwartym oknie, ponieważ reszcie zgromadzonych nie podoba się jego fajka.

– Żadnej samowoli – stwierdza przedstawiciel Komuny. – Wyślemy zaufanych patriotów, ludzi z sekcji, i wyposażymy ich w kompletne listy. Będą mogli przesłuchać każdego więźnia, wypuścić każdego niewinnego, którego jeszcześmy nie zwolnili, oraz wydać wyroki na pozostałych. Jak myślicie?

– Moim zdaniem to świetne – oznajmia Marat. – Pod warunkiem, że możliwy będzie tylko jeden wyrok.

– Sądzisz, że to się czemuś przysłuży, ta farsa? – pyta Camille przedstawiciela Komuny. – Może trzeba przejść od razu do rzeczy i wyrżnąć wszystkich po kolei?

Marat mówi:

– Niewątpliwie to właśnie w końcu się stanie. Musimy jednak zachować pozory formalności. Byle szybko, obywatele, musimy działać szybko. Naród jest głodny i spragniony sprawiedliwości.

– Oszczędź nam tych sloganów, Marat – prosi Camille.

Sankiulota przy oknie wyjmuje fajkę z ust.

– Nie jesteś w tym najlepszy, Camille, prawda? Może po prostu idź do domu.

Palec Camille’a dźga papiery na stole.

– To moja sprawa, sprawa ministra.

– Jeśli ma ci to pomóc – odpowiada sankiulota – to myśl o wszystkim jako o kontynuacji tego, co zrobiliśmy dziesiątego sierpnia. Tamtego dnia coś się zaczęło. Teraz to skończymy. Po co było zakładać republikę, skoro nie możemy podejmować działań, które są niezbędne, żeby ją utrzymać?

– Ciągle mu to powtarzam, ciągle – wtrąca cicho Marat. – Mówię i mówię. Głupi chłopiec.

Pośrodku stołu, niczym nagroda, leży faksymile ministra sprawiedliwości. Tylko tyle trzeba, żeby zwolnić z więzienia mężczyznę lub kobietę. Prawdą jest, że obywatel Roland, jako minister spraw wewnętrznych, powinien mieć coś do powiedzenia w kwestii więzień. Ale panuje odczucie, że Roland ani niczego nie wie, ani na niczym mu nie zależy; zależy mu, ale nic nie wie; wie, ale mu nie zależy; zależy mu, ale nie ma odwagi, by coś z tym zrobić. Cóż zresztą znaczy Roland? Kolejna niecierpiąca zwłoki decyzja mogłaby go przyprawić o atak serca.

– Do list! – nawołuje obywatel Hébert.

Listy są bardzo długie, w więzieniach przebywa przecież około dwóch tysięcy osób; trudno ustalić dokładną liczbę, bo wielu nie odnotowano. Każdy skreślony z listy zostanie tej nocy wypuszczony na wolność; pozostali muszą ryzykować stawiennictwo przed zorganizowanymi na poczekaniu sądami.

Dochodzą do duchownego, niejakiego Bérardiera.

– Chcę, żeby go wypuścić – stwierdza Camille.

– To zatwardziały klecha. Odmówił złożenia przysięgi na konstytucję…

– Wypuścić – powtarza Camille wściekłym głosem. Wzruszają ramionami i stemplują dokument. Camille jest nieprzewidywalny, nie warto go zbytnio irytować; poza tym nie da się wykluczyć, że dana osoba jest agentem rządowym, tajniakiem. Danton nagryzmolił własną listę ludzi do zwolnienia, którą potem przekazał Fabre’owi. Camille chce ją zobaczyć. Fabre odmawia. Camille sugeruje, że Fabre coś w niej zmienił. Fabre pyta, za kogo go uważają. Nikt nie odpowiada. Fabre daje do zrozumienia, że adwokat w średnim wieku, którego zwolnienie uzyskał Camille, należał do jego kochanków w początku lat osiemdziesiątych, kiedy Camille był ładny, ale niezbyt zamożny. Camille odszczekuje, że całkiem możliwe, lecz to i tak lepiej niż ocalić komuś życie za pokaźną sumkę, co zapewne robi Fabre.

– Fascynujące – kwituje Hébert. – Przejdziemy do kolejnej kartki?

Posłańcy czekają przed drzwiami, żeby przenieść pilne rozkazy uwolnienia więźniów. Kiedy pióro ominie jakieś nazwisko, trudno będzie skojarzyć je z ciałem, do którego może należeć, nazajutrz albo jeszcze dzień później. Zebrani nie czują zła – tylko zmęczenie i niesmak po małostkowych sprzeczkach. Camille pije całkiem sporo brandy Fabre’a. Przed świtem zawiązuje się coś na kształt posępnego koleżeństwa.

Stanęła też oczywiście kwestia, kto ma zabijać, i na pewno nie mogli to być ludzie z listami ani nawet sankiulota z fajką. Za wskazane uznano zwerbowanie kilku rzeźników, którym można by obiecać jakąś zapłatę za wykonane zadanie. Motywacja nie była ani szydercza, ani makabryczna – raczej rozsądna i humanitarna.

Niestety, kiedy pogłoski o spisku arystokratów wywołały panikę w mieście, do działań włączyli się entuzjastyczni amatorzy. Brakowało im umiejętności, rzeźnicy cmokali więc z niezadowoleniem, widząc ich niewielką znajomość anatomii. Chyba że chcieli torturować i kaleczyć ciała.

Irytacja w południe:

– Równie dobrze mogliśmy sobie darować ślęczenie nad tymi listami przez cały dzień – stwierdza Fabre. – Jestem pewien, że zabijają niewłaściwych ludzi.

Camille myśli o tym, co powiedział Marat: albo my przejmiemy kontrolę, albo wszystko przebiegnie bez żadnego nadzoru. Kiedy godzina po godzinie nadchodzą niewypowiedziane wieści, wydaje się, że mamy najgorszy z obydwu światów. Teraz już nigdy nie zaznamy choćby chwili wolnej od poczucia winy; teraz już nigdy nie odzyskamy reputacji, którąśmy mieli; a przecież nie planowaliśmy i nie chcieliśmy tego wszystkiego. Ba, nawet drobnej tego części! Odwróciliśmy się po prostu, umyliśmy ręce, stworzyliśmy listę i działaliśmy zgodnie z planem; wróciliśmy do domu, żeby się przespać, a wtedy naród pokazał się od najgorszej strony; z bohaterów (myśli Camille) obywatele przekształcili się w padlinożerców, dzikusów, kanibali.

Przynajmniej na początku próbowano dbać o porządek, zachować jakieś pozory legalności, nawet jeśli wychodziło śmiesznie. Grupa sankiulotów pod bronią i w czerwonych czapkach za największym stołem, jaki zdołali znaleźć, podejrzany naprzeciwko nich; na zewnątrz dziedziniec, na nim egzekutorzy z kordami, siekierami oraz pikami. Połowę podejrzanych wypuścili na wolność – z jakiegoś konkretnego powodu, z sentymentu albo dlatego, że na czas odkryli pomyłkę co do osoby. Kwestia identyfikacji coraz bardziej się komplikuje w miarę upływu dnia, ponieważ ludzie twierdzą, że skradziono im papiery albo je zgubili. Ale przecież w więzieniu nie znaleźli się bez powodu, a powód ten musiał godzić w dobro publiczne; zresztą jak powiedział pewien mężczyzna, wszyscy arystokraci wyglądają tak samo i on nie potrafi rozróżnić poszczególnych twarzy.

Niektórzy wiedzą, że zostali z góry skazani na śmierć; jedni mają czas na modlitwę, inni stawiają opór i wrzeszczą, walcząc do ostatniego tchu. Zagniewany zabójca wpada do sali trybunału: „Miejcie trochę pomyślunku! Dajcie nam choć cień szansy, do cholery! Nie nadążamy!”. Sędziowie z nonszalanckim gestem zwracają się więc do więźniów: „Idźcie, jesteście wolni”. Za drzwiami na więźniów ze spokojem czeka jednak mężczyzna, żeby ich zasiec. Że mają wolność, to ostatnie, co usłyszeli.

Popołudnie: Prudhomme, młody dziennikarz, czekał, aż się skończy spotkanie Dantona. Nie wiedział, że Danton wyśmiał przedstawicieli zarządcy więzień ani że obrzucił obelgami prywatnego sekretarza Rolanda. Prudhomme od dnia, kiedy wziąwszy go za Camille’a, zgraja członków gwardii narodowej omal go nie zabiła, uważał, że ma prawo interesować się Dantonem i jego przyjaciółmi.

Oczy Dantona zauważyły go: raczej beznamiętnie.

– Więźniowie są masakrowani – oznajmił mu Prudhomme.

– Pierdolić więźniów! Sami muszą o siebie zadbać. – Odwrócił się i zaczął odchodzić.

Camille uważnie oglądał Prudhomme’a, jak zwykle nie mogąc sobie wyobrazić jego blizn na sobie. O jego zaciśniętą pięść trącił własną.

– Wszystko jest zorganizowane. Niewinnych nawet nie tkniemy. Każdy, za kogo zaręczy jego sekcja, zostanie uwolniony. To…

– Camille! – Danton zatrzymał się, odwrócił i wrzasnął: – Na litość boską, pośpiesz się i chodź tutaj!

Miał ochotę go uderzyć. Albo uderzyć Prudhomme’a. Jego oficjalna wersja brzmiała następująco: Nic o tym nie wiem.

Księżnę Lamballe zamordowano w więzieniu La Force. Możliwe, że została zgwałcona. Kiedy tłum wyrwał z jej ciała większość organów wewnętrznych i nadział je na piki, odcięto jej głowę, którą następnie zaniesiono do fryzjera. Z nożem na gardle, powstrzymując mdłości, mężczyzna utrefił jasne włosy księżnej. Później lud przemaszerował do twierdzy Temple, gdzie przetrzymywano rodzinę Kapetów. Nadzianą na pikę głowę podniesiono wysoko do okien. „Przywitaj się ze swoją przyjaciółką” – zachęcano więzioną w twierdzy kobietę.

Voltaire:

„Rozum musi najpierw powstać w umyśle przywódców; stamtąd stopniowo się szerzy, by wreszcie rządzić ludźmi, którzy nie są świadomi jego istnienia, lecz postrzegając umiarkowanie swoich władców, uczą się ich naśladować”.

Dziewięć sposobów, aby stać się współwinnym cudzego występku:

przez udzielenie rady;

przez wydanie rozkazu;

przez wyrażenie zgody;

przez zastosowanie prowokacji;

przez wyrażenie pochwały lub pochlebstwa;

przez udzielenie schronienia;

przez współuczestnictwo w występku;

przez zachowanie milczenia;

przez obronę złego postępku.

Kiedy przemówił Robespierre, członkowie działającego w Komunie Komitetu Czujności odłożyli pióra i spojrzeli prosto na niego. Nie bawili się papierami, nie wycierali nosów ani nie błądzili nigdzie wzrokiem. Jeśli dręczył ich kaszel, powstrzymywali go. Prostowali ramiona i przybierali uważne miny. Oczekiwał ich uwagi, więc ją dostawał.

Zawiązano spisek, powiedział im Robespierre, żeby osadzić księcia Brunszwickiego na tronie Francji. Choć mogło się to wydawać niewiarygodne – Robespierre rozejrzał się po sali i nikt nie pozwolił sobie, żeby na jego twarzy odmalowało się niedowierzanie – to jednak dowódcy wojsk sprzymierzonych mieli takie ambicje, a Francuzi jeszcze je podsycali. Wymienił Brissota.

Billaud-Varennes, były dependent Dantona, natychmiast przemówił, żeby go poprzeć. Raczej zaskomlał, pomyślał Max. Nie lubił Billauda. Człowiek ten zapewniał, że posiadł zdumiewającą umiejętność: potrafił ponoć rozpoznać konspiratora, patrząc mu w oczy.

Urzędnicy Komuny wystawili nakaz natychmiastowego aresztowania Brissota i Rolanda. Robespierre udał się do domu.

Eléonore Duplay dopadła go, kiedy przekraczał dziedziniec.

– Czy to prawda, że w więzieniach zabija się wszystkich osadzonych?

– Nie wiem – odparł.

Zdumiona:

– Przecież musiałbyś wiedzieć! Nie mogą zrobić niczego, nie opowiadając się tobie.

Wyciągnął rękę i przytulił ją do swojego boku, nie w geście czułości, tylko dlatego, że chciał wpłynąć na wyraz jej twarzy.

– Przypuśćmy, że to prawda, moja droga Eléonore, moja droga Cornélie, czy rozpaczałabyś po nich? A gdybyś tak pomyślała o ludziach, których w tej chwili Austriacy zabijają albo wypędzają z gospodarstw i palą im dach nad głową, to po kim byś rozpaczała?

– Nie kwestionuję tego – odparła. – Ty nie możesz się mylić.

– Po kim więc byś rozpaczała? – Odpowiedział sam sobie. – Po jednych i drugich.

Danton przeszukiwał papiery na biurku oskarżyciela publicznego. Pozwalał sobie na taką poufałość w stosunku do wszystkich. W końcu i tak każdy dokument trafiał do niego.

Gdy zobaczył nakazy aresztowania, wziął je do ręki, po czym upuścił. Brissot. Roland. Danton wpatrywał się w obydwa pisma, a kiedy odzyskał władze umysłowe, powoli zaczęło go ogarniać drżenie od stóp do głów, jak tego ranka, kiedy powiedziano mu o śmierci jego pierwszego dziecka. Kto spędził cały dzień w Komunie? Robespierre. Czyje słowo było tam prawem? Jego, Dantona – i Robespierre’a. Kto doprowadził do wydania tych nakazów? Robespierre. Można by zażądać protokołu, odczytać i ocenić słowa, które się przyczyniły do decyzji, można by obarczyć kogoś winą. Ale fakt, że Komuna zrobiła to bez Robespierre’a, był tak samo mało prawdopodobny jak to, że Roland i Brissot unikną aresztowania i przeżyją najbliższą noc. Muszę się ruszyć, powiedział sobie; muszę się ruszyć z tego miejsca.

Jego ramienia dotknął Louvet, słabowity powieściopisarz zaprzyjaźniony z Manon Roland.

– Robespierre publicznie potępił Brissota…

– Właśnie widzę. – Danton wziął do ręki nakazy. Zwrócił się do Louveta wściekłym głosem: – Jezu, jak mogliście być takimi głupcami? A ja? – Podetknął dokumenty pod nos rozmówcy. – Na litość boską, człowieku! Idź i ukryj się gdzieś!

Danton złożył obydwa nakazy, po czym wsunął je do wewnętrznej kieszeni surduta.

– Dobrze zatem. Nasz nieduży kolega będzie musiał powalić mnie, jeśli zechce je odzyskać.

Twarz Louveta oblał rumieniec.

– Toczy się teraz jeszcze jedna wojna – powiedział. – Albo my zabijemy Robespierre’a, albo on zabije nas.

– Nie proś mnie, żebym cię ratował. – Danton odepchnął go na drugi koniec gabinetu. – Muszę myśleć o własnej skórze i o tych cholernych Niemcach.

Pétion wziął do ręki nakazy aresztowania, po czym zaraz je upuścił, tak samo jak wcześniej Danton.

– Robespierre się zgodził? No dobrze – powiedział – dobrze. – Po czym dodał jeszcze raz: – Dobrze. Czy Danton wie? Czy może wiedzieć? Że obydwaj zostaną zabici?

– Oczywiście, że wie. – Danton usiadł i skrył twarz w dłoniach. – Do jutra rząd przestanie istnieć. Bóg wie, co on ma nadzieję na tym ugrać. Postradał zmysły, odkąd wczoraj go widziałem, albo może to wszystko zamierzone, wyrachowane, a w tym wypadku on szykuje się do przejęcia władzy i okłamywał nas od osiemdziesiątego dziewiątego, nie wprost, ale jednak. Która z tych możliwości zachodzi twoim zdaniem, Pétion?

Pétion zdawał się mówić do siebie, coraz bardziej ogarnięty paniką.

– Sądzę, że… że on jest lepszy od nas wszystkich, tak, z pewnością jest lepszy, ale teraz, pod presją wydarzeń… – Urwał. Przecież on sam był nazywany przyjacielem Brissota; nawet naturalna antypatia, jaką żywił do tego człowieka, nie powstrzymała ludzi przed przylepieniem mu takiej etykietki. Od 10 sierpnia rządy brissotystów były ledwie tolerowane. Niby zaprosili do rządu Dantona, on zaś w rzeczywistości dał im z powrotem stanowiska i narzucał swoją wolę na każdym posiedzeniu gabinetu, rozparty w wielkim krześle zajmowanym kiedyś przez pulchniejsze cielsko Kapeta. – Danton – podjął – czy Robespierre chce także mojej głowy? – Danton wzruszył ramionami: nie mał pojęcia. Pétion odwrócił wzrok. Wyglądał, jakby się wstydził swoich myśli. – Dziś rano Manon powiedziała: „Robespierre i Danton trzymają nad nami wszystkimi wielki nóż”.

– Jak odpowiedzieliście na słowa tej drogiej kobiety?

– Powiedzieliśmy tak: „Mimo wszystko, obywatelko, Robespierre jest tylko małym urzędnikiem”.

Danton wstał z miejsca.

– Nie trzymam nad wami noża. Możesz jej to powiedzieć. Ale nóż istnieje. I nie mam zamiaru podkładać pod niego szyi.

– Nie widzę niczego, czym byśmy sobie na to zasłużyli – stwierdził Pétion.

– A ja widzę. To znaczy widziałbym, gdybym był Robespierre’em. Tak długo analizowaliście własne korzyści polityczne, że zdążyliście zapomnieć, dlaczego sięgnęliście po władzę. Posłuchaj, nie zamierzam was bronić, w każdym razie nie publicznie. Camille od miesięcy pracuje dla mnie nad Brissotem. Podobnie Marat, choć nieco inaczej. A Robespierre… on tylko mówił. Zawsze myśleliśmy, że na mówieniu poprzestanie.

– Robespierre musi się dowiedzieć, że go zablokowałeś.

– Nie jest dyktatorem.

Pełna życzliwości twarz Pétiona wciąż była blada z emocji.

– Sądzisz, że będzie ci wdzięczny, że go uchroniłeś przed konsekwencjami nieprzemyślanego działania? Chwili gniewu?

– Chwili gniewu? On nie miewa takich chwil. Myliłem się, mówiąc, że dopada go szaleństwo. Nie oszalałby nawet zamknięty w lochu przez pięćdziesiąt lat. W głowie ma wszystko, czego potrzebuje. – Przez chwilę trzymał dłoń na ramieniu Pétiona. – Założę się, że przeżyje nas obydwu.

Kiedy Danton wszedł do swojego mieszkania, w szkarłatnym surducie jeszcze masywniejszy, jego żona rzuciła mu spod zapuchniętych powiek pełne wyrzutu spojrzenie, odsunęła się od wyciągniętych ramion i stanęła z założonymi na brzuchu rękami, jakby chciała ukryć przed nim dziecko, które nosiła.

– Ty, Gabrielle? – zapytał. – Gdybyś tylko wiedziała, ilu ludzi ocaliłem.

– Zostaw mnie! – zażądała. – Z ledwością mogę przebywać z tobą pod tym samym dachem!

Zadzwonił po służącą.

– Zajmij się nią – polecił.

Wparował do mieszkania Desmoulins’ów. Zastał tylko Lucile siedzącą spokojnie z kotem zwiniętym w kłębek na kolanach. Wszystko przewędrowało na place des Piques: dziecko, kot, pianino.

– Szukałem Camille’a – powiedział. – Nie, nie, to nic ważnego. – Ukląkł na jedno kolano przy jej krześle. Kot uciekł z drugiej strony wystraszonym skokiem. Pomyślał: Widziałem, jak ten kot, mrucząc, łasił się do Robespierre’a; zwierzęta niewiele wiedzą.

Lucile wyciągnęła delikatną dłoń. Dotknęła jego policzka i pogładziła czoło tak delikatnie, że ledwie to poczuł.

– Zabiorę cię do łóżka, Lucile. – Bóg wie, że nie to chciał powiedzieć.

Pokręciła głową.

– Bałabym się ciebie, Georges. Poza tym byłoby to twoje łóżko czy nasze? Już same łóżka onieśmielają. Nad swoim masz koronę, a my musimy sobie radzić z wielką liczbą złoconych cherubinów. Drżymy ze strachu przed ich maleńkimi złoconymi pięściami i stopami.

– Błagam, Lucile. Potrzebuję cię.

– Nie, nie wydaje mi się, żebyś chciał porzucić naszą rutynę. Ty uprzejmie prosisz, ja odmawiam, czyż nie tak się to robi? Dziś nie jest dobry dzień. Potem w twojej głowie wszystko by się pomieszało z Robespierre’em. Znienawidziłbyś mnie, a tego bym nie zniosła.

– Nie, nigdy! – Jego ton raptownie się zmienił. – Co wiesz o Robespierze?

– Zaskakujące, co można odkryć, kiedy się spokojnie siedzi i słucha.

– A więc Camille wiedział… Jestem pewien, że wiedział, co Robespierre zamierza zrobić.

Ponownie dotknęła jego twarzy; ten dotyk i miękkość jej głosu były niemal nabożne.

– Nie pytaj, Georges. Lepiej nie pytaj.

– Nie oponujesz? Nie masz nic przeciwko temu, cośmy zrobili?

– Może mam, ale wiem, że jestem częścią tego. Gabrielle natomiast nie potrafi tego znieść. Uważa, że skazałeś na potępienie duszę swoją i jej. A ja? Kiedy pierwszy raz zobaczyłam Camille’a, miałam dwanaście lat, może trzynaście. Pomyślałam wtedy: och, nadchodzi piekło. Nie wypada mi teraz zacząć lamentować. Gabrielle poślubiła miłego młodego prawnika. Ja nie.

– Nie przekonasz mnie. Nie możesz twierdzić, że wiedziałaś, co cię czeka.

– Czasem się wie. I nie wie.

Wziął ją za rękę, mocno ścisnął jej dłoń.

– To nie może się dłużej ciągnąć, Lolotte. Nie jestem Fréronem, nie jestem Dillonem, nie jestem mężczyzną, z którym się flirtuje. Nie pozwolę ci się zabawiać moim kosztem.

– Co z tego?

– Naprawdę chcę cię mieć i dobrze o tym wiesz.

– Grozisz mi, Georges?

Skinął głową.

– Chyba tak – odpowiedział w zamyśleniu. – Przypuszczam, że tak. – Podniósł się z podłogi.

– Cóż, to zupełnie nowa faza mojej egzystencji – stwierdziła. Podniosła wzrok, patrząc na niego ze słodkim, pełnym pewności siebie uśmiechem. – Ale zapomniałeś o pradawnej sztuce perswazji, Georges. Czy jedynie na tyle cię stać, jeśli chodzi o uwodzenie? Tylko się na mnie gapisz, a od czasu do czasu rzucasz się na mnie. Dlaczego nie tęsknisz? Nie wzdychasz? Nie napiszesz dla mnie sonetu?

– Ponieważ widziałem, co na tym zyskują inni twoi kawalerowie – odparł. – Do diabła z tym wszystkim, dziewczyno! To niedorzeczne.

Pomyślał: Ona naprawdę mnie pragnie, suka. Pomyślała: To odciąga jego myśli od innych rzeczy.

Danton zebrał swoje papiery, po czym poszedł do siebie. Kot wrócił chyłkiem, wskoczył jej na kolana i zwinął się w kłębek. Lucile wpatrywała się w palenisko niczym leciwa stara panna.

Być może nie żyje tysiąc czterysta osób. W porównaniu z liczbą poległych na przeciętnym polu bitwy to błahostka. Ale przecież (myśli Lucile): jedno życie jest wszystkim dla jego posiadacza, jedno życie jest wszystkim, co mamy.

Wybory do Konwencji Narodowej przeprowadzono jak zwykle w systemie pośrednim. W drodze na spotkanie w gmachu jakobinów dziewięciuset elektorów mijało ułożone na ulicach stosy świeżych trupów.

Głosowania powtarzano, dopóki kandydat nie uzyskał większości absolutnej. Zajęło to dużo czasu. Można było zgłaszać swoją kandydaturę z więcej niż jednej części kraju. Nikt nie musiał się legitymować francuskim obywatelstwem. Różnorodność kandydatów była tak wielka, że elektorzy mogli się poczuć zmieszani, ale Robespierre zawsze chętnie służył im radą. Objął Dantona, niepewnie, kiedy Danton uzyskał dziewięćdziesiąt jeden procent głosów; jeśli nawet nie dało się powiedzieć, że go objął, to przynajmniej poklepał po rękawie. Delektował się aplauzem, kiedy sam pokonał Pétiona w bezpośrednim starciu, zmuszając go tym samym, by starał się o mandat z prowincji; zależało mu na tym, aby paryscy deputowani stworzyli zwarty blok antybrissotyński. Był zadowolony, choć także pełen niepokoju, gdy paryscy elektorzy głosowali na jego brata Augustina: nieco się martwił, że rodowe nazwisko mogłoby nie wywrzeć na nich odpowiedniego wpływu, ale przecież Augustin pracował dla Rewolucji w Arrasie i nadeszła najwyższa pora, żeby się przeniósł do stolicy. Wesprze mnie i pomoże, myślał. Obrót spraw wywołał na jego twarzy olśniewający uśmiech. Wyglądał młodziej przez minutę albo dwie.

W którymś głosowaniu dziennikarz Hébert uzyskał ledwie sześć głosów; znów twarz Robespierre’a złagodniała, stężałe mięśnie szczęki trochę się rozluźniły. Hébert dysponował pewnym poparciem sankiulotów, chociaż wiadomo było, że utrzymuje własny powóz. Hébert in propia persona nie jest tak ważny jak obraz, za którym się chowa. Na szczęście więc zdun Ojciec Duchesne nie będzie pykał z fajki na ławach Zgromadzenia.

Nie wszystko jednak poszło gładko… Angielski naukowiec Priestley zdawał się zyskiwać wsparcie podczas buntu elektorów przeciwko Maratowi. „Nie potrzebujemy teraz talentów – zawyrokował Robespierre. – A już z pewnością nie talentów zagranicznych. Trzeba nam ludzi, którzy dla dobra Rewolucji pochowali się w piwnicach. A nawet – dodał – rzeźników”.

Nie chciał, by zabrzmiało to ironicznie. Legendre został wybrany bez żadnych problemów następnego dnia. Marat także.

Jego protegowany Antoine Saint-Just znajdzie się w końcu w Paryżu, a książę Orleański zasiądzie obok ludzi, którym kiedyś płacił i traktował ich protekcjonalnie. Gwałtownie poszukujący nazwiska książę przyjął w końcu to, które na poły prześmiewczo wymyślił mu naród; teraz przedstawiał się jako Filip Égalité.

Pierwsza oznaka problemów 8 września:

– Jakiś nadęty brissotyński intelektualista, ten cały Kersaint, zebrał takie poparcie, że przystopował Camille’a w pierwszym głosowaniu – oznajmił Legendre. – Co z tym zrobimy?

– Nie przejmuj się – pocieszył go Danton. – Dobrze, że to tylko jakiś nadęty intelektualista. – Spodziewał się, że elektorzy niechętnie przekażą sprawy narodu Camille’owi. Poza tym Kersaintowi wiele brakowało do tego, co on nazywał intelektualistą: był marynarzem z Bretanii, zasiadał w ostatnim Zgromadzeniu.

Robespierre powiedział:

– Obywatelu Legendre, jeśli wyborowi Camille’a ma przeciwdziałać jakiś spisek, to go zmiażdżę.

– Poczekaj… – odparł Legendre. Jego sprzeciw zmalał, lecz wyglądał niepewnie. Nie wspomniał o żadnym spisku; ale obywatel Robespierre był znany z gwałtowności. – Co dokładnie zrobisz? – zapytał.

– Zaproponuję, żeby aż do zakończenia wyborów poświęcać godzinę dziennie na publiczne omówienie zalet i zasług kandydatów.

– Ach, chcesz dyskusji – powiedział Legendre z ulgą w głosie. Przez chwilę myślał, że Robespierre planuje wystawienie nakazu aresztowania Kersainta. – W zeszłym tygodniu wiedziałeś, z kim masz do czynienia; w tym tygodniu już nie, co w pewien sposób stawia go wyżej w twoim odczuciu.

Danton wyszczerzył zęby w uśmiechu.

– Lepiej sporządź listę zalet Camille’a, po czym ją rozpowszechnij. Nie wszyscy jesteśmy tacy pomysłowi jak ty. Nie wiem, jak byś uzasadnił kandydaturę Camille’a, chyba że pod nagłówkiem „wyjątkowy talent”.

– Naprawdę chcesz, żeby go wybrać? – dopytywał się Robespierre.

– Oczywiście. Z kim rozmawiałbym podczas nudnych debat?

– To nie siedź tak, tylko się śmiejąc.

Camille skwitował:

– Wolałbym, żebyście nie mówili o mnie tak, jakby mnie tutaj nie było.

Podczas następnego głosowania obywatel Kersaint, który wcześniej otrzymał dwieście trzydzieści głosów, w tajemniczy sposób zebrał tylko trzydzieści sześć. Robespierre wzruszył ramionami.

– Ludzi trzeba przekonywać, to jasne. Nic więcej się za tym nie kryje. – Bez konkretnego powodu przypomniał sobie Camille’a w wieku dwunastu, może trzynastu lat: agresywne kapryśne dziecko często wybuchające gwałtownym płaczem.

W tym samym czasie ochotnicy tysiącami maszerują na front z pieśnią na ustach. Na bagnetach niosą nadziane kiełbasy i bochenki chleba. Kobiety dają im całusy i bukiety kwiatów. Pamiętasz, jak kiedyś było, kiedy do wsi zawitał sierżant od rekrutacji? Teraz nikt się nie ukrywa. Ludzie skrobią ściany swoich piwnic, żeby zdobyć saletrę na proch. Kobiety oddają obrączki ślubne na przetopienie do Ministerstwa Skarbu. Oczywiście wiele z nich przy okazji skorzysta z nowego prawa o rozwodach.

– Piki? – zdziwił się Camille.

– Piki – potwierdził Fabre obrażonym tonem.

– Nie chcę wyjść na legalistę czepiającego się drobnostek, ale czy w gestii Ministerstwa Sprawiedliwości jest kupowanie pik? Czy Georges wie, że za nie płacimy?

– Och, daj spokój! Uważasz, że mam biegać do ministra z każdym drobnym wydatkiem?

– Jak się wszystko pododaje – Camille odgarnął włosy do tyłu – okaże się, że wydaliśmy dużo pieniędzy przez ostatnie tygodnie. Martwi mnie myśl, że wszyscy jesteśmy teraz deputowanymi, niebawem pojawią się więc nowi ministrowie i będą chcieli wiedzieć, gdzie się podziały pieniądze. Bo ja naprawdę nie mam najmniejszego pojęcia. Przypuszczam, że ty też nie.

– Wystarczy, że wszystko, co sprawia jakiekolwiek trudności, zakwalifikujesz jako tajny fundusz – stwierdził Fabre. – Wtedy nikt nie zadaje żadnych pytań, bo nie wolno, skoro rzecz jest tajna. Nie martw się tak bardzo. Nic złego się nie stanie, jeśli tylko nie zgubisz Wielkiej Pieczęci. Nie zgubiłeś jej, prawda?

– Nie. W każdym razie widziałem ją gdzieś dziś rano.

– To dobrze, a teraz posłuchaj. Zwrócimy sobie trochę kosztów? Co z pieniędzmi, które Manon Roland ma dostać na wydawanie biuletynu swojego ministerstwa?

– Ach, tak. Georges poradził jej, żeby grzecznie mnie poprosiła, to go zredaguję.

– Tak było, sam słyszałem. Odparła mu wtedy, że zapewne jej mąż się z tobą skontaktuje, żeby sprawdzić, czy się nadajesz. Nasz minister ryknął i zaczął grzebać kopytem w ziemi.

Roześmiali się.

– Dobrze więc – powiedział Camille. – Jedna gwarancja Skarbu Państwa… – Jego ręce zawisły nad biurkiem. – …Claude mnie tego nauczył… Nie kwestionują niczego, co nosi podpis Dantona.

– Wiem – przytaknął Fabre.

– Gdzie ja podziałem faksymile? Już wiem, pożyczyłem Maratowi. Mam nadzieję, że odniesie.

– Skoro mowa o królowej Coco, zauważyłeś ostatnio coś dziwnego w jej zachowaniu?

– Niby jak miałbym zauważyć? Wiesz przecież, że zakazano mi przebywania w jej obecności.

– A tak, rzeczywiście. Muszę ci powiedzieć, że… W jej kroku pojawiła się jakaś lekkość, a na twarzy rumieniec. O czym to świadczy?

– Zakochała się.

Fabre ma teraz około czterdziestu lat. Jest schludny, blady, raczej wątłej budowy: oczy aktora, dłonie aktora. Strzępy jego autobiografii powstają nocami, nie w porządku chronologicznym. Trudno się dziwić, że nic go nie peszy. Kiedyś w Namur, korzystając z pomocy kolegów oficerów, uciekł z piętnastoletnią dziewczyną imieniem Catiche, co zrobił, jak wyjaśnia, żeby uchronić dziewictwo dziewczyny przed zakusami jej własnego ojca. Lepiej, żeby je oddała jemu… Zostali schwytani. Catiche pośpiesznie wydano za mąż, a jego skazano na stryczek. Jak to się stało, że przeżył i mógł o tym opowiedzieć? Ledwie pamięta te pełne rozgorączkowania lata.

Camille mówi:

– Ty i ja żyliśmy pod kloszem, Georges.

– Jak mnisi – zgadza się z nim minister.

– No nie wiem – rzuca Fabre skromnie.

Fabre podąża za ministrem, który przemierza publiczne budynki, poklepując wielkimi dłońmi blaty biurek i plecy, ukręcając łeb wszelkim kompromisowym rozwiązaniom, wszystkim sprawdzonym i wypróbowanym metodom, porządnym sposobom załatwiania różnych spraw. Władza staje się nim, pasuje mu jak stare palto; jego małe oczy błyszczą, ilekroć ktoś próbuje z nim dyskutować. Fabre podsyca ego Dantona na wszystkie możliwe sposoby, subtelnie, tak jak lubi; dobrze się czują razem, popijając przy rozmowie o podejrzanych międzyresortowych interesach. Gdy nadchodzi świt, Danton zostaje sam nad mapą Europy.

Fabre jest ograniczony, utyskuje, przez niego tracę czas. Ale jego towarzystwo nigdy nie wymaga wysiłku i minister się do niego przyzwyczaił, bo Fabre zawsze jest na miejscu wtedy, kiedy go potrzebuje.

Tego ranka minister się zamyślił, oparłszy podbródek na pięści.

– Czy kiedykolwiek planowałeś kradzież, Fabre?

Fabre rzucił mu spojrzenie pełne niepokoju.

– Nie – rzucił Danton żartobliwym tonem. – Wiem, że drobna przestępczość jest twoją rozrywką. Wrócimy do tego później. Nie, potrzebuję twojej pomocy, ponieważ chcę ukraść klejnoty koronacyjne. Tak, usiądź.

– Może choć słowo wyjaśnienia, Danton?

– Masz do tego prawo, tylko bez żadnych ale i okrzyków niedowierzania. Użyj wyobraźni. Jak ja. Wyobraź sobie zatem księcia Brunszwickiego.

– Księcia Brunszwickiego…

– Oszczędź mi jakobińskiej diatryby, już ją słyszałem. Prawda jest taka, że Brunszwik jako człowiek nie jest nam całkowicie obojętny. Lipcowy manifest nie był jego. Podpisał, bo zmusili go Austriacy i Prusacy. Pomyśl o nim. To inteligentny człowiek. Zapobiegliwy. Nie uroni łzy nad Burbonami. To także człowiek bardzo majętny. I wielki żołnierz. A kim jest dla koalicjantów? Najemnikiem.

– Kim chciałby się stać?

– Brunszwik wie równie dobrze jak ja, że Francja nie jest gotowa na rząd republikański. Może i naród nie chce Ludwika ani jego braci, ale pragnie króla, ponieważ rozumie rządy królewskie; dlatego prędzej czy później pokłoni się przed królem albo przed jakimś dyktatorem, który zrobi z siebie króla. Zapytaj Robespierre’a, jeśli uważasz, że się mylę. Ale mogłoby się zdarzyć i tak, że po ustanowieniu konstytucji zaczniemy przeczesywać Europę w poszukiwaniu jakiegoś królewskiego bufona, który mógłby ją podtrzymywać. Brunszwik użyłby zapewne innego określenia, ale nie ma wątpliwości, że chciałby odegrać tę rolę.

– Robespierre tak sugerował. – A ty, pomyślał Fabre, udawałeś wtedy, że w to nie wierzysz. – Ale lipcowym manifestem…

– Brunszwik zrujnował swoje szanse. Jego nazwiska używamy jak przekleństwa. Dlaczego państwa koalicji kazały mu się podpisać pod tym manifestem? Ponieważ go potrzebowały. Dlatego zależało im, żeby znienawidzono go tutaj, bo to zniszczyło jego osobiste ambicje i uwiązało go na służbie u nich.

– Udało im się. Co z tego?

– Sytuacja nie jest… nieodwracalna. Widzisz, zastanawiałem się, czy Brunszwika można przekupić. Poprosiłem generała Dumourieza, żeby rozpoczął negocjacje.

Fabre wziął głęboki oddech.

– Ryzykujesz nasze życie. Teraz jesteśmy w rękach Dumourieza.

– Całkiem możliwe, ale nie w tym rzecz. Ważne jest to, co zyska Francja, a nie jak się zakończy sprawa między mną a generałem. Ponieważ… wydaje się, że Brunszwik jest przekupny.

– Jest przecież człowiekiem. To nie Robespierre ani nawet nie Szlachetny Roland, jak gazety nazywają ministra spraw wewnętrznych.

– Nie rób sobie żartów – skarcił go Danton, po czym nagle uśmiechnął się szeroko. – Rozumiem, co sugerujesz. Rzeczywiście mamy po swojej stronie świętych. Kiedy umrą, Francuzi zyskają relikwie, które ochronią ich w walce. Zastępując działa, bo ich raczej nam brakuje.

– Czego chce Brunszwik? Ile?

– Ma specyficzne wymagania. Chce brylantów. Czy wyobrażasz sobie, że je kolekcjonuje? My dwaj dobrze wiemy, jaką żądzę wzbudzają brylanty. Mamy przecież drogi naszemu sercu przykład obywatelki Kapet.

– Ale trudno mi uwierzyć, że…

Danton uciszył go gestem.

– Kradniemy klejnoty koronacyjne. Przekazujemy Brunszwikowi te, których szczególnie pożąda, i mamy dopilnować, żeby pozostałe się odnalazły. Do wykorzystania w przyszłości.

– Czy to da się zrobić?

Danton gniewnie zmarszczył brwi.

– Uważasz, że w przeciwnym razie brnąłbym w to aż tak daleko? Sama kradzież nastręczyłaby niewiele problemów, profesjonalistom oczywiście, gdyby dostali od nas niewielką pomoc. Kilka niedociągnięć w kwestiach bezpieczeństwa. Kilka niezdarnych posunięć podczas śledztwa.

– Ale wszystko to, zabezpieczenie klejnotów, a także śledztwo, podlegałoby przecież jurysdykcji Rolanda.

– Szlachetny Roland przyłączy się do nas. Kiedy zdradzimy mu kilka szczegółów, będzie zamieszany w nasz plan i jeśli zechce nas zdradzić, zdradzi także siebie. Doprowadzę do tego osobiście, zadbam, żeby dowiedział się tego, o czym nie chce wiedzieć. To zostaw mnie. Faktycznie jednak będzie wiedział bardzo niewiele. Zawoalujemy wszystko tak, że będzie musiał się domyślać, kto wie o sprawie, a kto nie. Jeśli coś pójdzie nie tak, winę zrzucimy na niego. W końcu, jak mówiłeś, to jego ministerstwo ponosi odpowiedzialność.

– Może przecież powiedzieć, że Danton wszystko zainicjował…

– Jeśli pożyje wystarczająco długo.

Fabre spojrzał na niego.

– Jesteś innym człowiekiem, Danton.

– Nie, Fabre, jestem nieprzyzwoitym patriotą, jak zawsze. Ja tylko kupuję od Brunszwika jedną bitwę, jedną bitwę dla naszych biednych niedożywionych bosych żołnierzy. Czy to coś złego?

– To znaczy, że…

– To znaczy, że wybrałem ciebie i nie zamierzam tracić czasu na dyskusje. Nie chcę żadnych frazesów o uzasadnieniach! Uzasadnieniem jest ocalenie dla kraju.

– Po co? – zapytał Fabre oszołomiony. – Po co go ocalać?

Twarz Dantona pociemniała.

– Jeśli za dwa tygodnie jakiś austriacki żołnierz przystawi ci nóż do gardła i zapyta, czy chcesz żyć, będziesz się zastanawiał po co?

Fabre odwrócił wzrok.

– Tak… – mruknął. – Teraz będzie chodziło o to, żeby przetrwać. Czy Brunszwik zechce przegrać bitwę? Na szali jest przecież jego reputacja.

– Pokierujemy wszystkim tak, żeby nie stracił twarzy. Brunszwik wie, co robi. Ja także. Teraz potrzebujemy zawodowych przestępców. Mam już osoby, do których się zwrócisz. Nie mogą wiedzieć, dla kogo pracują. Wszyscy będą potem – machnął ręką – zbędni. Możemy się zgodzić, żeby Roland kierował policją podczas nieudolnego śledztwa. Możemy oczywiście oczekiwać, że sprawa się skończy bardzo poważnie. Karą śmierci.

– Co powstrzyma ich przed mówieniem podczas procesu? Bo może się zdarzyć, że policja kogoś jednak złapie.

– Na ile to możliwe, zadbaj, żeby nie mieli nic do powiedzenia. Zatrzemy ślady między poszczególnymi etapami naszej konspiracji, a konspiratorzy nie będą o sobie nawzajem wiedzieć. Dopilnuj tego. Zaciemniaj wszystko, jak się da. Jeśli ktoś zacznie podejrzewać udział rządu, ślad powinien prowadzić do Rolanda. I pamiętaj, że dwie osoby w szczególności nic nie mogą wiedzieć o całej sprawie. Jedna to żona Rolanda. Ona nic nie wie o praktycznej stronie polityki, za to jest wyjątkowo mocna w gębie. Kłopot w tym, że Roland nie umie chyba niczego przed nią ukryć.

– Drugą osobą jest Camille – dokończył Fabre. – Ponieważ powiedziałby Robespierre’owi, a Robespierre okrzyknąłby nas zdrajcami już za samo podjęcie rozmów z Brunszwikiem.

Danton skinął głową.

– Nie mogę narażać Camille’a na rozdarcie wewnętrzne. Kto wie, może dokonałby niewłaściwego wyboru?

– Obydwoje są w stanie wiele się dowiedzieć.

– Na tym właśnie polega nasze ryzyko. Mogę kupić tę jedną bitwę i mieć nadzieję, że dzięki temu odwrócę bieg wojny. Ale nie wolno mi potem pozostać na stanowisku. Byłbym podatny na szantaż Brunszwika albo co bardziej prawdopodobne…

– Generała Dumourieza.

– Otóż to. Aha, wiem, że nie lubisz ryzykować, Fabre. Ale dobrze się zastanów. Nie potrafię powiedzieć, jaką dokładnie sumę zdefraudowałeś w ciągu ostatnich kilku tygodni, ale przypuszczam, że trochę tego było. Jak długo twoje ambicje nie przekroczą rozsądnych rozmiarów, tak długo nie zamierzam ich ukracać. Zastanawiasz się, na co przyda ci się Danton, gdy nie będzie już pełnił urzędu? Wojna to bardzo lukratywny interes, Fabre. Teraz zawsze już będziesz blisko władzy. Cała ta zakulisowa wiedza… tylko to sobie wyobraź. Wiem, ile jesteś dla mnie wart.

Fabre przełknął ślinę. Odwrócił wzrok. Oczy jakby mu zmętniały.

– Czy kiedykolwiek się zastanawiasz… martwisz się tym, że wszystko jest oparte na kłamstwach?

– To niebezpieczne stwierdzenie. Wcale mi się nie podoba.

– Nie, nie miałem na myśli ciebie… Pytałem przez wzgląd na siebie… żeby się przekonać, czy można porównać doświadczenia. – Uśmiechnął się blado. Po raz pierwszy w ciągu ich długiej znajomości Danton mógł dostrzec w nim rozterki i zdumienie człowieka, który utracił kontrolę nad swoim życiem. Fabre podniósł wzrok. – Nieważne – dodał beztrosko. – O nic mi nie chodziło, Danton.

– Nie pozwól sobie aby na nieprzemyślane słowa. Nikt nie może poznać prawdy, choćby za tysiąc lat. Francuzi po prostu wygrają bitwę, to wszystko. Twoje milczenie jest ceną mojego i żaden z nas nie piśnie o tym nikomu ani słowa, nawet żeby ratować swoje życie.

II

Robespierrobójstwo

(1792)

– Zakochałam się w tobie od pierwszego wejrzenia. – Och, pomyślała Manon, czy nie wcześniej? Miała wrażenie, że jej listy, jej pisma powinny były zwiększyć wrażliwość mężczyzny, jedynego, który jak teraz wiedziała, mógł ją uszczęśliwić.

Nie przebiegało to szybko. Przepłynęły między nimi rzeki atramentu, gdy przebywali z dala od siebie; kiedy byli razem – czy raczej w tym samym mieście – rzadko mieli chwilę tylko dla siebie. Ich przeznaczeniem okazały się salonowe rozmowy prowadzone całymi godzinami: rozmawiali językiem legislatorów, zanim przeszli na język kochanków. Nawet teraz Buzot nie mówił dużo. Wydawał się skonsternowany, rozdarty, udręczony. Był młodszy od niej, gorzej panował nad emocjami. Miał żonę: prostą kobietę, starszą.

Manon odważyła się oprzeć opuszki palców na jego ramieniu, kiedy siedział z głową w dłoniach. Gest był pocieszający; i dzięki niemu przestały się trząść jej dłonie.

Nie czuła potrzeby dyskrecji. Jej kochanków nominowały gazety – często Louvet. Dotychczas reagowała, publicznie okazując pogardę: czy brak im argumentów, nie stać ich na lepszą formę humoru? (Prywatnie jednak te satyryczne teksty omal nie doprowadzały jej do łez; zadawała sobie pytanie, dlaczego przykłada się do niej tę samą miarę co do tej młodej dziwaczki Théroigne albo nawet, jak się dobrze nad tym zastanowić, do Kapetowej). Gazety mogła jakoś znieść, o wiele trudniejsze do wytrzymania okazały się poczynania plotkarskiego cyrku, który skupiał się wokół Ministerstwa Sprawiedliwości.

Przekazywano jej komentarze Dantona, który twierdził, że jej mąż od lat jest rogaczem w sensie moralnym, jeśli nie fizycznym. Tylko jak on mógł wyobrazić sobie jej sytuację; jak mógł pojąć i docenić delikatną satysfakcję płynącą z relacji między przyzwoitą kobietą a człowiekiem honoru? Nie sposób było myśleć o nim w innym kontekście jak tylko grubiańsko fizyczny. Poznała jego żonę: kiedy został ministrem, przyprowadził ją kiedyś do sali maneżowej, posadził w galerii dla publiczności, każąc słuchać, jak ryczy na deputowanych. Była typem tępej baby, która z powodu ciąży potrafiła pewnie myśleć tylko o kleiku dla niemowląt. Ale mimo wszystko jest kobietą, jak więc może to znosić? – pytała się na głos Manon. – Jak wytrzymuje na sobie ciężar cielska tego opasłego despoty?

Były to nieopatrzne słowa, które jej się wyrwały, kiedy z zaskoczeniem uświadomiła sobie wielkość żywionej odrazy. Oczywiście następnego dnia powędrują z ust do ust. Spurpurowiała na myśl o tym.

Obywatel Fabre d’Églantine zaszedł z wizytą. Założył nogę na nogę i złączył opuszki palców obydwu dłoni.

– No cóż, moja droga – zaczął.

Nie spodobała jej się koszmarna sugestia bliskich relacji między nimi. Z tym niepewnym osobnikiem, który wiązał się z kobietami balansującymi na samej krawędzi cywilizowanego społeczeństwa; z tą kreaturą pełną teatralnej afektacji i pozwalającą sobie na drwiące uwagi za plecami! Przysyłali go, żeby ją obserwował, a po powrocie składał im sprawozdanie.

– Obywatel Camille twierdzi – oznajmił jej – że twoja sławna już uwaga świadczy o tym, że minister ci się podoba, co zresztą zawsze podejrzewał.

– Nie rozumiem, jak może twierdzić, że odgaduje moje uczucia. Nigdy się przecież nie spotkaliśmy.

– Wiem. Dlaczego nie chcesz się z nim widzieć?

– Mam wrażenie, że nie mielibyśmy sobie nic do powiedzenia.

Widziała żonę Camille’a Desmoulins’a w sali maneżowej, a także na publicznej galerii u jakobinów: wyglądała na uczynną kobietę i ponoć czyniła wiele dla Dantona. Ponoć też Camille się na to godził albo nawet jeszcze więcej… Fabre dostrzegł delikatny ruch głową, jakby Manon się wzdrygnęła lub nie chciała przyjąć czegoś do wiadomości. Jakąż kloaką musi być kobiecy umysł! Nawet my, pomyślał, nie spekulujemy publicznie o tym, co nasi koledzy robią w łóżku.

Manon zadała sobie pytanie: Dlaczego mam tolerować tego człowieka? Jeśli już muszę się komunikować z Dantonem, to czy nie mogę korzystać z innego pośrednika? Najwidoczniej nie. A może, myślała, Danton nie ufa tak wielu ludziom, jak sugerowałaby jego wylewność?

Fabre spojrzał na nią z lekkim zdziwieniem.

– Twoja strata – stwierdził. – To naprawdę złe wrażenie. Polubiłabyś Camille’a bardziej niż mnie. Nawiasem mówiąc, on wierzy, że kobietom powinno się dać prawo głosu w wyborach.

Pokręciła głową.

– Nie zgadzam się. Większość kobiet nie ma pojęcia o polityce. One się nie kierują rozsądkiem… – Myślała o kobiecie Dantona. – Nie mają żadnych konstruktywnych myśli. Głosowałyby więc pod wpływem mężów.

– Albo kochanków.

– W twoich kręgach być może.

– Przekażę te słowa Camille’owi,

– Nie trudź się, proszę. Nie życzę sobie wchodzić z nim w debatę. Ani z pierwszej, ani z drugiej ręki.

– Będzie zdruzgotany na wieść, że twoja opinia o nim jeszcze się pogorszyła.

– Masz mnie za głupią? – rzuciła szorstko.

Uniósł brew jak zawsze, kiedy ją prowokował, licząc na jej wybuch. Dzień po dniu obserwował ją uważnie, kolekcjonując jej nastroje i gromadząc miny.

Zatem tajemnica. Ale potrzebna jest uczciwość i François Léonard to przyznał.

– Obydwoje złożyliśmy przysięgę małżeńską i rozumiem, że jej złamanie jest niemożliwe… dla ciebie w każdym razie.

– Ale to musi być dobre uczucie – wykrzyknęła. – Instynkt mi podpowiada, że nie może być niczym złym.

– Instynkt? – Podniósł wzrok. – To podejrzane! Wiesz, że nie mamy absolutnego prawa do szczęścia… a raczej musimy ostrożnie myśleć o tym, jaka mogłaby być istota tego szczęścia… Nie mamy prawa dogadzać sobie kosztem innych. – Mimo to spokojne palce oparły się na jego ramieniu; lecz jej twarz pozostała nieprzekonana, jej twarz wyrażała… zachłanność. – Manon? – rzucił. – Czytałaś Cycerona? O obowiązkach?

Czy czytała Cycerona? Czy zna O obowiązkach?

– Oczywiście… – jęknęła. – Och, jestem doskonale oczytana. I wiem, że obowiązki trzeba ważyć, że nikt nie będzie szczęśliwy kosztem innych. Nie wydaje ci się, że przeszłam już przez to wszystko w swojej głowie?

– Racja. – Wyglądał na speszonego. – Nie doceniałem cię.

– Bo widzisz, jeśli mam jakąś wadę… – Zrobiła nieznaczną pauzę, czekając na uprzejmą replikę. – Jeśli mam jakąś wadę, to tę, że mówię wprost. Nie znoszę hipokryzji. Nie toleruję grzeczności, która dławi uczciwość. Muszę pomówić z Rolandem.

– Pomówić z nim? O czym?

Dobre pytanie. Nic się między nimi nie wydarzyło – nie to, co Danton i jego towarzysze mają na myśli, mówiąc „coś się wydarzyło”. (Wyobraziła sobie drobne piersi Lucile Desmoulins zgniatane palcami Dantona). Tylko jego pośpieszna deklaracja, jej pośpieszna odpowiedź: ale od tamtego czasu on jej nie tknął, ledwo tylko musnął jej dłoń.

– Mój drogi! – Spuściła głowę. – To wychodzi daleko poza sferę fizyczności. Jak mówisz, w tym sensie nic nie jest dla nas możliwe. I oczywiście muszę wspierać Rolanda; mamy przecież kryzys, a ja jestem jego żoną i nie mogę go zostawić. Ale też nie mogę pozwolić, żeby żył w niepewności co do prawdziwej natury rzeczy. Taki mam charakter i musisz to zrozumieć.

Podniósł na nią spojrzenie. Zmarszczył brwi.

– Ale przecież nie masz swojemu mężowi nic do powiedzenia. Nic nie zaszło. Myśmy tylko rozmawiali o naszych uczuciach…

– Tak, rozmawialiśmy o nich! Roland nigdy mi nie mówił o swoich uczuciach, ale je szanuję. Wiem, że ma uczucia. Na pewno, bo wszyscy je mają. Muszę mu powiedzieć: taka jest prawda. Spotkałam mężczyznę, którego pisane mi było kochać. Nasza sytuacja jest taka a taka. Nie wyjawię mu nazwiska tego mężczyzny. Wyznam, że do niczego między nami nie doszło i nigdy nie dojdzie, bo pozostanę wierną mu żoną. On mnie zrozumie. Będzie wiedział, że moje serce powędrowało gdzie indziej.

Buzot spuścił wzrok.

– Jesteś nieprzejednana, Manon. Czy kiedykolwiek żyła na ziemi taka kobieta jak ty?

Wątpię, pomyślała. Na głos rzekła:

– Nie mogę zdradzać Rolanda. Nie mogę go zostawić. Możesz myśleć, że moje ciało zostało przeznaczone do przyjemności. Ale przyjemność nie jest pierwszą sprawą. – Mimo to myślała o dłoniach Buzota. To raczej silne dłonie jak na takiego eleganckiego, zadbanego mężczyznę. Jej piersi są inne niż piersi kobiety Desmoulins’a; to piersi, które wykarmiły dziecko, są odpowiedzialne.

Buzot odparł:

– Myślisz, że to dobry pomysł, by mu powiedzieć? Naprawdę myślisz… – (Niech Bóg ma mnie w swojej opiece!) – …że to ma jakiś sens?

Dano mu do zrozumienia, że w tej sprawie poszedł w złą stronę. Ale przecież nie miał żadnego doświadczenia. Był prawiczkiem w tych sprawach; a jego żona – poślubił dla pieniędzy starszą prostą kobietę.

– Tak, tak, tak! – relacjonował Fabre. – Z pewnością kogoś ma! Jak miło odkryć, że inni nie są lepsi od nas.

– To Louvet?

– Nie. Może Barbaroux?

– Och, nie. Zła reputacja. Atrakcyjność oczywista. Raczej – Camille westchnął – zbyt rumiany i zbyt pretensjonalny dla madame.

– Zastanawiam się, jak przyjmie to Szlachetny Roland.

– W jej wieku – powiedział Camille z obrzydzeniem. – W dodatku jest niezbyt piękna.

– Źle się czujesz? – zapytała Manon swojego męża. Trudno jej było zachować ostrość głosu. Jej mąż osunął się na krzesło, a kiedy z ociąganiem przesunął spojrzenie na jej twarz, na jego obliczu odbijało się fizyczne cierpienie.

– Przykro mi. – Miała na myśli współczucie dla niego. Nie czuła potrzeby, żeby go przepraszać: opisywała tylko stan faktyczny, aby uniknąć poniżających sytuacji, pozorów i wszystkiego, co można by uznać za oszustwo.

Czekała, żeby się odezwał. Gdy jednak nic nie powiedział, kontynuowała:

– Rozumiesz chyba, dlaczego nie chcę ci podać jego nazwiska?

Skinął głową.

– Ponieważ to utrudniałoby naszą pracę. Stanowiłoby przeszkodę. Nawet dla tak rozsądnych ludzi jak my. – Odczekała chwilę. – Nie należę do kobiet, które potrafią okiełznać emocje. Jednakże moje zachowanie pozostanie bez zarzutu.

W końcu przerwał milczenie, pytając o ich córkę:

– Jak ma się Eudora?

Była zdumiona i rozgniewana tą zmianą tematu.

– Dobrze wiesz, że ma się dobrze. I jest pod dobrą opieką.

– Wiem, ale dlaczego nigdy nie ma jej tutaj z nami?

– Ponieważ ministerstwo nie jest miejscem dla dziecka.

– Danton sprowadził swoje dzieci na place des Piques.

– Jego dzieci są małe, można je powierzyć nianiom. Eudora to co innego. Wymagałaby mojej uwagi, a obecnie poświęcam uwagę innym sprawom. Wiesz, że nie jest ładna, nie ma żadnych osiągnięć, co bym z nią robiła?

– Przecież ona ma dopiero dwanaście lat, Manon.

Popatrzyła na niego z góry. Widziała, jak jego żylaste dłonie zaciskają się i rozchylają; potem zauważyła, że się rozpłakał. Po jego policzkach spłynęły ciche łzy. Pomyślała: Nie chciałby, żebym to widziała. Z miną wyrażającą zakłopotanie i smutek wyszła z pokoju, cicho zamykając za sobą drzwi. Jak zawsze, kiedy chorował – gdy był jej pacjentem, a ona jego pielęgniarką.

Słuchał odgłosu jej kroków, dopóki nie ucichły, a potem wydał z siebie dźwięk, który wydał mu się całkowicie naturalny, jak mowa: zdławione zwierzęce wycie, pełne żalu, wyrywające się ze ściśniętej piersi. Wycie nie ustawało; w odróżnieniu od mowy nie prowadziło donikąd, nie miało żadnego celu. Wył z powodu siebie; z powodu Eudory; z powodu wszystkich ludzi, którzy kiedykolwiek weszli jej w drogę.

Eléonore: Kiedy to się skończy, pomyślała, Max się ze mną ożeni. Zasugerowała to swojej matce.

– Owszem, tak myślę – odparła madame Duplay spokojnie.

Kilka dni później ojciec wziął ją na stronę. W zamyśleniu gestem pełnym zakłopotania przeczesał dłonią rzednące włosy.

– Jest wielkim patriotą – powiedział. Sprawiał wrażenie, jakby go to martwiło. – Zdaje mi się, że bardzo mu się podobasz. Jest raczej skryty w kontaktach prywatnych, prawda? Nie sugeruję oczywiście, że powinno być inaczej. To wielki patriota.

– Tak. – Była poirytowana. Czy ojciec sądzi, że powinien w ten sposób wzmacniać jej dumę?

– To wielki zaszczyt, że mieszka tu z nami, i oczywiście powinniśmy zrobić, co tylko można, żeby… Bo widzisz, w moich oczach już jesteś jego żoną.

– Ach, tak – odparła. – Rozumiem, co masz na myśli.

– Liczę na ciebie… Gdybyś mogła coś zrobić, żeby jego życie stało się przyjemniejsze, to…

– Nie słyszałeś, ojcze? Mówiłam przecież, że rozumiem, co masz na myśli.

Na koniec rozpuściła włosy; uderzyły o jej kształtne ramiona, po czym opadły na plecy. Odgarnęła je ze swoich małych piersi i pochyliła się do lustra, krytycznie się sobie przyglądając. Może to głupota snuć marzenia, że z moją zwyczajną twarzą… Lucile Desmoulins przyszła wczoraj, żeby im pokazać dziecko. Skakali koło niej, trajkocząc, kiedy oddała maleństwo w ręce Victoire i usiadła samotnie: jedna dłoń zwieszała się z poręczy krzesła jak zimowy kwiat dotknięty lodem. Kiedy wszedł Max, odwróciła głowę z uśmiechem, a jego twarz rozjaśniła nagła przyjemność. To, co czuł do Lucile, powinno się nazwać braterską miłością. Ale jeśli jest na świecie jakaś sprawiedliwość, myślała, to powinien do mnie czuć coś więcej.

Pogładziła dłonią swój płaski brzuch, a potem biodra. Miękkość własnej skóry sprawiła jej przyjemność: poczuła to, co czułyby jego ręce. Kiedy odchodziła od lustra, przez chwilę widziała w nim krągłe linie swojego pełnego ciała, gdy jednak opadała na łóżko, kładąc głowę na jego poduszce, została w niej już tylko resztka rozczarowania. Potem leżała i całe jej ciało zesztywniało w oczekiwaniu.

Usłyszała, jak idzie po schodach; szybkim ruchem odwróciła głowę w stronę drzwi. Przez potworne pół sekundy wyobrażała sobie – o Boże, to możliwe! – że wpadnie przez nie pies, który się na nią rzuci, dysząc i szczerząc kły, skomląc i tocząc ślinę, chwytając do pyska (jak często mu się zdarzało) jej czyste, starannie wyszczotkowane włosy.

Ale gałka w drzwiach się obróciła i nic, nikt nie wszedł. Zatrzymał się i stał tam, jakby za chwilę miał się cofnąć i z powrotem zejść po schodach. Potem podjął decyzję i wszedł. Ich oczy się spotkały, rzecz jasna. Trzymał w dłoniach stertę papierów, a kiedy je odkładał, nie spuszczając wzroku z jej twarzy, kilka kartek z szelestem opadło na podłogę.

– Zamknij drzwi – powiedziała. Miała nadzieję, że nic więcej nie będzie musiała mówić, że zapanuje idealne zrozumienie; ale padające z jej ust słowa zabrzmiały niczym praktyczna wskazówka, jakby chodziło o to, że przeszkadza jej przeciąg.

– Jesteś pewna, Eléonore?

Przez chwilę na jej twarzy gościła niecierpliwość i autoironia; naprawdę wyglądało, jakby się zdecydowała. Ujął jej dłonie i całował opuszki palców. Chciał powiedzieć jasno, bez ogródek: Nie możemy tego zrobić. Gdy schylił się po rozrzucone kartki, krew napłynęła mu do twarzy i uświadomił sobie, że absolutnie nie jest w stanie powiedzieć jej, by wstała i wyszła.

Kiedy znów się do niej odwrócił, siedziała na łóżku.

– Nikt nie będzie miał pretensji – stwierdziła. – Zrozumieją. Nie jesteśmy dziećmi. Nie będą nam niczego utrudniać.

Czyżby? pomyślał. Usiadł na łóżku i gładził jej pierś, czując w dłoni twardniejący sutek. Jego twarz wyrażała obawę o nią.

– Wszystko w porządku – zapewniła. – Naprawdę.

Nikt jej wcześniej nie całował. Zrobił to bardzo delikatnie, ale i tak wydawała się zaskoczona. Przyszło mu do głowy, że powinien zdjąć ubranie, ponieważ za chwilę ona to zasugeruje, mówiąc, że także to będzie w porządku. Dotknął obcego ciała, miękkiego, dziwnego; oto dziewczynka, którą najpierw widywał przy okazji wizyt w Wersalu; nie mógłby jej wtedy nazwać dobrą dziewczynką, w żadnym znaczeniu tego określenia, łatwiej więc było się od niej oddalić, a potem nie robić nic. Celibat jest łatwy, ale półcelibat bardzo trudny; kobiety nie dochowują tajemnicy, a gazety czyhają na plotki… Eléonore nie sprawiała wrażenia, jakby chciała zwlekać. Jej ciało przywarło do niego, lecz było sztywne w oczekiwaniu na ból. A więc zna teorię, pomyślał, tylko nikt nie nauczył jej praktyki. Czy wie, że może zacząć krwawić? Poczuł gwałtowny skurcz w żołądku, jakby zbierało mu się na wymioty.

– Zamknij oczy, Eléonore – szepnął. – Spróbuj się rozluźnić choć na chwilę, dopóki nie poczujesz się… – Omal nie powiedział: lepiej, jakby leżała na łożu boleści. Dotknął jej włosów, po czym znów ją pocałował. Delikatnie rozchylił jej nogi. – Nie chcę, żebyś się bała – dodał.

– Wszystko jest w porządku – zapewniła.

Ale nie było. Nie mógł wtargnąć do wnętrza jej suchego, zesztywniałego ciała, nie uciekając się do brutalności, na którą nie umiał się zdobyć. Po minucie, może dwóch oparł się na łokciach i spojrzał na nią z góry.

– Nie staraj się niczego pośpieszać – powiedział.

Wsunął rękę pod jej pośladki. Eléonore, chciałby wyznać, nie mam w tym wielkiej wprawy, a ciebie nie opisałbym jako naturalnej. Wygięła ciało w łuk, przyciskając się do niego. Ktoś jej widać poradził, żeby ciężko pracowała na to, czego w życiu chce, żeby nigdy się nie poddawała, choćby miała zacisnąć zęby… Biedna Eléonore, biedna kobieta. Wszedł w nią raczej niespodziewanie i pod nieco niezwykłym kątem. Nie wydała żadnego dźwięku. Przytulił jej głowę do swojego ramienia, by nie widzieć jej twarzy i nie wiedzieć, czy czuje ból. Zmienił odrobinę pozycję, żeby leżeć trochę wygodniej, wcale jednak nie zrobiło się przez to przyjemniej. Znów przyszło mu do głowy, że minęło zbyt wiele czasu i że albo się to robi często, albo wcale. Oczywiście szybko było po wszystkim. W jej szyi zatopił ciche westchnienie ulgi. Puścił ją i jej głowa opadła na poduszkę.

– Bolało?

– Wszystko jest w porządku.

Przekręcił się na bok i zamknął oczy. Na pewno sobie pomyślała: Już po wszystkim? A więc o to tyle zamieszania? Oczywiście, że tak sobie pomyślała. Nie potrafił stłumić własnego rozczarowania, poczucia goryczy w gardle. Płynie z tego nauka, pomyślał; kiedy przyjemności, których sobie odmawiamy, wcale nie okazują się przyjemne, jesteśmy podwójnie zniszczeni, ponieważ nie tylko tracimy złudzenia, ale też czujemy się jałowi. Oczywiście było o wiele lepiej z dziewczętami z Wersalu, lecz do tamtej sytuacji nie miał powrotu, nie mógł przezwyciężyć niesmaku do przypadkowych znajomości. Czy powinien powiedzieć Eléonore: Przykro mi, że było tak krótko, i wiem, że nie czułaś przyjemności? Tylko jaki to miałoby sens, skoro ona nie dysponowała żadnym punktem odniesienia? Zresztą i tak odparłaby tylko, że wszystko jest w porządku.

– Wstanę już – oznajmiła.

Otoczył ją ramieniem.

– Zostań. – Pocałował jej piersi.

– Dobrze, jeśli chcesz.

Sprawdził niepewnym gestem. Nie poczuł krwi, a przynajmniej tak mu się wydawało. Zaczął się zastanawiać, co będzie, kiedy ona z czasem się dowie, że chodzi w tym wszystkim o coś więcej, że jest przyjemniej, kiedy się nabierze wprawy, a dowie się, ponieważ zrozumie, że dla niektórych ludzi to bardzo ważna część życia.

Przynajmniej teraz trochę się rozluźniła. Uśmiechnęła się. Był to uśmiech satysfakcji z wykonanego zadania. Kto odgadnie jej myśli?

– To łóżko nie jest zbyt duże – powiedziała.

– Nie, ale… – Gdyby do tego przyszło, musiałby jej powiedzieć. Musiałby powiedzieć: Eléonore, Cornélie, chociaż cenię sobie szczodry dar twojego ciała, nie zamierzam spędzać z tobą nocy, nawet jeśli cała twoja rodzina poprzestawia nam meble. Znów zamknął oczy. Zaczął się zastanawiać, jaką wymówkę znajdzie dla Maurice’a po wyjściu z domu, jak sobie poradzi z pytaniami madame i łzami, które niewątpliwie popłyną. Pomyślał o oskarżeniach, które spadną na ogłupiałą niewinną głowę Eléonore oraz o kobiecej złośliwości. Poza tym nie chciał iść do zimnych, mało uczęszczanych komnat w innej dzielnicy, spotykać Maurice’a Duplaya u jakobinów, witać go skinieniem głowy oraz powstrzymywać się przed pytaniami o rodzinę. Wiedział niemal na pewno, że to się powtórzy. Kiedy Eléonore uzna, że nadszedł czas, po prostu wejdzie na górę i zaczeka na niego, a on nie będzie w stanie jej odesłać, tak jak nie był w stanie tego zrobić za pierwszym razem. Zastanawiał się, komu dziewczyna się zwierzy, bo przecież będzie potrzebowała rady choćby na temat tego, jak często ma się spodziewać tych kontaktów. W głowie zawirowało mu od katastrofalnych możliwości, kiedy próbował określić krąg kobiet, które znała. Na szczęście praktycznie nic jej nie łączyło z madame Danton.

Potem chyba zasnął, a kiedy się obudził, nie leżała już obok. Dochodziła dziewiąta wieczorem. Jutro, pomyślał, będzie dziarskim krokiem przemierzała ulice, uśmiechając się do ludzi, i złoży kilka wizyt właściwie bez powodu.

Przez następne dni zżerało go poczucie winy. Za drugim razem była spokojniejsza i mniej się naprężała, ale też nie dała żadnego znaku, że odczuwa przyjemność. Dotarło do niego, że jeśli zajdzie w ciążę, będą musieli szybko się pobrać. Może kiedy się zbierze nowa Konwencja, myślał, w domu pojawią się nowi goście, któryś z nich zacznie zabiegać o jej względy, a wtedy ja okażę wspaniałomyślność, zwalniając ją z wszelkich zobowiązań.

W głębi serca wiedział jednak, że to się nie wydarzy. Nikt nie zacznie zabiegać o jej względy. Jej rodzina do tego nie dopuści. Teraz małżonkowie mogą się rozwodzić, myślał, ale nas dwoje uwolni od siebie tylko śmierć.

W ministerstwie Camille siedział przy swoim biurku, a przez głowę przebiegały mu najróżniejsze myśli. Wspominał noc, którą spędził w mieszkaniu kuzyna de Viefville’a, by następnie pójść do Mirabeau. Myślał o tym, jak odwiedził go Barnave. Zwracał się wtedy do niego tak, jakby był kimś wartym uwagi. Osobiście nawet go lubił. Teraz Barnave siedział w więzieniu oskarżony o spiskowanie z sądem. Zarzut był oczywiście jak najbardziej zasadny. Camille westchnął. Zaczął rysować stateczki na marginesie krzepiącego listu do jakobinów z Marsylii, nad którym teraz pracował.

W Paryżu zbierali się właśnie członkowie Konwencji. Augustin Robespierre: Nic się nie zmieniłeś, Camille. I Antoine Saint-Just… będzie musiał okazać mu cierpliwość, jakoś powstrzymać wybuchy tej katastrofalnej nieuzasadnionej wrogości…

– Mam wrażenie, że on snuje w głowie obmierzłe myśli – powiedział Dantonowi.

A na to Danton zaabsorbowany solidarnością:

– Próbuj, próbuj – zachęcił go tym swoim zmęczonym prawniczym głosem – może dotrzymasz kroku Maximilienowi, żeby ciągle nie sprawiać mu zawodu. Sprzątając skutki swojej nierozwagi, wykonujesz robotę za niego.

– Przypuszczam, że Saint-Just nie zachowuje się nierozważnie.

– Nie wygląda na takiego.

– To zaskarbi mu względy wszystkich, jestem pewien.

– Zaskarbi! – parsknął Danton. – Ten chłopak mnie przeraża. Ma taki chłodny, przebiegły uśmieszek.

– Być może próbuje wyglądać przyjemnie.

– Hérault będzie zazdrosny. Kobiety zaczną się interesować kimś innym.

– Hérault nie musi się martwić. Saint-Just nie interesuje się kobietami.

– To samo mówiłeś o świętym Maximilienie, który ma teraz cudowną Cornélie, prawda?

– Nie wiem.

– Ale ja wiem.

Taka jest więc najnowsza plotka obok wieści o rzekomej niewierności żony Rolanda i małżeńskim trójkącie przy place des Piques. Czym to ludzie potrafią się zajmować, pomyślał.

Być może Danton niebawem opuści swoje stanowisko. Byłby z tego zadowolony. Ale wydawało się pewne, że poplecznicy Rolanda postarają się zostawić go na stanowisku ministra spraw wewnętrznych, chociaż wybrano go do Konwencji. Nawet po skandalu z klejnotami koronacyjnymi stary zakurzony biurokrata odnosił wielkie sukcesy. Gdyby on zachował fotel, to dlaczego nie miałby go zachować Danton, tak bardzo potrzebny narodowi?

Nie chcę zostawać tu dłużej, pomyślał. Zamieniłbym się w Claude’a. Nie bardzo też chcę przemawiać do Konwencji, bo nie będą w stanie mnie słuchać. Ale przecież, powiedział sobie, nie chodzi o to, czego chcę ja.

Bardziej niepokojąca była myśl, że sam Danton planuje złożyć urząd. Nawet teraz nie porzucił swoich marzeń – a raczej złudzeń – o wyjeździe z Paryża na dobre. W późnych godzinach nocnych Camille zastał go kiedyś ślęczącego przy żółtym świetle świec nad aktem własności swojej nieruchomości w Arcis, opisującym każdy kamień graniczny, każdy ciek wodny i każdą drogę z prawem przejścia dla wszystkich. Kiedy podniósł oczy, Camille zobaczył w nich pokryte patyną czasu budynki, pola, młodniaki i strumienie.

– Ach – powiedział wtedy przestraszonym głosem. – Myślałem, że wreszcie przyszedł mój zabójca. – Położył dłoń na dokumentach. – Pomyśleć, że mogą tu stanąć Prusacy.

Fabre wyrażał się ostatnio mało konkretnie, pomyślał Camille. Nie chodziło o to, że nabrał skłonności do prostego mówienia. Gdyby Fabre miał wybierać między pieniędzmi a rewolucyjną sławą… Nie, nie chciałby wybierać, domagałby się jednego i drugiego, aż do zawrotu głowy.

– Jak zinterpretujemy usunięcie klejnotów koronacyjnych? – zapytał Dantona Camille.

Co mamy myśleć? A raczej: co mamy powiedzieć? Obserwował, jak Danton rozważa tę dwuznaczność.

– Chyba musimy stwierdzić, że powodem jest nonszalancja Rolanda.

– Tak, powinien był lepiej zorganizować ochronę, prawda? Fabre był z obywatelką Roland dzień później. Wyszedł o wpół do jedenastej, a wrócił o pierwszej. Myślisz, że udzielał jej reprymendy?

– Skąd mam wiedzieć?

Camille kątem oka rzucił mu rozbawione spojrzenie.

– A po tym, jak zostawił rzeczoną obywatelkę, poszedł prosto do jej męża, któremu oznajmił, że złodziej klejnotów koronacyjnych właśnie się ujawnił.

– Skąd wiesz?

– Być może to zmyśliłem. Uważasz, że mógłbym?

– Niewykluczone – odparł Danton niefortunnie.

– Nie wierz Dumouriezowi.

– Nie. Robespierre tak mówi. Już mi się robi niedobrze, kiedy to powtarza.

– Robespierre nigdy się nie myli.

– Może sam powinienem jechać na front. Porozmawiać z kilkoma osobami. Wyprostować parę rzeczy.

Może więc te nachodzące go sielskie nastroje naprawdę wynikały ze strachu. Bóg wie, że był raczej bezbronny, jakkolwiek dziwne się wydawało określanie go tym słowem. Bezbronny wobec Dumourieza, ale też wobec zwolenników Burbonów domagających się spełnienia poczynionych obietnic… „Nie ma się czym martwić. Pan Danton się nami zaopiekuje”.

Camille pośpiesznie odpędził tę myśl, w nerwowym podnieceniu odpychając do tyłu swoje krzesło, jakby w gabinecie znajdował się ktoś jeszcze. Miał wrażenie, że słyszy głos Robespierre’a unoszący się w chłodnym powietrzu pewnego wiosennego dnia 1790 roku. „Kiedy obdarzysz kogoś uczuciem, rozsądek wylatuje przez okno. Spójrz na hrabiego Mirabeu obiektywnie choć przez chwilę, jeśli możesz. Jego życie, słowa i czyny budzą moją czujność, potem jednak trochę się nad tym zastanawiam i odkrywam, że temu człowiekowi zależy wyłącznie na dodawaniu sobie splendoru. Powiedz mi teraz, dlaczego nie możesz dojść do takiego wniosku, skoro jest oczywisty? Nie poddajesz się swoim uczuciom w innych dziedzinach, jeśli stoją w sprzeczności z wyższymi celami. Na przykład boisz się przemawiać publicznie, ale nie pozwalasz, żeby to cię powstrzymało. Na tej samej zasadzie musisz być bezlitosny dla swoich uczuć”.

Przypuśćmy, że pewnego dnia ten bezlitosny głos odezwie się przy jego ramieniu, twierdząc, że Danton nie jest nieposzlakowany; miał odpowiedź, celną ripostę, nielogiczną, ale mrożącą krew w żyłach na tyle, by logika pozostała w zawieszeniu. Kwestionować patriotyzm Dantona to podawać w wątpliwość całą Rewolucję. Drzewo poznaje się po owocach, a Danton jest autorem 10 sierpnia. Najpierw stworzył republikę kordelierów, a potem Republikę Francuską. Jeśli Danton nie jest patriotą, to karygodnie zaniedbaliśmy sprawy narodu. Jeśli Danton nie jest patriotą, to my też nie jesteśmy patriotami. Jeśli Danton nie jest patriotą, to wszystko – od maja osiemdziesiątego dziewiątego roku – trzeba powtórzyć.

Ta myśl zmęczyłaby nawet Robespierre’a.

Gdy wiadomość o zwycięstwie pod Valmy dotarła do Paryża, miasto poczuło ulgę i szalało z radości; dopiero później niektórzy zaczęli się zastanawiać, dlaczego Francuzi natychmiast nie wykorzystali zdobytej przewagi, by ścigać Brunszwika i rozsiec jego wycofujące się wojska. Konwencja Narodowa na swoim pierwszym posiedzeniu proklamowała Republikę Francuską; był to najlepszy możliwy omen. Wkrótce nie będzie wrogów na francuskiej ziemi – wreszcie żadnych najeźdźców. Generałowie dotrą do Moguncji, Wormacji i Frankfurtu; Belgia znajdzie się pod okupacją; Anglia, Holandia oraz Hiszpania przystąpią do wojny. Z czasem pojawią się klęski, a zdrada, spisek i zwyczajny brak entuzjazmu otrzymają upiorną zapłatę; gdy liczebność Konwencji zacznie maleć, wszystkim będzie się zdawało, że na pustych ławach siedzi dobrze znana Śmierć – roześmiana i dziarska jak zawsze.

Na razie najbardziej zdumiewającym zjawiskiem na posiedzeniach Konwencji był głos Dantona; rozbrzmiewał codziennie, w każdej sprawie, ale jego arogancka siła nigdy nie przestawała zaskakiwać. Stroniąc od ław rządowych, Danton siedział w górnym rzędzie po lewej stronie izby, obok pozostałych deputowanych z Paryża i co bardziej zajadłych prowincjuszy. Te miejsca, a także ci, którzy je zajmowali, zostaną nazwane „Górą”. Żyrondyści, brissotyści – czy jak tam chcecie ich nazywać – wędrują na prawą stronę sali, a między nimi i Górą leży obszar zwany Równiną albo Bagnem ze względu na chwiejną naturę zasiadających tam deputowanych. Kiedy podział się uwidocznił, nie było powodu do dyskrecji i powściągliwości. Dzień po dniu Buzot wylewał do dusznej, cuchnącej potem sali podejrzenia Manon Roland na temat Paryża, tyrańskiego miasta, pijawki, nekropolii. Czasem obserwowała go z galerii publicznej, sztywno bezosobowa w swoim aplauzie; publicznie demonstrowali uprzejmość obcych sobie ludzi, prywatnie natomiast, choć mniej obcy, zachowywali się wobec siebie nie mniej uprzejmie. Czekając na właściwy moment, Louvet nosił w kieszeni tekst, który nazywał Robespierrobójstwem.

Ponieważ sednem sprawy – wrzesień, październik, listopad – była podjęta przez brissotystów próba przejęcia władzy. Ich prywatna szesnastotysięczna armia sprowadzona z prowincji śpiewała na ulicach, domagając się krwi niedoszłych dyktatorów – Marata, Dantona, Robespierre’a – których nazwano Triumwiratem. Minister wojny wysłał tę armię na front, zanim doszło do zaciętych walk na ulicach. Ale linia frontu w Konwencji nie podlegała jego jurysdykcji.

Marat siedział sam, zgarbiony nad swoimi krwawymi problemami. Kiedy wstawał, żeby przemówić, brissotyści pośpiesznie opuszczali salę obrad albo zostawali, patrząc na niego z pełnym fascynacji niesmakiem i mrucząc coś między sobą; z upływem czasu jednak częściej zostawali, ponieważ jego słowa dotyczyły ich osobiście. Przemawiał, opierając zgiętą rękę przed sobą na trybunie, z głową odchyloną do tyłu na krótkiej muskularnej szyi, poprzedzając swoje uwagi demonicznym chichotem, który tak udoskonalił. Był chory i nikt nie znał nazwy jego przypadłości.

Robespierre się z nim spotkał – oczywiście przelotnie zawsze go znał, ale uchylał się od bliższych kontaktów. Zagrożenie bowiem przedstawiało się tak: jeśli rozmawiasz z Maratem, zostaniesz za niego obwiniony, oskarżony o dyktowanie jego pism i podsycanie jego ambicji. Mimo to nie było wyboru; panował taki klimat, że należało liczyć swoich przyjaciół. Być może z tego punktu widzenia spotkanie nie było zupełnie udane, ponieważ służyło tylko demonstrowaniu, jak bardzo podzieleni są patrioci. Ciało Robespierre’a, młode i jędrne, kocio się napinało pod świetnie skrojonym ubraniem; jego emocje, czy też raczej emocje widoczne na jego twarzy, zostały pochowane razem z ofiarami września. Marat zerkał na niego nerwowo z drugiej strony stołu, pokasłując; głowę miał obwiązaną brudną chustą. Ział furią, która zacisnęła jego brudne pięści, a skórę pokryła plamami.

– Nie rozumiesz mnie, Robespierre!

Robespierre patrzył na niego obojętnie, z głową lekko przechyloną na bok.

– Możliwe.

Dziesiąty października: dwa miesiące od przewrotu. Na oczach Robespierre’a (przemawiał tam co wieczór) klub jakobiński się „oczyścił”. Brissot i jego koledzy zostali wydaleni; wyrzucono ich z patriotycznych szeregów niczym brudne śmieci. Później 29 października: Konwencja, Roland stoi. Zwolennicy nagrodzili go oklaskami i owacją, ale ten stary człowiek wydaje się bezkrwistą marionetką, której sznurkami zawiadują nawyk oraz poczucie obowiązku. Robespierre, jak sugerował, chciałby znów oglądać wrześniowe masakry. Na dźwięk nazwiska Robespierre’a żyrondyści wybuchnęli krzykiem i jękami.

Robespierre podniósł się z miejsca na Górze. Ruszył do mównicy, pochylając swoją małą głowę w sposób, który sugerował wojowniczość. Gaudet, żyrondysta przewodniczący Konwencji, próbował nie dopuścić go do głosu. W ogólnej wrzawie głośno zabrzmiały słowa Dantona:

– Niech przemówi. Ja też domagam się głosu, kiedy skończy. Nadszedł czas, żeby kilka rzeczy tu wyjaśnić.

Vergniaud (wpatrzony w Dantona): Bałem się tego… bałem się ich sojuszu. Już od jakiegoś czasu.

Gaudet (obok niego): Można się dogadać z Dantonem.

Vergniaud: Do czasu.

Gaudet: Kiedy się skończą pieniądze.

Vergniaud: To bardziej skomplikowane. Niech Bóg ma cię w swojej opiece, jeśli nie dostrzegasz, że to bardziej skomplikowane.

Gaudet: Robespierre ma mównicę.

Vergniaud: Jak zwykle. (Zamyka oczy; jego blada pełna twarz pokrywa się znamionującymi uwagę zmarszczkami). Ten człowiek nie umie przemawiać.

Gaudet: Nie w twoim rozumieniu.

Vergniaud: Żadnego widowiska!

Gaudet: Ludziom się podoba. Jego styl.

Vergniaud: Och, tak, ludzie. Lud.

Robespierre był nadzwyczaj zły. Taki oponent jak Roland, ten zdziecinniały starzec z żoną ladacznicą, obsesyjnie mamroczący o rachunkach w ministerstwie Dantona, był obelgą. W dodatku te ich piekące jak ukąszenia komara insynuacje, szepty zakrywanych dłońmi ust, bezpańskie głosy na ulicach, które krzyczą „Wrzesień” i milkną. Danton także je słyszał. Czasem widać to na jego twarzy.

Głos Robespierre’a, przekrzykujący ciche pomrukiwania rozlegające się w sali obrad, ociekał pogardą:

– Nikt z was się nie ośmieli rzucić mi oskarżeń prosto w twarz.

– Ja cię oskarżam.

Louvet wystąpił, po omacku szukając w kieszeni kartek Robespierrobójstwa.

– Ach, ten pornograf – rzucił Filip Égalité. Głos księcia spłynął z wysokości Góry. Rozległy się chichoty. Potem znów zapanowała cisza.

Robespierre cofnął się, oddając Louvetowi mównicę. Ze spokojnym, nieco niepewnym uśmiechem zerknął na górę w kierunku miejsc paryskich deputowanych, po czym usiadł na linii wzroku Louveta i czekał, aż ten zacznie przemawiać.

– Oskarżam cię o uporczywe szkalowanie najwspanialszych patriotów. O szerzenie twoich oszczerstw w pierwszym tygodniu września, kiedy plotka zadawała śmiertelne ciosy. Oskarżam cię o poniżenie i wyjęcie spod prawa przedstawicieli narodu. – Przerwał.

Góra wrzeszczała, próbując go powstrzymać, trudno więc było mu kontynuować. Robespierre zadarł głowę, spojrzał na nich i hałas ucichł, zamarł, przeradzając się w kolejną ciszę.

W tej ciszy Louvet podjął swoje przemówienie, ale jego głos, nastawiony na opór, na odkrzykiwanie, miał teraz niewłaściwe brzmienie i kiedy go usłyszał – kiedy usłyszał, że brzmi źle i że to nie wystarczy – zaczął mu trochę drżeć. Żeby się pozbierać, oparł dłonie na mównicy, nie mógł jednak ich na niej zacisnąć, ponieważ były śliskie od potu.

Głowa ofiary odwróciła się do niego, ale padające na nią światło sprawiło, że Robespierre wyglądał, jakby za przyciemnionymi soczewkami nie miał oczu. Louvet pochylił się do przodu całym ciałem, jak gdyby zamierzał skoczyć.

– Oskarżam cię o to, że samego siebie ustanowiłeś przedmiotem bałwochwalstwa: że pozwoliłeś ludziom nazywać się w swojej obecności jedynym człowiekiem, który może ocalić naród, i o to, że sam tak mówiłeś. Oskarżam cię o dążenie do objęcia najwyższej władzy.

Nie wiadomo, czy skończył, czy tylko znów przerwał – jakkolwiek było, Góra ponownie zaczęła wrzeszczeć, ze zdwojoną siłą; zobaczył, że Danton wstaje z miejsca i rusza do przodu, jakby chciał załatwić sprawę przy użyciu pięści; zobaczył stojących przyjaciół Dantona i Fabre’a, który teatralnym gestem usiłował powstrzymać szefa. Louvet zszedł z mównicy. Ramiona dawno już mu się wykrzywiły w gruźliczym garbie. Robespierre wstał z miejsca lekko, sprężyście. Wrócił na mównicę, gdzie zachowaniem dał do zrozumienia, że nie zamierza nikogo powstrzymywać; spokojnym płaskim głosem poprosił izbę o czas na przygotowanie obrony. Danton wszedłby na mównicę i siejąc strach, zmiażdżyłby oskarżenie natychmiast, lecz nie był to sposób działania Robespierre’a. Dał znak Dantonowi, lekko schylając głowę, prawie mu się kłaniając, po czym opuścił izbę otoczony wianuszkiem górali, mając przy sobie swojego brata Augustina, który łapał go za ramię, powtarzając, że Żyronda go zamorduje.

– Fatalny moment – stwierdził Legendre. – I kto by się tego spodziewał? Na pewno nie ja!

Danton był bardzo blady. Blizna na jego twarzy wyraźnie się odznaczała.

– To przynęta na mnie – powiedział.

– Przynęta na ciebie, Danton?

– Tak, na mnie. Jeśli uderzą w Robespierre’a, uderzą we mnie. Stając do walki z nim, muszą walczyć także ze mną. Powiedz im to. Powiedz to Brissotowi.

Powiedzieli Vergniaudowi nieco później.

– Nie jestem Brissotem – odparł. – Nie jestem brissotystą. Przynajmniej tak sądzę. Rozsiewają plotki na oślep, jakby rzucali ofiarę biednym. Ale nie byliśmy życzliwi Dantonowi. Nie podobała się nam jego władza w ministerstwie. I byliśmy nieuprzejmi dla jego przyjaciół. Niektórzy z nas pozwolili naszym żonom na osobiste uwagi. Domagaliśmy się przejrzenia rachunków, co oczywiście wywołuje jego nerwowość. Podsumowując, można by stwierdzić, że nie biliśmy przed nim czołem. Mimo to nie wydawało mi się, że ma do nas żal. Jest niebezpiecznie naiwny. – Vergniaud rozłożył ręce. – Ale przecież prywatnie on i Robespierre nie darzą się sympatią, prawda? Czy to ma znaczenie? Owszem, w końcu będzie miało.

I Louvet: to była wielka chwila, a on wkroczył w nią mokry z przerażenia, wspominając aplauz księcia jak zły sen. W końcu przecież był tylko Louvetem, powieściopisarzem, przeciętniakiem bez znaczenia, ćwiczebną ofiarą małego tygrysa.

– Traktujemy go jak własnego syna – oznajmiła madame Duplay.

– Moim bratem jest naprawdę – powiedziała na to Charlotte Robespierre. – Obawiam się więc, że moje prawo do niego jest ważniejsze od tego, które sobie imaginujecie ty i twoje córki.

Madame Duplay, matka tak wielu córek, miała podstawy twierdzić, że rozumie dziewczęta. Rozumiała swoją śmiertelnie chorą Victorię, poważną i krnąbrną Eléonore oraz piękną dziecinną Babette. Rozumiała też Charlotte Robespierre. Nie wiedziała jednak, co z nią zrobić.

Kiedy Maximilien oznajmił, że jego brat Augustin przyjedzie do Paryża, poprosił ją o radę w sprawie swojej siostry. Przynajmniej ona tak to zrozumiała. Bo Maximilien chyba miał trudności z opisywaniem Charlotte.

– Jaka ona jest? – Nic dziwnego, że się dopytywała zaciekawiona. Nigdy nie opowiadał o swojej rodzinie. – Czy jest taka spokojna jak ty? Czego mam oczekiwać?

– Nie oczekuj zbyt wiele – odparł ze zmartwioną miną.

Maurice Duplay uparcie twierdził, że w domu wystarczy miejsca dla nich wszystkich. I rzeczywiście, dwóch nieumeblowanych jak dotąd pokoi nikt nie używał.

– Jak moglibyśmy pozwolić twojemu bratu i siostrze iść do obcych ludzi? – stwierdził. – Nie, powinniśmy mieszkać wszyscy razem, jak jedna rodzina.

Nadszedł ten dzień. Stanęli w drzwiach. Augustin zrobił dobre pierwsze wrażenie – miły zdolny chłopiec, pomyślała madame, i najwyraźniej nie mógł się doczekać, kiedy zobaczy swojego brata. Szeroko otworzyła ramiona, żeby przywitać słodką gibką istotkę, jaką musiała być siostra Maxa. Zimne spojrzenie Charlotte przebiło ją niczym śmiertelny cios. I ręce jej opadły.

– Może pójdziemy prosto do swoich pokoi – oznajmiła Charlotte. – Jesteśmy zmęczeni.

Policzki starszej kobiety płonęły, gdy pokazywała im drogę. Choć ani dumna, ani wymagająca, to jednak była przyzwyczajona do szacunku – ze strony swoich córek i pracowników męża. Charlotte mówiła do niej jak do służącej, i to niższej rangą.

Przystanęła na progu.

– Wszystko jest tu bardzo skromne. Prowadzimy prosty dom.

– Widzę – skwitowała Charlotte.

Podłoga lśniła wypastowana, zasłony powieszono nowe, a kochana mała Babette postarała się o kwiaty do wazonu. Madame Duplay odsunęła się, pozwalając Charlotte wejść najpierw.

– Jeśli moglibyśmy coś zrobić, żebyś poczuła się tu lepiej, to powiedz mi, proszę.

Poczułabym się lepiej, mówiła twarz Charlotte, gdybyś padła trupem.

Maurice Duplay nabił fajkę i delektował się aromatem tytoniu. Kiedy obywatel Robespierre był w domu albo miał się pojawić niebawem, Maurice nigdy nie palił – z szacunku dla jego patriotycznych płuc. Ale Augustinowi palenie nie przeszkadzało.

– Oczywiście to twoja siostra – odezwał się wreszcie Duplay. – Nie powinienem jej krytykować.

– Możesz, jeśli chcesz – odparł Augustin. – Chyba powinienem powiedzieć ci trochę o Charlotte. Max tego nie zrobi. Jest zbyt wyrozumiały. Nie lubi źle myśleć o ludziach i zawsze tego unika.

– Ach, tak? – Duplay był nieco zaskoczony i przypisał te słowa zwyczajnej braterskiej ślepocie. Owszem, obywatel Robespierre był otwarty, sprawiedliwy, uczciwy. Ale wyrozumiałość? Nie, to nie była jego mocna strona.

– Wcale nie pamiętam naszej matki – powiedział Augustin. – Max owszem, ale nigdy nie chciał o niej rozmawiać.

– Wasza matka nie żyje? Nic o tym nie wiedziałem.

Augustin przyjął to z zaskoczeniem.

– Nigdy nie opowiadał o naszej rodzinie? – Pokręcił głową. – Dziwne.

– Przypuszczaliśmy, że chodzi o jakąś kłótnię. Poważną kłótnię. Nie chcieliśmy być wścibscy.

– Zmarła, kiedy byłem mały. Nasz ojciec odszedł. Nie wiemy nawet, czy żyje, czy umarł. Zastanawiam się teraz, czy słyszał coś o Maximilienie, jeśli żyje.

– Sądzę, że tak. Jeśli znajduje się w cywilizowanym świecie. I jeśli potrafi czytać.

– O tak, potrafi. – Augustin brał wszystko dosłownie. – Co teraz myśli? Wychował nas dziadek, a dziewczynki mieszkały u naszych ciotek. Dopóki nie uciekliśmy do Paryża. Charlotte oczywiście uciec nie mogła. Potem zmarła Henriette. Tak, tak, mieliśmy jeszcze jedną siostrę. Ona doskonale się rozumiała z Maxem, ilekroć się spotykali, i wydaje mi się, że Charlotte była o to trochę zazdrosna. Była jeszcze dzieckiem, kiedy zaczęła prowadzić nam dom. Postarzyło ją to, tak myślę. Ale nie ma jeszcze trzydziestki. Nadal mogłaby wyjść za mąż.

Duplay pyknął z fajki.

– Dlaczego tego nie robi?

– Przez pewnego mężczyznę przeżyła rozczarowanie. Znasz go zresztą, mieszka niedaleko. Deputowany Fouché. Kojarzysz go? Ma taką zielonkawą twarz. I nie ma rzęs.

– To było duże rozczarowanie?

– Nie sądzę, żeby go darzyła wielkim uczuciem, ale tak o tym myślała… Wiesz, jak to jest, niektórzy ludzie już się rodzą zgorzkniali i wykorzystują życiowe niepowodzenia jako wymówkę. Ja byłem zaręczony trzykrotnie, wyobraź sobie. Kiedy przychodziło co do czego, one nie mogły znieść myśli, że Charlotte będzie ich szwagierką. Uczyniła sobie z nas centrum swojego życia i nie chce innej kobiety w pobliżu. Nikt oprócz niej nie może nic dla nas robić.

– Hm. Sądzisz, że dlatego twój brat jeszcze się nie ożenił?

– Nie wiem. Miał wiele okazji. Kobiety go lubią. Ale może… może jest jednym z tych, którzy się nie żenią.

– Tylko nie rozpowiadaj o tym na mieście – poradził Duplay. – Że on nie z tych, co się żenią.

– Może się obawia, że większość rodzin skończy jak nasza. Nie powierzchownie… ale w głębszym sensie. Prawo powinno zakazywać takich rodzin jak nasza.

– Może nie powinniśmy spekulować o tym, co on myśli. Gdyby chciał, toby nam powiedział. Wiele dzieci traci rodziców. Mamy nadzieję, że teraz za swoją rodzinę uznacie nas.

– Zgoda, wiele dzieci traci rodziców, ale trudność z moim ojcem polega na tym, że nie wiemy, czyśmy go stracili. To bardzo dziwne myśleć, że on gdzieś jest, może nawet tutaj, w Paryżu, i czyta w gazetach o swoim synu. A jeśli któregoś dnia się pojawi? Przecież mógłby. Mógłby na przykład przyjść do Konwencji, usiąść na galerii i oglądać nas z góry… Gdybym go minął na ulicy, nawet bym nie wiedział. Jako mały chłopiec marzyłem, że wróci… ale jednocześnie trochę się obawiałem, jak by to było. Dziadek dużo o nim opowiadał, kiedy miał zły nastrój. „Nie bądź zdziwiony, jeśli twój ojciec zapije się na śmierć” i podobne rzeczy. Zawsze też obserwowali nas ludzie, wypatrując znaków. Teraz w Arrasie ludzie, którzy nie pochwalają działalności Maxa, mówią tak: „Ojciec był pijakiem i kobieciarzem, a matkę mieliście wcale nie lepszą”. Albo nawet mówią jeszcze gorzej.

– Musisz wszystko to zostawić za sobą, Augustinie. Teraz jesteś w Paryżu, to daje ci szansę na nowy start. Mam nadzieję, że twój brat poślubi moją najstarszą córkę, a ona da mu dzieci. – Augustin zaprotestował w duchu. – A na razie jest wśród dobrych przyjaciół.

– Tak sądzisz? Nie było mnie tutaj od dawna, ale mam wrażenie, że to wyłącznie współpracownicy. Owszem, ma wielką grupę wielbicieli, brakuje mu jednak wsparcia przyjaciół, jakie ma Danton.

– No cóż, widać między nimi pewną różnicę stylu. On ma Desmoulins’a. Synek Camille’a jest jego chrześniakiem.

– Jeśli to naprawdę dziecko Camille’a… no cóż. Współczuję mojemu bratu. Zdaje się, że wszystko, co ma, jest w rzeczywistości czymś zupełnie innym.

– Mam poczucie obowiązku – zapewniła Charlotte. – Jak się okazuje, to niezbyt częsta cecha.

– Wiem, Charlotte. – Starszy brat zawsze zwracał się do niej delikatnym głosem, jeśli tylko mógł. – Co twoim zdaniem robię inaczej, niż powinienem?

– Nie powinieneś tu mieszkać!

– Niby dlaczego? – Znał jeden tylko dobry powód; domyślał się, że ona też.

– Jesteś ważnym człowiekiem. Wielkim. Powinieneś się zachowywać stosownie do tego. Trzeba dbać o pozory. Są ważne. Danton robi to właściwie. Odgrywa swoją rolę. Ludzie to kochają. Nie mieszkam tutaj od dawna, ale tyle zdążyłam zauważyć.

– Charlotte, Danton szasta pieniędzmi. I nikt nie ma pojęcia, skąd one się biorą. – W jego głosie pobrzmiewała sugestia, że Charlotte powinna zmienić temat.

– Danton ma swój styl – upierała się. – Ludzie mówią, że bez skrupułów zajmuje królewski fotel w Tuileries podczas posiedzeń gabinetu.

– I wypełnia go do ostatniego centymetra, to na pewno – stwierdził Robespierre oschle. – A gdyby istniało coś takiego jak królewski stół, to Danton oparłby na nim nogi. Niektórzy ludzie, droga Charlotte, są bardziej predysponowani przez naturę do takich rzeczy. Ale one przysparzają też wrogów.

– Od kiedy to się martwisz przysparzaniem sobie wrogów? Nie pamiętam dnia, żebyś nie miał tego w nosie. Wydaje ci się, że ludzie lepiej o tobie myślą dlatego, że mieszkasz na poddaszu?

– Nie rozumiem, dlaczego przedstawiasz wszystko w czarnych barwach. Jest mi tu zupełnie wygodnie. Mam wszystko, czego tylko chcę.

– Miałbyś o wiele lepiej, gdybym ja się tobą zajmowała.

– Ależ moja droga, zawsze się nami zajmowałaś! Nie mogłabyś teraz trochę odpocząć?

– W domu innej kobiety?

– Każdy dom do kogoś należy, a w większości z nich mieszka jakaś kobieta.

– Nikt nie zakłócałby nam prywatności w jakimś małym wygodnym mieszkaniu. W naszym mieszkaniu.

To by rozwiązało kilka problemów, pomyślał. Jej twarz pociemniała w oczekiwaniu na sprzeciw. On jednak już otwierał usta, żeby się z nią zgodzić.

– Jest jeszcze coś – powiedziała.

Powstrzymał się z wyrażeniem zgody.

– Co takiego?

– Dziewczęta, Maximilienie. Wystarczy, że widziałam, jak kobiety rujnują życie Augustina.

A więc wie. Czy jednak…?

– Niby gdzie ta ruina?

– Nastąpiłaby na pewno, gdyby nie ja. A ta nieszczęsna starucha ma w życiu tylko jeden cel: wepchnąć ci do łóżka swoje córeczki. Czy jej się udało, zostawiam twojemu sumieniu. Ten mały potwór Elizabeth patrzy na mężczyzn, jakby… Nawet nie umiem tego opisać. Jeśli kiedyś stanie się jej krzywda, na pewno nie z winy mężczyzny.

– O czym ty mówisz, Charlotte? Babette to jeszcze dziecko. Nigdy nie słyszałem, żeby ktoś mówił o niej coś złego.

– No to usłyszałeś. Jak więc będzie? Mam poszukać dla nas jakiegoś mieszkania?

– Nie. Zostaniemy tutaj. Nie zniosę mieszkania z tobą. Jesteś tak samo zła jak dotychczas. – I tak samo szalona, dokończył w myślach.

Piąty listopada: całą noc ludzie stali w kolejce po miejsca na publicznych galeriach. Jeśli oczekiwali, że na twarzy Robespierre’a pojawi się wyraz załamania, to się zawiodą. Jakże znajome są już teraz te ulice i oszczerstwa! Arras wydaje się odległy o dwadzieścia lat. Nawet w Stanach Generalnych wybrano go jako cel ataków. Taka widać moja natura, myśli.

Jest na tyle rozważny, żeby się wyprzeć odpowiedzialności za wrzesień, ale też, co znamienne, nie potępia tamtych mordów. Powstrzymuje się także przed zabójczymi słowami, oszczędzając Rolanda i Buzota, jakby nie byli godni jego uwagi. Dziesiąty sierpnia był nielegalny, mówi; niezgodne z prawem było też zdobycie Bastylii. Jak możemy to wyjaśnić podczas Rewolucji? Otóż taka jest jej natura, że łamie prawo. Nie jesteśmy sędziami pokoju, tylko legislatorami nowego świata.

– Aha – rzuca Camille na Górze. – To nie jest stanowisko etyczne. To wymówka.

Mówi cicho, właściwie do siebie; zaskakuje go gwałtowność, z jaką koledzy zwracają się przeciwko niemu.

– On się zajmuje polityką, praktyczną polityką – rzecze Danton. – Niby na co mu, kurwa, stanowisko etyczne?

– Nie podoba mi się podział na przestępstwa zwyczajne i przestępstwa polityczne. Nasi oponenci mogą go użyć, żeby nas wymordować, albo równie dobrze my, żeby wymordować ich. Nie widzę niczego dobrego w takim podziale. Powinniśmy przyznać, że wszystkie przestępstwa są takie same.

– Nie – oponuje Saint-Just.

– I kto to mówi? Prokurator Latarni.

– Owszem, jako Prokurator Latarni stwierdziłem, że teraz nasza kolej, żeby się odwołać do przemocy. Ale nigdy się nie tłumaczyłem, zapewniając, że jestem legislatorem świata.

– On się nie tłumaczy – zauważa Saint-Just. – Konieczności nie trzeba wyjaśniać ani usprawiedliwiać.

Camille odpowiada mu atakiem:

– Gdzie to przeczytałeś, półgłówku? Twoje sądy o polityce są jak bajki opowiadane małym dzieciom: każda się kończy morałem. Tylko co on znaczy? Nie masz pojęcia. To dlaczego je opowiadasz? Po prostu musisz zabierać głos.

Obserwuje, jak fala wściekłości zalewa bladą skórę Saint-Justa.

– Po czyjej stronie jesteś? – syczy mu do ucha Fabre.

Dość tego, mówi sobie. Tylko antagonizujesz wszystkich.

– Po czyjej stronie? Przecież to właśnie zarzucamy brissotystom, że ich osąd jest wypaczony przez interesy ich frakcji, prawda?

– Mój Boże, jesteś kulą u nogi – warczy Saint-Just.

Camille podnosi się z miejsca bardziej wystraszony słowami, które wyszły z jego ust, niż wypowiedziami rozmówców, myśląc, że za chwilę może się znaleźć wśród czarnych gałęzi i obojętnych twarzy w ogrodach Tuileries. Zatrzymuje go Orleańczyk, kładąc mu dłoń na ramieniu i nieznacznie się uśmiechając.

– Musisz wychodzić właśnie teraz? – pyta książę, jakby chodziło o kończące się zbyt wcześnie przyjęcie. – Nie idź. Nie możesz opuścić sali w połowie przemówienia Robespierre’a.

– Saint-Just mnie nienawidzi – odpowiada Camille.

– Z pewnością nie jest zbytnio przyjacielskim młodym człowiekiem, ale nie powinieneś się czuć odosobniony. Mam wrażenie, że ja także jestem na jego liście.

– Na jego liście?

– Na pewno ją ma, nie sądzisz? Wygląda mi na takiego.

– Laclos tworzył listy – zauważa Camille. – Mój Boże, czasem chciałbym, żeby wrócił osiemdziesiąty dziewiąty. Brakuje mi Laclosa.

– Mnie także. Mnie także.

Hérault de Séchelles siedział w fotelu przewodniczącego. Spojrzał na pozostałych górali, podnosząc brew – prośba o późniejsze wyjaśnienia. Sprawiali wrażenie, jakby tam, na górze, odbywali własną sesję parlamentarną; teraz Camille zdawał się spierać o coś z Filipem Égalité. Robespierre osiągnął kulminację przemowy. Nie zostawił swoim oponentom żadnego argumentu, żadnego pola manewru. Camille nie zamierzał chyba wysłuchać przemówienia do końca, być świadkiem aplauzu. Książę najwyraźniej go z tego zwolnił. Camille ruszył do wyjścia. Hérault przypomniał sobie, jak Camille pośpiesznie opuszczał salę sądową, wiele lat wcześniej, na długo przed tym, zanim zostali sobie przedstawieni: głowę trzymał wysoko, a na jego twarzy malowała się mieszanina pogardy i wesołości. Teraz, zimą 1792 roku, także pośpiesznie wychodził, ale na jego twarzy oprócz pogardy widniał strach.

Annette nie było w domu; chciał odejść, lecz Claude usłyszał jego głos i wyszedł.

– Camille? Wyglądasz na zmartwionego. Nigdzie nie pójdziesz, muszę z tobą porozmawiać.

Sam też wyglądał na zmartwionego – dyskretny, półoficjalny niepokój. W pokoju leżało kilka żyrondystycznych gazet.

– Naprawdę – zaczął Claude. – Ten ton dzisiejszego życia publicznego! Ta jego miałkość! Czy Danton musi mówić takie rzeczy? Deputowany Philippeaux wnosi, żeby Konwencja poprosiła Dantona o pozostanie w ministerstwie. Rozsądne. Danton odmawia. Rozsądne. Potem musi dodać, że jeśli Konwencja chce, żeby Roland został na stanowisku, powinien najpierw zapytać o zdanie żonę. To była ostra osobista uwaga rzucona w obecności tak wielu ludzi, którzy oczywiście zaczęli swoje personalne wycieczki. Teraz rozmawiają o Lucile i Dantonie.

– To nic nowego.

– Dlaczego pozwalacie mówić takie rzeczy? Czy to prawda?

– Sądziłem, że po sprawie Annette i księdza Terraya uodporniłeś się na gazety.

– To był najniedorzeczniejszy wymysł, ale ludzie wierzą w takie rzeczy. Czy to możliwe, żeby ci się podobały implikacje tej sprawy względem ciebie?

– Czyli co?

– Że Danton może robić, co mu się podoba, bo ty nie możesz mu się sprzeciwić.

– Bo nie mogę – mruknął Camille.

– Wspominają o innych, nie tylko o Dantonie. Nie chcę, żeby mówiono takie rzeczy o Lucile. Powinieneś ją przekonać…

– Ona lubi żyć stosownie do pewnej reputacji, choć nigdy na nią sobie nie zasłużyła.

– Dlaczego? Jeśli to nieprawda, dlaczego daje powody do takich pogłosek? Myślę, że ją zaniedbujesz.

– Nie, to nie to. Nawet dobrze się bawimy, naprawdę. Ale teraz już na mnie nie krzycz, Claude. Miałem potworny dzień. Podczas przemówienia Robespierre’a…

W uchylonych drzwiach pojawiła się głowa; w tych czasach służący tak bardzo się spoufalają!

– Monsieur, przyszedł obywatel Robespierre.

Robespierre od czasu swoich farsowych zaręczyn z Adèle nieczęsto przychodził z wizytą. Ale był miłym gościem; monsieur zachował w pamięci dobrą opinię. Claude pośpieszył go przywitać; służący, który całkowicie pomieszał formy grzecznościowe, wymknął się, trzaskając za sobą drzwiami.

– Cieszę się, że cię widzę, Robespierre – powiedział Claude. – Zechcesz nam pomóc ponownie nawiązać jakiś kontakt?

– Mój teść jest opętany zgrozą skandalu.

– Sądzę, że ty jesteś opętany przez diabła – odparł Claude z prostotą.

– Niech się zastanowię. – Robespierre był w dawnym dobrym nastroju, zupełnie nieoczekiwanie, tak dobrym, że omal nie musiał tłumić chichotu. – Przez Asmodeusza?

– Asmodeusz był serafinem, kiedy zaczynał – wtrącił Camille.

– Ty także. Wyjaśnijmy to od razu: co kazało ci wybiec w środku mojego przemówienia?

– Nic. To znaczy źle zrozumiałem coś, co powiedziałeś, rzuciłem głośno uwagę i wszyscy na mnie naskoczyli.

– Tak, wiem. Teraz wszyscy tego żałują.

– Saint-Just nie.

– Nie… no cóż… Saint-Just jest bardzo zdecydowany w swoich poglądach, nie godzi się na żadne wahania.

– Nie godzi się? Na Chrystusa, nie potrzebuję od niego żadnej zgody! Powiedział, że jestem ciężarem. Czy ktoś, kto dołączył do Rewolucji zrobionej, zanim przyszedł, ma prawo nazywać innych ciężarem?

– Nie krzycz na mnie, Camille’u. Miał prawo wyrazić swoją opinię.

– A ja nie?

– Nikt nie odebrał ci tego prawa. Po prostu krzyczeli na ciebie za to, że z niego skorzystałeś. Camille jest śmiertelnie wrażliwy – powiedział radośnie do Duplessisa.

– Żałuję, że w pewnych kwestiach nie jest wrażliwy jeszcze bardziej. – Skinieniem głowy Duplessis wskazał gazety.

Robespierre wydawał się zdezorientowany. Zdjął okulary. Miał czerwone oczy. Claude nie mógł się nadziwić jego cierpliwości, spokojowi. Zastanawiał się, jak on znajduje na to wszystko czas.

– Spróbuj… tłumić te plotki – powiedział Robespierre. – Właściwie nie tłumić. To brzmi, jakby było w nich trochę prawdy. Wszyscy musimy zachowywać się bardzo dyskretnie.

– Żeby nie zwracać uwagi na nasze grzechy – uzupełnił Camille.

– Zabieram Camille’a. – Robespierre zwrócił się do Claude’a: – Nie pozwól, żeby gazety zakłócały ci spokój umysłu.

– Wyobrażasz sobie, że mam go wiele do zakłócania? – Claude podniósł się z miejsca, żeby ich odprowadzić. – Będziesz w Bourg-la-Reine w najbliższą niedzielę?

– W Bourg-la-République – poprawił go Camille. – Dobrzy patrioci nie miewają wolnych niedziel.

– Och, możesz wziąć sobie wolne, jeśli masz ochotę – stwierdził Robespierre.

– Chciałbym, żebyś do nas dołączył – oznajmił Claude. – Ale przypuszczam, że tego nie zrobisz.

– Naprawdę jestem teraz bardzo zajęty. Cała ta sprawa z Louvetem zmarnowała mi wiele czasu.

Poza tym nie dostałbyś pozwolenia, pomyślał Camille, chyba że z Eléonore i jej matką jako przyzwoitką oraz z Charlotte jako przyzwoitką matki, a także z Babette, boby się darła, gdyby jej takiej gratki pozbawiono. No i jeszcze z Victoire, ponieważ zostawianie jej w domu byłoby nie fair.

– Mam się pojawić? – zapytał głośno teścia.

– Tak. Lucile potrzebuje świeżego powietrza, a ty, jak przypuszczam, odpoczynku od swoich sporów.

– I ty mi go zaoferujesz?

Claude przywołał na twarz cień uśmiechu.

– Co teraz zrobimy? – zapytał Camille.

– Trochę się przejdziemy i zobaczymy, czy ktoś nas rozpoznaje. Wiesz, wydaje mi się, że twój teść zaczyna cię nawet lubić.

– Tak sądzisz?

– Przyzwyczaja się do ciebie. W jego wieku ludzie lubią mieć powód do narzekań.

– Dlaczego chcesz wiedzieć, czy ludzie cię rozpoznają?

– Tak mi to chodzi po głowie. Ponoć mówią, że jestem próżny. Ty też tak uważasz?

– Akurat tego słowa bym nie użył.

– Sobie wydaję się osobą mało znaną.

– Mało znaną? – To preludium do szokującego wybuchu nieśmiałości, pomyślał Camille. Robespierre nigdy się nie pogodził ze sławą, a jego skromność, jeśli nikt jej nie udobruchał, przyjmowała mordercze formy. – Przepraszam, jeśli rozproszyłem twoją uwagę podczas przemówienia.

– Nic się nie stało. Louvet został stłumiony. Teraz dobrze się zastanowią, zanim znów mnie zaatakują. Mam Konwencję… – zacisnął pięść. – Wspaniale!

– Masz bardzo zmęczony wygląd, Max.

– I nic dziwnego, bo jestem zmęczony. Nieważne. Coś udało się osiągnąć. Ty wyglądasz dobrze. Wyglądasz, jakbyś nadal miał wielki apetyt na Rewolucję.

– To pewnie skutek rozpustnego życia, które prowadzę według Brissota i jego kompanów. Dobrze mi służy.

Jakiś mężczyzna zwolnił kroku, żeby lepiej się przyjrzeć ich twarzom. Zmarszczył brwi.

– Nie jest pewien – stwierdził Camille. – Chcesz, żeby ludzie cię rozpoznawali?

– Nie. Ale chciałem spokojnego świata. Chyba już nie ma miejsc, gdzie by nie podsłuchiwano.

Jego żywiołowość zanikała; często chodził ze ściągniętą twarzą i wargami zaciśniętymi w cienką linię, jakby się czegoś obawiał.

– Naprawdę tak uważasz? Że ludzie zawsze się przysłuchują twoim rozmowom?

– Ja to wiem. – Gdybyś mieszkał z moją siostrą Charlotte, pomyślał, też byś w to nie wątpił. – Chcę, żebyś się poważniej zastanowił nad gazetami brissotystów. Wiemy, że powoduje nimi złośliwość, ale wy tylko ułatwiacie im zadanie, sprawiając, że nie muszą niczego zmyślać. Wygląda to naprawdę źle, zwłaszcza że obywatelka Danton jest niezdrowa, jej mąż rzadko przebywa w domu, a was obydwu widuje się na mieście z kobietami.

– Większość wieczorów spędzam w komitecie korespondencyjnym jakobinów. A Gabrielle wcale nie jest chora, tylko oczekuje dziecka.

– Tak, ale kiedy z nią rozmawiałem na początku tego tygodnia, odniosłem wrażenie, że nie czuje się dobrze. Poza tym nie widuje się jej razem z Georges’em i nigdy nie przyjmują zaproszeń wspólnie.

– Kłócą się.

– O co?

– O politykę.

– Nie wiedziałem, że się zalicza do tego rodzaju kobiet.

– To nie jest abstrakcyjny spór. Chodzi o to, jak teraz żyjemy.

– Nie chcę robić ci wykładów, Camille’u…

– Owszem, chcesz.

– No dobrze, chcę. Porzuć hazard. Spróbuj powstrzymać Dantona. Więcej przebywaj w domu. Zmuś żonę, żeby godnie się zachowywała. Jeśli musisz mieć kochankę, to wybierz sobie dyskretną i odpowiednio wszystko pozałatwiaj.

– Ale ja nie chcę kochanki.

– Tym lepiej. Twój styl życia jest w pewnym sensie zdradą naszych ideałów.

– Przestań! Nie ślubowałem wierności ideałom.

– Posłuchaj…

– Nie, to ty posłuchaj, Max. Odkąd się znamy, próbujesz trzymać mnie z dala od kłopotów. Ale dobrze wiesz, że twoja pompatyczna gadka na mnie nie działa. Kilka miesięcy temu nie mówiłeś o zdradzaniu naszych ideałów. Odwracałeś wzrok. Masz wielką zdolność ignorowania tego, co ci nie pasuje. Ale teraz chcesz z tego zrobić problem. Chociaż właściwie nie ty, tylko Saint-Just.

– O co ci chodzi z Saint-Justem?

– Muszę go teraz zwalczać, póki jeszcze mogę na tym dobrze wyjść. Nazwał mnie ciężarem. Wnioskuję zatem, że chce się mnie pozbyć.

– Pozbyć?

– Tak, pozbyć. Unieszkodliwić, wysłać z powrotem do Guise, mój Boże, bo tam święte oburzenie nie rozedrze jego serca na dźwięk moich głupawych pomukiwań.

Na chwilę niemal przystanęli, żeby spojrzeć sobie w twarz.

– Chyba niewiele mogę zrobić w sprawie waszych osobistych waśni, prawda?

– Może tylko nie stawać po jego stronie.

– Nie chcę stawać po żadnej stronie. Nie muszę. Mam wiele szacunku dla was obydwu, osobiście i politycznie. Czy ulice nie wyglądają teraz nędznie?

– Owszem. Dokąd idziemy?

– Zajdziesz do mnie, żeby się spotkać z moją siostrą?

– Czy Eléonore też będzie w domu?

– Teraz pewnie jest na lekcji rysunku. Wiem, że cię nie lubi.

– Ożenisz się z nią?

– Nie mam pojęcia. Bo niby skąd? Jest zazdrosna o moich przyjaciół i moje zajęcia.

– Tylko czy nie będziesz musiał się z nią żenić?

– W końcu pewnie tak.

– Poza tym… zresztą nie, nieważne.

Często niewiele brakowało, żeby powiedział Robespierre’owi, co się stało z Babette tego ranka, kiedy się urodził jego syn. Ale Max tak lubił tę dziewczynę i czuł się w jej towarzystwie o tyle swobodniej niż przy większości ludzi, że podważanie zaufania, którym ją obdarzył, byłoby okrutne. Potworna byłaby też konfrontacja z niedowierzaniem, a mógłby się z nim spotkać. Poza tym jak dokładnie przekazać wszystko, co zostało powiedziane i zrobione, nie nadając temu własnej interpretacji i nie poddając tego kolejnemu osądowi? To niemożliwe. W domu Duplayów zachowywał się więc uprzejmie wobec wszystkich – z wyjątkiem Eléonore – i zachowywał ostrożność. Kiedyś zaczął o tym opowiadać Dantonowi, ale zmienił zdanie i nie dokończył. Danton uznałby na pewno, że zmyśla, a potem żartowałby sobie z jego bujnej fantazji.

Obok niego rozbrzmiewał głos Robespierre’a:

– …i czasem myślę, że powinno się dążyć do zacierania indywidualnych osobowości, a nie pożądać statusu bohatera; do czegoś w rodzaju wymazania z kart historii. Cały zapis historii rasy ludzkiej został sfałszowany, stworzony przez złe rządy dla zaspokojenia ich potrzeb, przez królów i tyranów, którzy chcieli dobrze wyglądać. Pogląd, że historię piszą wielcy ludzie, jest nonsensowny, zwłaszcza gdy się na to patrzy z punktu widzenia ludu. Prawdziwymi bohaterami są ci, którzy stawili opór tyranom, a w naturze tyranii leży nie tylko zabijanie tych, którzy się jej przeciwstawiają, ale też wymazywanie ich nazwisk, zacieranie pamięci o nich, żeby opór wydawał się niemożliwy.

Jakiś przechodzień spojrzał na nich z wahaniem.

– Przepraszam – zaczął. – Mój dobry obywatelu, czy ty nie jesteś Robespierre?

Robespierre nawet na niego nie spojrzał.

– Rozumiesz teraz, co mówię o bohaterach? Nie ma dla nich miejsca. Stawianie oporu tyranom oznacza zapomnienie. Ja go doświadczę. Moje nazwisko zniknie z kart historii.

– Wybacz mi natarczywość – nie ustępował mężczyzna.

Oczy Robespierre’a na chwilę na nim spoczęły.

– Tak, jestem Robespierre – powiedział, kładąc dłoń na ramieniu obywatela Desmoulins’a. – Camille, historia jest fikcją.

Robespierre: …widzisz, nie wyobrażasz sobie, co wtedy czułem. Przez pierwsze dwa lata szkoły nie czułem się nieszczęśliwy, poniekąd było wręcz przeciwnie, tylko żyłem odcięty od ludzi, zamknięty w swojej celi. Potem pojawił się Camille… Uważasz, że jestem sentymentalny?

Saint-Just: Raczej tak.

Robespierre: Nie rozumiesz, jak wtedy było.

Saint-Just: Po co się zajmować przeszłością? Nie lepiej patrzeć w przyszłość?

Robespierre: Wielu z nas chciałoby zapomnieć przeszłość, ale tobie nie wolno, nie możesz całkowicie usunąć jej z głowy. Jesteś młodszy ode mnie, a więc to naturalne, że myślisz o przyszłości. Przeszłości jeszcze nie masz.

Saint-Just: Jakąś mam.

Robespierre: Przed Rewolucją byłeś studentem, przygotowywałeś się do życia. Nigdy nie miałeś innego zajęcia. Jesteś zawodowym rewolucjonistą. Całkowicie nowym gatunkiem.

Saint-Just: Myślałem o tym.

Robespierre: Może wyjaśnię. Kiedy pojawił się Camille… Mam czasem kłopot, żeby się dogadywać z ludźmi, bo niektórym trudno mnie zaakceptować. Nie rozumiałem, dlaczego Camille zawraca sobie mną głowę, ale byłem zadowolony. Jako dziesięciolatek miał coś w rodzaju czarnego blasku.

Saint-Just: Dziwny jesteś.

Robespierre: Przez to było mi łatwiej. Camille zawsze narzekał, że rodzinie na nim nie zależy. Nigdy tego nie zauważyłem. I nie rozumiałem, jakie mogłoby mieć znaczenie, skoro wszyscy inni tak bardzo go kochali.

Saint-Just: Co chcesz mi powiedzieć? Że z powodu jakichś skojarzeń z twojej przeszłości wszystko, co robi, jest właściwe?

Robespierre: Och, nie. Mówię tylko, że jest wyjątkowo skomplikowanym człowiekiem i jesteśmy sobie bliscy, cokolwiek robi. Bo widzisz, Camille to bystry facet. I jest bardzo dobrym dziennikarzem.

Saint-Just: Mam wątpliwości, czy dziennikarze są coś warci.

Robespierre: Po prostu go nie lubisz, prawda?

III

Widoczna oznaka władzy

(1792–1793)

Danton pomyślał: Ambasadorzy przyprawiają mnie o ból głowy. Przez część każdego dnia gapił się milcząco na mapy, obejmując myślami cały kontynent: Turcja, Szwecja, Anglia, Wenecja… Nie można dopuścić, żeby Anglia przystąpiła do tej wojny. Trzeba błagać o neutralność. Trzymać angielską flotę z daleka… ale przecież wszędzie są angielscy agenci… sabotaże i fałszerstwa… Tak, Robespierre ma oczywiście rację, Anglia jest z gruntu wroga. Ale jeśli się wdamy w ten rodzaj wojny, to czy zdołamy ją zakończyć jeszcze za naszego życia? Czy zresztą możemy oczekiwać, że to życie potrwa tyle co normalnie? myśli gorzko.

Odkąd oddał urząd, po części to już nie jego problem. Ale zajęć mu nie brakuje: proces króla, głupota brissotystów i podziały wynikające z ich kłótliwości. Nawet po robespierrobójstwie stara się wierzyć w ich dobre intencje. Nie chciał dać się wciągnąć w żadne bijatyki; ale z drugiej strony odebrali mu możliwość wyboru.

Ma nadzieję, że niedługo, nawet już za rok, wyjedzie z Paryża. Może tylko się łudzi, lecz chciałby zostawić to wszystko innym. Prusaków już odparto, domy i ziemia są więc bezpieczne. Dzieci też – Antoine dobrze się chowa, François Georges jest tłustym radosnym dzieckiem, na pewno więc nie umrze. Kolejne dziecko w drodze. W Arcis on i Gabrielle będą się lepiej rozumieli; nieważne, co zrobił, i nieważne, jakie dzielą ich różnice – Danton czuje, że jest do niej przywiązany. Na wsi znów staną się zwyczajnymi ludźmi.

Taka prosta przyszłość marzy mu się zwykle, kiedy trochę za dużo wypije. Szkoda, że tak często Camille pojawia się wtedy przy nim, żeby go wyrwać z tych marzeń, bo potem Danton staje się płaczliwy albo się wścieka na pułapkę władzy, w którą swoim zdaniem wpadł. Czy kiedy indziej także wierzy w tę przyszłość?… Nie potrafi zrozumieć, dlaczego tak się ugania za Lucile, ze względu na komplikacje, które z tego wynikają. Ale ugania się za nią nadal…

– Nie lubię pałaców. Cieszę się, że jestem w domu. – Tak mówi Gabrielle. Po części to odczucie wydaje się powszechne. Camille cieszy się na rozstanie ze swoim personelem, a jego personel cieszy się na rozstanie z nim. Jak mówi Danton, teraz możemy znaleźć sobie wiele innych powodów do zmartwień. Lucile nie całkiem podziela to ogólne odczucie. Lubiła schodzić po olbrzymich schodach – to widoczna oznaka władzy.

Przynajmniej tyle, że po powrocie do domu będzie wolna od towarzystwa Gabrielle i Louise Robert. W ostatnich tygodniach Louise wprowadzała w ich domowe życie wybryki swojej pisarskiej wyobraźni – a wyobraźnię mają pisarze naprawdę sporą!

– Zauważ przyjemność i zainteresowanie na twarzy Camille’a, kiedy Danton raczy obmacywać swoją żonę w jego obecności – mówi. – Może byście założyli wspólny dom, skoro już tu mieszkacie? Bo przecież do tego się to sprowadza.

– Czy mogę przyjść na śniadanie? – zapytał Fabre.

– Niedobrze mi, jak widzę tę komedię, którą tu odgrywacie – rzekła Louise. – Starszy mężczyzna zakochuje się w żonie najlepszego przyjaciela, jakże tragiczne i tak dalej, jakże okropnie być człowiekiem. Tragiczne? Ledwie można się powstrzymać przed uśmiechem.

Owszem, ledwie mogli – i to z Dantonem włącznie. Na szczęście Gabrielle była gdzie indziej, kiedy utalentowanej pisarce przytrafił się ten wybuch. Kiedyś Gabrielle traktowała ją z życzliwością, ale teraz jest bezlitośnie posępna. Przytyła z powodu ciąży; porusza się powoli, mówi, że nie może oddychać, że miasto ją dusi. Na szczęście rodzice Gabrielle właśnie sprzedali swój dom w Fontenay i przeprowadzili się do Sèvres, kupili dwie nieruchomości otoczone parkiem. W jednym domu zamieszkają oni, drugi oddali do dyspozycji córce i zięciowi. Charpentierowie nigdy nie należeli do biednych, ale pieniądze wyłożył Georges Jacques; nie chce, żeby ludzie wiedzieli, jak dużo gotówki odkłada w ostatnim czasie.

Więc, myśli Lucile, Gabrielle ma perspektywę ucieczki, ale nadal siedzi cicho w swoim mieszkaniu przy rue des Cordeliers, przyjmując świadomie pozy ciężarnej kobiety. Ta smarkula Louise Gély schodzi na dół, żeby przez chwilę dotrzymać jej towarzystwa w szlochaniu. Gabrielle płacze z powodu swojego małżeństwa, swojej duszy i swojego króla. Louise płacze, jak jej się zdaje, z powodu zniszczonej lalki albo kocięcia przejechanego na ulicy. Nie potrafi tego znieść, tak myśli. Mężczyźni są lepszym towarzystwem.

Fréron był już bezpieczny w domu po misji w Metzu. Po jego dziennikarstwie nie sposób się domyślić, że Królik to niegdysiejszy dżentelmen. Był też dobrym pisarzem – ten zawód miał we krwi – ale w swoich opiniach coraz bardziej skłaniał się ku przemocy, jakby to była rywalizacja, w której bardzo chciał zwyciężyć; niekiedy nie dało się odróżnić jego twórczości od pism Marata. Mimo tej srogości jej inni fatyganci uznawali go za człowieka, którego nie ma co się bać. A przecież słyszano kiedyś, jak zadała mu pytanie zupełnie poważnie: „Czy zawsze mi pomożesz, kiedy będę tego potrzebowała?”. Odparł, że będzie przy niej na wieczność: czy coś w tym stylu. Problem – tydzień po tygodniu – polegał na tym, że Fréron miał status starego przyjaciela rodziny. Na niedzielę mógł więc wyjeżdżać do gospodarstwa w Bourg-la-République. Tam chodził za nią, próbując dorwać ją samą. Biedny Królik. Nie miał żadnych szans.

Trudno było czasem pamiętać, że istnieją madame Fréron i madame Hérault de Séchelles.

Hérault bywał wieczorami, kiedy zbierali się jakobini. Nudziarze, mówił na nich, potworni nudziarze. W rzeczywistości polityka go fascynowała, nie przypuszczał jednak, żeby mogła fascynować ją, dlatego uderzał w taką strunę. Dyskutują o wskaźnikach ekonomicznych, mawiał, i o tym, jak uciszyć niedorzecznych sankiulockich agitatorów z tym ich ciągłym skomleniem o cenach chleba albo świec. Hébert nie wie, czy ma ich wyśmiać, czy się nimi zaopiekować.

– Hébert świetnie prosperuje – odpowiadała słodko, na co on stwierdzał: – Owszem, w Komunie Hébert i Chaumette są taką siłą… – a potem przerywał, bo robiło mu się głupio, kiedy sobie uświadamiał, że znów odchodzi od tematu.

Hérault był przyjacielem Dantona, siedział na Górze, ale nie potrafił naprawić swojego arystokratycznego zachowania.

– Nie chodzi o twój sposób mówienia, twoje maniery, ale twoje myślenie jest na wskroś arystokratyczne – oznajmiła mu.

– Och, nie! Z pewnością nie. Bardzo nowoczesne. Bardzo republikańskie.

– Weźmy twoją postawę względem mnie. Nie potrafisz się pozbyć myśli, że zanim wybuchła Rewolucja, padłabym przed tobą płasko na plecy w udawanym podziwie, gdybyś tylko spojrzał w moim kierunku. Niechbym spróbowała nie zrobić tego, a popchnęłaby mnie rodzina. W dodatku podziw nie musiałby być udawany. Wtedy kobiety tak myślały.

– Jeśli to prawda, a oczywiście tak jest, to jaki ma wpływ na naszą dzisiejszą sytuację? – zapytał. (Uważa, że kobiety się nie zmieniają). – Nie próbuję korzystać z żadnych prerogatyw. Chcę po prostu zobaczyć, że masz w życiu jakieś przyjemności.

Położyła dłonie na swoim sercu.

– Altruizm!

– Droga Lucile! Najgorsze, co wyrządził ci twój mąż, to przebudzenie w tobie sarkazmu.

– Zawsze byłam sarkastyczna.

– Trudno mi w to uwierzyć. Camille manipuluje ludźmi.

– Och, ja także.

– On zawsze chce wszystkich przekonać, że jest nieszkodliwy, żeby dźgnięcie w plecy bardziej ich zaskoczyło. Saint-Just, którego szczerze podziwiam…

– Och, zmień temat. Nie lubię Saint-Justa.

– Ciekawe dlaczego.

– Chyba nie podoba mi się jego polityka. Poza tym on mnie przeraża.

– Ale jego polityka to polityka Robespierre’a, czyli także twojego męża Dantona.

– Będziemy musieli się tym zająć. Saint-Just zdaje się mieć na celu przede wszystkim ulepszanie innych zgodnie z jakimś planem, który ukuł w swojej głowie i którego, muszę stwierdzić, nie potrafi nam wyłożyć. Bo przecież nie można zarzucić Camille’owi i Georges’owi, że próbują ulepszyć innych. Prawdę mówiąc, zazwyczaj jest wręcz przeciwnie.

Hérault się zamyślił.

– Ty nie jesteś głupia, Lucile.

– Kiedyś byłam. Ale inteligencja się wyrabia.

– Z Saint-Justem problem jest taki, że Camille postanowił go antagonizować.

– Oczywiście, że tak, i to w każdym wymiarze. Może i jesteśmy skażeni pragmatyzmem, ale wystarczy starcie osobowości, żebyśmy sobie przypomnieli o pryncypiach.

– Mój Boże – westchnął Hérault. – Planowałem cię uwieść dzisiaj. Ale chyba zeszliśmy na inny tor.

– Równie dobrze mógłbyś iść do jakobinów. – Posłała mu miły uśmiech.

Hérault sprawiał wrażenie załamanego.

Generał Dillon pojawiał się, ilekroć przyjeżdżał do Paryża. Przyjemnie było go widzieć, także ze względu na jego imponujący wzrost, kasztanową głowę i za każdym razem coraz młodszy wygląd. Valmy zrobiło mu dobrze, bez wątpienia; nic nie ożywia mężczyzny tak bardzo jak zwycięstwo. Dillon nigdy nie rozmawiał o wojnie. Wpadał wieczorami, kiedy obradowała Konwencja. Jego podejście było tak interesujące, że musiało zostać podniesione do rangi strategii; z wielkim poruszeniem powiedziała o tym Camille’owi, który przyznał, że jest cudownie zawoalowane. Podczas gdy Królik rzucał żałosne uwagi o zdradach Camille’a, Hérault zaś wściekał się na nią, że z pewnością jest nieszczęśliwa i nie pozwala mu tego zmienić, generał po prostu opowiadał jej historie o życiu na Martynice albo o imponującej głupocie życia dworskiego przed Rewolucją; o tym, jak kiedyś jego córeczka, dokładnie w wieku Lucile, usłyszała radę, że nie powinna stawać w silnym świetle, bo jej jaśniejąca cera mogłaby wywołać zawiść królowej. Przytaczał także historie z życia swojej zwariowanej francusko-irlandzkiej rodziny. Szczegółowo wyliczał dziwactwa swojej pierwszej żony Laure oraz przeróżnych ładnych bezmyślnych kochanek z przeszłości. Opisywał faunę Indii Zachodnich, upał, błękit morza, splątane zielone zbocze opadające do linii wody, kwiaty, które się rozwijały albo gniły w pąkach, oraz kretyńskie ceremonie, w których uczestniczył jako namiestnik Tobago. W sumie opowiadał jej o tym, jak przyjemnie życie traktowało członka starej wybitnej rodziny: nie musiał się martwić o pieniądze ani o nic innego, doskonale wyglądał, miał wytworne maniery i w dodatku potrafił się do wszystkiego dostosować.

Potem podkreślał, jakiego wyjątkowego młodego człowieka poślubiła. Potrafił z niejaką dokładnością przytaczać imponująco długie fragmenty tekstów Camille’a. Wyjaśnił jej – akurat jej – że wrażliwym ludziom pokroju Camille’a powinno się pozwolić robić dokładnie to, co chcą, z wyjątkiem przestępstw, w każdym razie tych cięższych.

Od czasu do czasu obejmował ją także ramieniem i próbował pocałować, mówiąc przy tym, żeby droga Lucile pozwoliła mu kochać się z nią jak należy. Kiedy odmawiała, wyglądał, jakby nie wierzył, i pytał, dlaczego Lucile nie chce bardziej cieszyć się życiem. Przecież chyba nie sądzi, że Camille miałby coś przeciwko temu?

Panowie ci jednak nic o niej nie wiedzieli, nie potrafili niczego zrozumieć. Nie mieli pojęcia o wyrafinowanej torturze, którą dla siebie wymyśliła – przez nią tygodnie rozciągały jej się niczym łamanie kołem. Z zimną krwią zadawała sobie to samo pytanie, a brzmiało ono następująco: A gdyby coś się stało Camille’owi? Gdyby – tu nie precyzuje szczegółów – ktoś go zamordował? (Bóg wie, że gdyby była zabójczynią, odczuwałaby taką pokusę). Oczywiście zadawała sobie to pytanie także wcześniej, towarzyszyło jej nieustannie od osiemdziesiątego dziewiątego roku; teraz jednak jej obsesja na punkcie Camille’a była większa, a nie mniejsza. Nic jej na to nie przygotowało. Wiedza otrzymana na temat małżeństwa z miłości głosiła, że po rocznym szaleństwie emocje się uspokoją. Nikt nawet słowem jej nie wspomniał, że można się zakochiwać i zakochiwać bez końca, aż się człowiekowi zrobi niedobrze, aż się poczuje emocjonalnie chory i zubożony, jakby codziennie tracił swoją istotę. Gdyby Camille’a przy niej nie było, gdyby miało go zabraknąć na stałe, roztaczałaby się przed nią perspektywa niekompletnego, ułomnego pseudożycia, ciągnącego się z obowiązku, chorego i zimnego, nieporadnie zmierzającego ku śmierci; ważna część jej już by nie żyła. Zabiłabym się, gdyby cokolwiek mu się stało, myślała; zrobiłabym to otwarcie, żeby mogli mnie pogrzebać. Moja matka zajęłaby się dzieckiem.

Oczywiście nie mówiła nikomu o tej swojej torturze. Ludzie myśleliby, że jest głupia. Camille ostatnio niemal przerabiał swoje słabości na atuty. Legendre miał do niego pretensje, że za mało przemawia na Konwencji. Mój drogi Legendre, nie wszyscy mają twoje płuca, odpowiedział mu na to Camille. Jesteś, sugerował przy tym jego uśmiech, beznadziejnym i zarozumiałym prostakiem. Koledzy na Górze zdawali się na jego interpretacje bredzenia Marata, z którym tylko on i Fréron utrzymywali jakieś stosunki. (Marat miał nowego oponenta, wyszczekanego sankiulotę, byłego księdza, niejakiego Jacques’a Roux).

– O dwa stulecia wyprzedzasz swoje czasy – powiedział mu Camille. Marat, z dnia na dzień bardziej siny i bardziej gadzi, puścił do niego oko. Niewykluczone, że było to podziękowanie.

Celem Camille’a była teraz Konwencja bez brissotystów oraz proces króla i królowej. Z zapałem i ogniem w oczach powitał zimę 1792 roku. Kiedy zostawał w domu, była szczęśliwa; mogła pracować nad swoimi kopiami, które (w zgodnej opinii jej matki i siostry) zbliżały się teraz do ideału. Kiedy przebywał poza domem, wypatrywała go przy oknie. Rozmawiała o nim z każdym nadzwyczaj znudzonym tonem.

Nikt się nie wystraszył wojsk sprzymierzonych, przynajmniej nie w tym roku: może tylko kwatermistrzowie nadzorujący kwestię spleśniałego chleba i kamaszy z podeszwami cienkimi jak papier, obserwujący, jak chłopi plują na rządowe banknoty i wyciągają łapy po złoto. Republika była młodsza niż dziecko Lucile. To dziecko, nadal patrzące na świat z pozycji leżącej, obserwowało go okrągłymi obsydianowymi oczami i uśmiechało się bezkrytycznie. Robespierre zaglądał czasem, żeby zobaczyć, jak się ma jego chrześniak. Starzy przyjaciele jej matki także przychodzili popołudniami, dając mu do trzymania palec i opowiadając niepotrzebne historie o niemowlęctwie własnych dzieci. Camille nosił go na rękach i szeptem zapewniał, że jego ścieżka życiowa będzie gładka, że każda jego zachcianka zostanie spełniona, a ze względu na już widoczną wielką mądrość nigdy nie będzie musiał chodzić do żadnej nie dającej się określić słowami szkoły. Jej matka robiła nad maleństwem wielką wrzawę, pokazywała mu kota, niebo i drzewa. Ona jednak czuła, choć się tego uczucia wstydziła, że nie chce kształtować umysłu tego dziecka; była dzierżawcą z krótkoterminową umową.

Aby dojść do domu, gdzie mieszka Marat, idzie się wąskim przejściem między dwoma sklepami, a potem przez małe podwórze ze studnią w rogu. Po prawej znajdują się kamienne schody ze stalową poręczą. Po nich trzeba się wspiąć na pierwsze piętro.

Kiedy zapukasz, czeka cię inspekcja jednej, a może nawet dwóch kobiet Marata. To chwilę potrwa. Albertine, siostra z jakiegoś niewyobrażalnego dzieciństwa, jest wściekłym zagłodzonym strzępem kobiety. Simone Évrard ma pogodną owalną twarz, brązowe włosy, poważne pełne usta. Dzisiaj nie traktuje gościa podejrzliwie. Droga jest prosta; Przyjaciel Ludu siedzi w swoim salonie.

– Podoba mi się to, jak do mnie podbiegasz – stwierdził, co znaczy, że wcale mu się to nie podobało.

– Nie podbiegam – odpowiedział Camille. – Przyszedłem tu ukradkiem, przygarbiony.

Marat w domu. Simone, żona poślubiona zgodnie z prawem powszechnym, postawiła przed nimi dzbanek z kawą, gorzką i czarną.

– Skoro kwestia dotyczy przestępstw brissotystów, to zabawisz tu jakiś czas – powiedziała. – Dajcie mi znać, jeśli będzie wam potrzebna świeca.

– Przychodzisz we własnym imieniu czy zostałeś przysłany? – zapytał Marat.

– Ktoś inny mógłby pomyśleć, że nie lubisz gości.

– Chcę wiedzieć, czy przysłał cię Danton, Robespierre czy kto?

– Obydwaj chyba chętnie by przyjęli twoją pomoc w sprawie Brissota.

– Brissot przyprawia mnie o mdłości. – Marat zawsze to mówi: taki a taki przyprawia mnie o mdłości. I rzeczywiście przyprawiali. – Zawsze działał tak, jakby kierował Rewolucją, jakby była jego dziełem, kreując się na eksperta w sprawach zagranicznych tylko dlatego, że musiał tyle razy porzucać kraj, żeby uniknąć policji. Gdyby na tym to polegało, ja byłbym ekspertem.

– Musimy zaatakować Brissota na wszystkich frontach – rzekł Camille. – Jego życie przed Rewolucją, jego filozofia, jego współpracownicy, jego zachowanie podczas każdego patriotycznego kryzysu od maja osiemdziesiątego dziewiątego aż do ubiegłego września…

– Oszukał mnie, wyobraź sobie, w sprawie Łańcuchów niewolnictwa. Potajemnie dogadywał się z wydawcą, żeby nielegalnie wydać moją pracę, i nie zobaczyłem ani centyma.

Camille podniósł wzrok.

– Dobry Boże, nie chcesz, chyba nie chcesz, żebyśmy mu to zarzucali?

– A od wyjazdu do Stanów Zjednoczonych…

– Tak, wiem, jest zupełnie nie do zniesienia. Ale nie o to przecież chodzi.

– Dla mnie owszem. Dość już go znosiłem.

– Szpiegował dla policji przed Rewolucją.

– Tak – potwierdził Marat. – Szpiegował.

– Podpisz się obok mnie na pamflecie.

– Nie.

– Choć raz współpracuj.

– Tylko gęsi chodzą stadami – odrzekł Marat dobitnie.

– Dobrze, zrobię to sam. Chcę tylko wiedzieć, czy on ma coś na ciebie, coś naprawdę szkodliwego.

– Moje życie przebiegło w zgodzie z najwyższymi zasadami.

– Chcesz powiedzieć, że nikt nic o tobie nie wie.

– Postaraj się mnie nie obrażać – powiedział Marat. Była to prosta, ale użyteczna rada.

– Idźmy dalej – zaproponował Camille. – Możemy wskazać na jego zachowanie przed Rewolucją; obejmowało świadomą zdradę dawnych przyszłych towarzyszy oraz monarchistyczne oświadczenia, które mogę potwierdzić wycinkami prasowymi. Jego wahanie w lipcu osiemdziesiątego dziewiątego…

– Które dotyczyło?

– Przecież on zawsze wygląda nerwowo, ktoś na pewno sobie przypomni, że się wahał. Mamy też jego powiązania z Lafayette’em, udział w próbie ucieczki rodziny Kapetów oraz późniejsze tajne kontakty z Kapetową i cesarzem.

– Doskonale, doskonale – pochwalił Marat. – Jak dotychczas naprawdę doskonale.

– Mamy jego wysiłki, żeby sabotować rewolucję dziesiątego sierpnia, oraz fałszywe oskarżenia, które wysunął przeciwko kilku patriotom, że byli zamieszani w zabójstwa na terenie więzień. Jego poparcie dla destrukcyjnej polityki federalistycznej. Nie zapominamy oczywiście, że początkowo był blisko powiązany z pewnymi arystokratami, na przykład z Mirabeau i Orleańczykiem.

– Prezentujesz wzruszającą wiarę w krótką pamięć ludzi. Ośmielam się powiedzieć, że to wiara całkowicie nieuzasadniona. Mirabeau nie żyje, ale Orleańczyk nadal siedzi obok nas w Konwencji.

– Ale ja myślałem o przyszłości, powiedzmy o najbliższej wiośnie. Robespierre uważa, że pozycja Filipa jest nie do obrony. Uznaje fakt, że oddał on ludowi pewne przysługi, wolałby jednak, żeby wszyscy Burbonowie znaleźli się poza Francją. Chciałby, żeby Filip z całą rodziną pojechał do Anglii. Mówi, że moglibyśmy wypłacać im dożywotnią pensję.

– Co takiego? Mielibyśmy dawać Filipowi pieniądze? To nowość! – stwierdził Marat. – Ale tak, masz rację, na wiosnę. Niech brissotyści tracą siły przez kolejne sześć miesięcy. Potem… wojna! – Marat wyglądał na zadowolonego.

– Mam nadzieję, że zdołamy oskarżyć ich wszystkich, Brissota, Rolanda, Vergniauda, o utrudnianie i opóźnianie procesu króla. Może nawet o głosowanie, żeby pozostawić go przy życiu. Znów myślę przyszłościowo.

– Oczywiście innym także może zależeć na zwłoce, będą więc wymyślać przeszkody i co tam jeszcze. W sprawie Ludwika Kapeta.

– Myślę, że z naszą pomocą Robespierre zdoła jakoś pokonać swój paniczny strach przed karą śmierci.

– Tak, ale nie chodzi mi o Robespierre’a. Obawiam się nieobecności Dantona. Jest całkiem możliwe, że działania generała Dumourieza w Belgii doprowadzą w końcu do jego wyjazdu.

– Jakie mianowicie działania?

– Niedługo w Belgii wybuchnie kryzys, to pewne. Nasze wojska wyzwolą ten kraj, dokonają jego aneksji, a może jednego i drugiego naraz? Dla kogo generał Dumouriez dokonuje swoich podbojów? Dla Republiki? Czy dla zlikwidowanej monarchii? A może dla siebie? Ktoś będzie musiał pojechać i zrobić tam porządek, i to ktoś z najwyższym osobistym autorytetem. Nie wyobrażam sobie, żeby Robespierre zostawił papierkową robotę i pojechał babrać się w błocie razem z armią. To raczej w typie Dantona: polityczne machlojki na najwyższym poziomie, szaber, bandy wojskowe i wszystkie kobiety na okupowanym terenie.

Przeciągły chrapliwy świst, z jakim Marat wymawiał te słowa, mroził krew w żyłach.

– Przekażę mu – zapewnił Camille.

– Zrób to. Co do Brissota… Jeśli mu się uważnie przyjrzeć, wyraźnie widać, że przez cały czas spiskował przeciwko Rewolucji. Mimo to on i jego kolesie umocnili swoją pozycję i trzeba będzie sporej siły, żeby ich usunąć z życia publicznego.

Camille przyzwyczaił się już do brzmienia głosu Marata. Podniósł na niego wzrok.

– Masz na myśli właśnie to, usunięcie ich z życia publicznego? Nie chodzi ci o drastyczniejsze rozwiązania, prawda?

– A już można by pomyśleć, że zaczynasz rozumieć realia – odparł Marat. – Czy może wyrażasz nadzieję swoich dwóch nadwrażliwych mocodawców? We wrześniu, podczas kryzysu, Robespierre doskonale wiedział, co trzeba było zrobić. Od tamtej pory stał się, a jakże, bardzo miły.

Camille siedział z głową opartą na dłoniach. Owijał na palcu kosmyk włosów.

– Znam Brissota od dawna.

– Zło jest z nami od dnia narodzin – odrzekł Marat. – Ale nie tolerujemy go z tego tylko powodu.

– To jedynie słowa.

– Owszem. Głębia skąpca.

– Szkoda. To królowie zawsze zabijali swoich oponentów. Z naszymi mieliśmy walczyć na argumenty.

– Na froncie ceną błędu jest śmierć. Dlaczego politycy mieliby być traktowani lepiej? To oni rozpoczęli tę wojnę. Po wielekroć zasłużyli na śmierć, każdy z nich. Za co możemy ich sądzić, jeśli nie za zdradę? Jak karać zdradę, jeśli nie śmiercią?

– Rozumiem. – Camille zaczął rysować palcem geometryczne wzory na pokrytym kurzem blacie stołu, zaraz jednak przestał, kiedy zdał sobie sprawę, co robi.

Marat się uśmiechnął.

– Był taki czas, Camille’u, kiedy arystokraci tłumnie przybywali do mojego domu, chcąc mojego lekarstwa na suchoty. Ich karety czasem blokowały ulicę. Ja sam miałem całkiem zgrabny ekwipaż. Nosiłem nienaganne stroje i byłem znany ze spokojnych, uprzejmych manier.

– Oczywiście – powiedział Camille.

– Chodziłeś wtedy do szkoły, nie masz o tym pojęcia.

– Udawało ci się leczyć suchoty?

– Zdarzało się. Gdy pacjentom wystarczało wiary. Powiedz mi, czy wy, założyciele kordelierów, jeszcze bywacie w klubie?

– Od czasu do czasu. Inni go prowadzą. To nie stanowi problemu.

– Przejęli go sankiuloci.

– W końcu tak.

– Wy tymczasem obracacie się w wysokich sferach.

– Wiem, co chcesz powiedzieć. Ale nadal potrafimy sobie poradzić z ulicznym wiecem. Nie jesteśmy salonowymi rewolucjonistami. Nie trzeba żyć w ubóstwie, żeby…

– Dość tego – uciął Marat. – Idzie o to, że jestem udręczony naszymi sankiulotami.

– Jacques Roux, ten ksiądz… Ale to nie jest jego prawdziwe nazwisko?

– Och, nie. Pewnie też myślisz, że ja się nie nazywam Marat.

– Czy to ma jakieś znaczenie?

– Żadnego. Ale idioci tacy jak Roux odwracają uwagę ludu. Powinni myśleć o oczyszczeniu Rewolucji, a oni zachęcają do plądrowania sklepów z żywnością.

– Zawsze się znajdzie ktoś gotów się podawać za mistrza uciskanej biedoty – odparł Camille. – Nie wiem, czemu to ma służyć. Sytuacja biednych się nie zmienia. Chodzi pewnie o to, że ludzie przekonujący o możliwości tej zmiany są podziwiani przez potomność.

– Otóż to. Nie chcą jednak zrozumieć, nie chcą przyjąć do wiadomości, że biednych przegoni się jak stada zwierząt przez tę Rewolucję i przez każdą inną. Co by się z nami stało w osiemdziesiątym dziewiątym, gdybyśmy czekali na sankiulotów? Zrobiliśmy Rewolucję w kawiarniach i stamtąd wynieśliśmy ją na ulice. Teraz Roux chce wykopać ją do rynsztoka. A wszyscy oni, Roux i cały ten tłum, to agenci państw sprzymierzonych.

– Oczywiście świadomi?

– Jakie to ma znaczenie, czy służą interesom wroga powodowani nikczemnością czy głupotą? Robią to. Sabotują Rewolucję, niszczą ją od wewnątrz.

– Nawet Hébert zaczyna głośno się wypowiadać przeciwko nim. Ludzie nazywają ich „wściekłymi”. To ultrarewolucjoniści.

Marat splunął na podłogę. Camille aż podskoczył gwałtownie.

– Jacy ultrarewolucjoniści? Oni wcale nie są rewolucjonistami. Są atawistyczni. Ich pojęcie o polepszeniu życia społecznego sprowadza się do Boga, który codziennie zrzuca z nieba chleb. Ale taki idiota jak Hébert tego nie zauważy. Nie, mam więcej sympatii dla Ojca Duchesne’a niż ty.

– Może skrycie Hébert jest brissotystą?

Marat roześmiał się gorzko.

– Robisz postępy, Camille’u, robisz postępy. Hébert cię zniesławił, jak sądzę. I owszem, myślę, że sięgniesz po jego głowę, kiedy nadejdzie czas. Ale przedtem spadnie kilka innych. Jak mawiają kobiety, poczekajmy do Bożego Narodzenia, a potem zobaczymy, co się da zrobić, żeby postawić tę Rewolucję z powrotem na właściwej drodze. Zastanawiam się, czy nasi władcy mają pojęcie, jak wielkim atutem dla nich jesteśmy. Ty z twoim słodkim uśmiechem i ja z moim ostrym nożem.

Hébert, Ojciec Duchesne, o Rolandach:

Parę dni temu pół tuzina sankiulotów wybrało się w delegację do domu tego starego szarlatana Rolanda. Niestety dotarli akurat w chwili, kiedy podawano kolację… Nasi sankiuloci mijają korytarz i trafiają do przedpokoju Szlachetnego Rolanda. Nie mogą jednak się przecisnąć przez kłębiący się tam tłum lokajów. Dwudziestu kucharzy niosących najwykwintniejsze frykasy krzyczy: „Ostrożnie! Z drogi! To przystawki Szlachetnego Rolanda!”. Inni niosą zakąski Szlachetnego Rolanda, jeszcze inni pieczenie Szlachetnego Rolanda, a jeszcze inni sałaty Szlachetnego Rolanda.

– Czego chcecie? – zwraca się do delegacji pokojowiec Szlachetnego Rolanda.

– Chcemy rozmawiać ze Szlachetnym Rolandem.

Pokojowiec przekazuje tę wiadomość Szlachetnemu Rolandowi, który staje na korytarzu z chmurną obrażoną miną, pełnymi ustami oraz serwetką na ramieniu.

– Republika jest chyba w niebezpieczeństwie – mówi – skoro muszę tak nagle wstać od obiadu.

Louvet zapadniętymi oczami w twarzy niczym z papier-mâché rzuca pożądliwe spojrzenia w kierunku żony Szlachetnego Rolanda. Jeden z członków delegacji bez światła próbuje się przecisnąć przez pokój kredensowy i przewraca deser Szlachetnego Rolanda. Na wieść o stracie deseru rozwścieczona małżonka Szlachetnego Rolanda drze sobie z głowy sztuczne włosy.

– Hébert głupieje – powiedziała Lucile. – Kiedy myślę o tej osławionej rzepie, którą podawano Georges’owi… – Podsunęła gazetę Camille’owi. – Czy sankiuloci w to uwierzą?

– O, tak. Wierzą w każde słowo. Nie wiedzą, że Hébert ma własną karetę. Sądzą, że jest Ojcem Duchesne’em, który pali fajkę i wyrabia piece.

– Czy nikt nie może ich oświecić?

– Hébert i ja mamy być sojusznikami. Kolegami. – Kręci głową. Nie wspomina o popołudniu u Marata. Zazwyczaj nie chce, żeby żona wiedziała, co się dzieje w jego głowie.

– Czy musisz się wynieść? – zapytał Maurice Duplay.

– Co mam począć? Jest moją siostrą, uważa, że powinniśmy mieć własny dom.

– Ale dom masz tutaj.

– Charlotte tego nie rozumie.

– Zapamiętaj moje słowa: on tu jeszcze wróci – mówi madame Duplay.

Condorcet, żyrondysta, o Robespierze:

Można by się zastanawiać, dlaczego tak wiele kobiet podąża za Robespierre’em. Otóż dlatego, że Rewolucja Francuska to religia, a Robespierre to kapłan. Nic dziwnego, że cała jego władza jest po kądzieli. Robespierre poucza, Robespierre potępia… Zadowala się byle czym, nie ma żadnych potrzeb fizycznych. Ma tylko jedną misję – mówić – i mówi niemal bez przerwy. Przemawia u jakobinów, ilekroć zdoła tam przyciągnąć uwagę kilku uczniów; milczy, kiedy mógłby zniszczyć swój autorytet… Dał się poznać z surowości i prostoty, które graniczą niemal ze świętością. Idą za nim kobiety i ludzie słabi, a on skromnie przyjmuje ich adorację i hołdy.

Robespierre: Mieliśmy już dwie rewolucje, w osiemdziesiątym dziewiątym i rok temu w sierpniu. Ale najwyraźniej niewiele to odmieniło życie ludu.

Danton: Roland, Brissot i Vergniaud są arystokratami.

Robespierre: No cóż…

Danton: W nowym sensie tego słowa. Rewolucja jest wielkim polem bitwy także dla semantyki.

Robespierre: Być może potrzebujemy nowej rewolucji.

Danton: Nie po to, żeby robić uniki.

Robespierre: Owszem.

Danton: Tylko co z twoimi poglądami i skrupułami przed odbieraniem ludziom życia…?

Robespierre (bez większej nadziei): Czy zmiana nie może być gruntowna bez stosowania przemocy?

Danton: Nie dostrzegam sposobu, żeby to osiągnąć.

Robespierre: Cierpią niewinni ludzie. Ale może nie ma ludzi niewinnych. Niewykluczone, że to tylko truizm. Mielenie ozorem.

Danton: Co z tymi konspiratorami?

Robespierre: To oni powinni cierpieć.

Danton: Jak wskazać konspiratora?

Robespierre: Postawić ich wszystkich przed sądem.

Danton: A gdybyś wiedział, że to konspiratorzy, ale nie miał dowodów wystarczających, żeby ich skazać? Gdybyś to po prostu wiedział jako patriota?

Robespierre: Trzeba zrobić tak, żeby sprawa się utrzymała w sądzie.

Danton: Ale przypuśćmy, że się nie da? Że nie wolno by ci było przedstawić najsilniejszych dowodów, jakie masz? Mogą przecież stanowić tajemnicę państwową.

Robespierre: W takim wypadku musiałbyś ich wypuścić. Choć byłoby to niefortunne.

Danton: Owszem, byłoby. A gdyby u bram stanęli Austriacy? Czy przekazałbyś im miasto z szacunku dla procedur prawnych?

Robespierre: Cóż, wtedy chyba… chyba trzeba by zmienić zasady przedstawiania dowodów w sądzie. Albo poszerzyć definicję spisku.

Danton: Zrobiłbyś to? Zrobiłbyś?

Robespierre: Czy byłby to przypadek wyboru mniejszego zła dla zapobieżenia większemu? Zwykle nie daję się nabrać na to proste, bardzo wygodne i bardzo infantylne pojęcie, ale wiem, że zakończony sukcesem spisek przeciwko narodowi francuskiemu może doprowadzić do ludobójstwa.

Danton: Wypaczanie prawa samo w sobie jest wielkim złem. Nie zostawia nadziei na poprawki.

Robespierre: Nie mam pojęcia, Danton. Nie jestem teoretykiem.

Danton: Wiem o tym. Jesteś praktykiem. Dobrze wiem o podstępnych rzeziach, które próbujesz zorganizować za moimi plecami.

Robespierre: Dlaczego godzisz się na śmierć tysiąca ludzi, a przeszkadza ci śmierć dwóch polityków?

Danton: Chyba dlatego, że znam Rolanda i Brissota. A nie znam owego tysiąca. Możesz to nazwać brakiem wyobraźni.

Robespierre: Przypuszczam, że gdybyś nie miał dostatecznych dowodów dla sądu, mógłbyś zatrzymać podejrzanych bez procesu.

Danton: Naprawdę bym mógł? Idealiści najlepiej się nadają na tyranów.

Robespierre: Chyba trochę za późno na tę rozmowę, skoro i tak już musiałem się odwołać do przemocy. Powinniśmy byli ją odbyć w ubiegłym roku.

Kilka dni później Robespierre znów był u Duplayów: w głowie dudniło mu po trzech nieprzespanych nocach z rzędu, gigantyczna dłoń ściskała jego wnętrzności. Blady jak kreda i roztrzęsiony siedział z madame Duplay w małym pokoju pełnym jego portretów. Nie był podobny do żadnego z nich; nie sądził, żeby kiedykolwiek miał znów wyglądać zdrowo.

– Wszystko jest tak, jak zostawiłeś – powiedziała madame Duplay. – Posłałam po doktora Souberbielle’a, żeby cię obejrzał. Pracujesz w wielkim napięciu, nie możesz dopuścić do żadnych zakłóceń w swoim życiu. – Przykryła jego dłoń własną. – Czuliśmy się jak sieroty. Eléonore nie mogła jeść, a ja nie byłam w stanie wydobyć z niej nawet słowa. Nigdy już nie wolno ci nas opuszczać.

Przyszła Charlotte, ale powiedziano jej, że przyjął miksturę nasenną, dlatego powinna zniżyć głos. Dadzą jej znać, obiecali, kiedy wydobrzeje na tyle, żeby przyjmować gości.

Sèvres, ostatni dzień listopada: Gabrielle zapaliła lampy. Siedzieli sami: dzieci były w domu jej matki, a cały cyrk został na rue des Cordeliers.

– Wybierasz się do Belgii? – zapytała. Właśnie po to się pojawił tego wieczoru: żeby przekazać jej wiadomość i wyjechać.

– Pamiętasz Westermanna, prawda? Generała Westermanna.

– Tak. Fabre mówi, że to oszust. Przyprowadziłeś go do domu dziesiątego sierpnia.

– Nie wiem, dlaczego tak mówi. W każdym razie Westermann był i jest ważnym człowiekiem. Teraz wrócił z frontu jako posłaniec od Dumourieza. To powinno ci pokazać, jak ważna jest sprawa.

– Rządowy kurier byłby przecież tak samo szybki. Czy on po awansie dostał skrzydeł u stóp?

– Przybył osobiście, żeby nam uzmysłowić powagę sytuacji. Sądzę, że przyjechałby nawet sam Dumouriez, gdyby miał go kto zastąpić.

– To nam o czymś mówi. Westermann jest do zastąpienia.

– Zupełnie jakbym rozmawiał z Camille’em.

– Czyżby? Wiesz, że sam przejąłeś niektóre jego zachowania? Kiedy cię poznałam, nie machałeś tak bardzo rękami. Mówią, że jeśli ma się psa, to po jakimś czasie zaczyna się wyglądać jak on. Tu jest chyba tak samo.

Podniosła się, podeszła do okna i zaczęła obserwować trawniki skrzypiące od mrozu. Jej oczom ukazała się mała dryfująca tarcza księżyca.

– Sierpień, wrzesień, październik i listopad – powiedziała. – Wydaje się, że to cała wieczność.

– Podoba ci się nowy dom? Wygodnie ci tutaj?

– O, tak. Ale nie sądziłam, że będę taka samotna.

– Wolałabyś wrócić do Paryża? W mieszkaniu będzie ci cieplej. Zabiorę cię dziś ze sobą.

Pokręciła głową.

– Dobrze mi tutaj. Mam rodziców. – Spojrzała na niego. – Ale będzie mi ciebie brakowało, Georges.

– Przykro mi. To nieuniknione.

W rogach pokoju gęstniała ciemność. Kominek buchał płomieniem. Cienie podskakiwały na jego ciemnej wystraszonej twarzy. Starał się trzymać ręce nieruchomo, prawa pięść w lewej dłoni, jego ciało chyliło się w stronę ciepła, łokcie oparł na kolanach.

– Od dawna wiemy, że Dumouriez ma problemy. Nie może zdobyć prowiantu, a Anglicy zalali kraj fałszywymi pieniędzmi. Dumouriez kłóci się z Ministerstwem Wojny, bo nie podoba mu się, jak ludzie bezpiecznie siedzący w Paryżu kwestionują to, co on robi w polu. W Konwencji nie oczekiwano, że generał będzie w takim stopniu wspierał istniejący porządek, spodziewano się propagowania Rewolucji. To skomplikowana sytuacja, Gabrielle. – Sięgnął po kawałek drewna, żeby dołożyć do ognia. – Buczyna – powiedział. – Dobrze się pali. – Z młodniaka dobiegło huczenie sowy. Pod oknem warknął pies. – To niepodobne do Brounta – stwierdził Danton. – Brount tylko zawsze się przygląda, nigdy nie wydaje żadnych dźwięków.

– Czyli sprawa jest pilna? Dumouriez chce, żeby ktoś przyjechał i na miejscu się zapoznał z jego problemami?

– Dwóch członków komisji już do niego wyjechało. Deputowany Lacroix i ja wyruszymy jutro.

– Kim jest Lacroix?

– Jest… no cóż, jest prawnikiem.

– Jak ma na imię?

– Jean François.

– Ile ma lat?

– Nie wiem. Czterdzieści?

– Jest żonaty?

– Nie mam pojęcia.

– Jak wygląda?

Danton się zastanowił.

– Zupełnie zwyczajnie. Pewnie po drodze opowie mi historię swojego życia. Jeśli mam rację, to ci wszystko powtórzę po powrocie.

Usiadła i odwróciła krzesło, chroniąc się przed bijącym od ognia gorącem. Z twarzą w cieniu zapytała:

– Jak długo cię nie będzie?

– Trudno powiedzieć. Mogę wrócić nawet za tydzień. Bądź pewna, że nie zamierzam tracić czasu, przecież tutaj trwa proces Ludwika.

– Tak bardzo chcesz uczestniczyć w tym zabójstwie, Georges?

– W ten sposób o mnie myślisz?

– Nie wiem, jak mam myśleć – odpowiedziała znużonym głosem. – Jestem pewna, że to bardziej skomplikowane, niż mi się wydaje, podobnie jak Belgia, generał Dumouriez i wszystko inne. Ale nie mam wątpliwości, że proces skończy się śmiercią króla, jeśli nie weźmie w nim udziału ktoś z twoimi wpływami. Mówisz, że ma go sądzić cała Konwencja, a ja wiem, że potrafisz wpłynąć na całe zgromadzenie. Zdaję sobie sprawę z twojej siły.

– Nie zdajesz sobie jednak sprawy z konsekwencji jej użycia. Zostawmy ten temat, dobrze? Mam tylko godzinę.

– Robespierre czuje się lepiej?

– Tak. Dziś przemawiał w Konwencji.

– Mieszka teraz u Duplayów?

– Tak. – Danton wyprostował się na krześle. – Nie dopuszczają do niego Charlotte. Słyszałem, że posłała służącą z jakimś dżemem, a madame Duplay nawet jej nie wpuściła. Odesłała dżem z wiadomością, że nie chce, aby Robespierre’a otruto.

– Biedna Charlotte! – Gabrielle prawie się uśmiechnęła. Na jej twarzy odmalowała się ulga. Znów zajęła się drobiazgami, rodzinnymi awanturami. Tak jak chciał.

– Zostały dwa miesiące. Może tydzień dłużej. – Miała na myśli narodziny dziecka. Podniosła się z krzesła, podeszła do okna i ciężkimi zasłonami odgrodziła ich od nocy. – Zdążysz przynajmniej powitać ze mną Nowy Rok?

– Zrobię, co w mojej mocy.

Kiedy odjechał, przyłożyła głowę do poduszki i zapadła w drzemkę. Z każdym tyknięciem zegara zbliżał się wczesny świt, w kominku syczał przygasający żar. Na zewnątrz skrzydła sów uderzały o zimne powietrze, a w poszyciu krzyczały małe zwierzęta. Śniło jej się, że znowu jest dzieckiem, o poranku, w pełnym słońcu. Potem we śnie rozległy się odgłosy pościgu, a ona stawała się raz myśliwym, raz zwierzyną.

Robespierre do Konwencji, styczeń:

Nie mamy tu do czynienia z procesem. Ludwik nie jest oskarżonym, wy nie jesteście sędziami. Jeśli Ludwika można sądzić, to można go też uniewinnić, uznawszy, że winy nie ponosi. Jeśli jednak Ludwika można uniewinnić, jeśli można przypuszczać, że nie ponosi on winy, to co się stanie z Rewolucją? (…) Nie chodzi o to, byście wydali wyrok za człowiekiem albo przeciw niemu. Wasz werdykt to nie decyzja za człowiekiem lub przeciw niemu, lecz podjęcie środków bezpieczeństwa publicznego, dokonanie aktu Opatrzności… Ludwik musi umrzeć, żeby naród mógł żyć.

IV

Szantaż

(1793)

Rue des Cordeliers, 13 stycznia:

– Twoim zdaniem pan Pitt przyśle nam jakieś pieniądze? – zapytał Fabre. – Na Nowy Rok?

– Och, pan Pitt zawsze przesyła tylko najlepsze życzenia – odpowiedział Camille.

– Wielkie dni Williama Augustusa Milesa dobiegły końca.

– Myślę, że wkrótce będziemy mieli wojnę z Anglią.

– Nie powinieneś patrzeć na to w ten sposób, Camille’u. Oczekuje się od ciebie przecież, żebyś płonął patriotycznym zapałem.

– Nie widzę sposobu, żebyśmy wygrali. Załóżmy, że brytyjski motłoch nie wznieci rewolty i tak dalej. Ci ludzie mogą przedłożyć rodzimych ciemiężycieli nad wyzwolenie przez Francuzów. Oczywiście – pomyślał o niedawnych decyzjach Konwencji – ostatnio istotą naszej polityki jest najwyraźniej anektowanie terytoriów. Danton to aprobuje, przynajmniej w przypadku Belgii, ale mnie się wydaje, że Europa funkcjonowała w ten sposób od zawsze. Wyobraź sobie próbę aneksji Anglii. Ludzie, którzy zanudzają Konwencję, zostaliby wysłani jako specjalni komisarze nad rzekę Tyne do Newcastle.

– Tobie nie grozi, że ich zanudzisz, mój drogi. Tyle lat mojego pouczania, a ty nadal nie otwierasz ust.

– Zabrałem głos w debacie o przyłączeniu Sabaudii. Powiedziałem, że republika nie powinna się zachowywać jak król, zagarniając teren. Nikt nawet nie zwrócił na to uwagi. Sądzisz, że pan Pitt naprawdę się interesuje tym, czy dokonamy egzekucji na Ludwiku?

– Pytasz o moją opinię? Otóż nie, nikomu nie zależy na Ludwiku. Ale wszyscy sądzą, że złym precedensem jest ścinanie głowy monarsze.

– To Anglicy stworzyli precedens.

– Starają się o tym zapomnieć. I wypowiedzą nam wojnę, chyba że my zrobimy to pierwsi.

– Twoim zdaniem Georges się przeliczył? Planował użyć głowy Ludwika jako karty przetargowej, utrzymywać go przy życiu tak długo, jak długo Anglia zachowuje neutralność.

– Nie wydaje mi się, żeby w Whitehall liczyli się z życiem tego człowieka. Zależy im na handlu. Żegludze. Gotówce.

– Danton jutro wraca – przypomniał Camille.

– Pewnie jest niezadowolony, że Konwencja po niego posłała. Tydzień później, a proces Kapeta by się zakończył, nie musiałby się opowiadać ani po jednej stronie, ani po drugiej. Poza tym tak świetnie się bawił! Szkoda, że to i owo dotarło do uszu jego żony. Powinna była zostać w Sèvres, z dala od plotek.

– Zakładam, że ty ich jej nie przekazywałeś.

– Jaki miałbym interes w dokładaniu im kłopotów?

– Wystarczyłaby zwyczajna codzienna złośliwość.

– Ja nie robię nikomu krzywdy, a to – wziął do ręki dokument z biurka Camille’a – to jest krzywda. Niezbyt sobie radzę z odczytywaniem twojego pisma, ale wydźwięk jest zapewne taki, że Brissot powinien się powiesić.

– No cóż. Byleś tylko miał czyste sumienie.

– Mam całkiem czyste. Sam przecież widzisz, że zaczyna mi rosnąć brzuszek. To dowodzi, że czuję się dobrze sam ze sobą.

– Nie, nie czujesz się dobrze. Pocą ci się dłonie. Przeskakujesz oczami z twarzy na twarz. Jesteś jak fałszerz puszczający w obieg swoją pierwszą sztukę złota.

Fabre bacznie spojrzał na Camille’a.

– Co masz na myśli? – Camille tylko wzruszył ramionami. – No, dalej! – Fabre stanął nad nim. – Powiedz, co masz na myśli. – Cisza. – No cóż – odezwał się w końcu Fabre. – Wątpię, żeby to było coś konkretnego, mam rację?

– No proszę – rzuciła Lucile, wchodząc. – Znowu się oddawaliście tej waszej pustej paplaninie? – Niosła listy świeżo dostarczone.

– Fabre walczył zajadle.

– Stara śpiewka. Camille wylewał na mnie kubły pogardy. Uważa, że nie nadaję się nawet na psa Dantona, a co dopiero na jego politycznego powiernika.

– Nie w tym rzecz. Fabre ma coś do ukrycia.

– Wyobrażam sobie, że nawet niejedno – powiedziała Lucile. – I niewątpliwie lepiej, żeby wszystkie jego tajemnice pozostały w ukryciu. List od twojego ojca. Nie otwierałam.

– Taką mam nadzieję – rzucił Fabre.

– A tu list od twojej kuzynki Rose Fleur. Ten otworzyłam.

– Lucile jest zazdrosna o moją kuzynkę. Swego czasu mieliśmy się pobrać.

– Jakie to staroświeckie – powiedział Fabre. – Jest zazdrosna o jedną kobietę, która w dodatku mieszka tak daleko!

– Możesz się domyślić, co pisze mój ojciec. – Camille czytał już list.

– Tak, domyślam się – stwierdziła Lucile. – Nie głosuj za śmiercią Ludwika, wstrzymaj się od głosowania. Często wypowiadałeś się przeciwko niemu, a nawet wyraziłeś drukiem swoją opinię. Osądziłeś go z góry, co można wybaczyć polemiście, ale nie sędziemu. Odmów zatem uczestnictwa w procesie. Tym samym się zabezpieczysz.

– Na wypadek kontrrewolucji. Właśnie tak pisze. Chodzi mu o to, że wtedy nie mógłbym zostać oskarżony o królobójstwo.

– Cóż za dziwaczny staruszek – wtrącił Fabre. – Słowo daję, cała twoja rodzina jest staroświecka!

– Twoim zdaniem Fouquier-Tinville jest staroświecki?

– Nie, zapomniałem o nim. On zyskuje na znaczeniu. Stara się być użyteczny. Nie mam wątpliwości, że niebawem zdobędzie jakiś wysoki urząd.

– Byle tylko okazywał wdzięczność. – W głosie Lucile pobrzmiewało zdenerwowanie. – Twoja rodzina nie może znieść myśli, że musi czołobitnie traktować sowizdrzała.

– Rose Fleur może mnie znieść, a jej matka zawsze trzymała moją stronę. Za to jej ojciec…

– Historia się powtarza – wtrącił Fabre.

– Twój ojciec nawet sobie nie wyobraża, jak śmiejemy się tutaj z jego skrupułów – rzekła Lucile. – Jutro Danton wraca z Belgii, a pojutrze zagłosuje za skazaniem Ludwika, nie zapoznawszy się choćby ze skrawkiem dowodów. Co powiedziałby na to twój ojciec?

– Byłby przerażony – odparł Camille, pierwszy raz widząc problem w tym świetle. – Ja także. Naprawdę jestem przerażony. Ale wiesz przecież, co mówi Robespierre. To nie jest proces w zwyczajnym rozumieniu tego słowa. To środek, który musimy przedsięwziąć.

– Dla bezpieczeństwa publicznego – dodała Lucile. To wyrażenie dopiero pojawiało się na świecie, ale przez ostatnich kilka tygodni było na ustach wszystkich. – Bezpieczeństwo publiczne. Jakoś mi się wydaje, że bez względu na to, jakie środki zostaną podjęte, nikt nie poczuje się bezpieczniej. Zastanawiam się więc, co to takiego?

Cour du Commerce, 14 stycznia: Gabrielle siedziała cicho, czekając, aż Georges skończy przesiewać stos listów, które nadeszły pod jego nieobecność. Wcześniej kompletnie ją zaskoczył, kiedy pojawił się w drzwiach, niemal całkowicie je zasłaniając swoim masywnym ciałem. Nagle jego twarz zrobiła się śmiertelnie blada.

– Kiedy przyszedł ten? – Wyciągając rękę, pokazał jej list, który trzymał w dłoni.

Antoine podniósł wzrok znad zabawek, które leżały przed nim na dywanie.

– Martwi się – poinformował ją dziecięcym głosikiem.

– Nie wiem – odpowiedziała. Oderwała wzrok od żyły pulsującej na skroni męża. Przez chwilę widziała go takim, jak mógł go postrzegać ktoś obcy, i przeraziła się gwałtownej siły skrywanej w jego potężnym ciele.

– Nie pamiętasz? – Podstawił jej list pod nos. Czy chciał, żeby go przeczytała?

– Jedenasty listopada był ponad miesiąc temu, Georges.

– Kiedy przyszedł?

– Przykro mi, nie potrafię powiedzieć. Ktoś mnie oczernił? – zapytała słabym głosem. – Co takiego zrobiłam?

Zmiął list, zaciskając pięść z szyderczym pomrukiem.

– To nie ma nic wspólnego z tobą. O Boże! O Boże!

Spojrzała na niego ostrzegawczo, nieznacznym gestem wskazując Antoine’a. Chłopczyk szarpnął ją za spódnicę, pytając szeptem:

– Jest zły?

Przyłożyła palec do warg.

– Kto jest teraz przewodniczącym Konwencji?

Zastanowiła się; obsada stanowiska cały czas się zmieniała, mniej więcej raz na dwa tygodnie.

– Przykro mi, ale nie wiem, Georges.

– Gdzie są moi przyjaciele? Gdzie są, kiedy ich potrzebuję? Robespierre zostałby poinformowany. Wystarczy, że pstryknie palcami, jeśli czegoś chce.

– Och, nie bądź śmieszny!

Nie usłyszeli wchodzącego Camille’a.

– Wiem, że powinienem siedzieć teraz w sali maneżowej – powiedział – ale nie mogłem znieść przemówień na temat Ludwika. Później tam pójdziemy razem. Dlaczego… – Antoine podniósł się z podłogi, zgniatając swoich żołnierzyków. Podbiegł do Camille’a z wykrzywioną buzią zwiastującą rychły płacz. Camille wziął go na ręce. – Co się stało, Georges? Jeszcze godzinę temu wszystko było w porządku.

Gabrielle rozchyliła usta. Przeniosła wzrok z jednego na drugiego.

– A więc tam byłeś najpierw. Widziałeś się z Lucile, zanim przyszedłeś do mnie!

– Przestań! – powiedział Danton gwałtownie. Dziecko poczerwieniało na twarzy i zaczęło głośno płakać. Jego ojciec głośno wrzasnął imię Catherine i służąca się pojawiła, na zmianę splatając i rozplatając dłonie. – Zabierz dziecko – polecił jej Danton. Catherine zaczęła cmokać, wysupłując małe paluszki z włosów Camille’a.

– Cóż za powrót do domu! Wyjeżdżasz na miesiąc, a twoi synowie zdążyli się przywiązać do innego mężczyzny.

Catherine wyniosła dziecko z pokoju. Gabrielle miała ochotę zasłonić sobie uszy dłońmi, żeby nie słyszeć wrzasków panikującego męża, bała się jednak wykonać jakikolwiek ruch, który mógłby zwrócić na nią jego uwagę. Georges zdawał się ociekać furią. Chwycił Camille’a i popchnięciem usadził go na kanapie obok niej.

– Masz! – Rzucił jej zmięty papier na kolana. – Od Bertranda de Molleville’a, byłego ministra, który siedzi sobie teraz bezpiecznie w Londynie. Przeczytajcie obydwoje. Możecie dla mnie trochę pocierpieć.

Wygładziła kartkę na kolanie, szarpiąc się z tym przez chwilę, po czym podniosła ją i ułożyła tak, by Camille też mógł przeczytać; mimo krótkowzroczności zorientował się w treści, gdy ona mozoliła się z pierwszym zdaniem. Odwrócił głowę, a jego chude drobne dłonie poszybowały do czoła, po czym chwyciły głowę tak, jakby za chwilę miała pęknąć.

– To bardzo pomocne, Camille – odezwał się jej mąż.

Powoli odwróciła oczy od przerażonej twarzy Camille’a i przeniosła je z powrotem na list.

Sądzę, Monsieur, że nie powinienem dłużej zatajać przed Panem faktu, iż wśród dokumentów, które pod koniec czerwca ubiegłego roku powierzył mojej opiece zmarły M. Montmorin – i które zabrałem ze sobą za granicę – znalazłem memorandum szczegółowo wyliczające kwoty przekazane Panu z tajnego funduszu Foreign Office, łącznie z datami wypłacenia poszczególnych kwot oraz okolicznościami, w których je Pan otrzymał, a także nazwiskami osób, z którymi…

– O, tak! – wykrzyknął Danton. – Jestem dokładnie tym, za kogo mnie uważacie.

Przebiegła wzrokiem po dole strony: „Dysponuję też odręcznie sporządzoną przez Pana notatką… Niniejszym informuję Pana, że obydwa dokumenty dołączyłem do listu, który zaadresowałem do przewodniczącego Konwencji Narodowej…”.

– Czego on chce, Georges? – wyszeptała.

– Czytaj dalej – odparł. – List i te dwa dokumenty przesłał swojemu przyjacielowi tutaj, w Paryżu, żeby je przekazał przewodniczącemu Konwencji, jeśli nie ocalę króla.

Jej wzrok prześlizgnął się po stawianych mężowi warunkach: „…jeśli w sprawie króla nie zachowa się Pan, jak przystało człowiekowi, któremu król tak sowicie zapłacił. Jeśli jednak wyświadczy nam Pan przysługę, która przecież leży w Pańskiej gestii, to z całą pewnością nie pozostanie ona bez nagrody”.

– Ten list to szantaż, Gabrielle – powiedział Camille bezbarwnym głosem. – Montmorin był ministrem spraw zagranicznych Ludwika. Pozbawiliśmy go urzędu po tym, jak król próbował ucieczki, ale obracał się w kręgu najbliższych zaufanych Ludwika. Został zabity w więzieniu we wrześniu. Molleville służył Ludwikowi jako minister marynarki.

– Co zrobisz? – Wyciągnęła rękę do Dantona, jakby chciała go pocieszyć, ale na jej twarzy malowało się tylko przerażenie.

Odsunął się od niej.

– Powinienem był zabić ich wszystkich! – powiedział. – Powyrzynać, kiedy jeszcze mogłem to uczynić!

W sąsiednim pomieszczeniu Antoine nadal płakał.

– Zawsze uważałam, że nie oddałeś serca Rewolucji – stwierdziła Gabrielle. – Że byłeś człowiekiem króla. – Odwrócił się i roześmiał jej w twarz. – Nie trać wiary w niego. Wziąłeś jego pieniądze, żyłeś za nie, kupiłeś ziemię… nie trać teraz wiary w niego, proszę. Sam wiesz, że tak należy się zachować, i jeśli tego nie zrobisz… – Nie miała pojęcia, jak skończyć zdanie. Czy oznaczałoby to publiczną hańbę? Jeszcze coś gorszego? Oddaliby go za to pod sąd? – Z pewnością musisz go ocalić – powiedziała. – Nie masz wyboru.

– I ty naprawdę sądzisz, że oni mnie nagrodzą? Naprawdę tak myślisz? Dziecko lepiej by się orientowało. Jeśli ocalę Ludwika… bo mają rację, mogę to zrobić… wtedy wsadzą swoje dowody z powrotem w bezpieczne miejsce i zachowają je, żeby mogli mną kierować jak marionetką. A gdy już nie będę im potrzebny, wyjmą je stamtąd. Zrobią to ze złości oraz żeby siać zamęt.

– Może powinieneś zażądać zwrotu tych dokumentów? – zaproponował Camille. – Postawić to jako warunek transakcji. I jeszcze zażądać pieniędzy. Zrobiłbyś to przecież, gdybyś wiedział, że ci ujdzie na sucho. Gdyby suma była odpowiednia?

Danton się odwrócił.

– Co sugerujesz? Powiedz bez ogródek.

– Gdyby znalazł się sposób, żeby to zrobić, żeby ocalić Ludwika, nie tracąc zaufania patriotów i wyciągając więcej pieniędzy od Anglików, to przecież byś się nie wahał.

Był czas, kiedy odpowiedziałby łagodnie, że tylko idiota postąpiłby inaczej; Camille by się uśmiechnął i pomyślał: on zawsze udaje gorszego, niż jest w istocie. Teraz jednak z coraz większą konsternacją na twarzy widział, że Danton nie ma żadnej odpowiedzi i nie wie, co zrobić, że stracił panowanie nad sobą. Ruszył z miejsca. Gabrielle poderwała się nagle na nogi, dostała jednak na odlew w twarz i siła ciosu powaliła ją z powrotem na kanapę.

– O Boże – jęknął Camille. – To dopiero było waleczne!

Na chwilę Danton skrył twarz w dłoniach, dysząc, żeby powstrzymać łzy upokorzenia i wściekłości. Właściwie nie płakał, odkąd pokiereszował go byk i jako mały chłopiec nie mógł zapanować ani nad łzami, ani nad własnymi trzewiami. Odjął dłonie od twarzy; żona patrzyła na niego suchymi oczami. Przykucnął obok niej.

– Nigdy sobie tego nie wybaczę – powiedział.

Ostrożnie dotknęła swoich warg.

– Równie dobrze mogłeś stłuc zastawę – stwierdziła. – My nie mamy z tym nic wspólnego. Tylko tak się złożyło, że akurat tu siedzimy. – Zacisnęła dłonie, żeby nie dotykać nimi twarzy i pozwolić mu patrzeć, jak bardzo ją skrzywdził.

– Nie zasługuję na ciebie – powiedział. – Wybacz mi. Ten cios nie był przeznaczony dla ciebie.

– Nie myślałabym o tobie lepiej, gdybyś uderzył Camille’a.

Wyprostował się, stając przy niej.

– Kiedyś cię zabiję, Camille – powiedział po prostu. – Nie, podejdź tutaj. Teraz jesteś bezpieczny. Chroni cię ciężarna kobieta. Ubabrałeś mnie gównem, kiedy we wrześniu zabito ludzi w więzieniach. Wszystko jest zorganizowane, zapewniałeś Prudhomme’a i każdego, kto tylko chciał słuchać. Wszystko zorganizowane, powtarzałeś, kiedy próbowałem twierdzić, że nic o tym nie wiem. Ta obrzydliwa akcja była konieczna, ale ja zachowałem przynajmniej na tyle przyzwoitości, by udawać, że nie mam z nią nic wspólnego. A ty bez mrugnięcia powieką przyjąłbyś odpowiedzialność za masakrę niewinnych. Nie patrz więc teraz na mnie z poziomu moralności, na który wspiąłeś się akurat dzisiaj. Wiedziałeś. Wiedziałeś o wszystkim od samego początku.

– Tak – odparł Camille. – Ale nie przypuszczałem, że dasz się tak złapać.

Cofnął się, głośno się śmiejąc. Gabrielle spojrzała na niego.

– Lepiej traktuj to poważnie, Camille’u – powiedziała.

– Przemyj twarz, Gabrielle – zalecił jej mąż. – Tak, bo jeśli te dokumenty ujrzą światło dzienne, moja przyszłość będzie warta funta kłaków. Wasza także.

– Myślę, że to może być blef – oznajmił Camille. – Skąd miałby twoją odręczną notkę?

– Taki dokument naprawdę istnieje.

– W takim razie postąpiłeś nierozważnie. Ale zastanówmy się. Niewykluczone, że Molleville przy jakiejś okazji widział te dokumenty, ale czy Montmorin by się ich pozbywał? Molleville sugeruje, że zrobił to dla bezpieczeństwa, ale czy takie dokumenty byłyby bezpieczne podczas morskiej podróży przez Kanał, w bagażu emigranta? Po co Montmorin przesyłałby je do Londynu? Tam nie miałby z nich żadnego pożytku. Trzeba by je odesłać z powrotem. A przecież nie wiedział, że zostanie zabity.

– Niewykluczone, że masz rację, to nawet całkiem możliwe, ale zarzuty Molleville’a mogą mnie zniszczyć. Nawet poszlakowe. Jeśli poda dostatecznie wiele szczegółów. I tak już od jakiegoś czasu ludzie gadają, że pracuję dla Pitta. Zdaje się, że właśnie czekają na mnie w Konwencji.

– Nie ma sensu panikować. Jeśli to blef i Molleville nie przedstawi dokumentów, jego słowa zaważą znacznie mniej, cokolwiek powie. Możesz tylko mieć nadzieję, że to rzeczywiście blef. Zastanawiam się jednak, o którym przewodniczącym Konwencji pisał. Bo obecnym jest Vergniaud.

Danton się odwrócił.

– Chryste! – jęknął.

– Tak, wiem. Nie pomyślałeś, żeby go zastraszyć albo przekupić. To było wielkie niedbalstwo!

– Lepiej już idź – poradziła Gabrielle. – Idź i przemów za królem.

– Mam im ustąpić? – oburzył się Danton. – Wolałbym umrzeć! Jeśli się cofnę teraz, na tym etapie, uznają, że mnie kupili, a wtedy równie dobrze mogą opublikować te dokumenty. W jednym i drugim wypadku, jak tylko się odwrócę, poczuję między łopatkami ostrze sztyletu jakiegoś patrioty. Jego zapytaj – wrzeszczał. – On by tego patriotę wpuścił.

Z absurdalnym pytaniem w oczach Gabrielle odwróciła się do Camille’a.

– Niewątpliwie poproszą mnie o pomoc. Przecież nie chciałbym dzielić twojego losu.

– Wróć do Robespierre’a – powiedział Danton.

– Nie, Georges Jacques, zostanę z tobą. Chcę widzieć, co zrobisz.

– Ależ idź, biegnij i powiedz mu o wszystkim! Nic ci się nie stanie, on się tobą zaopiekuje. Czy może się obawiasz, że przelał swój afekt na kogoś innego? Niepotrzebnie się martwisz. Zawsze znajdziesz kogoś, do kogo będziesz mógł pobiec. Z twoimi zaletami…

Gabrielle wstała z miejsca.

– Więc to tak dbasz o swoich przyjaciół? – Nigdy nie odzywała się do niego takim tonem. – Lamentowałeś, że nie masz u boku przyjaciół, ale kiedy do ciebie przychodzą, obrażasz ich. Chyba sam siebie chcesz zniszczyć. Zaczynam myśleć, że pozostajesz w zmowie z tym Molleville’em, żeby doprowadzić do własnego końca.

– Chwileczkę! – wtrącił Camille. – Posłuchaj mnie, Gabrielle, obydwoje mnie posłuchajcie, zanim dojdzie do masakry. Nie nawykłem zabierać głosu jako rzecznik zdrowego rozsądku, nie wystawiajcie więc na próbę moich umiejętności w tym względzie. – Odwrócił się do Dantona. – Jeśli Vergniaud ma te dokumenty, to jesteś skończony, ale czy Vergniaud czekałby tak długo? Dziś jest ostatni dzień, kiedy możesz się włączyć do debaty, zainterweniować. To ostatnie godziny. Vergniaud przewodniczy Konwencji już trzeci dzień, musimy się więc zastanowić, dlaczego nie podjął działania. Musimy się zastanowić, czy w ogóle ma te papiery, czy też dostał je któryś z wcześniejszych przewodniczących. Jaka data widnieje na liście?

– Jedenasty grudnia.

– Przewodniczącym był Defermon.

– To…

– Gnida.

– Umiarkowana, Gabrielle – wyjaśnił Danton żonie. – Ale z pewnością nie jest moim przyjacielem i przez tak długi czas, całe cztery tygodnie, coś by powiedział, coś by zrobił…

– Nie wiem, Georges. Chyba nie wiesz, jak bardzo ludzie się ciebie boją. Może odwiedzisz go w domu, trochę jeszcze postraszysz. Jeśli ma te papiery, możesz tylko zyskać. Jeśli ich nie ma, nic nie tracisz.

– Ale jeśli ma je Vergniaud…

– Wtedy bez znaczenia będzie, że niepotrzebnie postraszyłeś Defermona. Nic nie będzie wtedy miało znaczenia. Nie myśl o tym. I nie czekaj. Niewykluczone, że Defermon ma wrażliwe sumienie. Skoro do tej pory się nie odezwał, nie płynie stąd wniosek, że zawsze będzie milczał. Może czekać, aż zacznie się głosowanie.

Fabre nie słyszał ostatnich słów.

– Wróciłeś, Dantonie. I co cię tu przywitało?

Jego pierwszą myślą było, że kłótnia, nieunikniona kłótnia w końcu wybuchnęła. Słyszał już, że po powrocie do Paryża Danton poszedł od razu do mieszkania Desmoulins’a. Musiał jeszcze tylko ustalić, jak sprawa się wydała, widział jednak wyraźnie, że w powietrzu wisi agresja. Nie dostrzegł listu Molleville’a, bo siedziała na nim Gabrielle.

– O Boże, twoja twarz! – powiedział.

– Stanęłam na drodze.

– Zawsze tak było – mruknął Fabre jakby do siebie. – Nigdy nie uznano by cię za winnego, Dantonie. Masz twarz człowieka, którego skrzywdzono.

– O czym ty mówisz, Fabre? – zapytał Danton.

– Winnego? – odezwał się Camille. – Nigdy! Przecież on aż promienieje z niewinności.

– Cieszę się, że tak uważasz – odparł Fabre.

– Chodzi o list… – zaczęła Gabrielle.

– Bądź cicho – przerwał jej Camille. – Albo znów cię uderzy. Tym razem specjalnie.

– Jaki list? – dopytywał się Fabre.

– Żaden – uciął Camille. – Nigdy nie było żadnego listu. Taką mam w każdym razie nadzieję. Wiesz, Georges, wiele zależy od tego, czy posłaniec był inteligentny. Większość ludzi nie grzeszy inteligencją, nie uważasz?

– Próbuje mieszać mi w głowie – utyskiwał Fabre.

Danton pochylił się, żeby pocałować żonę.

– Może jeszcze się uratuję.

– Tak myślisz? – Odwróciła od niego głowę. – Nadal sam siebie niszczysz.

Przez chwilę mierzył ją wzrokiem, po czym się wyprostował. Odwrócił się do Camille’a i chwycił go za włosy, odciągając mu głowę do tyłu.

– Nie wyciśniesz ze mnie żadnych przeprosin – powiedział. – Fabre, znasz niejakiego Defermona? To deputowany, nieśmiały i mało popularny. Znajdź go teraz, dobrze? Powiedz mu, że za godzinę Danton złoży wizytę w jego domu. Żadnych wymówek. Musi tam czekać. Sam Danton życzy sobie go widzieć. Podkreśl to wyraźnie. Idź już, nie stój tak!

– Tylko tyle? Żadnej innej wiadomości?

– Idź!

Przy drzwiach Fabre się odwrócił i spojrzał na Camille’a, kręcąc głową. Już na ulicy powiedział do siebie: myślą, że im się uda mnie wykiwać, ale ja się dowiem, o co chodzi.

Danton wszedł do swojego gabinetu i trzasnął za sobą drzwiami; później słyszeli, jak chodzi tam i z powrotem po różnych pokojach mieszkania.

– Co on teraz zrobi? – zapytała Gabrielle.

– Widzisz, dla innych ludzi skomplikowane problemy zwykle oznaczają skomplikowane rozwiązania, ale Georges zwykle sięga po rozwiązania proste i szybkie. To prawda, co powiedziałem. Ludzie się go boją. Pamiętają sierpień, kiedy przeciągnął Mandata po całym ratuszu. Nie wiedzą, na co jeszcze go stać. A sama wiesz, że stać go na wiele. Pieniądze z Anglii, pieniądze z sądu, różne rzeczy.

– Wiem. Nie jestem taką prostaczką, za jaką zawsze mnie uważał. Już po naszym ślubie miał kosztowną kochankę i dziecko. Myśli, że o tym nie wiem. Dlatego na początku byliśmy tacy biedni. Kupił praktykę od nowego absztyfikanta swojej kochanki. Wiedziałeś o tym? Och, na pewno. Nie wiem, po co to wszystko mówię. – Gabrielle podniosła ręce i zaczęła upinać włosy; czynność zupełnie automatyczna, ale jej palce poruszały się niezgrabnie, wyglądały na spuchnięte. Twarz także miała opuchniętą, nie tylko od obrażeń po uderzeniu Georges’a, a oczy podkrążone i bez życia. – Przez wszystkie te lata drażniłam go, stwarzając pozory pewnej uczciwości. Ty także, dlatego jest zły na nas obydwoje, dlatego prześladuje nas razem. Obydwoje wiedzieliśmy o wszystkim i żadne z nas nie chciało tego przyznać. Och, nie jestem święta, Camille’u! Wiedziałam, skąd się brały pieniądze, ale je wydawałam, żeby nasze życie stało się wygodniejsze. Pierwsza ciąża sprawia, że się przestaje zauważać wszystko wokół i myśli się tylko o dziecku.

– A więc wszystko jest ci obojętne, także los króla?

– Nie, nie jest mi wszystko jedno, ale przez ostatni rok musiałam być bardzo tolerancyjna, uczynna i łatwa. Inaczej by się ze mną rozwiódł, tak myślę.

– Skądże, nigdy by tego nie zrobił. Jest staromodnym typem.

– Owszem, ale uczucie ma nad nim większą władzę niż nawyki, co widzimy bez przerwy. To by zależało od tego, czy Lucile naprawdę jest taka uległa, czy tylko udaje. Tylko że ona nigdy by cię nie zostawiła. – Zadzwoniła po służącą. – Kiedy zaczął temat tego listu, taki rozwścieczony, zastanawiałam się, co mogłam zrobić. Myślałam, że to zwyczajny anonim, w którym ktoś pisze o mnie jakieś oszczerstwa.

– To się nazywa zniesławienie – rzucił Camille automatycznie.

Marie przybiegła z kuchni owinięta w wielki lniany fartuch; miała wymizerowaną twarz.

– Catherine zaniosła dziecko na górę do madame Gély – powiedziała niepytana.

– Przynieś mi butelkę czegoś z piwnicy, Marie. Nie wiem… Co byś chciał, Camille? Przynieś cokolwiek, Marie – poleciła z westchnieniem. – Służący coraz bardziej się spoufalają. Żałuję, że nie porozmawiałam z tobą wcześniej.

– Chyba obydwoje baliśmy się przyznać, że znajdujemy się w kłopotliwej sytuacji.

– Och, że jesteś zakochany w moim mężu? Wiedziałam o tym od lat. Nie rób takiej zdumionej miny. Bądź wreszcie szczery, gdybyś miał opisać swoje uczucia do niego, jak inaczej mógłbyś to zrobić? Tylko że ja chyba już go nie kocham. Dzisiaj spotkałam kogoś, kogo od dawna chciałam spotkać. Myślałam sobie, że przecież nie jestem aż taka słaba i nieudolna, żeby poślubić takiego mężczyznę. Tylko jakie to ma teraz znaczenie?

Przed nimi stanął Danton. Jego podniecenie zniknęło. Trzymał w ręku kapelusz, przez ramię przewiesił pelerynę. Ogolił się, włożył czarną marynarkę, na szyi zawiązał zupełnie zwyczajny muślinowy biały halsztuk.

– Mam iść z tobą? – zapytał Camille.

– Boże, nie. Czekaj tutaj.

Wyszedł sprężystym krokiem.

– Co on teraz zrobi? – ponownie zapytała Gabrielle szeptem. W ich życiu najwyraźniej pojawił się spisek. Piła dużymi łykami, trzymając kieliszek w złączonych dłoniach, twarz miała spokojną i zamyśloną; po pięciu minutach ujęła w dłonie rękę Camille’a.

– Musimy zakładać, a raczej mieć nadzieję, że list jest w rękach Defermona. Musimy założyć, że trząsł się nad nim od miesiąca, czekając na rozpoczęcie procesu Ludwika. Na pewno pomyślał sobie tak: „Jeśli wezmę ten list poważnie, jeśli odczytam go w Konwencji, to rzuci się na mnie Góra. Mało tego, deputowany Lacroix mocno się przyjaźni z Dantonem, odkąd obydwaj byli w Belgii, a z Lacroix liczy się całe Bagno”. Defermon musi rozumieć, że ujawniając list, zadowoliłby tylko Brissota, Rolanda i ich kumpli. Danton pojawi się u niego odważnym krokiem, nie jak winowajca, po czym mu oznajmi, że to fałszerstwo, jakaś sztuczka. Defermon będzie chciał mu uwierzyć. Mamy opinię takich zbirów, że lękałby się o własne życie, gdyby rozwścieczył Dantona. Słyszałaś przecież, jaką wiadomość zaniósł mu Fabre: „Sam Danton życzy sobie go widzieć”. Defermon będzie czekał, zadając sobie pytanie, co ma teraz zrobić. Poczuje się winny tylko dlatego, że list trafił akurat w jego ręce. Georges przytłoczy go, zastraszy.

Zapadł zmrok. Siedzieli nieruchomo, trzymając się za ręce. Gabrielle myślała o tym, jak jej mąż zastrasza innych ludzi. Po osiemdziesiątym dziewiątym dzień w dzień porywał się na coś, czego inni się bali. Opuszkami palców dotknęła zadbanych paznokci Camille’a. Czuła, że serce mu wali jak wystraszonemu zwierzęciu.

– Georges już się nie boi.

– Tak, ale ja należę do potulnych tego świata.

– Potulnych? Przestań grać, Camille’u. Jesteś potulny jak wąż.

Uśmiechnął się i odwrócił głowę.

– Kiedyś myślałem, że on nie jest człowiekiem skomplikowanym – powiedział. – Ale jest. Bardzo skomplikowanym i bardzo subtelnym. W środku. Tylko potrzeby ma proste. Władza, pieniądze, ziemia.

– Kobiety – dodała Gabrielle.

– Dlaczego powiedziałaś, że sam siebie niszczy?

– Sama już nie wiem, o co mi chodziło. Ale wtedy, kiedy z wściekłością rzucał szyderstwa i obelgi, wiedziałam doskonale. Ten jego pogląd na siebie!… Niech ludzie mówią, myśli sobie, że jestem zepsuty i skorumpowany, ale ja ogrywam system i nadal jestem sobą, nic mnie nie dotyka. Tylko że to tak nie działa. Zapomniał już, czego chciał. Środki stały się celem. Nie widzi tego, ale jest skorumpowany na wskroś. – Zadrżała. Zakręciła kieliszkiem, w którym resztka wina zaczynała czerwienieć i gęstnieć. – Och – dodała – życie, wolność i dążenie do szczęścia!

Danton wrócił do domu. Chwilę przed nim weszła Catherine, żeby płonącą szczapą dotknąć wysokich woskowych świec w wieloramiennych srebrnych kandelabrach. Strumienie ciepłego żółtego światła zalały pomieszczenie. Wielki cień Dantona rozciągnął się na całej ścianie. Georges przyklęknął na jedno kolano przy palenisku i wyjął z kieszeni jakieś papiery.

– Widzicie? – odezwał się. – Jednak blef. Miałeś rację. Przeżyłem niemal rozczarowanie.

– Po scenie, którą nam tutaj urządziłeś, Sąd Ostateczny też uznałbym za rozczarowanie – rzekł Camille.

– Wyliczenie okazało się właściwe. List trafił do Defermona, jak powiedziałeś. Mojej odręcznej notatki nie załączono. Pokwitowań też nie. Wysłali mu tylko to. – Wyciągnął kartki w stronę ognia. – Stek oskarżeń Molleville’a. Wszystko opisane tak, żeby brzmiało jak najbardziej ponuro, i zapewnienia, że istnieją potwierdzające to dokumenty, ale żadnych dowodów. Wściekłym głosem powiedziałem Defermonowi: „Ponoć dostałeś list od uchodźców?”. Naskoczyłem na niego: „Widzisz, jak mnie szkalują?”. A Defermon na to: „Masz rację, obywatelu. O mój Boże! O mój Boże!”.

Camille obserwował, jak płomienie trawią papier. Danton nie pozwolił mi niczego przeczytać, pomyślał. Co jeszcze Molleville napisał? Gabrielle sądzi, że wiemy wszystko, ale trzeba być naprawdę dobrym, żeby dotrzymać kroku Georges’owi.

– Kto był posłańcem?

– Ta gnida nie wiedziała. Służący go nie rozpoznał.

– Wiesz, że z Vergniaudem nie poszłoby tak łatwo, prawda? Jeśli z nim w ogóle byłoby to możliwe. A te dokumenty może i naprawdę gdzieś istnieją. Niewykluczone nawet, że nadal są tutaj, w Paryżu.

– Wszystko jedno – odparł Danton. – Niewiele mogę na to poradzić. Ale powiem ci jedno: kiedy Molleville podpisywał ten swój żałosny list, podpisał wyrok śmierci na Ludwika. Teraz nawet palcem nie kiwnę w obronie Kapeta.

Gabrielle spuściła głowę.

– Przegrałaś – zwrócił się do niej mąż. Delikatnie dotknął jej karku. – Idź odpocząć – dodał. – Musisz poleżeć. Camille i ja wypijemy jeszcze butelkę.

A jutro wszyscy będą się zachowywali tak, jakby nic się nie stało. Jednak Danton chodził niespokojnie tam i z powrotem. Na jego twarzy utrzymywała się jeszcze bladość wywołana szokiem po lekturze listu. Dopiero teraz, jak się zdawało, pewność siebie powoli znów się sączyła do jego nerwów i mięśni. Ale nigdy już nie będzie mógł polegać na nich do końca. Od teraz zaczynał się staczać. I dobrze o tym wiedział.