Motto części pierwszej zaczerpnięte z dzieła Jules’a Micheleta zatytułowanego Historical View of the French Revolution from Its Earliest Indications to the Flight of the King in 1791 podano w przekładzie własnym.

Urywek z aktu III, sceny 4 Króla Lira Williama Szekspira podano w przekładzie Józefa Paszkowskiego.

Urywek Umowy społecznej Jeana-Jacques’a Rousseau podano w  przekładzie Antoniego Peretiatkowicza, wydawnictwo Antyk, Kęty 2002.

Pamflet Qu’est-ce que le tiers état?, którego autorem był Emmanuel Joseph Sieyès, za: Melania Sobańska-Bondaruk, Stanisław Bogusław Lenard, Wiek XVI–XVIII w źródłach (Rozdział XVI, Wielka rewolucja we Francji 1789–1799, s. 484), PWN, Warszawa 1997.

Cytaty z Pisma Świętego podano za Biblią Tysiąclecia.

Dla Clare Boylan

OD AUTORKI

Niniejsza powieść traktuje o Rewolucji Francuskiej. Niemal wszystkie postaci w niej występujące są prawdziwe, a jej fabuła ściśle się wiąże z faktami ustalonymi przez historyków – do których prac można by mieć zastrzeżenia – nie jest to jednak w żadnym razie kompendium wiedzy historycznej na temat Rewolucji. Opisane wydarzenia rozgrywają się głównie w Paryżu, natomiast zarówno to, co dzieje się na prowincji, jak i działania wojskowe wykraczają poza zamysł powieści.

Moi bohaterowie nie byli znani, póki Rewolucja nie uczyniła ich znanymi, toteż niewiele wiadomo o wczesnych latach ich życia. Wykorzystałam dostępne informacje, a w odniesieniu do reszty wysunęłam hipotezy.

Relacja niniejsza nie jest również bezstronna. Starałam się pokazać tamten świat widziany oczyma moich bohaterów, którzy żywili własne opinie i uprzedzenia. Wszędzie tam, gdzie było to możliwe, użyłam ich autentycznych słów – zaczerpniętych czy to z odnotowanych przez kroniki przemówień, czy z zachowanych pism – wplatając je w  swoje dialogi. Kierowało mną przekonanie, że to, co ostatecznie trafia do kronik, wcześniej zazwyczaj sprawdziło się w życiu.

Zwłaszcza jedna z postaci może zdziwić czytelnika ze względu na jej szczególną rolę, niepowiązaną bezpośrednio z akcją. Wszem wobec wiadomo, co następuje: Jean-Paul Marat zginął zasztyletowany w  kąpieli przez ładną młodą kobietę. Jedynym pewnikiem dotyczącym jego życiorysu jest rodzaj śmierci, cała reszta stoi pod znakiem zapytania i skłania do spekulacji. Doktor Marat był dwadzieścia lat starszy od moich głównych bohaterów, zatem znaczna część jego długiego i  interesującego życia upłynęła jeszcze przed Rewolucją. Uznałam, że chcąc mu poświęcić należną uwagę, zaburzyłabym równowagę powieści, i stąd moja decyzja, aby uczynić zeń gwiazdę występującą tylko gościnnie – w nielicznych, lecz frapujących epizodach. Zamierzam napisać o doktorze Maracie w pełnej rozciągłości w późniejszym terminie. Tutaj jego rozbudowany wątek tylko by osłabił historyczną wymowę powieści. Podczas pisania niniejszej książki nieraz zostałam zmuszona do refleksji nad tym, czym naprawdę jest historia, i pomyślałam, że wypada najpierw przedstawić sprawę, zanim zacznie się ją podważać.

Ponieważ opisywane wydarzenia są mocno skomplikowane, musiałam znaleźć złoty środek między dramatyzmem wypadków a nudą wyjaśnień. Każdy, kto porywa się na napisanie powieści takiej miary, naraża się na krytykę pedantów. Poniższe trzy przykłady pomogą zrozumieć, na jakie kompromisy się zdecydowałam, nie fałszując jednak rzeczywistości.

Opisując przedrewolucyjny Paryż, mówię o „policji”. To uproszczenie. Istniało wtedy kilka służb odpowiedzialnych za utrzymanie porządku, lecz trudno wstrzymywać bieg narracji, ilekroć dochodzi do buntu, aby wyjaśnić czytelnikowi, która konkretnie formacja bierze udział w akcji.

Analogicznie – dlaczego nazywam Hôtel de Ville „magistratem”? Pojęcie „ratusz” przywołuje przed oczy obraz dobrodusznych rajców, którzy z dłońmi splecionymi na wydatnych brzuchach dyskutują o  dekoracjach bożonarodzeniowych lub ulicznych koszach na śmieci. Moim zamiarem zaś było wywołanie skojarzenia z czymś istotniejszym: z  magistratem jako organem władzy.

I kolejna, jeszcze błahsza sprawa – moi bohaterowie spożywają posiłki o przeróżnych porach. Modni paryżanie jadali obiad pomiędzy trzecią i piątą po południu, a kolację o dziesiątej lub jedenastej wieczorem. Wszakże gdy w książce ten drugi posiłek nosi znamiona okazji oficjalnej, nazywam go „obiadem”. Postaci niniejszej powieści generalnie są nocnymi markami. Jeśli robią coś o trzeciej, zazwyczaj chodzi o trzecią nad ranem.

Jestem aż nadto świadoma, że powieść to dzieło wspólne pisarza i czytelnika, efekt ich połączonego wysiłku. Pisarz przedstawia swoją wersję wydarzeń, które nabierają odmiennego znaczenia w zależności od poglądów wyznawanych przez czytelnika. Rzecz jasna moi bohaterowie jak wszyscy ludzie byli mądrzy dopiero po fakcie; każdy żył z dnia na dzień, starając się jak najlepiej wykorzystać swoje życie. Nie próbuję nakłaniać czytelnika do postrzegania wypadków w określony sposób ani do wyciągania z nich nauki. Moim zamiarem było napisanie powieści, dzięki której czytelnik będzie mógł zmieniać poglądy, zmieniać sympatie; książki, w której wnętrzu da się żyć, da się myśleć. Czytelnik ma jednak prawo zapytać, jak odróżnić prawdę od fikcji. Ogólna wskazówka brzmi: wszystko to, co zakrawa na nieprawdopodobieństwo, najpewniej wydarzyło się naprawdę.

SPIS POSTACI

CZĘŚĆ PIERWSZA

W GUISE:

Jean Nicolas Desmoulins, prawnik

Madeleine, jego żona

Camille, jego najstarszy syn (ur. 1760)

Elisabeth, jego córka

Henriette, jego córka (zmarła w wieku lat 9)

Armand, jego syn

Anne Clothilde, jego córka

Clément, jego najmłodszy syn

Adrienne de Viefville ich snobistyczni krewni

Jean Louis de Viefville ich snobistyczni krewni

książę Condé, pierwszy arystokrata w okręgu i klient Jeana Nicolasa Desmoulins’a

W ARCIS-SUR-AUBE:

Marie Madeleine Danton, wdowa, która poślubia Jeana Recordaina, wynalazcę

Georges Jacques, jej syn (ur. 1759)

Anne Madeleine, jej córka

Pierrette, jej córka

Marie Cécile, jej córka, która składa śluby zakonne

W ARRASIE:

François de Robespierre, prawnik

Maximilien, jego syn (ur. 1758)

Charlotte, jego córka

Henriette, jego córka (zmarła w wieku lat 19)

Augustin, jego młodszy syn

Jacqueline, jego żona, née Carraut, która umiera przy piątym porodzie

stary Carraut, piwowar

ciotka Eulalie siostry François de Robespierre’a

ciotka Henriette siostry François de Robespierre’a

W PARYŻU, W MURACH COLLÈGE LOUIS-LE-GRAND:

ojciec Poignard, przełożony szkoły, liberał

ojciec Proyart, zastępca przełożonego, bynajmniej nie liberał

ojciec Herivaux, nauczyciel języków klasycznych

Louis Suleau, uczeń

Stanislas Fréron, dobrze umocowany uczeń przezywany „Królikiem”

W TROYES:

Fabre d’Églantine, bezrobotny geniusz

CZĘŚĆ DRUGA

W PARYŻU:

mecenas Vinot, prawnik, u którego terminuje Georges Danton

mecenas Perrin, prawnik, u którego terminuje Camille Desmoulins

Marie Jean Hérault de Séchelles, młody arystokrata, wysoko postawiony prawnik

François Jérôme Charpentier, właściciel kawiarni i rewizor podatkowy

Angélique, jego żona Włoszka

Gabrielle, jego córka

Françoise Julie Duhauttoir, kochanka Georges’a Dantona

PRZY RUE CONDÉ:

Claude Duplessis, wysoki urzędnik państwowy

Annette, jego żona

Adèle i Lucile, jego córki

ksiądz Laudreville, spowiednik Annette, łącznik

W GUISE:

Rose Fleur Godart, narzeczona Camille’a Desmoulins’a

W ARRASIE:

Joseph Fouché, nauczyciel, ukochany Charlotte de Robespierre

Lazare Carnot, inżynier wojskowy, przyjaciel Maximiliena de Robespierre’a

Anaïs Deshorties, miła dziewczyna, której krewni nalegają na ślub z Maximilienem de Robespierre’em

Louise de Kéralio, powieściopisarka, która wyjeżdża do Paryża, poślubia François Roberta i wydaje gazetę

Hermann, prawnik, przyjaciel Maximiliena de Robespierre’a

ORLEANIŚCI:

Filip książę Orleanu, kuzyn króla Ludwika XVI

Félicité de Genlis, pisarka, jego była kochanka, obecnie guwernantka jego dzieci

Charles Alexis Brûlart de Sillery, hrabia Genlis, mąż Félicité, były oficer marynarki wojennej, hazardzista

Pierre Choderlos de Laclos, powieściopisarz, sekretarz księcia

Agnés de Buffon, kochanka księcia

Grace Elliot, kochanka księcia, szpieg brytyjskiego ministerstwa spraw zagranicznych

Axel von Fersen, kochanek królowej

W KANCELARII DANTONA:

Jules Paré, jego dependent

François Deforgues, jego dependent

Billaud-Varennes, jego dorywczy dependent, człowiek zgorzkniały

PRZY COUR DU COMMERCE:

madame Gély, sąsiadka z góry Georges’a i Gabrielle Dantonów

Antoine, jej mąż

Louise, jej córka

Catherine i Marie, służące Dantonów

Legendre, rzeźnik, sąsiad Dantonów

François Robert, wykładowca prawa, który poślubia Louise de

Kéralio, otwiera sklepik kolonialny, a następnie zostaje radykalnym dziennikarzem

René Hébert, kasjer w teatrze

Anne Théroigne, śpiewaczka

W ZGROMADZENIU NARODOWYM:

Antoine Barnave, deputowany, najpierw radykał, następnie rojalista

Jérôme Pétion, deputowany, radykał, później brissotysta

doktor Guillotin, specjalista do spraw zdrowia publicznego

Jean Sylvain Bailly, astronom, późniejszy mer Paryża

Honoré Gabriel Riquetti hrabia Mirabeau, arystokratyczny renegat, reprezentant stanu trzeciego

Teutch, lokaj hrabiego Mirabeau

Clavière, Dumont i Duroveray, „niewolnicy” hrabiego Mirabeau, genewscy politycy na wygnaniu

Jacques Pierre Brissot, dziennikarz

Momoro, drukarz

Réveillon, właściciel manufaktury tapet

Hanriot, właściciel manufaktury saletry

markiz de Launay, zarządca Bastylii

CZĘŚĆ PIERWSZA

Ludwik XV otrzymuje od poddanych przydomek Ukochany. Mija dziesięć lat. Ci sami ludzie wierzą, że Ukochany zażywa kąpieli w ludzkiej krwi [...] Unikając Paryża, zamyka się w Wersalu, lecz nawet tam styka się z nazbyt dużą liczbą osób, ze zbyt dużą ilością słońca. Łaknie cienistego schronienia [...]

W rok niedostatku (a takich podówczas nie brakowało) jak zwykle polował w lesie Sénart. Napotkał tam wieśniaka ciągnącego mary, którego zapytał: „Dokądże z nimi zmierzacie?”. Wieśniak na to odpowiedział: „Na smętarz”. „Kobieta to azali mężczyzna?”. „Mężczyzna”. „Co go zabiło?”. „Głód”.

Jules Michelet

I
Życie to ciągła walka
(1763–1774)

Teraz, skoro już osiadł kurz, możemy się przyjrzeć naszej sytuacji. Teraz, skoro już ostatnia czerwona dachówka znalazła się na szczycie Nowego Domu; skoro małżeństwo trwa czwarty rok. W mieście unosi się zapach lata – to znaczy nie nazbyt przyjemny, lecz taki sam, jaki był minionego roku, i taki sam, jaki będzie w roku przyszłym. W Nowym Domu pachnie żywicą i woskiem do polerowania, z domieszką woni siarki towarzyszącej rodzącym się kłótniom rodzinnym.

Mecenas Desmoulins ma kancelarię po drugiej stronie dziedzińca, w Starym Domu sąsiadującym z ulicą. Gdy stanąć przy place des Armes i spojrzeć na wąską białą fasadę, często można go zobaczyć czającego się za okiennicami pierwszego piętra. Wydaje się, że patrzy na ulicę, lecz zdaniem wielu myślami jest zupełnie gdzie indziej. Ci, którzy tak twierdzą, nie mylą się; my dodatkowo wiemy, gdzie konkretnie przebywa mecenas Desmoulins duchem: w Paryżu.

Ciałem w tym momencie jest tutaj, w swoim domu; wspina się po schodach na górę, czując za sobą oddech trzyletniego syna. Nie uskarża się na to, świadom, że dziecko będzie mu się pętać pod nogami jeszcze przez jakieś dwadzieścia lat. Ulice spowija popołudniowy upał. Niemowlęta, Henriette i Elisabeth, śpią w kołyskach. Madeleine wymyśla praczce z biegłością i jadem zadającymi kłam jej błogosławionemu stanowi, nobliwemu pochodzeniu i wykształceniu. Mecenas zamyka drzwi, odcinając się od wrzasku.

Ledwie zajmie miejsce za biurkiem, w jego głowie pojawia się przybłąkana paryska myśl. Jak nieraz. Mecenas folguje sobie nieco – stawia się na stopniach trybunału Châtelet z wywalczonym uniewinnieniem w dłoniach i wianuszkiem zazdrosnych kolegów dokoła. Nadaje kolegom imiona, przypisuje im oblicza. Gdzież podziewa się dziś Perrin? A Vinot? Odkąd zaczął jeździć do stolicy dwa razy w roku, Vinot – który na studiach zwykł był rozprawiać z nim o swoich życiowych planach – pewnego razu minął go na place Dauphine bez słowa.

To było zeszłego roku. Obecnie mamy sierpień roku Pańskiego 1763. Mecenas Desmoulins mieszka w Guise w Pikardii, liczy sobie trzydzieści trzy lata, jest mężem, ojcem, adwokatem, ławnikiem, urzędnikiem w sądzie baliwalnym, człowiekiem, który ma do zapłacenia pokaźny rachunek za nowy dach.

Wyciąga swoje księgi rachunkowe. Ostatnią ratę posagu Madeleine jej krewni przekazali zaledwie przed dwoma miesiącami. Udawali – wiedząc, iż nie zostaną przezeń wyprowadzeni z błędu – że to swego rodzaju pochlebne przeoczenie; że człowiek o jego pozycji, mający stałe dochody, nie zwróci uwagi na parę brakujących setek.

Była to typowa dla Viefville’ów sztuczka, na którą nic nie mógł poradzić. Przybili go do rodzinnego masztu przy jego wydatnej pomocy: drżąc ze wstydu, osobiście podawał im gwoździe. Wrócił do domu z Paryża na ich wezwanie, aby pomyśleć o przyszłości z Madeleine. Skąd miał wiedzieć, że będzie trzydziestolatką, zanim jej krewni uznają go za kandydata choćby na poły satysfakcjonującego?

Oni sami zarządzają niemal wszystkim: podupadłymi miasteczkami, prosperującymi kancelariami prawniczymi. Bliżsi i dalsi kuzyni Viefville’ów występują w całym okręgu Laon, w całej Pikardii; to pozbawieni skrupułów oszuści, a do tego gaduły. Jeden jest merem Guise, drugi członkiem czcigodnego ciała sądowniczego, jakim jest paryski parlament. De Viefville’owie zazwyczaj zawierają związki małżeńskie z Godartami; Madeleine sama w ćwierci jest Godartówną, po mieczu. Ponieważ nazwisku Godart brak jakże pożądanej partykuły świadczącej o arystokratycznym pochodzeniu, ci, którzy je noszą, za wszelką cenę starają się odnieść w życiu sukces – ilekroć w Guise odbywa się wieczór muzyczny, pogrzeb albo uroczysty obiad w palestrze, obecny jest co najmniej jeden Godart, przed którym należy chylić czoło.

Kobiety z tej rodziny hołdują wiernie zasadzie „co rok prorok” i  nawet późny start nie zdołał Madeleine do niej zniechęcić. Stąd Nowy Dom.

Chłopiec, jego pierworodny, przeszedł właśnie od drzwi do okna i wdrapał się na siedzisko. Kiedy mecenas ujrzał go tuż po narodzinach, w pierwszym odruchu był gotów zaprzeczyć: to nie moje dziecko. Zagadka rozwiązała się przy okazji chrztu, gdy ciotki wiszące nad kołyską jak czarownice i wyszczerzeni wujowie wykrzykiwali: wykapany Godart, skóra zdjęta z Godarta! Jean Nicolas pomyślał wtedy gorzko: trzy życzenia każdego mężczyzny – zostać ławnikiem, ożenić się z kuzynką i żyć szczęśliwie jak świnia w koniczynie.

Dzieciak miał wiele imion, gdyż rodzice chrzestni nie byli w  stanie dojść do zgody. Gdy wreszcie krewni się dogadali, Jean Nicolas dał znać o swoich preferencjach: możecie wołać go choćby Lucien, jednakże my będziemy go nazywać Camille.

Desmoulins miał wrażenie, że wraz z przyjściem na świat pierwszego dziecka zaczął przypominać człowieka szamoczącego się w  bagnie, bez cienia nadziei na ratunek. Nie chodziło o to, że nie jest gotowy podjąć się nowych obowiązków; raczej przytłaczała go złożoność życia, paraliżowało przekonanie, że z żadnej sytuacji nie ma dobrego wyjścia. Problem stanowiło w szczególności niemowlę. Zdawało się całkowicie odporne na argumenty. Desmoulins uśmiechał się do niego, a ono nauczyło się odpowiadać tym samym – wszelako prezentując nie przyjazny bezzębny grymas jak w wypadku większości małych dzieci, ale coś, w czym on się dopatrywał nuty rozbawienia. Choć doświadczenie podpowiadało, że niemowlęta nie potrafią skupić wzroku jak należy, to niemowlę lustrowało go, i to dość chłodnym spojrzeniem – co musiało być w całości wytworem wyobraźni rodzica. Jedno i drugie sprawiało, że Desmoulins czuł się nieswojo. W głębi ducha żywił obawę, że któregoś dnia dziecko w obecności gości przybierze pozycję siedzącą i przemówi; że popatrzy mu prosto w oczy, oszacuje go i powie: „Ty draniu”.

W tej chwili jego syn, stojąc na siedzisku, wygląda przez okno na plac i komentuje, co się tam dzieje. Idzie ksiądz, idzie monsieur Saulce. Teraz przebiega szczur. Teraz przebiega pies monsieur Saulce’a; o, biedny szczur.

– Camille – odzywa się Desmoulins – złaź stamtąd. Jeśli spadniesz na bruk i uderzysz się w głowę, nigdy nie zostaniesz ławnikiem. Chociaż właściwie równie dobrze mógłbyś nim zostać; kto by się zorientował?

Gdy on przegląda rachunki od rzemieślników, jego syn wychyla się z okna najdalej jak potrafi w poszukiwaniu dalszych przypadków rzezi. Ksiądz wraca przez plac, pies zasypia na słońcu. Pojawia się chłopiec z obrożą i łańcuchem, ujarzmia psa i prowadzi go do domu. Wreszcie Jean Nicolas podnosi głowę.

– Jak zapłacę za dach – mówi – będę spłukany. Słuchasz mnie tam? Dopóki twoi pociotkowie będą mnie dopuszczać do okrawków prawniczych zajęć na terenie okręgu, nie zdołam wiązać końca z  końcem, nie naruszając matczynego posagu, który powinien zapewnić ci wykształcenie. Dziewczynki na tym nie ucierpią, nauczą się robótek ręcznych, być może ktoś je poślubi przez wzgląd na ich urok osobisty. Trudno jednak oczekiwać, aby ta strategia sprawdziła się i w  twoim wypadku.

– Znowu idzie pies – informuje go syn.

– Rób, co ci każę, i wyłaź z tego okna. Przestań się zachowywać jak małe dziecko.

– Czemu? – pyta Camille. – Przecież jestem małym dzieckiem.

Desmoulins przecina pomieszczenie i bierze syna na ręce, odgiąwszy kolejno paluszki uczepione futryny okiennej. Oczy dziecka rozszerzają się ze zdumienia na tę potężną siłę, która go unosi z punktu obserwacyjnego. Camille’a zdumiewa wszystko: ojcowskie diatryby, nakrapiane jajka, damskie kapelusze, kaczki pływające po stawie.

Jean Nicolas niesie syna przez pokój i myśli: kiedy dojdziesz do trzydziestki, będziesz siedział przy tym biurku, dzieląc uwagę między swoje księgi rachunkowe i bzdurne prawnicze zajęcia, do których cię dopuszczą, i sporządzał – być może po raz dziesiąty w swojej karierze – akt hipoteczny dworku w Wiège; to zetrze z twojej twarzy ten wyraz zdziwienia. Kiedy dojdziesz do czterdziestki i zaczniesz siwieć, zamartwiając się o swego pierworodnego, ja będę miał siedemdziesiąt lat. Będę sobie siedział w słonku i patrzył, jak na murku dojrzewają gruszki, a monsieur Saulce i ksiądz będą mnie mijać, uchylając kapelusza.

Jakie mamy zdanie o ojcach? Są ważni czy nie? Oto co na ten temat twierdzi Rousseau:

Najdawniejszym ze wszystkich społeczeństw i jedynym naturalnym jest rodzina: przy tym dzieci są złączone z ojcem tak długo, dopóki go potrzebują do przetrwania [...] Można by więc uważać rodzinę za pierwowzór społeczeństw politycznych: władca wyobraża ojca, lud wyobraża dzieci.

Oto jeszcze garść historii rodzinnych.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

II
Gromnica dla rozumu
(1774–1780)

Dostępne w wersji pełnej

III
U mecenasa Vinot
(1780)

Dostępne w wersji pełnej

CZĘŚĆ DRUGA

I
Teoria ambicji
(1784–1787)

Dostępne w wersji pełnej

II
Rue Condé: czwartkowe spotkanie
(1787)

Dostępne w wersji pełnej

III
Maximilien: życie i czasy
(1787)

Dostępne w wersji pełnej

IV
Wesele, bunt, książę krwi
(1787–1788)

Dostępne w wersji pełnej

V
Nowa profesja
(1788)

Dostępne w wersji pełnej

VI
Ostatnie dni Titonville
(1789)

Dostępne w wersji pełnej

VII
Zabijanie czasu, czas zabijania
(1789)

Dostępne w wersji pełnej

Tytuł oryginału:

A PLACE OF GREATER SAFETY

Copyright © Hilary Mantel 1992

Copyright © 2014 for the Polish edition by Wydawnictwo Sonia Draga Copyright © 2014 for the Polish translation by Wydawnictwo Sonia Draga

Projekt graficzny okładki: Mariusz Banachowicz

Redakcja: Bożena Sęk

Korekta: Iwona Wyrwisz, Urszula Gardner

ISBN: 978-83-7999-060-3

WYDAWNICTWO SONIA DRAGA Sp. z o. o.

Pl. Grunwaldzki 8-10, 40-127 Katowice

tel. 32 782 64 77, fax 32 253 77 28

e-mail: info@soniadraga.pl

www.soniadraga.pl

www.facebook.com/wydawnictwoSoniaDraga

E-wydanie 2014

Plik ePub przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl