Tytuł oryginału:

MIDDLESEX

Copyright © 2002 by Jeffrey Eugenides

Copyright © 2015 for the Polish edition by Wydawnictwo Sonia Draga

Copyright © 2015 for the Polish translation by Wydawnictwo Sonia Draga

Projekt graficzny okładki: Mariusz Banachowicz

Redakcja: Marcin Grabski

Korekta: Natalia Karpińska

ISBN: 978-83-7999-531-8

WYDAWNICTWO SONIA DRAGA Sp. z o.o.

Pl. Grunwaldzki 8-10, 40-127 Katowice

tel. 32 782 64 77, fax 32 253 77 28

e-mail: info@soniadraga.pl

www.soniadraga.pl

www.facebook.com/wydawnictwoSoniaDraga

E-wydanie 2015

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Spis treści

- Dedykacja

- Podziękowania

- Księga Pierwsza

1. Srebrna łyżeczka

2. Swaty

3. Nieskromna propozycja

4. Jedwabny szlak

- Księga Druga

1. Tygiel narodów Henry’ego Forda

2. Minotaury

3. Małżeństwo w odstawce

4. Trikologia

5. Serenada na klarnecie

6. Wiadomości ze świata

7. Ex Ovo Omnia

- Księga Trzecia

1. Domowa filmoteka

2. Opa!

3. Middlesex

4. Dieta śródziemnomorska

5. Rosomaczka

6. Depilacja w tonie lirycznym

7. Mroczny Przedmiot

8. Zakochany Tejrezjasz

9. Natura ludzka

10. Strzelba na ścianie

- Księga Czwarta

1. Proroczy srom

2. Poszukując siebie w leksykonach

3. Na Zachód, miły bracie

4. Dezaprobata płci w San Francisco

5. Hermafrodytos

6. Powietrzna jazda

7. Ostatnia przystań

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Dla Karen Yamy, która pochodzi z zupełnie innej puli genów

Autor pragnie złożyć podziękowania następującym organizacjom i osobom za ich pomoc i wsparcie: Whiting Younger Writers’ Awards, John Simon Guggenheim Foundation, National Endowment for the Arts, Deutscher Akademischer Austauschdienst, American Academy w Berlinie, MacDowell Colony, Yaddo, Helen Papanikolas i Miltonowi Karafilisowi. Podczas pisania powieści „Middlesex” autor korzystał z następujących publikacji: The Smyrna Affair Marjorie Housepian Dobkin, Wrestling with Death: Greek Imigrant Funeral Customs in Utah Helen Z. Papanikolas, An Original Man Claude’a Andrew Clegg’a III, The Black Muslims in America, C. Erica Lincolna, Venuses Penuses: Sexology, Sexosophy, and Exigency Theory Dr Johna Moneya, Third Sex, Third Gender: Beyond Sexual Dimorphism in Culture and History pod redakcją Gilberta Herdta, Hermaphrodites and the Medical Invention of Sex Alice Domurat Dreger, Androgens and the Evolution of Male Tender Identity Among Male Pseudo-hermaphrodites with 5-alpha-reductase Deficiency autorstwa dr med. Julianne Imperato-McGinley, dr med. Ralph E. Peterson, dr med. Teofilo Gautier i dr med. Erasmo Sturla oraz Hermaphrodites with Attitude (czasopismo wydawane przez Intersex Society of North America).

Księga Pierwsza

Srebrna łyżeczka

Urodziłem się dwukrotnie – po raz pierwszy jako dziewczynka, w dzień wyjątkowo pozbawiony smogu, w Detroit, w styczniu 1960 roku i ponownie jako nastolatek na oddziale pomocy doraźnej w okolicach Petoskey w stanie Michigan, w sierpniu 1974 roku. Lepiej zorientowani czytelnicy mogli się już zetknąć z moją osobą jako przypadkiem odnotowanym w opracowaniu doktora Petera Luce’a „Identyfikacja płciowa u pseudohermafrodytów z syndromem braku 5-alfa-reduktazy”, opublikowanym w Journal of Pediatric Endocrinology w 1975 roku. Może widzieliście też moją fotografię w szesnastym rozdziale wyraźnie już przestarzałego opracowania „Genetyka i dziedziczenie”. Na stronie 578 stoję golusieńki obok diagramu wzrostu, a moje oczy zakrywa czarny prostokąt.

Zgodnie z metryką urodzenia nazywam się Calliope Helen Stephanides, ale na moim ostatnim prawie jazdy (wydanym w Niemieckiej Republice Federalnej) figuruje po prostu imię Cal. Jestem byłym bramkarzem drużyny hokeja na trawie, wieloletnim członkiem Fundacji na rzecz Ochrony Manatów, rzadkim gościem na nabożeństwach w greckim kościele prawosławnym i – przez większą część swojego życia – pracownikiem amerykańskiego Departamentu Stanu. Podobnie jak Tejrezjasz, najpierw byłem jedną osobą, a później stałem się kimś innym. Byłem wyśmiewany przez kolegów w klasie, traktowany przez lekarzy jak królik doświadczalny, obmacywany przez specjalistów, stanowiłem też przedmiot badań finansowanych przez fundację March of Dimes. Zakochała się we mnie rudowłosa dziewczyna z Grosse Pointe, która nie zdawała sobie sprawy z tego, kim jestem (podobałem się również jej bratu). Czołg zawiódł mnie raz na pole bitwy miejskiej, w basenie przeobrażałem się w mityczną postać; opuszczałem swoje ciało, aby zająć ciała innych – a wszystko to wydarzyło się, zanim skończyłem szesnaście lat.

Jednak teraz, gdy mam lat czterdzieści jeden, czuję, że nadchodzą nowe narodziny. Po dziesięcioleciach zupełnego braku zainteresowania odkryłem, że zaczynam myśleć o zmarłych stryjecznych i ciotecznych dziadkach i babkach, o dawno utraconych przodkach, nieznanych dalszych krewnych lub – co oczywiste w wypadku tak endogamicznej rodziny jak moja – o tym wszystkim naraz. I zanim będzie za późno, chciałbym to spisać raz na zawsze – tę szaleńczą, karkołomną wędrówkę jednego genu w czasie. Recesywną mutację na moim piątym chromosomie opiewaj, bogini! Opiewaj, jak rozkwitała dwa i pół wieku temu na zboczach Olimpu, gdy kozy meczały, a oliwki spadały z gałęzi. Opiewaj, jak przeszła przez dziewięć pokoleń, dojrzewając niezauważalnie w zanieczyszczonej puli genów rodziny Stephanides. I opiewaj, jak opatrzność w przebraniu masakry wysłała ten gen ponownie w podróż, jak przeleciał niczym cząsteczka pyłku przez morze do Ameryki, gdzie przeniknął zanieczyszczone przez przemysł deszcze, aby w końcu upaść na Środkowym Zachodzie na żyzną glebę łona mojej matki.

Przepraszam, jeśli czasami wpadam w nieco homerycki ton. To również kwestia genów.

Trzy miesiące przed moimi narodzinami, po zakończeniu jednego z naszych wystawnych niedzielnych obiadów, moja babcia Desdemona Stephanides poleciła mojemu bratu, aby przyniósł jej skrzynkę na jedwabniki. Jonasz właśnie kierował się do kuchni po dokładkę puddingu ryżowego, gdy stanęła mu na drodze. W wieku pięćdziesięciu siedmiu lat moja babcia – ze swoim niskim wzrostem i przysadzistą sylwetką i w budzącej grozę siatce na włosy – doskonale nadawała się do blokowania ludzkich ścieżek. Za nią w kuchni zgromadziła się spora grupa goszczących u nas tego dnia kobiet, śmiejących się i szepczących między sobą. Zaintrygowany Jonasz przechylił głowę, chcąc zobaczyć, co się dzieje, ale Desdemona wyciągnęła rękę i uszczypnęła go w policzek. Gdy ponownie skupił na niej uwagę, narysowała w powietrzu prostokąt i pokazała na sufit. A następnie, zniekształcając wyrazy z powodu źle dopasowanej sztucznej szczęki, powiedziała: – Idź dla yia yia, słodziutki mou.

Jonasz wiedział, co ma zrobić. Pobiegł przez korytarz do salonu. Na czworakach wdrapał się po głównych schodach na pierwsze piętro i minął pędem pokoje usytuowane wzdłuż korytarza. Na końcu znajdowały się prawie niewidoczne drzwi, pokryte tapetą niczym brama do tajemnego przejścia. Jonasz znalazł na wysokości swojej głowy klamkę i pociągnął za nią z całej siły, otwierając drzwi. Za nimi znajdowały się kolejne schody. Przez dłuższą chwilę mój brat wpatrywał się w otwierającą się nad nim ciemność, a następnie zaczął się wspinać, tym razem bardzo wolno, na poddasze, gdzie mieszkali moi dziadkowie.

W tenisówkach przeszedł pod zwisającymi z krokwi, zawiniętymi w mokre gazety dwunastoma klatkami dla ptaków. Dzielnie zanurzył się w kwaśny zapach papużek oraz w specyficzny aromat dziadków – mieszaninę naftaliny i haszyszu. Ominął zastawione książkami biurko dziadka i jego zbiór greckich płyt z piosenkami rebetiko. W końcu, obijając się o skórzaną otomanę i potrącając okrągły mosiężny stoliczek, znalazł łóżko mojej babci, a pod nim skrzynkę na jedwabniki.

Była wyrzeźbiona z drewna oliwnego, nieco większa od pudełka na buty i miała cynowe wieczko, w którym znajdowały się otworki wentylacyjne. Widniała też na nim ikona trudnego do rozpoznania świętego – jego twarz była wytarta, ale widać było palce lewej ręki wzniesione w geście błogosławieństwa nad niską, fioletową i zdumiewająco ufną w swoje siły morwą. Jonasz patrzył przez chwilę na ten żywy obraz mistyczno-botaniczny, następnie wyciągnął spod łóżka szkatułkę i otworzył ją. W środku znajdowały się dwie splecione z lin korony weselne oraz, zwinięte jak węże, dwa długie warkocze, każdy przewiązany zmurszałą czarną wstążką. Palcem wskazującym dotknął jednego z warkoczy. W tym momencie zaskrzeczała papuga, a mój brat aż podskoczył, zamknął skrzynkę, wsunął ją pod pachę i zaniósł na dół Desdemonie.

Babcia wciąż czekała na niego w drzwiach. Odebrała szkatułkę z jego rąk i odwróciła się w stronę kuchni. W tym momencie Jonaszowi udało się zaglądnąć do pomieszczenia, w którym wszystkie kobiety ucichły. Rozsunęły się, aby przepuścić Desdemonę, a tam, na środku kuchni, znajdowała się moja matka. Tessie Stephanides siedziała rozparta na kuchennym krześle, przytłoczona napiętą jak bęben kulą swojego ciężarnego brzucha. Na jej zarumienionej i rozpalonej twarzy rysował się wyraz szczęścia i bezradności. Desdemona ustawiła skrzyneczkę na stole i otworzyła wieczko. Sięgnęła pod korony i warkocze, i wyciągnęła spod nich coś, czego Jonasz wcześniej nie zauważył – srebrną łyżeczkę. Przywiązała nitkę do łyżeczki, podeszła z przodu do mojej matki i przytrzymała wiszącą łyżeczkę nad jej nabrzmiałym brzuchem. A co za tym idzie – także nade mną.

Dotychczas Desdemona mogła się pochwalić doskonałym wynikiem – już dwadzieścia trzy razy udało się jej poprawnie odgadnąć. Wiedziała, że Tessie to będzie Tessie. Przepowiedziała płeć mojego brata i wszystkich dzieci swoich przyjaciółek z kościoła. Nie odgadywała jedynie płci własnych dzieci, uważała, że szperanie w tajemnicach własnego łona przynosi matce pecha. Jednak bez strachu zgłębiała tajemnice łona mojej matki. Po chwili wahania łyżeczka zaczęła kołysać się z północy na południe, co oznaczało, że urodzę się jako chłopiec.

Moja matka, siedząca z rozstawionymi nogami na krześle, spróbowała się uśmiechnąć. Nie chciała urodzić syna. Jednego już miała. W rzeczywistości była tak pewna, że tym razem będzie dziewczynka, że wybrała dla mnie tylko jedno imię – Calliope. Ale kiedy moja babka krzyknęła po grecku: „Chłopiec!”, okrzyk ten rozniósł się po pomieszczeniu, przeniósł do korytarza, a przez korytarz do salonu, w którym mężczyźni dyskutowali na tematy polityczne. I moja matka, słysząc słowo „chłopiec” powtarzane tak wiele razy, zaczęła wierzyć, że może to być prawda.

Jednak gdy okrzyk babci dotarł do uszu mojego ojca, ten natychmiast wkroczył do kuchni, aby powiedzieć swojej matce, że przynajmniej tym razem jej łyżeczka się pomyliła.

– A skąd ty taki mądry? – zapytała go Desdemona. Na co udzielił jej odpowiedzi, jaką mogłaby usłyszeć od wielu Amerykanów jego pokolenia:

– To nauka, mamusiu.

Od chwili, gdy tylko zdecydowali się na drugie dziecko – w tym czasie restauracja dobrze prosperowała, a Jonasz dawno już wyrósł z pieluch – Milton i Tessie zgodnie chcieli mieć córeczkę. Jonasz skończył właśnie pięć lat. Niedawno znalazł na podwórku martwego ptaka i przyniósł go do domu, aby pokazać mamie. Bardzo lubił strzelać do różnych rzeczy, tłuc je młotkiem i rozbijać, a także mocować się z ojcem. W domu zdominowanym przez mężczyzn Tessie zaczęła czuć się obco, jak niedopasowany element rodzaju żeńskiego, i już wyobrażała sobie, że za dziesięć lat będzie uwięziona w świecie samochodowych kołpaków i problemów związanych z przepukliną. Uważała, że dziewczynka może stanowić dobrą przeciwwagę – wspólnie będą cieszyć się pieskami pokojowymi i ktoś będzie popierał jej propozycje wypadów na rewię Ice Capades. Wiosną 1959 roku, gdy pojawił się temat mojego poczęcia, matka nie mogła przewidzieć, że już wkrótce kobiety będą masowo palić swoje biustonosze. Sama nosiła biustonosze ogniotrwałe, usztywnione gąbką. Tessie bardzo kochała swojego syna, wiedziała jednak, że pewnymi sprawami będzie się mogła dzielić tylko z córką.

Jadąc rano do pracy, mój ojciec miewał wizje, w których pojawiała się niezwykle słodziutka ciemnooka dziewczynka. Siedziała na siedzeniu obok – zazwyczaj podczas postoju na światłach – i zasypywała pytaniami jego cierpliwe, wszystkowiedzące ucho.

– Jak to się nazywa, tatusiu?

– To? To jest znak Cadillaca.

– Co to jest znak Cadillaca?

– Dawno temu żył francuski badacz o nazwisku Cadillac, który odkrył Detroit. A ten znak był jego rodowym herbem, jeszcze z Francji.

– Co to jest Francja?

– Francja to kraj w Europie.

– A co to jest Europa?

– To jest kontynent, wielki kawał lądu, dużo, dużo większy od kraju. Ale cadillaki nie przyjeżdżają już z Europy, kukla. Pochodzą właśnie stąd, z dobrych starych Stanów Zjednoczonych.

Światła zmieniły się na zielone i ojciec pojechał dalej. Ale mój pierwowzór nie znikał. Dziewczynka była na następnych światłach, i na następnych. Jej towarzystwo było tak miłe, że mój ojciec, człowiek przedsiębiorczy, postanowił sprawdzić, co można zrobić, aby jego wizje się zmaterializowały.

Dlatego też od pewnego czasu w salonie, w którym mężczyźni rozmawiali o polityce, tematem dyskusji była również prędkość przemieszczania się nasienia. Peter Tatakis, zwany przez nas wujkiem Petem, wiódł rej wśród rozmówców zbierających się co tydzień na naszych czarnych dwuosobowych sofach. Odwieczny kawaler, nie miał żadnych krewnych w Ameryce i dlatego przywiązał się do naszej rodziny. Każdej niedzieli przyjeżdżał do nas swoim ciemnobordowym buickiem. Wysoki mężczyzna o fioletowawej twarzy, smutnym wyglądzie i niepasującej do reszty ciała, pełnej życia głowie otoczonej falującymi włosami. Dzieci w ogóle go nie interesowały. Orędownik serii arcydzieł literatury światowej Great Books (którą przeczytał dwukrotnie), wuj Pete zajmował się rozmyślaniami na poważne tematy i włoską operą. Jego namiętnością w dziedzinie historii był Edward Gibbon, a w literaturze dzienniki Madame de Staël. Lubił cytować dowcipną uwagę tej pisarki na temat języka niemieckiego, zgodnie z którą język niemiecki nie nadawał się do prowadzenia konwersacji, ponieważ czasownik występował dopiero na końcu zdania i trudno było przerywać rozmówcy. Wuj Pete chciał zostać lekarzem, ale jego marzenia zostały zniweczone przez „katastrofę”. W Stanach Zjednoczonych przez dwa lata uczył się kręgarstwa i obecnie miał w Birmingham niewielki gabinet, w którym stał, spłacany na raty, ludzki szkielet. W owym czasie kręgarze cieszyli się raczej wątpliwą reputacją, a ludzie nie przychodzili do wuja Pete’a, aby uwolnił ich energię kundalini. Nastawiał karki, prostował kręgosłupy i na specjalne zamówienie robił z gumy piankowej wkładki do butów. Trzeba jednak przyznać, że w niedzielne popołudnia był osobą, która w naszej rodzinie miała najwięcej wspólnego z medycyną. W młodości usunięto wujowi pół żołądka i teraz po obiedzie zawsze pił pepsi-colę, co miało mu pomagać w trawieniu posiłku. Nazwa tego napoju, jak nam kiedyś mądrze powiedział, pochodzi od nazwy enzymu trawiennego – pepsyny, dlatego nadawał się on doskonale do tego zadania.

Właśnie podobnej wartości wiedza sprawiła, że mój ojciec uwierzył w to, co wuj Pete miał do powiedzenia na temat harmonogramu procesu rozmnażania. Ułożywszy głowę na rzuconej poduszce i zdjąwszy buty, przy cicho brzmiącej z gramofonu moich rodziców muzyce z opery Madama Butterfly wujek Pete opowiadał, jak to pod mikroskopem zaobserwowano, że plemniki niosące męskie chromosomy przemieszczają się szybciej niż te, które zawierają chromosomy żeńskie. Stwierdzenie to wywołało natychmiastowe rozbawienie właścicieli restauracji i kuśnierzy zgromadzonych w naszym salonie. Mój ojciec przyjął jednak pozę swojej ulubionej rzeźby, Myśliciela, której miniaturka stała na stoliku telefonicznym po drugiej stronie pokoju. Chociaż temat ten został wywołany w atmosferze otwartej rozmowy, jaka panowała podczas tych niedzielnych spotkań poobiednich, było jasne, że niezależnie od bezosobowego tonu dyskusji nasienie, o którym mówiono, było nasieniem mojego ojca. Wuj Pete postawił sprawę jasno – aby urodziła się dziewczynka, para „powinna mieć stosunek seksualny dwadzieścia cztery godziny przed owulacją”. W takiej sytuacji szybsze plemniki niosące męskie chromosomy dotrą wcześniej i zginą, natomiast plemniki zawierające chromosomy żeńskie – wolniejsze, ale bardziej rzetelne – dotrą na miejsce we właściwym czasie, gdy jajo zostanie już uwolnione.

Mój ojciec miał sporo kłopotów, aby przekonać żonę do zaakceptowania takiego planu. Tessie Zizmo była dziewicą, gdy w wieku dwudziestu dwu lat wychodziła za mąż za Miltona Stephanidesa. Okres ich narzeczeństwa, który wypadł na czas II wojny światowej, był cnotliwym romansem. Moja matka była dumna ze sposobu, w jaki udało się jej jednocześnie podsycać i gasić żar w moim ojcu, trzymając jego uczucia na małym ogniu w czasie światowego kataklizmu. Nie było to jednak zbyt trudne, ponieważ Tessie mieszkała w Detroit, a Milton przebywał w Annapolis, gdzie studiował w Akademii Marynarki Wojennej Stanów Zjednoczonych. Przez ponad rok Tessie zapalała w greckim kościele świeczki za swojego narzeczonego, a w tym czasie Milton wpatrywał się w jej fotografię przypiętą nad koją. Lubił ustawiać Tessie do fotografii w sposób zaobserwowany w magazynach filmowych – bokiem, z jedną nogą podniesioną i opartą na stopniu, odsłaniającą kawałek czarnej pończochy. Moja matka wygląda na tych starych fotografiach nad wyraz ulegle, jakby przepadała za chwilami, gdy jej mężczyzna w mundurze ustawia ją na jakiejś werandzie lub przy latarni, które znajdowały się w ich skromnej dzielnicy.

Tessie nie uległa, dopóki nie poddała się Japonia. Później, od nocy poślubnej począwszy (zgodnie z tym, co mój brat powiedział w moje zakryte rękami uszy), rodzice kochali się regularnie i sprawiało im to dużą uciechę. Na temat płodzenia dzieci moja matka miała jednak własne zdanie. Wierzyła, że embrion może wyczuwać, z jak dużą miłością jest tworzony. Dlatego też niezbyt jej odpowiadały sugestie mojego ojca.

– Milt, czy to są twoim zdaniem igrzyska olimpijskie?

– Tylko teoretyzowaliśmy – odrzekł mój ojciec.

– Co wuj Pete może wiedzieć o dzieciach?

– Przeczytał ten artykuł w Scientific American – wyjaśnił Milton, aby zaś wzmocnić swoje stanowisko, dodał: – On prenumeruje to czasopismo.

– Posłuchaj, mój drogi! Jeśli będę miała problemy z kręgosłupem, to pójdę do wuja Pete’a, podobnie gdybym miała płaskostopie, jak ty. Ale to wszystko.

– To zostało sprawdzone. Pod mikroskopem. Plemniki zawierające męskie chromosomy są szybsze.

– Mogę się też założyć, że głupsze.

– Proszę bardzo. Możesz sobie obrażać plemniki z męskimi chromosomami. Nie ma sprawy! Nie są nam one potrzebne. Potrzebujemy natomiast starych, dobrych, powolnych i godnych zaufania plemników, w których znajdują się chromosomy żeńskie.

– Nawet jeśli to prawda, i tak brzmi to śmiesznie. Milt, nie mogę tego robić jak jakaś maszyna.

– Mnie i tak będzie trudniej niż tobie.

– Nie chcę o tym słyszeć!

– Sądziłem, że chcesz mieć córkę.

– Oczywiście, że chcę.

– A zatem – powiedział mój ojciec – właśnie w ten sposób możemy mieć córeczkę.

Tessie wyśmiała ten pomysł. Ale jej sarkazm skrywał poważne opory moralne. Ingerowanie w coś tak tajemniczego i cudownego, jak poczęcie dziecka, stanowiło dla niej akt nieposkromionej pychy. Przede wszystkim zaś Tessie nie wierzyła, że jest to w ogóle możliwe. A jeśli nawet było, nie uważała, że powinni tego spróbować.

Oczywiście, narrator znajdujący się w mojej sytuacji (jeszcze w stanie przedzarodkowym) nie może mieć zupełnej pewności co do opisywanych faktów. Mogę to tylko tłumaczyć naukową manią, jaka opętała mojego ojca wiosną roku 1959, symptomem wiary w postęp, którą zarażeni byli wówczas wszyscy. Pamiętajmy, że tylko dwa lata wcześniej sputnik został wysłany w kosmos. Choroba Heinego-Medina, z powodu której moi rodzice byli w dzieciństwie objęci kwarantanną i nie mogli wychodzić z domu, została pokonana dzięki szczepionce Jonasa Salka. Nie zdawano sobie sprawy, że wirusy są mądrzejsze niż istoty ludzkie i sądzono, że wkrótce pozostanie po nich tylko wspomnienie. W tak optymistycznie nastawionej powojennej Ameryce, której schyłek miałem okazję oglądać osobiście, każdy był panem własnego losu, a zatem (jak z tego wynika) mój ojciec również powinien starać się być panem swojego.

Kilka dni po rozmowie, w której przedstawił Tessie swój plan, Milton przyniósł wieczorem do domu prezent. Była to szkatułka zawinięta wstążką.

– Co to jest? – zapytała podejrzliwie Tessie.

– Czemu pytasz?

– Nie mam urodzin i nie jest to rocznica naszego ślubu. Dlaczego więc dajesz mi prezent?

– Czy zawsze muszę mieć powód, aby dać ci prezent? Dalej, otwórz go!

Tessie zagryzła wargę, nie do końca przekonana. Ale trudno było trzymać szkatułkę w dłoniach i jej nie otworzyć. W końcu zsunęła wstążkę i otworzyła wieczko.

Wewnątrz, na czarnym aksamicie, leżał termometr.

– Termometr – powiedziała moja matka.

– To nie jest byle jaki termometr – wyjaśnił Milton. – Znalazłem go dopiero w trzeciej aptece.

– Model luksusowy, tak?

– Tak jest – odrzekł Milton. – To jest termometr do mierzenia podstawowej temperatury ciała. Można na nim odczytać temperaturę z dokładnością do jednej dziesiątej stopnia Fahrenheita – podniósł brwi. – Zwykłe termometry zapewniają dokładność tylko do dwóch dziesiątych stopnia, a ten do jednej dziesiątej. Spróbuj, włóż go do ust.

– Nie mam gorączki – sprzeciwiła się Tessie.

– To nie jest termometr do mierzenia gorączki. Możesz go używać do sprawdzenia temperatury podstawowej swojego ciała. Jest dokładniejszy niż zwykły termometr do mierzenia gorączki.

– Następnym razem przynieś mi naszyjnik.

Ale Milton nalegał.

– Temperatura twojego ciała stale się zmienia, Tess. Możesz tego nie zauważać, ale tak jest. Pod względem temperatury ciągle się zmieniasz. Załóżmy, na przykład – przerwał, delikatnie odchrząknąwszy – że akurat masz owulację. Wtedy twoja temperatura rośnie. Zazwyczaj o sześć dziesiątych stopnia. Załóżmy teraz – mówił dalej ojciec, nabierając rozpędu i nie zważając na to, że Tessie zaczyna marszczyć brwi – że postanowilibyśmy wprowadzić w życie system, o którym mówiliśmy parę dni temu, oczywiście to tylko przykład, więc najpierw mogłabyś określić swoją temperaturę podstawową. Być może nie wynosiłaby ona dziewięćdziesiąt osiem stopni i sześć kresek. U każdego jest nieco inna. Tego też nauczyłem się od wuja Pete’a. W każdym razie, po określeniu temperatury podstawowej mogłabyś zaobserwować, kiedy temperatura podnosi się o sześć kresek. I właśnie wtedy, jeśli postanowilibyśmy robić to w ten sposób, wiedzielibyśmy, że możemy, no, wiesz… przyrządzić odpowiedni koktajl.

Moja matka nic nie odpowiedziała. Włożyła tylko termometr z powrotem do szkatułki, zamknęła ją i zwróciła mężowi.

– Dobrze – stwierdził mój ojciec stanowczo. – W porządku! Rób, jak uważasz. Możemy mieć kolejnego chłopca. Numer dwa. Jeśli chcesz, żeby tak było, to niech tak będzie.

– Nie jestem przekonana, czy teraz będziemy mieli cokolwiek – odparła moja matka.

W tym samym czasie ja czekałem w poczekalni do świata. Mojemu ojcu nawet nie zaświtała wtedy myśl o moim poczęciu (ogarnęły go natomiast ponure myśli, kiedy tak patrzył na trzymaną w rękach szkatułkę z termometrem). Moja mama wstaje z sofy. Kieruje się w stronę schodów, trzymając dłoń przy czole, a wizja mojego pojawienia się na tym świecie zdaje się coraz mniej prawdopodobna. Wstaje również mój ojciec, aby dokonać obchodu domu, wyłączyć światła i zamknąć drzwi. Nadzieja na moje narodziny powraca w chwili, gdy ojciec zaczyna wchodzić po schodach. Termin tego ważnego aktu musi być odpowiednio dobrany, abym mógł stać się tą osobą, którą jestem. Godzinne opóźnienie i już nastąpi zmiana zestawu genów. Moje poczęcie wciąż jeszcze było oddalone o kilka tygodni, ale już teraz moi rodzice zaczęli powoli zmierzać w kierunku mającego nastąpić zderzenia. W korytarzu na piętrze pali się nocna lampka z Akropolu, prezent od Jackie Halas, właścicielki sklepu z pamiątkami. Gdy mój ojciec wchodzi do sypialni, matka siedzi przy toaletce. Dwoma palcami wciera krem Noxzema w skórę twarzy, wycierając ją następnie chusteczką. Wystarczyło, aby mój ojciec powiedział czułe słowo, a ona by mu wybaczyła. Tej nocy mógł zostać stworzony ktoś inny niż ja, chociaż podobny do mnie. Na progu tłoczyła się nieskończona liczba możliwych tożsamości, a wśród nich ja – bez zarezerwowanego biletu. Godziny powoli mijają, planety na niebie krążą ze zwykłą prędkością, pogoda również ma pewne znaczenie, ponieważ moja mama obawia się piorunów i gdyby tej nocy padało, mogłaby przytulić się mocno do ojca. Ale nie, niebo pozostało czyste przez całą noc, a moi rodzice nadal trwali w swoim uporze. Zgasło światło w sypialni. Pozostali po swoich stronach łóżka. Na koniec głos mojej matki: „Dobranoc”, na co ojciec: „Do jutra”. Kolejne chwile, które miały prowadzić do powstania mojej osoby, układały się zgodnie z jakimś nieznanym planem. Dlatego też, jak sądzę, tak dużo o nich myślę.

W następną niedzielę matka zabrała Desdemonę i mojego brata do kościoła. Ojciec nigdy z nimi nie chodził, już w wieku ośmiu lat stał się apostatą z powodu niebotycznej ceny świec wotywnych. Podobnie mój dziadek wolał spędzać ranki, pracując nad tłumaczeniem na współczesny język grecki „odtworzonych” poematów Safony. Przez kolejne siedem lat, mimo powtarzających się udarów mózgu, pracował przy małym biurku, składając legendarne fragmenty w większą mozaikę, dodając w jednym miejscu strofę, w innym epilog, przywracając anapest lub jamb. Wieczorami słuchał swojej burdelowej muzyki i palił fajkę wodną.

W 1959 roku grecki kościół Wniebowzięcia znajdował się przy ulicy Charlevoix. W tym właśnie kościele byłem ochrzczony niecały rok później, aby zostać wychowanym zgodnie z nakazami wyznania prawosławnego. Kościół Wniebowzięcia – z jego stale zmieniającymi się zwierzchnikami, z których każdy był przysyłany do nas przez patriarchat w Konstantynopolu, każdy przybywał obdarzony autorytetem wielkim jak jego broda, w wyszywanych szatach liturgicznych znamionujących jego świętość, ale każdy ustępował po pewnym czasie (z reguły po sześciu miesiącach) z powodu sprzeczek wśród parafian, osobistych ataków na sposób, w jaki śpiewał, stałej potrzeby uciszania wiernych, którzy traktowali świątynię jak odkrytą trybunę na stadionie Tiger, wreszcie w związku z męczącą potrzebą wygłaszania cotygodniowego kazania dwukrotnie – najpierw po grecku, a później ponownie po angielsku. Kościół Wniebowzięcia – z panującym w nim ożywieniem w porze częstowania się kawą, z jego słabymi fundamentami i przeciekającym dachem, z wyczerpującymi etnicznymi festiwalami, lekcjami katechizmu, podczas których przez chwilę podtrzymywano w nas nasze dziedzictwo, aby zaraz potem pozwolić mu umrzeć w wielkiej diasporze.

Tessie wraz z Desdemoną i moim bratem posuwała się wzdłuż nawy głównej, obok wypełnionych piaskiem tac ze świecami wotywnymi. Górowała nad nimi postać Chrystusa Pantokratora, wielka jak balon na paradzie w Święto Dziękczynienia. Jego postać rozpościerała się pod kopułą, dopasowana kształtem do jej krzywizny. W przeciwieństwie do przyziemnego Chrystusa cierpiącego, przedstawianego na ścianach kościołów na wysokości oczu, nasz Chrystus Pantokrator był wyraźnie transcendentalny, wszechmocny, niebiański. Sięgał w dół do znajdujących się nad ołtarzem apostołów, prezentując im cztery zwinięte skóry owcze z Ewangeliami. A moja matka, która przez całe swoje życie starała się uwierzyć w Boga i nigdy się jej to nie udało, patrzyła w górę i szukała u niego przewodnictwa.

Oczy Chrystusa Pantokratora migotały w przyciemnionym świetle. Można było odnieść wrażenie, że ciągnęły Tessie do góry. Przez kłębiące się kadzidło oczy Zbawiciela jarzyły się jak ekran telewizyjny prezentujący przegląd najnowszych wydarzeń…

Najpierw był obraz Desdemony sprzed kilku tygodni, gdy udzielała rad swojej synowej.

– Dlaczego chcesz mieć więcej dzieci, Tessie? – pytała z wystudiowaną obojętnością. Pochylona, aby spojrzeć w piec, i ukryć w ten sposób malujący się na jej twarzy niepokój (niepokój, który pozostał niewytłumaczalny przez kolejne szesnaście lat), Desdemona starała się zniechęcić ją do tego pomysłu: – Więcej dzieci, więcej kłopotów…

Następnie doktor Philobosian, od wielu lat nasz lekarz rodzinny. Ze swoimi wiekowymi dyplomami, stary doktor przedstawił swoje orzeczenie.

– To nonsens. Plemniki niosące męskie chromosomy przemieszczają się szybciej? Posłuchaj, pierwszą osobą, która zobaczyła plemniki pod mikroskopem, był Leeuwenhoek. Wiesz, co one mu przypominały? Robaki…

I ponownie Desdemona, tym razem poruszająca inną kwestię:

– To Bóg decyduje, kim ma być dziecko. Nie ty…

Takie sceny pojawiały się w umyśle mojej matki podczas niekończących się nabożeństw niedzielnych. Wierni wstawali i siadali. W pierwszej ławce wiercili się moi kuzyni: Sokrates, Platon, Arystoteles i Kleopatra. Zza ikonostasu wyłonił się ojciec Mike i rozkołysał swoją kadzielnicę. Moja matka starała się modlić, ale to nic nie dawało. Ledwo doczekała chwili, gdy mogła pójść napić się kawy.

Już w wieku dwunastu lat moja matka nie mogła inaczej rozpocząć dnia niż wypijając dwie filiżanki nazbyt mocnej, czarnej jak smoła i niesłodzonej kawy – upodobanie to przejęła od kapitanów holowników i kawalerów w garniturach, jakich pełno było w pensjonacie, w którym dorastała. Jako uczennica szkoły średniej, wzrostu metr pięćdziesiąt pięć, siadywała obok mechaników samochodowych w restauracji na rogu, pijąc kawę przed rozpoczęciem lekcji. Oni przeglądali formularze wyścigowe, a Tessie kończyła zadanie z wiedzy o społeczeństwie. Teraz, w podziemiach kościoła, powiedziała Jonaszowi, żeby poszedł pobawić się z innymi dziećmi, a sama chciała dojść do siebie przy filiżance kawy.

Właśnie piła drugą, gdy nad uchem usłyszała ciche westchnienie i delikatny, kobiecy głos:

– Dzień dobry, Tessie – był to jej szwagier, ojciec Michael Antoniou.

– Witaj, ojcze Mike. Bardzo piękne nabożeństwo – odpowiedziała Tessie i natychmiast tego pożałowała. Ojciec Mike był duchownym pomocniczym w kościele Wniebowzięcia. Kiedy ostatni proboszcz powrócił do Aten, odwołany z hukiem po zaledwie trzech miesiącach, cała rodzina miała nadzieję, że ojciec Mike może uzyskać awans. Ale w końcu stanowisko to otrzymał nowy ksiądz z zewnątrz, ojciec Gregorios. Ciotka Zo, która nigdy nie przepuściła okazji, aby ponarzekać na własne małżeństwo, powiedziała przy obiedzie swoim głosem aktorki komediowej: – Tak to już jest z tym moim mężem. Zawsze o krok od sukcesu.

Chwaląc nabożeństwo, Tessie wcale nie zamierzała chwalić ojca Grega. Sytuacja była tym bardziej delikatna, że przed laty Tessie i ojciec Michael Antoniou byli zaręczeni i mieli się pobrać. Obecnie była żoną Miltona, a ojciec Mike – mężem jego siostry. Ledwo Tessie zeszła, aby się otrzeźwić i napić kawy, a już dzień wymykał się jej spod kontroli.

Wyglądało jednak na to, że ojciec Mike nie odczuł kłopotliwości całej sytuacji. Stał, uśmiechając się łagodnymi oczami nad wzburzonym wodospadem swojej brody. Będąc człowiekiem dobrotliwym, ojciec Mike cieszył się dużym powodzeniem wśród odwiedzających kościół wdów. Często tłoczyły się wokół niego, częstując go ciasteczkami i pławiąc się w otaczającej go aurze wieczystej szczęśliwości. Aura ta wynikała po części z tego, że ojciec Mike sprawiał wrażenie w pełni zadowolonego ze swojej niewielkiej postury. Jego niski, wynoszący tylko metr sześćdziesiąt trzy, wzrost mógł świadczyć o ogromnej dobroczynności, jakby – zamiast samolubnie rosnąć – rozdał przypadającą na niego wysokość. Wydawało się też, że wybaczył Tessie zerwanie przed laty ich zaręczyn, ale zawsze coś wisiało w powietrzu, jak talk, który czasami wzbijał się z jego koloratki.

Z uśmiechem, delikatnie trzymając filiżankę i spodeczek, ojciec Mike zapytał:

– Co słychać w domu, Tessie?

Moja matka wiedziała oczywiście, że jako cotygodniowy niedzielny gość w naszym domu ojciec Mike był doskonale poinformowany o pomyśle z termometrem. Odniosła przy tym wrażenie, że w jego oczach pojawił się błysk rozbawienia.

– Przyjdziesz dziś do nas – powiedziała obojętnie – to sam zobaczysz.

– Nie mogę się doczekać – odparł ojciec Mike. – W waszym domu zawsze prowadzimy bardzo interesujące rozmowy.

Tessie jeszcze raz przyjrzała się oczom ojca Mike’a, ale sprawiały wrażenie pełnych autentycznego ciepła. I w tym momencie wydarzyło się coś, co zupełnie odwróciło jej uwagę od rozmówcy.

Po drugiej stronie pomieszczenia Jonasz stał na krześle i starał się dosięgnąć kurka w termosie do kawy. Chciał nalać kawę do filiżanki, ale gdy już udało mu się odkręcić kurek, nie potrafił go zakręcić. Wrząca kawa wylewała się na stolik. Gorący płyn ochlapał stojącą nieopodal dziewczynkę. Dziecko odskoczyło. Otworzyło usta, ale nie wydobył się z nich żaden dźwięk. Moja matka przebiegła przez pokój i błyskawicznie porwała małą do toalety.

Nikt nie pamiętał, jak nazywała się ta dziewczynka. Nie należała do rodziny żadnego ze stałych parafian. Nawet nie była Greczynką. Pojawiła się w kościele tylko tego dnia i nigdy więcej jej tu nie widziano, wyglądało to tak, jakby jedynym celem jej istnienia było wywarcie wpływu na zmianę zdania mojej matki. W łazience odsuwała od siebie parującą koszulę, podczas gdy Tessie przyniosła wilgotne ręczniki.

– Wszystko w porządku, kochanie? Nie poparzyłaś się?

– Ten chłopiec jest bardzo niezdarny – powiedziała dziewczynka.

– Chyba masz rację. Ciągle pakuje się w tarapaty.

– Chłopcy bywają bardzo niesubordynowani.

Tessie rozbawiło to stwierdzenie:

– Dysponujesz bogatym słownictwem.

Po usłyszeniu komplementu dziewczynka uśmiechnęła się szeroko:

– „Niesubordynowany” to moje ulubione słowo. Mój brat jest bardzo niesubordynowany. W zeszłym miesiącu moim ulubionym słowem było „napuszony”. Ale nie można tego słowa używać tak często. Jeśli dobrze się zastanowić, to niewiele rzeczy może być napuszonych.

– Masz rację – przytaknęła Tessie, śmiejąc się. – Ale niesubordynowani są wszędzie.

– W pełni się z panią zgadzam – odparła dziewczynka.

Dwa tygodnie później. Niedziela wielkanocna 1959 roku. Przywiązanie naszej religii do kalendarza juliańskiego jeszcze raz spowodowało, że nie mogliśmy znaleźć wspólnego języka z naszymi sąsiadami. Dwa tygodnie wcześniej mój brat patrzył, jak dzieci z sąsiedztwa szukały różnokolorowych jajek w pobliskich krzakach. Widział, jak jego koledzy zjadają głowy czekoladowym króliczkom i wrzucają do przepastnych ust pełne garście żelków w kształcie fasolek (gdy tak stał w oknie, mój brat najbardziej na świecie chciał wierzyć w amerykańskiego Boga, który zmartwychwstał odpowiedniego dnia). Dopiero wczoraj Jonasz mógł pomalować jajka i tylko na jeden kolor – czerwony. Dzisiaj w całym domu czerwone jajka lśnią w coraz dłuższych promieniach wiosennego przesilenia. Czerwone jajka wypełniają misy na stole w jadalni. Wiszą w woreczkach zawieszonych nad drzwiami. Stoją rzędami na kominku i są zapiekane w mających kształt krzyża bochenkach chleba tsoureki.

Ale mamy już późne popołudnie, jest po obiedzie. I mój brat się uśmiecha, ponieważ nadchodzi ta jedyna część greckiej Wielkanocy, którą woli od szukania jajek i jedzenia żelków – zabawa w rozbijanie jajek. Wszyscy gromadzą się przy stole w jadalni. Zagryzając wargę, Jonasz wybiera jajko z misy, ogląda je, a następnie odkłada na miejsce. Wybiera inne.

– To chyba będzie dobre – mówi Milton, wybierając swoje. – Zbudowane jak wóz pancerny.

Milton podnosi jajko. Jonasz przygotowuje się do ataku. Nagle moja matka szturcha ojca w plecy.

– Chwileczkę, Tessie. Właśnie rozbijamy jajka.

Kolejne szturchnięcie, tym razem silniejsze.

– Co?

– Moja temperatura – chwila przerwy – wzrosła o sześć kresek.

Używała termometru. Mój ojciec dowiaduje się o tym po raz pierwszy.

– Teraz? – szepcze mój ojciec. – Jezu, Tessie, czy jesteś pewna?

– Nie, nie jestem pewna. Powiedziałeś, żebym zwracała uwagę na każdy wzrost temperatury, więc ci mówię, że mam temperaturę wyższą o sześć kresek. I – dodaje, zniżając głos – oprócz tego minęło już trzynaście dni od wiesz czego.

– No, już, tato – prosi Jonasz.

– Przerwa – mówi Milton. Wkłada swoje jajko do popielniczki. – To jest moje jajko. Niech nikt go nie dotyka, dopóki nie wrócę.

Na górze, w głównej sypialni, moi rodzice dokonują tego ważnego aktu. Naturalne dziecięce poczucie przyzwoitości powoduje, że powstrzymam się od bardziej szczegółowego opisu tej sceny. Tylko jedno – po skończeniu mój ojciec, jakby dolewał paliwo pod sam korek, mówi: „Powinno wystarczyć”. Okazuje się, że ma rację. W maju Tessie dowiaduje się, że jest w ciąży, i rozpoczyna się oczekiwanie.

Po sześciu tygodniach mam już oczy i uszy. Po siedmiu mam nozdrza i nawet wargi. Zaczynają się formować moje genitalia. Na pewnym etapie rozwoju płodowego hormony, zgodnie ze wskazówkami chromosomów, hamują rozwój struktur Müllera, a pobudzają kanały Wolffa. Moje dwadzieścia trzy sparowane chromosomy połączyły się i skrzyżowały, puszczając w ruch koło ruletki. W tym samym czasie mój papou kładzie rękę na brzuchu mojej matki i mówi: „Para szczęściarzy!” Ustawione w odpowiednie regimenty, moje geny wypełniają wydane rozkazy. Wszystkie za wyjątkiem dwóch – pary szubrawców (lub rewolucjonistów, w zależności od punktu widzenia) kryjących się na chromosomie piątym. Wspólnie wysysają enzym, który zaprzestaje produkcji określonego hormonu, komplikując w ten sposób moje życie.

W salonie mężczyźni przestali rozmawiać o polityce i zamiast tego zakładają się, czy nowe dziecko Milta będzie dziewczynką czy chłopcem. Mój ojciec jest pewny swego. Dwadzieścia cztery godziny po stosunku temperatura ciała mojej matki wzrosła o kolejne dwie kreski, co potwierdziło owulację. Do tego czasu plemniki zawierające męskie chromosomy już się poddały, wyczerpane. Plemniki z żeńskimi chromosomami wygrały wyścig, podobnie jak żółw w biegu z zającem (to właśnie wtedy Tessie wręczyła Miltonowi termometr i powiedziała, że już nigdy więcej nie chce widzieć tego instrumentu).

Wszystkie te wydarzenia poprzedziły dzień, w którym Desdemona wymachiwała sztućcem nad brzuchem mojej matki. W tym czasie nie istniała jeszcze ultrasonografia i musiała wystarczyć łyżeczka. Desdemona kucnęła. W kuchni zrobiło się cicho. Stojące wokół kobiety zagryzły wargi, patrząc i czekając. Przez pierwszą minutę łyżeczka w ogóle się nie poruszyła. Ręka Desdemony zaczęła drżeć i upłynęły długie sekundy, zanim ciotka Lina ją uspokoiła. Łyżeczka zawirowała, ja kopnąłem, moja matka krzyknęła. I wtedy, powoli, jakby poruszana niewyczuwalnym wiatrem, w ten nieziemski, spirytystyczny sposób srebrna łyżeczka zaczęła się kołysać, najpierw zataczając małe koła, ale z każdym obrotem podążając po bardziej eliptycznym torze, aż jej droga spłaszczyła się do linii prostej, wskazującej kierunek od pieca do krzeseł pod ścianą. Innymi słowy – z północy na południe.

Desdemona krzyknęła:

– Koros!

I pokój wybuchł okrzykami:

– Koros, koros!

Tej nocy mój ojciec powiedział:

– Nie pomyliła się już dwadzieścia trzy razy pod rząd, to znaczy, że w końcu musi zrobić błąd. Tym razem się myli, zaufaj mi.

– Mnie nie będzie przeszkadzać, jeśli to będzie chłopiec – powiedziała moja matka. – Naprawdę. Najważniejsze, żeby było zdrowe, miało dziesięć palców u rąk i dziesięć u nóg.

– Co za „ono”? Przecież mówisz o mojej córce.

Moje narodziny wypadły tydzień po Nowym Roku, 8 stycznia 1960 roku. W poczekalni, zaopatrzony tylko w cygara z różową wstążką, mój ojciec wykrzyknął: „Bingo!”. Urodziła się dziewczynka. Czterdzieści osiem centymetrów długości i trzy kilogramy dwadzieścia dekagramów wagi.

Tego samego dnia, 8 stycznia, mój dziadek miał pierwszy ze swoich trzynastu udarów mózgu. Obudzony przez moich rodziców pędzących do szpitala, wstał z łóżka i zszedł na dół, aby zrobić sobie kawę. Godzinę później Desdemona znalazła go leżącego w kuchni na podłodze. Jego władze umysłowe pozostały nienaruszone, jednak tego ranka, gdy ja wydałem swój pierwszy krzyk w szpitalu położniczym, mój papou stracił zdolność mówienia. Według Desdemony mój dziadek zasłabł zaraz po tym, jak odwrócił filiżankę, aby przepowiedzieć swoją przyszłość z fusów.

Usłyszawszy informację o mojej płci, wuj Pete nie chciał przyjmować żadnych gratulacji. Nie było w tym żadnych czarów.

– Poza tym – żartował – to Milt odwalił całą robotę.

Desdemona zrobiła się ponura. Jej urodzony w Ameryce syn miał rację i ta świeża porażka spowodowała, że stary kraj, w którym nadal starała się żyć mimo jego oddalenia o cztery tysiące mil i trzydzieści osiem lat, oddalał się jeszcze bardziej. Moje przybycie na świat oznaczało koniec przepowiadania narodzin dzieci i początek powolnego upadku jej męża. Chociaż skrzyneczka na jedwabniki miała się jeszcze pojawiać od czasu do czasu, wśród znajdujących się w niej skarbów nie było już srebrnej łyżeczki.

Wyciągnięto mnie, dostałem klapsa i zostałem opłukany – w tej właśnie kolejności. Owinięto mnie w kocyk i pokazano światu razem z sześcioma innymi niemowlakami (czterema chłopczykami i dwiema dziewczynkami), a każdy z nich, w przeciwieństwie do mnie, został odpowiednio oznaczony. Wiem, że to niemożliwe, ale coś pamiętam – iskry powoli wypełniające ciemny ekran.

Ktoś włączył moje oczy.

Swaty

Kiedy historia ta ujrzy światło dzienne, mogę zostać najsłynniejszym hermafrodytą w historii. Byli już inni przede mną. Alexina Barbin uczęszczała na pensję dla dziewcząt we Francji, zanim stała się Ablem. Pozostawiła autobiografię odnalezioną przez Michela Foucaulta w archiwach francuskiego Departamentu Higieny Publicznej (jej pamiętniki, kończące się na krótko przed samobójczą śmiercią autorki, nie prezentują zagadnienia w sposób zadowalający – to właśnie po ich przeczytaniu wiele lat temu po raz pierwszy pomyślałem o napisaniu własnych). Gottlieb Göttlich, urodzony w 1798 roku, żył jako Marie Rosie do momentu, gdy osiągnął wiek trzydziestu trzech lat. Pewnego dnia bóle brzucha spowodowały, że Marie poszła do lekarza. Doktor zbadał ją, podejrzewając przepuklinę, a zamiast tego znalazł niezstąpione jądra. Od tego czasu Marie przywdziała męskie ubranie, przyjęła imię Gottlieb i zbiła fortunę, jeżdżąc po Europie i wystawiając się na pokaz przed lekarzami.

Skoro już wspomniałem o lekarzach, muszę powiedzieć, że jestem lepszy nawet od Gottlieba. Jeśli przyjąć, że na chemię mózgu i histologię ma wpływ poziom hormonów w czasie rozwoju płodowego, to umysł mam męski. Ale zostałem wychowany jako dziewczynka. Gdybyśmy mieli wymyślić doświadczenie określające względny wpływ natury i wychowania, moje życie mogłoby być tu idealnym przykładem. Podczas mojego pobytu w klinice, prawie trzydzieści lat temu, doktor Luce poddał mnie całej serii testów. Przeszedłem test pamięci wzrokowej Bentona i testy rysunkowe Bendera. Zmierzono mój werbalny iloraz inteligencji, a także wiele innych rzeczy. Luce poddał analizie nawet mój charakter pisma, aby sprawdzić, czy pisałem w sposób męski – linearny, czy też kobiecy – zaokrąglony.

Jedno wiem na pewno – mimo mojego poddanego działaniom endrogenów umysłu, w opowiadanej przeze mnie historii jest pewien wrodzony element żeńskiej kolistości. Jak w każdej historii genetycznej. Stanowię ostatnie wypowiedzenie składowe w zdaniu złożonym, a zdanie to zaczyna się w odległej przeszłości, w zupełnie innym języku, i należy je przeczytać od samego początku, aby dotrzeć do końca, którym jest moje pojawienie się na świecie.

I teraz, już po moim urodzeniu, cofnę film. Mój różowy kocyk odlatuje, moje łóżeczko przesuwa się po podłodze, moja pępowina ponownie się przytwierdza, a ja krzyczę, wciągany między nogi mojej matki. Znowu staje się bardzo gruba. I dalej do tyłu, gdy łyżeczka przestaje się kołysać, a termometr powraca do swojej aksamitnej szkatułki. Sputnik wraca po swoim torze na wyrzutnię, a choroba Heinego-Medina szerzy się na świecie. Krótka migawka, prezentująca najpierw mojego ojca jako dwudziestotrzyletniego klarnecistę grającego numer Artie Shawa do słuchawki telefonicznej, a później jako ośmiolatka w kościele, zgorszonego ceną świec. Teraz mój dziadek w 1933 roku, odklejający z kasy swój pierwszy „szczęśliwy” amerykański banknot jednodolarowy. Następnie opuszczamy Amerykę, jesteśmy na środku oceanu, puszczana do tyłu ścieżka dźwiękowa brzmi zabawnie. Pojawia się parowiec, a na pokładzie śmiesznie kołysze się szalupa ratunkowa, ale już statek cumuje, najpierw rufą, i znowu jesteśmy na stałym lądzie. Film dalej odwija się ze szpuli, cofając się do samego początku…

Późnym latem 1922 roku moja babcia, Desdemona Stephanides, nie przepowiadała narodzin, ale śmierć, przede wszystkim własną. Stała właśnie w chatce, w której hodowała jedwabniki, wysoko na zboczu Olimpu w Azji Mniejszej, gdy jej serce bez ostrzeżenia przestało bić. Wrażenie bardzo wyraźne – poczuła, jak jej serce staje i zwija się w kulkę. Następnie, kiedy zesztywniała, ponownie zaczęło pospiesznie uderzać, tłukąc się o żebra. Wydała krótki okrzyk zdumienia. Jej dwadzieścia tysięcy wrażliwych na uczucia ludzi jedwabników nagle przestało snuć swoje kokony. Mrużąc oczy w ciemnym świetle, moja babcia spojrzała w dół i zobaczyła wyraźnie trzepoczący przód jej tuniki. To właśnie wówczas zdała sobie sprawę, że w jej ciele może się zrodzić niezależny od niej bunt. Desdemona stała się tym, czym pozostała na resztę swojego życia – chorą osobą uwięzioną w zdrowym ciele. Ponieważ jednak nie ufała we własną wytrzymałość, mimo że jej serce już się uspokajało, wyszła na zewnątrz, aby po raz ostatni spojrzeć na świat, którego miała nie opuścić przez następne pięćdziesiąt osiem lat.

Rozciągający się przed nią widok był naprawdę wspaniały. Trzysta metrów niżej leżała stara stolica osmańska – Bursa, wyglądająca jak rozłożona na zielonym dywanie doliny plansza do gry w tryktraka. Czerwone romby dachówek stykały się z rombami bielonych ścian. Porozrzucane w okolicy groby sułtanów były podobne do jasnych żetonów. W 1922 roku ruch samochodowy nie blokował jeszcze ulic, a wyciągi narciarskie nie przecinały sosnowych borów na zboczu góry. Miasto nie było otoczone zakładami metalurgicznymi i tekstylnymi, które wypełniły powietrze smogiem. Bursa wyglądała (przynajmniej z wysokości trzystu metrów) prawie tak, jak przez minione sześć stuleci – święte miasto, osmańska nekropolia i centrum handlu jedwabiem, a jej spokojne, biegnące w dół ulice kwitły minaretami i cyprysami. Dachówki Zielonego Meczetu zmieniły z czasem kolor na niebieski, ale była to właściwie jedyna różnica. Jednak Desdemona Stephanides, kibicując z daleka, patrzyła z góry na planszę i widziała to, czego nie zauważali gracze.

Gdybyśmy poddali psychoanalizie powody palpitacji serca mojej babki, okazałoby się, że były one objawem głębokiego żalu. Jej rodzice nie żyli – zginęli w czasie ostatniej wojny z Turkami. Grecka armia, zachęcona przez aliantów, dokonała inwazji na zachodnią Turcję w 1919 roku, odbierając starożytne terytorium Grecji w Azji Mniejszej. Po latach życia w odosobnieniu na zboczu góry ludzie z Bithynios, wioski mojej babki, wkroczyli w bezpieczny świat Wielkiej Idei – Megale Idea, snu o Wielkiej Grecji. Obecnie Bursę okupowały greckie wojska. Nad dawnym pałacem osmańskim powiewała grecka flaga. Turcy wraz ze swoim przywódcą Kemalem Mustafą wycofali się na wschód, do Angory. Pierwszy raz w swoim życiu Grecy z Azji Mniejszej wyrwali się spod panowania tureckiego. Już nie obowiązywały rozporządzenia zabraniające giaurom (niewiernym psom) noszenia jaskrawych ubrań, jazdy konnej czy używania siodła. Tureccy urzędnicy nigdy już nie mieli, jak to czynili przez ostatnie wieki, przybywać co roku do wioski i siłą zabierać najsilniejszych chłopców, aby służyli w oddziałach janczarów. Mężczyźni z wioski, niosąc jedwab na rynek w Bursie, byli obecnie wolnymi Grekami w wolnym greckim mieście.

Jednak opłakująca rodziców Desdemona wciąż była więźniem przeszłości. I gdy tak stała na górze, patrząc w dół na wyzwolone miasto, czuła się oszukana przez swoją niezdolność odczuwania szczęścia wraz z innymi. Wiele lat później, już jako wdowa – gdy całą dekadę spędziła w łóżku, bardzo żywo starając się umrzeć – przyznała w końcu, że te dwa lata między wojnami pół wieku wcześniej były jedynym przyzwoitym okresem w jej życiu. Ale wtedy wszyscy, których wówczas znała, już nie żyli i mogła to powiedzieć tylko do telewizora.

Przez blisko godzinę Desdemona starała się ignorować swoje złe przeczucia, dalej pracując wśród jedwabników. Przyszła tu z domu, wychodząc tylnymi drzwiami przez słodko pachnącą altankę zarośniętą pędami winogron i przez tarasowo ukształtowane podwórze, zmierzając do niskiej, krytej strzechą chatki. Panujący wewnątrz drażniący zapach larw nie przeszkadzał jej. Hodowla jedwabników była osobistą, choć śmierdzącą oazą mojej babki. Wszędzie wokół niej, jak na jakimś firmamencie, miękkie i białe gąsienice tkwiły uczepione zebranych w wiązki gałązek morwy. Desdemona patrzyła, jak snują kokony, ruszając główkami jakby w rytm muzyki. Kiedy tak spoglądała, zapominała o istniejącym na zewnątrz świecie, o jego zmianach i niepokojach, jego okropnej nowej muzyce (która za chwilę ma się pojawić). Słyszała natomiast swoją matkę, Euphrosyne Stephanides, która wiele lat temu w tej właśnie wylęgarni objaśniała jej tajemnice jedwabników. „Aby uzyskać dobry jedwab, musisz być czysta” – mówiła córce. I dodawała: „Jedwabniki wiedzą wszystko. Zawsze można poznać człowieka po tym, jak wyglądają jego jedwabniki”. Oprócz udzielania ogólnych rad Euphrosyne podawała również konkretne przykłady: „Taka Maria Poulos, która zadziera spódnicę przed każdym. Widziałaś jej kokony? Plama po każdym mężczyźnie. Przyjrzyj się następnym razem”.

Jedenastoletnia czy dwunastoletnia Desdemona dawała wiarę każdemu słowu i teraz, jako młoda, dwudziestojednoletnia kobieta, nadal jeszcze trochę wierzyła w moralizatorskie powiastki swojej matki i bacznie przyglądała się konstelacji kokonów, szukając na nich oznak swojej nieczystości (te jej sny!). Szukała również innych znaków, ponieważ jej matka utrzymywała, że jedwabniki reagowały na zdarzenia historyczne. Po każdej masakrze, choćby wydarzyła się w wiosce oddalonej o pięćdziesiąt mil, włókna gąsienic zmieniały barwę na kolor krwi. „Widziałam je, krwawiące jak stopy samego Christosa” – to znowu słowa Euphrosyne, a pamiętająca o nich Desdemona wiele lat później mruży oczy w słabym świetle, aby zobaczyć, czy kokony zmieniają barwę na czerwoną. Wyciągnęła tacę i potrząsnęła nią, wyciągnęła następną i właśnie wtedy poczuła, że jej serce przestaje bić, zwija się w kulkę, a po chwili zaczyna uderzać ją od środka. Upuściła tacę, zobaczyła, jak jej tunika trzepocze od jakiejś siły wewnętrznej, i zrozumiała, że jej serce funkcjonuje zgodnie z jemu tylko znaną instrukcją, że ona sama nie panuje ani nad nim, ani tak naprawdę nad niczym innym.

I tak moja yia yia, cierpiąca na pierwszą ze swoich urojonych chorób, stała, patrząc w dół, na Bursę, jakby w oczekiwaniu na pojawienie się widocznego potwierdzenia swoich niewidzialnych obaw. I wówczas nadeszło potwierdzenie w postaci dźwięków dochodzących z wnętrza domu – to zaczął śpiewać jej brat, Eleutherios (Lefty) Stephanides. Śpiewał po angielsku, źle wymawiając i tak niewiele znaczące słowa:

– Ev’ry morning, ev’ry evening, ain’t we got fun – nucił Lefty. Stał przed lustrem w sypialni, jak miał to w zwyczaju robić codziennie mniej więcej o tej porze, i przypinał nowy celuloidowy kołnierzyk do nowej białej koszuli, wyciskał (pachnącą cytryną) brylantynę na dłoń i wcierał ją w swoje świeżo ostrzyżone na Rudolfa Valentino włosy. I ciągnął:

– In the meantime, in-between time, ain’t we got fun.

On również nie rozumiał tekstu, wystarczała mu sama melodia. Ta muzyka kojarzyła się Lefty’emu z frywolnością ery jazzu, koktajlami na ginie, dziewczynami roznoszącymi papierosy na tacach, to ona powodowała, że energicznie pomadował włosy… Natomiast stojąca na podwórzu i słysząca ten śpiew Desdemona reagowała zupełnie inaczej. Piosenka przywodziła jej na myśl tylko cieszące się złą sławą knajpy w mieście, w których upijał się jej brat, te haszyszowe speluny, gdzie grali rebetiko i muzykę amerykańską, i gdzie śpiewały rozwiązłe kobiety… A w tym czasie Lefty wkładał swój nowy prążkowany garnitur, składał czerwoną chusteczkę dopasowaną do czerwonego krawata… I zrobiło jej się dziwnie, czuła to zwłaszcza w brzuchu, w którym przewalało się od skomplikowanych emocji, smutku, złości i jeszcze czegoś innego, czego nie potrafiła nazwać, a co bolało najbardziej.

– The rent’s unpaid, we haven’t a car – Lefty zawodził słodkim tenorem, jaki miałem później odziedziczyć, a wśród tej muzyki Desdemona znów usłyszała głos swojej matki, ostatnie słowa Euphrosyne Stephanides wypowiedziane na chwilę przed śmiercią od rany postrzałowej: „Zajmij się Leftym. Obiecaj. Znajdź mu żonę!” – i Desdemona odpowiadająca przez łzy: „Obiecuję. Obiecuję!”… Te wszystkie głosy pojawiające się jednocześnie w głowie Desdemony idącej przez podwórze do domu. Przeszła przez małą kuchnię, w której gotował się obiad (dla jednej osoby), i wkroczyła prosto do dzielonej z bratem sypialni. Wciąż śpiewał:

– Not much money, oh! but honey – zakładał spinki do mankietów, robił przedziałek, ale w tym momencie podniósł wzrok i zobaczył swoją siostrę: – Ain’t we got… – i pianissimo: – …fun. – I ucichł.

Przez chwilę widać było w lustrze twarze obojga. W wieku dwudziestu jeden lat, na długo przed założeniem źle dopasowanej sztucznej szczęki i przybraniem narzuconego samej sobie inwalidztwa, moja babka bez wątpienia była piękną osobą. Czarne włosy nosiła zaplecione w długie warkocze upięte pod chustką. Jednak nie były to warkocze delikatne jak u małej dziewczynki, ale ciężkie i kobiece, obdarzone naturalną mocą, przypominające ogon bobra. Te warkocze nosiły w sobie historię kolejnych lat, pór roku i zmiennej pogody, a kiedy je rozpuszczała w nocy, opadały jej do pasa. W tej chwili były dodatkowo przewiązane czarnymi jedwabnymi wstążkami, przez co stały się jeszcze bardziej imponujące, jeśli tylko można je było zobaczyć, a to udawało się niewielu. Zazwyczaj oglądać można było tylko twarz Desdemony – jej duże smutne oczy i jej bladą, jak oświetloną świecami cerę. Muszę również wspomnieć z nutką zazdrości trapiącej dziewczynkę płaską jak deska, jaką kiedyś byłem, o zmysłowej figurze Desdemony. Jej ciało było dla niej powodem ciągłego zakłopotania. Dawało znać o sobie w zupełnie nieprzewidywalny sposób. W kościele, gdy klękała, na podwórzu, gdy trzepała dywany, pod brzoskwinią, gdy zrywała owoce – kobiecość Desdemony wymykała się więzom jej burych, ograniczających ją ubrań. Kiedy więc całe jej ciało podrygiwało, jej zawinięta w chustkę twarz sprawiała wrażenie odizolowanej i zgorszonej tym, co wyczyniały jej piersi i biodra.

Eleutherios był wyższy i szczuplejszy. Na fotografiach z tego okresu przypominał podziwiane przez niego postaci z półświatka – złodziei i hazardzistów z cienkimi wąsikami, przesiadujących w nadmorskich knajpach Aten i Konstantynopola. Jego jastrzębi nos, takież oczy i rysy powodowały, że cała twarz przypominała wyglądem tego ptaka. Gdy się jednak uśmiechnął, z jego oczu biła łagodność i od razu było widać, że Lefty w rzeczywistości nie był gangsterem, ale rozpieszczonym, wiecznie pogrążonym w książkach synem dostatnio żyjących rodziców.

Tego letniego popołudnia w 1922 roku Desdemona nie patrzyła na twarz brata. Spojrzała natomiast na marynarkę, błyszczące włosy, prążkowane spodnie i próbowała zrozumieć, co się z nim stało przez tych kilka ostatnich miesięcy.

Lefty był rok młodszy od Desdemony i nieraz się zastanawiała, jak mogła te dwanaście miesięcy przeżyć bez niego. Odkąd tylko sięgała pamięcią, zawsze był po drugiej stronie koca z koziego futra, który rozdzielał ich łóżka. Zza tego kelimi wystawiał teatrzyk kukiełkowy, wykręcając swoje dłonie w postać bystrego garbatego Karaghiozis, który zawsze przechytrzał Turków. W ciemności układał wiersze lub śpiewał piosenki i jednym z powodów, dla których nienawidziła nowej amerykańskiej muzyki, było to, że śpiewał ją wyłącznie dla siebie. Desdemona zawsze kochała swojego brata, tak jak potrafi kochać brata tylko dorastająca na zboczu góry siostra – był jej całą rozrywką, jej najlepszym przyjacielem i powiernikiem, wspólnie odkrywali drogi na skróty i utajone cele mnichów. Od samego początku bardzo dobrze rozumieli się z Leftym i czasami zapominała nawet, że byli odrębnymi osobami. Jako dzieci tarzali się po tarasowo ukształtowanym zboczu góry jak czworonożne i dwugłowe stworzenie. Do tego stopnia przyzwyczaiła się do cienia syjamskiego rodzeństwa, jaki rzucali wieczorem na bielone ściany domu, że gdy tylko widziała swoją samotną sylwetkę, wydawało jej się, że jest przecięta na pół.

Wszystko się zmieniło, gdy nastały czasy pokoju. Lefty zaczął korzystać z nowej wolności. W ostatnich miesiącach schodził do Bursy łącznie siedemnaście razy. Trzy razy zatrzymał się na noc w Cocoon Inn, naprzeciw meczetu sułtana Ouhana. Pewnego ranka wyszedł z domu ubrany w wysokie buty, kolanówki, bryczesy, doulamas i kamizelkę, a następnego dnia wieczorem wrócił w garniturze w prążki, z jedwabnym szalem wsuniętym za kołnierzyk, jak jakiś śpiewak operowy, i w czarnym meloniku na głowie. Można było zauważyć również inne zmiany. Zaczął się uczyć języka francuskiego z małego, fioletowego podręcznika do rozmówek. Nabrał też pretensjonalnych gestów, na przykład wkładania rąk do kieszeni i dzwonienia bilonem lub uchylania kapelusza. Gdy Desdemona robiła pranie, w kieszeniach Lefty’ego znalazła pokryte symbolami matematycznymi karteczki. Jego ubranie pachniało piżmem, dymem, czasami wydzielało również słodkawy zapach.

Nawet to, że odbicia ich twarzy były w lustrze połączone, nie było w stanie ukryć faktu, że coraz bardziej się od siebie oddalali. I gdy moja wiecznie przygnębiona babka, w której sercu rozpętała się teraz burza, spojrzała na swojego brata, powrócił do niej obraz jej samotnego cienia i poczuła jakąś wewnętrzną pustkę.

– I dokąd to idziesz tak wystrojony?

– A jak sądzisz? Do Koza Han. Sprzedać kokony.

– Byłeś tam wczoraj.

– Teraz jest sezon.

Szylkretowym grzebieniem Lefty zrobił przedziałek po prawej stronie, nakładając brylantynę na niesforny kosmyk, który nie chciał się ułożyć.

Desdemona podeszła do brata. Wzięła do ręki brylantynę i powąchała ją. Zapach był inny niż ten na jego ubraniu.

– Co tam jeszcze robisz?

– Nic.

– Czasami zostajesz na całą noc.

– To kawał drogi. Zanim tam dojdę, jest już późno.

– Co ty palisz w tych knajpach?

– To, co jest w fajce. Niegrzecznie tak wypytywać.

– Gdyby tylko matka i ojciec wiedzieli, że tyle palisz i pijesz… – zamilkła.

– Ale nie wiedzą, prawda? – powiedział Lefty. – Więc nic mi nie grozi.

Jego niefrasobliwy ton nie brzmiał przekonująco. Lefty zachowywał się tak, jakby już otrząsnął się po śmierci rodziców, ale Desdemona umiała go przejrzeć. Uśmiechnęła się smutno do brata i, nie mówiąc nic, wyciągnęła rękę zaciśniętą w pięść. Odruchowo, wciąż jeszcze przeglądając się w lustrze, Lefty również zacisnął dłoń w pięść. Policzyli:

– Raz, dwa, trzy… Teraz!

– Nożyczki łamią się na kamieniu, ja wygrałam – rzekła Desdemona. – Zatem powiedz mi.

– Co mam ci powiedzieć?

– Powiedz, co jest tak interesującego w Bursie.

Lefty ponownie zaczesał włosy do przodu i zrobił przedziałek po lewej stronie. Kręcił głową przed lustrem w lewo i w prawo.

– Jak jest lepiej? Po lewej czy po prawej?

– Niech się przyjrzę – Desdemona delikatnie podniosła rękę do włosów Lefty’ego… i zmierzwiła je.

– Hej!

– Czego szukasz w Bursie?

– Daj mi spokój.

– Powiedz!

– Naprawdę chcesz wiedzieć? – spytał Lefty zirytowany zachowaniem siostry. – Jak myślisz, czego ja mogę szukać? – mówił z tłumioną siłą. – Szukam kobiety.

Desdemona chwyciła się za brzuch, przyłożyła drugą rękę do serca. Zrobiła dwa kroki do tyłu i z tego miejsca jeszcze raz spojrzała na brata. Pomysł, że Lefty, który miał te same oczy i brwi co ona, który spał w łóżku obok niej, mógłby odczuwać tego rodzaju pożądanie, nigdy jeszcze nie przyszedł Desdemonie do głowy. Ciało Desdemony, aczkolwiek dojrzałe pod względem fizycznym, wciąż było czymś obcym dla jego właścicielki. W nocy w ich sypialni widziała, jak jej brat przyciska się do materaca plecionego ze sznurków, jakby wyładowywał na nim swoją złość. Gdy byli dziećmi, spotkała go w wylęgarni jedwabników ocierającego się niewinnie o drewniany palik. Ale to wszystko nie robiło na niej żadnego wrażenia.

– Co robisz? – spytała Lefty’ego, wówczas ośmio- lub dziewięcioletniego, trzymającego mocno palik i ruszającego kolanami w górę i w dół. Spokojnym, zdecydowanym głosem odpowiedział:

– Chcę to poczuć.

– Co poczuć?

– No, wiesz – stękając, dysząc, ruszając miarowo kolanami, odpowiadał – to uczucie.

Ale ona nie wiedziała. Miało upłynąć jeszcze kilka lat, zanim Desdemona, siekając ogórki, oprze się o róg stołu kuchennego i nie zdając sobie z tego sprawy, po chwili oprze się nieco mocniej, a później będzie przyjmować tę pozycję codziennie, z rogiem stołu wciśniętym między swoimi nogami. Teraz, przygotowując posiłki bratu, czasami powracała do swojej starej znajomości ze stołem, ale czyniła to nieświadomie. Odpowiedzialne za to było jej ciało, potajemnie działające z typową dla wszystkich ciał przebiegłością.

Inaczej było w wypadku wypraw jej brata do miasta. Najwidoczniej wiedział, czego szukał, w pełni porozumiewał się ze swoim ciałem. Jego umysł i ciało stanowiły jedną istotę, rządzoną jedną myślą, ogarniętą jedną namiętnością, a Desdemona pierwszy raz w życiu nie była w stanie odczytać tej myśli. Wiedziała tylko, że nie miała z nią żadnego związku.

Doprowadzało ją to do szału. Podejrzewam również, że czuła pewną zazdrość. Czyż nie była jego najlepszą przyjaciółką? Czyż nie mówili sobie zawsze o wszystkim? Czyż nie robiła dla niego wszystkiego – gotowała, szyła i zajmowała się domem jak ich matka? Czyż to nie ona samodzielnie zajmowała się hodowlą jedwabników, dzięki czemu on, jej bystry mały braciszek, mógł się uczyć u księdza klasycznej greki? Czyż to nie ona powiedziała: „Ty zajmuj się książkami, a ja zajmę się hodowlą jedwabników. Wystarczy tylko, że będziesz sprzedawał kokony na rynku”. A kiedy zaczął zostawać dłużej w mieście, czy narzekała? Czy wspominała o znalezionych karteczkach albo o jego czerwonych oczach, czy też o piżmowo-słodkim zapachu jego ubrań? Desdemona podejrzewała, że jej marzycielski braciszek zaczął palić haszysz. Tam, gdzie była muzyka rebetiko, zawsze był haszysz. Lefty radził sobie ze stratą rodziców w jedyny sposób, jaki znał, znikając w chmurze dymu haszyszowego, jednocześnie słuchając niewątpliwie najsmutniejszej muzyki na świecie. Desdemona wszystko to rozumiała i dlatego też nic nie mówiła. Ale widziała, że jej brat próbuje teraz uciec przed żalem w sposób, jakiego się nie spodziewała, i już nie chciała siedzieć cicho.

– Chcesz kobiety? – zapytała z niedowierzaniem w głosie. – Jakiej kobiety? Turczynki?

Lefty nic nie powiedział. Po swoim wybuchu ponownie zajął się czesaniem włosów.

– A może potrzebujesz jakiejś panienki z haremu. Mam rację? Myślisz, że nic nie wiem o tych rozwiązłych dziewczynach, tych poutanes? Wiem dobrze, nie jestem taka głupia. Podoba ci się, jak grube dziewczyny trzęsą przed tobą brzuchami? Z brylantem w samym środku tłustego brzucha? Chcesz jedną z nich? Powiem ci coś. Wiesz, dlaczego te tureckie dziewczyny skrywają twarz? Myślisz, że to z powodu religii? Nie. To dlatego, że w przeciwnym razie nikt nie zniósłby ich widoku! – teraz już krzyczała. – Wstydziłbyś się, Eleutheriosie! Co się z tobą dzieje? Dlaczego nie znajdziesz sobie dziewczyny w naszej wiosce?

W tym momencie Lefty, który właśnie otrzepywał marynarkę, zwrócił siostrze uwagę na przeoczony przez nią fakt.

– Może tego nie zauważyłaś – rzekł – ale w naszej wiosce nie ma żadnych dziewczyn.

I rzeczywiście nie bardzo odbiegało to od prawdy. Bithynios nigdy nie było dużą wioską, ale w 1922 roku było mniejsze niż kiedykolwiek. Ludzie zaczęli wyjeżdżać w 1913 roku, gdy plaga filoksery zniszczyła porzeczki. Exodus trwał podczas wojen bałkańskich. Kuzynka Lefty’ego i Desdemony, Sourmelina, wyjechała do Ameryki i mieszkała w miejscu zwanym Detroit. Zbudowane na łagodnym zboczu góry Bithynios odbiegało charakterem od wiosek niebezpiecznie położonych na skałach. Stanowiło eleganckie czy też przynajmniej harmonijne skupisko otynkowanych na żółto domów z czerwonymi dachami. Najwspanialsze domy, a były takie dwa, miały çikma – wykuszowe okna wiszące nad ulicą. Najbiedniejsze, a tych było wiele, stanowiły zazwyczaj jednoizbowe pomieszczenia z kuchnią. Były też takie jak Desdemony i Lefty’ego, z zapchanym meblami salonem, dwiema sypialniami, kuchnią i wygódką w podwórzu, z europejską toaletą. W Bithynios nie było żadnych sklepów ani poczty czy banku, tylko kościół i tawerna. Na zakupy trzeba się było wybierać do Bursy, najpierw pieszo, a później jadąc konnym tramwajem.

W 1922 roku w wiosce żyło zaledwie sto osób. Mniej niż połowę stanowiły kobiety. Z czterdziestu siedmiu kobiet dwadzieścia jeden było starych, a dwadzieścia było mężatkami w średnim wieku. Trzy były młodymi matkami, każda z córeczką w pieluchach. Jedna była jego siostrą. Pozostawały dwie dziewczyny na wydaniu i Desdemona pospiesznie wysunęła ich kandydatury.

– Co to ma znaczyć, że nie ma żadnych dziewcząt? A Lucille Kafkalis? To bardzo miła dziewczyna. Albo Victoria Pappas?

– Lucille cuchnie – trzeźwo odpowiedział Lefty. – Kąpie się może raz do roku. Na imieniny. A Victoria? – przesunął palcem nad górną wargą. – Victoria ma większe wąsy niż ja. Nie chcę, żeby moja żona używała mojej brzytwy – mówiąc to, odłożył szczotkę do ubrań i włożył marynarkę.

– Nie czekaj na mnie – rzekł i wyszedł z pokoju.

– Idź! – zawołała za nim Desdemona. – Nic mnie to nie obchodzi! Tylko pamiętaj: kiedy twoja turecka żona zdejmie swoją maskę, nie wracaj biegiem do wioski!

Ale Lefty już poszedł. Jego kroki ucichły w oddali. Desdemona znowu poczuła, jak w jej krwi podnosi się poziom tajemniczej trucizny. Nie zwróciła na to uwagi.

– Nie lubię jeść w samotności! – krzyknęła w otaczającą ją pustkę.

Wiatr z doliny wzmógł się, jak każdego popołudnia. Wiał przez otwarte okna domu. Zadzwonił zasuwką jej skrzyni na wyprawę i leżącym na niej starym sznurem koralików, które jej ojciec przesuwał palcami, gdy musiał się uspokoić. Desdemona wzięła do ręki ten sznur. Zaczęła po kolei przesuwać koraliki w palcach, tak jak robił to jej ojciec, a także jej dziadek i pradziadek, dokonując w ten sposób przekazywanego z pokolenia na pokolenie ustalonego rytuału dokładnego i gruntownego zamartwiania się. W miarę jak koraliki stukały jeden o drugi, Desdemona poddawała się ich działaniu. Jakie były zamiary Boga? Dlaczego zabrał jej rodziców i zostawił ją, aby martwiła się o swojego brata? Co miała z nim zrobić? „Palenie, picie, a teraz jeszcze gorzej! I skąd on bierze pieniądze na te wszystkie głupoty? Z moich kokonów, to jasne!” Każdy przechodzący przez jej palce koralik odpowiadał kolejnej przykrości, o jakiej sobie przypominała i którą starała się puścić w niepamięć. Desdemona, ze swoimi smutnymi oczami i twarzą dziewczynki zmuszonej przedwcześnie dorosnąć, siedziała ze zmartwieniami nad sznurem koralików, podobnie jak wszyscy mężczyźni w rodzinie Stephanides przed nią i po niej (aż do mnie, jeśli mogę się tu liczyć).

Podeszła do okna i wysunęła głowę na zewnątrz, usłyszała szelest wiatru w sosnach i białych brzozach. Nadal odliczała koraliki, które powoli zaczynały spełniać swoje zadanie. Poczuła się lepiej. Postanowiła zająć się swoim życiem. Lefty nie wróci dziś w nocy. Jakie to ma znaczenie? Poza tym, komu on jest potrzebny? Byłoby jej łatwiej, gdyby nigdy nie wrócił. Ale była to winna swojej matce, musi przypilnować, żeby nie zachorował na jakąś wstydliwą chorobę albo, co gorsza, nie uciekł z jakąś Turczynką. Koraliki nadal opadały, jeden po drugim, przez ręce Desdemony. Ale ona już nie liczyła swoich uraz. Koraliki przywoływały jej na myśl obrazy z magazynu mody ukrytego w starym biurku ich ojca. Jeden koralik był fryzurą. Drugi był jedwabną halką. Następny był czarnym biustonoszem. Moja babcia zaczęła myśleć o swatach.

W tym czasie Lefty schodził zboczem góry, niosąc worek kokonów. Gdy dotarł do miasta, poszedł w dół Kapali Carsi Caddesi, skręcił przy Borsa Sokak i wkrótce przeszedł pod łukiem na dziedziniec Koza Han. W środku, wokół niebieskawozielonej fontanny, stały setki sztywnych, wysokich do pasa worków, które pieniły się kokonami jedwabników. Wszędzie pełno było sprzedających lub kupujących mężczyzn. Krzyczeli od dziesiątej rano, kiedy to rozlegał się dzwon oznajmiający otwarcie, i teraz ich głosy były już ochrypłe.

– Dobra cena! Dobra jakość! – Lefty przeciskał się przez wąskie ścieżki między workami, mocno trzymając własny towar. Nigdy nie interesował go sposób, w jaki jego rodzina zdobywała środki do życia. Nie potrafił ocenić kokonów jedwabników przez ich dotykanie czy wąchanie, tak jak robiła to jego siostra. Przynosił je na targ tylko dlatego, że kobietom wstęp był tu wzbroniony. Denerwowało go przepychanie się, wpadanie na tragarzy i omijanie stojących wszędzie worków. Wyobrażał sobie, jak by to było przyjemnie, gdyby tak wszyscy na chwilę się zatrzymali, gdyby mogli stać nieruchomo i podziwiać świetlistość kokonów w wieczornym świetle, ale oczywiście było to niemożliwe. Ciągle wrzeszczeli i rzucali sobie nawzajem kokony w twarz, kłamiąc i targując się. Ojciec Lefty’ego uwielbiał porę targu w Koza Han, ale ta żyłka do handlu nie przeszła na jego syna.

Obok zadaszonego portyku Lefty zauważył znanego mu kupca. Pokazał mu zawartość swojego worka. Kupiec sięgnął głęboko do środka i wyciągnął kokon. Zanurzył go w misce z wodą i obejrzał. Następnie zanurzył go w miseczce z winem.

– Będę musiał z nich zrobić organdynę. Są zbyt słabe.

Lefty nie wierzył w słowa tego człowieka. Jedwab Desdemony był zawsze najwyższej jakości. Wiedział, że powinien zacząć krzyczeć, obrazić się i udawać, że zabiera swój towar gdzie indziej. Ale był już spóźniony, za chwilę miał odezwać się dźwięk dzwonu oznajmujący zamknięcie targu. Ojciec zawsze mu mówił, żeby nie przynosił kokonów pod koniec dnia, ponieważ wtedy trzeba sprzedawać za niższą cenę. Lefty poczuł, jak pod nowym ubraniem przebiega go dreszcz. Chciał mieć tę transakcję z głowy. Czuł się bardzo zażenowany – wstydził się za ludzi, za ich żądzę pieniędzy, za ich umiłowanie oszustwa. Bez słowa protestu zaakceptował podaną mu cenę. Gdy tylko transakcja została zawarta, pospiesznie opuścił Koza Han, aby zająć się prawdziwym celem swojej wizyty w mieście.

To nie było to, o czym myślała Desdemona. Przyjrzyjmy się dokładniej: Lefty w zawadiacko przekrzywionym meloniku kroczy schodzącymi w dół ulicami Bursy. Nie wchodzi jednak do mijanych kawiarenek. Właściciele witają go, ale Lefty tylko macha do nich ręką. W następnej ulicy mija okno z zamkniętymi okiennicami, zza których słychać nawoływania kobiet, ale nie zwraca na to uwagi, podążając dalej wijącymi się uliczkami, idąc obok sprzedawców owoców i mijając restauracje, aż dociera do jeszcze innej ulicy, i tam wchodzi do kościoła. Mówiąc dokładniej – do dawnego meczetu, którego minaret zburzono, a widniejące na ścianach inskrypcje z Koranu pokryto świeżym tynkiem, i gdzie nawet teraz trwa malowanie chrześcijańskich świętych. Lefty daje monetę starszej kobiecie sprzedającej świece, zapala jedną świecę i ustawia ją pionowo w piasku. Zajmuje miejsce w tylnej ławce. W taki sam sposób będzie się modlić moja matka o pomoc przy moim poczęciu. Lefty Stephanides (między innymi mój cioteczny dziadek) patrzy w górę na niedokończonego Chrystusa Pantokratora na sklepieniu. Jego modlitwa zaczyna się od słów, których nauczył się jako dziecko:

– Kyrie eleison, Kyrie eleison. Panie, nie jestem godzien, abyś przyszedł do mnie – ale wkrótce zmienia się, stając się bardzo osobista. – Nie wiem, dlaczego w ten sposób czuję, wiem, że nie jest to naturalne – i następnie, przyjmując bardziej oskarżycielski ton, Lefty modli się – ty mnie takim stworzyłeś, nie prosiłem, abym myślał w taki sposób, jak… – jednak w końcu nabiera pokory. – Dodaj mi sił, Christos, nie pozwól, abym był taki. Gdyby tylko ona wiedziała… – Oczy mocno zamknięte, dłonie wykrzywiają rondo melonika, słowa unoszą się wraz z kadzidłem w górę, do niedokończonego Chrystusa na sklepieniu.

Modlił się przez pięć minut. Potem wyszedł, ponownie założył kapelusz na głowę i zadzwonił bilonem w kieszeni. Ruszył z powrotem w górę ulicy i tym razem (po zrzuceniu ciężaru z serca) zatrzymywał się we wszystkich miejscach, jakim opierał się, idąc w dół. Wstąpił do kawiarenki na kawę i papierosa. Poszedł do restauracji na lampkę ouzo. Gracze w tryktraka zawołali: „Hej, Valentino, może zagrasz?”. Pozwolił, żeby pochlebstwami nakłonili go do gry, tylko na jedną partię, następnie przegrał i musiał albo zagrać o podwójną stawkę, albo zrezygnować (obliczenia, które Desdemona znalazła w kieszeniach spodni Lefty’ego, były długami hazardowymi). Noc mijała powoli. Ouzo lało się bez przerwy. Przybyli muzycy i zaczęło się rebetiko. Grali pieśni o pożądaniu, śmierci, więzieniu i życiu na ulicy.

– Przy nadmorskiej spelunce, gdzie bywam każdego ranka – Lefty śpiewał wraz z nimi – by ukoić w haszu smutki rozżalonego kochanka, spotkałem dwie dziewczyny siedzące na piasku, obie zamroczone, ale pełne były blasku – nargile została tymczasem napełniona. O północy Lefty lekkim krokiem wyszedł ponownie na ulicę.

Alejka opada w dół, skręca, kończy się. Otwierają się drzwi. Uśmiechnięta twarz zaprasza do środka. Następną rzeczą, jaką uświadamia sobie Lefty, jest to, że siedzi na sofie z trzema greckimi żołnierzami i patrzy na siedem pulchnych i wyperfumowanych kobiet dzielących dwie sofy naprzeciwko (z gramofonu płynie ten sam przebój, który słychać wszędzie: Ev’ry morning, ev’ry morning…). I w tym momencie jego niedawna modlitwa odchodzi w niepamięć, ponieważ gdy madame mówi: „Którą tylko chcesz, kochanie”, wzrok Lefty’ego przechodzi od czerkieskiej niebieskookiej blondynki do ormiańskiej dziewczyny, w dwuznaczny sposób jedzącej brzoskwinię, następnie do Mongołki z równo obciętą grzywką, jego wzrok przesuwa się dalej i zatrzymuje się na cichej dziewczynie na końcu dalszej sofy, dziewczynie o smutnych oczach, idealnie gładkiej skórze i czarnych włosach splecionych w warkocze („Każda pochwa znajdzie swój sztylet” – mówi po turecku madame, na co dziwki wybuchają śmiechem). Nieświadomy, co kieruje jego pociągiem, Lefty podnosi się, wygładza marynarkę, wyciąga rękę w kierunku wybranki… I dopiero gdy dziewczyna prowadzi go po schodach, słyszy wewnętrzny głos uświadamiający mu, że ta dziewczyna jest dokładnie jak… I czy jej profil nie wygląda jak… Ale już doszli do pokoju z pobrudzoną pościelą, z lampką oliwną w kolorze krwi, zapachem wody różanej i brudnych nóg. Odurzenie młodych zmysłów powoduje, że Lefty nie zwraca uwagi na coraz większe podobieństwo, jakie ukazuje postać rozbierającej się dziewczyny, jego oczy chłoną duże piersi, wąską talię, włosy spadające kaskadą na bezbronną kość ogonową, ale u Lefty’ego nie wywołuje to żadnych skojarzeń. Dziewczyna nabija dla niego nargile. Lefty wkrótce odlatuje i nie słyszy już żadnych głosów w swojej głowie. W miękkim śnie haszyszowym upływających godzin traci świadomość tego, kim jest i z kim jest. Kończyny prostytutki stają się kończynami innej kobiety. Kilka razy wzywa jej imię, ale jest już wtedy tak zamroczony, że tego nie zauważa. Dopiero później, gdy idą w kierunku drzwi, dziewczyna sprowadza go na ziemię:

– Tak przy okazji, mam na imię Irini. U nas nie ma żadnej Desdemony.

Następnego ranka obudził się w Cocoon Inn pełen nękających wyrzutów sumienia. Opuścił miasto i wspiął się z powrotem na górę, do Bithynios. Jego kieszenie (puste) nie wydawały żadnego dźwięku. Skacowany i drżący jak w gorączce, Lefty powiedział sobie, że jego siostra miała rację – już najwyższy czas, aby się ożenił. Ożeni się z Lucille lub z Victorią. Będzie miał dzieci, przestanie chodzić na dół, do Bursy, i stopniowo się zmieni, zestarzeje się, wszystko, co teraz czuje, zatrze się w pamięci i zniknie zupełnie. Skinął głową, poprawił kapelusz.

W tym czasie w Bithynios Desdemona udzielała dwóm dyletantkom lekcji przygotowujących do życia w wielkim świecie. Podczas gdy Lefty nadal jeszcze odsypiał hulankę w Cocoon Inn, zaprosiła Lucille Kafkalis i Victorię Pappas do domu. Dziewczyny były młodsze niż Desdemona i nadal mieszkały z rodzicami. Patrzyły na Desdemonę jak na panią własnego domu. Zazdrościły jej urody, obserwowały ją z podziwem, pochlebiała im uwaga, jaką im poświęcała, ufały jej w pełni, a gdy zaczęła dawać im rady dotyczące ich wyglądu, posłusznie ich słuchały. Desdemona powiedziała Lucille, aby częściej się myła, i doradziła jej, że powinna używać pod pachami olejku jako środka przeciwpotnego. Victorię wysłała zaś do Turczynki specjalizującej się w usuwaniu zbędnego owłosienia. W ciągu następnego tygodnia Desdemona nauczyła dziewczyny wszystkiego, czego sama dowiedziała się z jedynego magazynu zajmującego się urodą, jaki widziała – postrzępionego katalogu zatytułowanego Lingerie Parisienne, który należał do jej ojca. Na trzydziestu dwu stronach znajdowały się fotografie przedstawiające modelki w biustonoszach, gorsetach, pasach i pończochach. W nocy, gdy wszyscy spali, ojciec wyjmował go z dolnej szuflady biurka. Teraz Desdemona potajemnie studiowała katalog, starając się zapamiętać ilustracje, aby móc je później odtworzyć.

Powiedziała Lucille i Victorii, aby zaglądały do niej każdego popołudnia. Wchodziły do domu, kołysząc biodrami, jak im kazała, i przechodziły przez altankę z winorośli, w której Lefty lubił czytać. Za każdym razem w innej sukni. Zmieniały również fryzury, sposób chodzenia, biżuterię i zwyczaje. Pod kierunkiem Desdemony te dwie bezbarwne dziewczyny rozmnożyły się w małe miasto kobiet, w którym każda miała specjalny uśmiech, własny kamień jubilerski, nuciła inną ulubioną piosenkę. Po dwóch tygodniach przygotowań Desdemona weszła po południu do winogronowej altany i zapytała brata:

– Co ty tu robisz? Dlaczego nie jesteś w Bursie? Sądziłam, że znalazłeś sobie już miłą Turczynkę, z którą się ożenisz. A może wszystkie mają wąsy jak Victoria?

– Zabawne, że o tym wspomniałaś – odpowiedział Lefty. – Zauważyłaś? Vicky nie ma już wąsów. A wiesz, co jeszcze się stało? – wstał i się uśmiechnął. – Nawet Lucille zaczyna ładnie pachnieć. Zawsze, gdy tu przychodzi, czuję zapach kwiatów (oczywiście kłamał, żadna z dziewczyn nie wyglądała ani nie pachniała bardziej pociągająco niż przedtem; jego udawany entuzjazm świadczył tylko o tym, że poddał się nieuniknionemu: małżeństwo skojarzone przez osoby trzecie, zacisze domowe, dzieci – pełna katastrofa). Podszedł do Desdemony.

– Miałaś rację – rzekł. – Najpiękniejsze dziewczyny na świecie mieszkają tu, w naszej wiosce.

Spojrzała mu nieśmiało w oczy.

– Tak sądzisz?

– Czasami nie zdajemy sobie sprawy z tego, co mamy pod samym nosem.

Stali tak, patrząc na siebie, a w brzuchu Desdemony znowu zaczęły się dziać dziwne rzeczy. Aby wytłumaczyć to uczucie, muszę opowiedzieć jeszcze inną historię. Podczas przemówienia inaugurującego doroczny zjazd „Society for the Scientific Study of Sexuality” w 1968 roku (odbywający się wówczas w Mazatlán, wśród wielu pińatas) doktor Luce wprowadził koncepcję „peryfescencji”. Samo słowo nie znaczyło nic, Luce wymyślił je, aby uniknąć jakichkolwiek skojarzeń etymologicznych. Jednak stan peryfescencji jest dobrze znany. Określa początkowy stan podniecenia występujący podczas tworzenia się więzi uczuciowych między dwojgiem ludzi. Powoduje zawroty głowy, stany uniesienia, uczucie łaskotania w piersiach, chęć wspinania się na balkon po linie uplecionej z włosów ukochanej. Peryfescencją określamy ten początkowy narkotyczny okres, gdy kładziemy się spać obok partnera i przez płynące godziny chłoniemy zapach kochanka jak pachnącego szczeniaka (trwa to, jak wyjaśniał Luce, najwyżej dwa lata). To, co czuła Desdemona, starożytni mogli tłumaczyć działaniem Erosa. Obecnie opinie specjalistów sprowadziłyby to do chemii mózgu i ewolucji. Niemniej jednak uparcie będę utrzymywał, że Desdemona odczuwała peryfescencję jako jezioro ciepła napływające z dołu, z brzucha, i podchodzące do klatki piersiowej. Rozchodziło się jak ognista powódź dziewięćdziesięcioprocentowego jasnozielonego likieru z Finlandii. Pompowanie dwóch wydajnych węzłów chłonnych w jej szyi powodowało, że rozgrzewało jej twarz. Ale po chwili ciepło zmieniło kierunek działania i zaczęło rozchodzić się do miejsc, do których taka dziewczyna jak Desdemona nie mogła pozwolić mu dotrzeć, więc szybko odwróciła wzrok i odeszła. Podeszła do okna, peryfescencję pozostawiając za sobą, a lekki wiatr z doliny ochłodził ją.

– Porozmawiam z rodzicami dziewczyn – powiedziała, starając się mówić tonem matki. – A ty będziesz musiał iść w konkury.

Widniejący następnej nocy na niebie półksiężyc wyglądał jak na przyszłej fladze Turcji. W Bursie wojska greckie szukały jedzenia, hulały i wysadziły w powietrze kolejny meczet. W Angorze gazety podały, że Mustafa Kemal będzie jadł podwieczorek w Chankaya, gdy w rzeczywistości wyjechał do centrum dowodzenia w terenie i wraz ze swoimi ludźmi wypił ostatnią raki przed bitwą. Pod osłoną nocy wojska tureckie przesunęły się nie na północ, w kierunku Eskişehir, jak wszyscy oczekiwali, ale do mocno ufortyfikowanego miasta Afyon na południu. Pod Eskişehir wojska tureckie rozpaliły ogniska, aby stworzyć wrażenie większej liczebności. Mniejszy oddział wykonał manewr pozorujący marsz na północ, w kierunku Bursy. A pośród tych ruchów wojsk Lefty Stephanides, niosący dwa bukieciki, wyszedł ze swojego domu frontowymi drzwiami i zaczął iść w kierunku domu, w którym mieszkała Victoria Pappas.

To było wydarzenie o randze, jaką miały w wiosce czyjeś narodziny lub śmierć. Każdy z blisko stu mieszkańców Bithynios słyszał o nadchodzących wizytach Lefty’ego i stare wdowy, mężatki oraz młode matki, a także starcy, wszyscy czekali, aby się dowiedzieć, którą dziewczynę wybierze. Z powodu niewielkiej liczby mieszkańców prawie zanikły stare obrzędy zalotów. Ten brak romantycznych możliwości spowodował, że w wiosce bezwzględnie funkcjonowało błędne koło: nie ma kogo kochać – nie ma miłości, nie ma miłości – nie ma dzieci, nie ma dzieci – nie ma kogo kochać!

Figura Victorii Pappas była częściowo oświetlona, a częściowo ukryta w cieniu – linia cienia przebiegała przez jej ciało tak samo jak na fotografii z ósmej strony Lingerie Parisienne. Desdemona (kostiumerka, inspicjentka i reżyser w jednej osobie) upięła włosy Victorii, pozwalając, aby pukle opadały swobodnie na jej czoło i ostrzegając, aby trzymała swój wydatny nos w cieniu. Wyperfumowana, wydepilowana, wilgotna od środków zmiękczających skórę, z nałożonym na powieki pudrem Kohla, Victoria stała nieruchomo, pozwalając Lefty’emu patrzeć na siebie. Czuła ciepło jego spojrzenia, łowiła uchem jego ciężki oddech, słyszała, jak dwa razy starał się coś powiedzieć (cienki pisk z suchego gardła), później usłyszała jego kroki zmierzające w jej kierunku i obróciła się, przybierając minę, jakiej nauczyła ją Desdemona, ale była tak przejęta tym, że musi odpowiednio wydąć wargi, które miały wyglądać jak u modelki prezentującej francuską bieliznę, że nie zdawała sobie sprawy z tego, że kroki nie zbliżały się, ale oddalały. I gdy odwróciła się znowu, zobaczyła tylko, jak Lefty Stephanides, jedyny w okolicy kawaler do wzięcia, odchodzi…

…W tym samym czasie Desdemona otworzyła w domu swój kufer z wianem. Sięgnęła do środka i wyjęła własny gorset. Dała jej go matka wiele lat temu, w nadziei na jej noc poślubną, mówiąc: „Liczę na to, że kiedyś go wdziejesz”. Teraz, przed lustrem w sypialni, Desdemona trzymała przed sobą tę dziwną i skomplikowaną część garderoby. Zrzuciła swoje kolanówki i szarą bieliznę. Pozbyła się spódnicy z podniesioną talią i tuniki z wysokim kołnierzykiem. Zerwała chustkę i rozplotła warkocze, tak że włosy spadły na jej obnażone ramiona. Gorset był zrobiony z białego jedwabiu. Wkładając go, Desdemona poczuła, jakby snuła własny kokon, czekając na metamorfozę.

Ale gdy ponownie spojrzała w lustro, oprzytomniała. To nie miało sensu. Nigdy nie wyjdzie za mąż. Lefty wróci dzisiejszej nocy po wybraniu narzeczonej, którą następnie sprowadzi do domu, aby mieszkała razem z nimi. Desdemona zostanie tam, gdzie była, przekładając swoje koraliki, i wkrótce będzie starą kobietą, dużo starszą niż czuła się obecnie. Pies zawył. Ktoś we wsi potknął się o stertę patyków i zaklął. A moja babka płakała po cichu, ponieważ resztę swoich dni miała spędzić na liczeniu kłopotów, które nigdy nie znikały…

…Tymczasem Lucille Kafkalis stała tak, jak jej przykazano, na poły w świetle i na poły w cieniu, ubrana w biały kapelusz udekorowany szklanymi wiśniami, w mantyli na nagich ramionach, w jasnozielonej sukni z dekoltem i w butach na wysokim obcasie, w których nie mogła zrobić kroku z obawy, że może zaraz upaść. Do pokoju wtoczyła się jej gruba matka, śmiejąc się i krzycząc:

– Idzie! Nie wytrzymał z Victorią nawet jednej minuty!…

…Już z daleka poczuł zapach oliwki. Lefty właśnie wszedł przez niskie drzwi domu Kafkalisów. Ojciec Lucille powitał go i następnie powiedział: „Zostawimy was razem. Żebyście się mogli poznać”. Rodzice wyszli. W pokoju panował półmrok. Lefty odwrócił się… i upuścił kolejny bukiecik.

Desdemona nie mogła przewidzieć, że jej brat również ślęczał nad stronami Lingerie Parisienne. Robił to od czasu, gdy skończył dwanaście lat, do osiągnięcia lat czternastu, kiedy znalazł prawdziwy skarb – dziesięć fotografii w formacie pocztówkowym, ukrytych w starej walizce, a prezentujących cykl pod tytułem „Sermin, dziewczyna ze Świątyni Przyjemności”, w którym znudzona dwudziestopięciolatka o pełnych kształtach prezentuje różne pozy wśród poduszek z frędzlami w zaaranżowanym seraju. Znalezienie ich w przegródce na przybory toaletowe było jak potarcie lampy z uwięzionym wewnątrz dżinem. Wirująca w górę w smudze świetlistego pyłu, ubrana tylko w parę pantofelków z „Baśni z tysiąca i jednej nocy” i przepasana szarfą (pstryk); leżąca w rozleniwionej pozie na tygrysiej skórze i tuląca do siebie bułat (pstryk); a także kąpiąca się w marmurowej łaźni tureckiej, oświetlona światłem padającym przez kratę. Te dziesięć fotografii w kolorze sepii zapoczątkowało fascynację Lefty’ego miastem. Ale nigdy nie zapomniał całkowicie swoich pierwszych miłości z Lingerie Parisienne. Na zawołanie potrafił przywołać je w myślach. Gdy zobaczył Victorię Pappas, która wyglądała niczym strona ósma, najbardziej uderzyło Lefty’ego to, jak bardzo ten obraz odbiegał od ideału z jego dzieciństwa. Próbował wyobrazić sobie, że jest żonaty z Victorią, ich wspólne życie, ale każdy przychodzący mu na myśl obraz ział pustką w środku, brakowało osoby, którą kochał bardziej i znał lepiej niż każdą inną. Uciekł zatem od Victorii Pappas, aby wyjść na ulicę i spotkać Lucille Kafkalis, obraz równie rozczarowujący i odległy od wizerunku na stronie dwudziestej drugiej…

…A Desdemona, płacząc, zdejmuje gorset, składa go i umieszcza z powrotem w skrzyni z wianem. Rzuca się na łóżko, łóżko Lefty’ego, aby dalej płakać. Poduszka pachnie jego cytrynową pomadą, a ona wdycha ten zapach, szlochając…

…Aż, odurzona narkotykiem płaczu, zasypia. Śni ten sam sen, który miała ostatnio. We śnie wszystko jest tak, jak było. Ona i Lefty znowu są dziećmi (ale ich ciała są już dorosłe). Leżą w jednym łóżku (ale tym razem jest to łóżko ich rodziców). We śnie podnoszą ręce i nogi (i jest to ogromnie miłe, gdy tak je podnoszą, a łóżko jest wilgotne)… I w tym momencie Desdemona, jak zawsze, budzi się. Twarz jej płonie. Znowu to dziwne uczucie w brzuchu, tam nisko, w tym momencie już prawie może określić, co to jest…

A ja siedzę w luksusowym fotelu Aerona, snując myśli według teorii E. O. Wilsona. Czy to była miłość, czy rozmnażanie? Przypadek czy przeznaczenie? Przestępstwo czy działanie natury? Może ten gen był wyposażony w swoiste sterowanie ręczne, odpowiedzialne za to, że pojawi się w odpowiednim momencie, co tłumaczyłoby łzy Desdemony i pociąg Lefty’ego do prostytutek o określonym typie urody. Nie czułość, nie pełna harmonia uczuć, jedynie potrzeba, aby to nowe pojawiło się na świecie, co zaowocowało tą zafałszowaną grą uczuć. Ale nie jestem w stanie tego wytłumaczyć, podobnie jak nie mogliby tego zrobić Desdemona i Lefty, tak jak każdy z nas, zakochując się, nie może rozdzielić działania hormonów od tego, co odczuwamy jako boskie (być może tak kurczowo trzymam się spraw boskich ze względu na pewien altruizm, jaki mamy wbudowany w celu zachowania gatunku – trudno mi powiedzieć). Staram się cofnąć myślą do czasów przed narodzinami genetyki, zanim wszyscy zaczęli mówić, że to kwestia genów. Czasy przed naszą dzisiejszą wolnością, a o ile pełniejsze wolności! Desdemona nie miała pojęcia, co się z nią dzieje. Nie wyobrażała sobie swojego wnętrza w postaci ogromnego kodu komputerowego w całości złożonego z zer i jedynek, nieskończonej liczby ciągów, a w każdym z nich mógł się kryć błąd. Obecnie już wiemy, że nosimy z sobą tę mapę nas samych. Nawet gdy stoimy na rogu ulicy, ona rządzi naszym przeznaczeniem. Wywołuje na naszych twarzach takie same zmarszczki i plamy wątrobowe, jakie mieli nasi rodzice. Powoduje, że pociągamy nosem w rozpoznawalny, charakterystyczny dla naszej rodziny sposób. Geny osadzone tak głęboko, że sterują mięśniami naszych oczu, przez co dwie siostry mrugają jednakowo, a bliźniacy ślinią się w tym samym momencie. Czasami zauważam, że gdy jestem zatroskany, bawię się chrząstką mojego nosa tak samo, jak robi to mój brat. Nasze gardła i krtanie, utworzone zgodnie z tą samą instrukcją, tłoczą powietrze na zewnątrz w podobnych tonach i na podobnym poziomie decybeli. Mechanizmy tych powiązań da się przenosić w przeszłość, można zatem założyć, że kiedy ja mówię, mówi również Desdemona. To ona teraz pisze te słowa. Desdemona, która nie zdawała sobie sprawy ani z istniejącej wewnątrz niej armii wypełniającej swoje miliony rozkazów, ani z tego, że istnieje jeden dezerter, który nie wypełniał rozkazów, samowolnie się oddalając…

…tak jak biegł Lefty, uciekając od Lucille Kafkalis do swojej siostry. Słyszała odgłos jego kroków, gdy z powrotem zapinała spódnicę. Wytarła oczy chustką i kiedy wchodził przez drzwi, udała, że się uśmiecha.

– Powiedz, którą wybrałeś?

Lefty nic nie powiedział, tylko patrzył badawczo na siostrę. Nie po to całe życie dzielił z nią łóżko, aby nie być w stanie zauważyć, kiedy płakała. Włosy miała rozpuszczone, zakrywały większą część jej twarzy, ale patrzące na niego oczy były przepełnione uczuciem.

– Żadną – rzucił.

Na te słowa Desdemonę ogarnęło olbrzymie szczęście. Ale krzyknęła:

– Co się z tobą dzieje? Musisz wybrać!

– Te dziewczyny wyglądają jak dziwki.

– Lefty!

– To prawda.

– Nie chcesz się ożenić z żadną z nich?

– Nie.

– Musisz – podniosła pięść. – Jeśli ja wygram, ożenisz się z Lucille.

Lefty, który nigdy nie potrafił oprzeć się zakładom, również wyciągnął pięść:

– Raz, dwa, trzy… Teraz!

– Nożyce tną papier – powiedział Lefty. – Ja wygrałem.

– Jeszcze raz – odrzekła Desdemona. – Jeśli tym razem wygram, ożenisz się z Vicky. Raz, dwa, trzy…

– Nożyce łamią się na kamieniu. Znowu wygrałem! Żegnaj, Vicky!

– W takim razie z kim się ożenisz?

– Nie wiem – odparł, biorąc jej dłonie i patrząc na nią z góry. – Może z tobą?

– Wielka szkoda, ale jestem twoją siostrą.

– Jesteś nie tylko moją siostrą. Jesteś również moją daleką kuzynką. Dalecy kuzyni mogą się pobierać.

– Zwariowałeś, Lefty.

– Tak będzie łatwiej. Nie będziemy musieli przemeblowywać domu.

Trochę żartując, ale trochę na poważnie, Desdemona i Lefty objęli się. Na początku obejmowali się w normalny sposób, ale po dziesięciu sekundach ich uścisk zaczął się zmieniać, układ rąk i głaskanie palców przestały być zwyczajnym objawem uczucia między rodzeństwem, zaczęły natomiast stanowić ich własny język, który w cichym pokoju oznajmiał całkiem nową wiadomość. Lefty zaczął prowadzić Desdemonę w walcu, po europejsku; tańcząc walca, wyprowadził ją na zewnątrz, przez podwórze, aż do hodowli jedwabników, i z powrotem do altany z winogron, a ona śmiała się i zakrywała usta dłonią.

– Dobrze tańczysz, kuzynie – powiedziała, a jej serce znowu zakołatało i pomyślała, że może umrzeć tu i teraz w ramionach Lefty’ego. Ale oczywiście nie umarła, tańczyli dalej. I nie zapominajmy, gdzie tak tańczyli – w Bithynios, w tej górskiej wiosce, w której się zdarzało, że kuzyni pobierali się z kuzynkami w dalszym stopniu pokrewieństwa i gdzie wszyscy byli w pewien sposób spokrewnieni. I gdy tak tańczyli, zaczęli obejmować się mocniej, przestali żartować i już tańczyli razem, jak czasami mogą robić to mężczyzna i kobieta, gdy są samotni i gdy skłonią ich do tego okoliczności.

I właśnie w tym momencie, zanim jeszcze coś zostało wyraźnie powiedziane czy zanim jakakolwiek decyzja została podjęta (zanim tę decyzję podjął za nich ogień), właśnie wtedy, tańcząc walca, usłyszeli eksplozję w oddali, spojrzeli w dół i zobaczyli w blasku ognia grecką armię w odwrocie.

Nieskromna propozycja

Potomek Greków z Azji Mniejszej, urodzony w Ameryce, mieszka obecnie w Europie. Dokładnie w dzielnicy Schöneberg w Berlinie. Służba dyplomatyczna składa się z dwóch formacji – korpusu dyplomatycznego i personelu do spraw kultury. Ambasador i jego pomocnicy prowadzą politykę zagraniczną z nowo otwartego, przesadnie zabarykadowanego budynku ambasady na Neustädtische Kirchstrasse. Siedzibą naszego wydziału (odpowiedzialnego za przygotowywanie wieczorów literackich, wykładów i koncertów) jest kolorowa kostka betonowego budynku Amerika Haus.

Tego ranka pojechałem do pracy jak zwykle pociągiem. Kolej U-bahn powiozła mnie łagodnie na zachód, z Kleistpark na Berliner Strasse, a następnie, po przesiadce, na północ, w kierunku Zoologischer Garten. Stacje dawnego Berlina Zachodniego pojawiały się jedna po drugiej. Większość z nich odnawiano ostatnio w latach siedemdziesiątych i były w kolorach kuchni z domów na przedmieściach, które pamiętam z dzieciństwa: awokado, cynamon, żółć słonecznikowa. Na Spichernstrasse pociąg się zatrzymał, aby wyrzucić z siebie tłum pasażerów i wpuścić nowych. Na peronie uliczny grajek zawodził na akordeonie łzawą słowiańską melodię. W błyszczących półbutach, z mokrymi jeszcze włosami, przerzucałem właśnie strony Frankfurter Allgemeine, kiedy wtoczyła do pociągu swój nieprawdopodobny rower.

Kiedyś mogliśmy określić narodowość ludzi po ich twarzach. Kres temu położyła imigracja. Później można było rozróżnić narodowość po obuwiu. Kres temu położyła globalizacja. Te fińskie foki, te niemieckie flądry – już się ich nie widuje. Tylko adidasy na baskijskich, holenderskich czy syberyjskich stopach.

Rowerzystka była Azjatką, przynajmniej pod względem genetycznym. Miała czarne włosy z przyciętą grzywką. Ubrana była w krótką oliwkową kurtkę, szerokie czarne spodnie narciarskie i parę rdzawoczerwonych camperów, przypominających buty do gry w kręgle. W koszyku na jej rowerze leżała torba na aparat fotograficzny.

Podejrzewałem, że była Amerykanką. To przez ten rower w stylu retro. Cały w chromie i turkusie, miał błotniki szerokie jak w chevrolecie, opony grube jak w taczce i wyglądało, że waży przynajmniej pięćdziesiąt kilogramów. Na taki kaprys jak ten rower mogła sobie pozwolić tylko osoba żyjąca na obczyźnie. Już miałem wykorzystać go jako pretekst do nawiązania rozmowy, gdy pociąg znowu się zatrzymał. Rowerzystka spojrzała w górę. Włosy spadły z jej pięknej, osłoniętej kapturem twarzy i przez chwilę nasze oczy się spotkały. Łagodność oblicza w połączeniu z gładkością skóry powodowały, że jej twarz wyglądała jak maska, zza której wyzierały żywe, ludzkie oczy. Te oczy szybko spojrzały jednak w inną stronę, a dziewczyna chwyciła kierownicę roweru i wypchnęła swój wielki dwukołowiec z pociągu w kierunku wind. Kolejka U-bahn ruszyła w dalszą drogę, ale ja już nie byłem w stanie kontynuować lektury. Siedziałem na swoim miejscu w stanie zmysłowego pobudzenia lub pobudzonej zmysłowości, aż do stacji, na której, lekko słaniając się na nogach, wysiadłem.

Rozpiąłem marynarkę i z wewnętrznej kieszeni wyjąłem cygaro. Z mniejszej kieszonki wydobyłem gilotynkę do cygar i zapałki. Chociaż nie była to pora poobiednia, zapaliłem cygaro – Grand Cru No. 3 Davidoffa – i tak stałem, paląc cygaro i starając się uspokoić. Cygara, dwurzędowe garnitury – to lekka przesada. Doskonale zdaję sobie z tego sprawę. Ale są mi potrzebne. Dzięki nim czuję się lepiej. Po tym wszystkim, co przeszedłem, należy mi się pewna rekompensata za moje poczucie niższości. W garniturze na miarę i kraciastej koszuli paliłem cygaro średniej grubości, aż ogień w moich żyłach nieco przygasł.

Jest coś, co powinniście zrozumieć – wcale nie mam cech obojnaczych. Syndrom niedoboru 5-alfareduktazy pozwala na normalną biosyntezę i obwodowe działanie testosteronu zarówno w macicy, u noworodka, jak i w okresie dojrzewania. Innymi słowy – funkcjonuję w społeczeństwie jako mężczyzna. Chodzę do męskiej toalety. Nigdy nie używam pisuarów, zawsze kabiny. W szatni przy siłowni biorę nawet prysznic, co prawda dyskretnie. Posiadam wszystkie drugorzędowe męskie cechy płciowe, z wyjątkiem jednej – moja niezdolność do syntezy dihydrotestosteronu spowodowała, że jestem odporny na łysienie. Ponad połowę życia spędziłem jako mężczyzna i obecnie wszystko przychodzi mi w sposób naturalny. Jeśli czasami istnienie Calliope wychodzi na światło dzienne, to pojawia się niespodziewanie, jak wada wymowy w dzieciństwie. Nagle znowu jest, odrzucając włosy lub sprawdzając paznokcie. To trochę jak być opętanym. Callie pojawia się we mnie, ubrana w moją skórę jak w luźną szatę. Wsadza drobne rączki w obszerne rękawy moich ramion. Wkłada swoje małpie stópki w nogawki moich nóg. Czuję, jak na chodniku zaczyna dominować jej dziewczęcy chód, a w tych ruchach odnajduję pewne uczucie samotnej i plotkarskiej solidarności ze spotykanymi dziewczętami wracającymi ze szkoły. To wrażenie trwa jeszcze przez kilka kroków. Włosy Calliope łaskoczą mnie w gardło. Czuję, jak przyciska się niepewnie do mojej piersi – to jej stare, nerwowe przyzwyczajenie – aby sprawdzić, czy coś się tam dzieje. Rozpacz okresu dojrzewania, płynąca w jej żyłach jak skażony płyn, przenika ponownie do moich żył. Ale w tym momencie, równie nagle, ona odchodzi, kurcząc się i rozmywając we mnie, i kiedy się odwracam, aby zobaczyć swoje odbicie w lustrze, widzę czterdziestojednoletniego mężczyznę z długimi, falującymi włosami, cienkim wąsem i kozią bródką. Coś w rodzaju współczesnego muszkietera.

Ale na razie o mnie wystarczy. Muszę podjąć opowieść w miejscu, w którym przerwały mi wczorajsze wybuchy. Przecież bez tego, co nastąpiło później, ani Cal, ani Calliope nie przyszliby na świat.

– Mówiłam ci! – krzyczała Desdemona na cały głos. – Mówiłam ci, że to całe szczęście źle się skończy! To tak nas uwolnili? Tylko Grecy mogą być tak głupi!

Złe przeczucia Desdemony potwierdziły się następnego ranka po tym, jak tańczyli walca. Skończyła się Megale Idea. Turcy zdobyli Afyon. Grecka armia, pobita, uciekała w kierunku morza. W odwrocie podpalała wszystko na swojej drodze. Desdemona i Lefty stali w świetle poranka na zboczu góry i przyglądali się spustoszeniom. Czarny dym unosił się nad doliną na przestrzeni wielu kilometrów. Płonęły wszystkie wioski, pola i drzewa.

– Nie możemy tu zostać – powiedział Lefty. – Turcy będą się mścić.

– Od kiedy to muszą mieć jakiś powód?

– Wyjedziemy do Ameryki. Możemy zamieszkać z Sourmeliną.

– W Ameryce nie będzie nam dobrze – uporczywie powtarzała Desdemona, kręcąc głową. – Nie można wierzyć w listy Liny. Ona przesadza.

– Dopóki będziemy razem, wszystko będzie dobrze.

Popatrzył na nią tak jak ubiegłej nocy i Desdemona spąsowiała. Chciał ją objąć, ale go powstrzymała.

– Spójrz.

Chwilami dym w dole się rozwiewał i mogli zobaczyć drogi zablokowane przez uciekinierów, rzekę wozów, fur, bawołów, mułów i ludzi uciekających z miasta.

– Gdzie wsiądziemy na statek? W Konstantynopolu?

– Pójdziemy do Smyrny – zdecydował Lefty. – Wszyscy mówią, że to najbezpieczniejsza droga.

Desdemona przez chwilę nic nie mówiła, starając się zrozumieć nową rzeczywistość. W sąsiednich domach słychać było złorzeczenia, ludzie przeklinali Greków, Turków i zaczynali się pakować. Nagle powiedziała stanowczo:

– Wezmę moją skrzynkę z jedwabnikami. I trochę jajeczek. Żebyśmy mogli zarobić pieniądze.

Lefty ujął ją delikatnie za łokieć i żartobliwie potrząsnął jej ręką.

– W Ameryce nie hodują jedwabników.

– Ale noszą ubrania, tak? A może chodzą na golasa? Jeśli noszą ubrania, to potrzebują jedwabiu. I mogą go ode mnie kupować.

– Dobrze, jak chcesz. Tylko się pospiesz.

Eleutherios i Desdemona Stephanides opuścili Bithynios 31 sierpnia 1922 roku. Wyruszyli pieszo, niosąc dwie walizki wypakowane ubraniami i przyborami toaletowymi, sennikiem i sznurem koralików Desdemony oraz dwoma tekstami Lefty’ego w klasycznej grece. Oprócz tego Desdemona niosła pod pachą skrzynkę z jedwabnikami – kilkaset jajeczek jedwabników zawiniętych w biały materiał. Karteczki w kieszeniach Lefty’ego nie były już pokryte zapisem hazardowych długów, ale zawierały adresy firm spedycyjnych w Atenach i Astorii. W ciągu tygodnia blisko stu pozostałych mieszkańców Bithynios spakowało się i wyruszyło do Grecji kontynentalnej, a większość z nich wybierała się w dalszą drogę do Ameryki (diaspora, która powinna zapobiec mojemu istnieniu, ale tego nie dokonała).

Przed odejściem Desdemona wyszła na podwórze i przeżegnała się w sposób prawosławny, kciukiem robiąc znak krzyża. Pożegnała się z gnijącym zapachem pudru, jaki panował w hodowli jedwabników, z drzewami morwowymi stojącymi wzdłuż ściany, ze schodami, na które już nigdy nie będzie się wspinać, jak również z uczuciem życia ponad światem. Weszła do chatki, aby po raz ostatni spojrzeć na swoje jedwabniki. Wszystkie przestały prząść kokony. Wyciągnęła dłoń, zerwała kokon z gałązki morwy i schowała do kieszeni tuniki.

Dnia 6 września 1922 roku generał Hajienestis, głównodowodzący wojskami greckimi w Azji Mniejszej, obudził się z wrażeniem, że jego nogi są zrobione ze szkła. Bojąc się wyjść z łóżka, zrezygnował z porannego golenia i odesłał fryzjera. Po południu postanowił nie wybierać się na stały ląd, gdzie zazwyczaj jadł lody cytrynowe na smyrneńskim nabrzeżu. Leżał natomiast na plecach, nieruchomy i czujny, nakazując swoim adiutantom, którzy wchodzili i wychodzili z komunikatami z linii frontu, aby nie trzaskali drzwiami i nie tupali. Był to jeden z tych dni, kiedy dowódca był bardziej przytomny i pracował wydajniej. Gdy dwa tygodnie wcześniej turecka armia zaatakowała Afyon, Hajienestis sądził, że jest martwy i że refleksy światła na ścianach jego kajuty to niebiański pokaz sztucznych ogni.

O godzinie drugiej do kabiny generała wszedł jego zastępca i wyszeptał:

– Oczekuję rozkazu podjęcia kontrataku, panie generale.

– Czy słyszysz, jak one zgrzytają?

– Proszę?

– Moje nogi. Moje cieniutkie, szklane nogi.

– Panie generale, zdaję sobie sprawę, że ma pan problemy z nogami, ale, z całym szacunkiem, panie generale, proszę wziąć pod uwagę – głos adiutanta był już trochę podniesiony – że nie ma czasu na zajmowanie się takimi sprawami.

– Myślicie, poruczniku, że to jakiś żart, prawda? Ale zrozumiałby pan, gdyby to pana nogi były zrobione ze szkła. Nie mogę wyjść na brzeg. Na to właśnie liczy Kemal. Że wstanę i moje nogi rozlecą się na kawałki.

– Tu są ostatnie meldunki, panie generale – zastępca podsunął mu przed oczy kartkę.

– „Zauważono turecką kawalerię w odległości stu mil na wschód od Smyrny” – czytał. – „Liczba uciekinierów osiągnęła już 180 tysięcy”, czyli wzrosła od wczoraj o 30 tysięcy. Nie wiedziałem, że śmierć będzie wyglądać właśnie tak, poruczniku. Czuję się podobnie jak pan. Odszedłem. Wyruszyłem już w podróż do Hadesu, ale nadal pana widzę. Proszę mnie posłuchać – śmierć niczego nie kończy. Właśnie to odkryłem. My pozostajemy, nadal trwamy. Martwi widzą, że jestem jednym z nich. Otaczają mnie. Pan ich nie widzi, ale oni tu są. Matki z dziećmi, stare kobiety, wszyscy są tutaj. Niech pan powie kucharzowi, żeby przyniósł mi lunch.

Znajdujący się na zewnątrz słynny port był wypełniony statkami. Jednostki handlowe cumowały wzdłuż długiego nabrzeża obok barek i drewnianych kaików. W pewnej odległości stały na kotwicach okręty aliantów. Sam ich widok podnosił na duchu greckich i ormiańskich mieszkańców Smyrny (oraz wiele tysięcy greckich uciekinierów), a gdy tylko pojawiała się jakaś plotka – wczoraj ormiańska gazeta podała, że alianci, którym zależało na poprawieniu swojego wizerunku po wsparciu, jakiego udzielili greckiej inwazji, planowali oddać miasto w ręce zwycięskich Turków – mieszkańcy patrzyli na francuskie niszczyciele i brytyjskie okręty wojenne, nadal stojące w gotowości, by bronić europejskich interesów w Smyrnie, i ich obawy się rozwiewały.

Doktor Nishan Philoboshian wybrał się tego popołudnia do portu, poszukując takiej właśnie otuchy. Ucałował na pożegnanie żonę Toukhie oraz córki Rose i Anitę, klepnął w plecy swoich synów Karekina i Stepana, a wskazując na szachownicę, powiedział z udawaną powagą: „Nie ruszajcie figur”. Zamknął za sobą drzwi frontowe, pchnął je barkiem, by sprawdzić, czy są dobrze zamknięte, i ruszył ulicą Suyane przez ormiańską dzielnicę, mijając zamknięte sklepy i okna z zamkniętymi okiennicami. Zatrzymał się przy piekarni Berberiana, zastanawiając się, czy Charles Berberian zabrał swoją rodzinę z miasta, czy też skrywali się na piętrze jak rodzina Philoboshiana. Już od pięciu dni z własnej woli przebywali w tym więzieniu – doktor Philoboshian i jego synowie rozgrywający niekończące się partie szachów, Rose i Anita przeglądające egzemplarz Photoplay, który przyniósł im z ostatniej wizyty na amerykańskim przedmieściu Paradise, Toukhie gotująca dzień i noc, ponieważ jedzenie było jedyną czynnością, która chociaż trochę rozładowywała napięcie. Na drzwiach piekarni znajdował się tylko napis CHWILOWO NIECZYNNE oraz portret (na jego widok Philoboshian aż się skrzywił) tureckiego przywódcy Kemala, ze stanowczą miną, w karakułowej czapie i futrzanym kołnierzu, o przenikliwych niebieskich oczach, umieszczonych pod skrzyżowanymi szablami brwi. Doktor Philoboshian odwrócił się od tej twarzy i poszedł dalej, wyliczając w duchu wszystkie argumenty przeciw umieszczeniu w tym miejscu portretu Kemala. Po pierwsze, co powtarzał swojej żonie już od tygodnia, siły europejskie nigdy nie pozwolą Turkom na wejście do miasta. Po drugie, nawet gdyby tak się stało, obecność okrętów wojennych w porcie powstrzyma Turków przed plądrowaniem miasta (wszak nawet podczas masakry w 1915 roku Ormianie w Smyrnie byli bezpieczni). I po trzecie, przynajmniej jeśli chodzi o jego rodzinę, był przecież jeszcze ten list, po który właśnie szedł do swojego gabinetu. Tak rozmyślając, kroczył dalej w dół wzgórza, dochodząc do dzielnicy europejskiej. Tutaj widać już było bogatsze domy. Z każdej strony ulicy wznosiły się dwupiętrowe wille z balkonami w kwiatach i wysokimi, wzmocnionymi ścianami. Doktor Philoboshian nigdy nie był zapraszany na towarzyskie spotkania do tych willi, ale często składał tu wizyty domowe, aby badać mieszkające tam lewantyńskie dziewczyny – osiemnastoletnie lub dziewiętnastoletnie, oczekujące go w „wodnych pałacach” na dziedzińcach, leżące leniwie na sofach wśród obfitości drzew owocowych. Dziewczyny, które w związku z rozpaczliwą potrzebą znalezienia europejskiego męża były wprost skandalicznie wyzwolone, co powodowało, że Smyrna cieszyła się reputacją miasta wyjątkowo życzliwie nastawionego do oficerów i było przyczyną gorączkowych rumieńców zdradzających pacjentki podczas porannych wizyt doktora Philoboshiana, a także decydowało o charakterze ich dolegliwości, zaczynających się od skręconej na parkiecie tanecznym kostki i sięgających ku bardziej intymnym zadrapaniom powyżej. Tego wszystkiego akurat wcale się nie wstydziły, odrzucając jedwabne peniuary i mówiąc: „To jest całe czerwone, doktorze. Niech pan coś zrobi. O jedenastej muszę być w Casin”. Te dziewczyny były już daleko, zabrane z miasta przez rodziców po pierwszych walkach kilka tygodni temu, wyjechały do Paryża i Londynu, gdzie zaczynał się sezon, w mijanych przez doktora Philoboshiana domach panowała więc cisza. Nieco odprężył się na myśl o tych wszystkich luźnych szatach, ale wtedy właśnie skręcił za róg, dochodząc do nabrzeża, i poczuł, jak powraca do niego uczucie zagrożenia.

Greccy żołnierze – wyczerpani, wynędzniali, brudni – maszerowali, utykając, z jednego końca portu do drugiego, zmierzając do punktu wejścia na pokład w Chesme, na południowy zachód od miasta, gdzie mieli oczekiwać na ewakuację. Ich obszarpane mundury były czarne od sadzy ze spalonych podczas odwrotu wiosek. Jeszcze tydzień temu rozmieszczone na nabrzeżu eleganckie kawiarenki na świeżym powietrzu były wypełnione oficerami marynarki i dyplomatami, teraz nabrzeże stanowiło tymczasową kwaterę dla uchodźców. Pierwsi z nich przywieźli z sobą dywany i fotele, radia i gramofony, stojące lampy i komody, i rozstawili cały ten dobytek pod gołym niebem. Niedawno przybyli mieli z sobą tylko worek lub walizkę. Wśród tego zamieszania biegali we wszystkie strony tragarze, ładujący łodzie tytoniem, figami, żywicą olibanową, jedwabiem i moherem. Przed przybyciem Turków opróżniano pospiesznie magazyny.

Doktor Philoboshian zauważył uchodźcę grzebiącego w stosie śmieci wśród kości kurczaków i obierków z ziemniaków. Był to młody mężczyzna w dobrze skrojonym, ale brudnym ubraniu. Nawet z tak dużej odległości wprawne medyczne oko doktora zauważyło ranę na ręce młodego człowieka i bladość świadczącą o niedożywieniu. Lecz kiedy mężczyzna spojrzał w górę, doktor zamiast twarzy zobaczył tylko pustkę, człowiek był nie do odróżnienia od innych, rojących się na nabrzeżu uchodźców. Nie zważając na to, doktor popatrzył w tę pozbawioną wyrazu twarz i zapytał:

– Czy pan się źle czuje?

– Nie jadłem od trzech dni – odpowiedział młodzieniec.

Doktor westchnął.

– Proszę pójść ze mną.

Poprowadził uchodźcę wąskimi uliczkami do swojego gabinetu. Wprowadził go do środka, z szafki z lekami wyciągnął gazę, środek antyseptyczny oraz plaster i zbadał jego rękę.

Rana była na pozbawionym paznokcia kciuku.

– Jak to się stało?

– Najpierw była inwazja Greków – powiedział mężczyzna. – Potem była inwazja Turków. A moja ręka znalazła się między nimi.

Doktor Philoboshian w milczeniu czyścił ranę.

– Muszę zapłacić czekiem, panie doktorze – powiedział uchodźca. – Mam nadzieję, że to panu nie przeszkadza. Nie mam w tej chwili przy sobie zbyt dużo pieniędzy.

Doktor Philoboshian sięgnął do kieszeni.

– Ja trochę mam, proszę, niech pan weźmie.

Mężczyzna wahał się tylko przez chwilę.

– Dziękuję, panie doktorze. Zwrócę, jak tylko dotrę do Stanów Zjednoczonych. Proszę, niech pan mi da swój adres.

– Proszę uważać, co pan pije – Philoboshian zignorował prośbę. – Jeśli to tylko możliwe, niech to będzie woda przegotowana. Jak Bóg da, być może wkrótce przypłyną jakieś statki.

Człowiek skinął głową.

– Pan jest Ormianinem, doktorze?

– Tak.

– I nie wyjeżdża pan?

– Smyrna jest moim domem.

– W takim razie powodzenia. I niech Bóg pana błogosławi.

– Pana też – z tymi słowami doktor Philoboshian wyprowadził pacjenta. Patrzył za odchodzącym uchodźcą. To przypadek beznadziejny. Umrze w ciągu tygodnia. Jeśli nie na tyfus, to na coś innego. Ale to nie był jego kłopot. Sięgnął do maszyny do pisania i spod taśmy wyciągnął gruby plik banknotów. Przetrząsnął szuflady, aż znalazł włożony do dyplomu medycznego, wyblakły, napisany na maszynie list: „Niniejszym zaświadcza się, że 3 kwietnia 1919 roku doktor nauk medycznych Nishan Philoboshian leczył Mustafę Kemala Paszę na zapalenie uchyłka. Kemal Pasza prosi o potraktowanie okaziciela tego listu z szacunkiem i zaufaniem, i otoczenie go opieką”. Właściciel listu złożył dokument i wsunął do kieszeni.

W tym samym czasie uchodźca kupował już chleb w piekarni na nabrzeżu. Ale gdy teraz się odwraca, ukrywając gorący bochenek chleba pod kapiącym od brudu garniturem, odbite od wody światło słoneczne rozjaśnia jego twarz, którą znów zaczyna wypełniać dawna tożsamość: orli nos, rysy jastrzębia. W jego piwnych oczach pojawia się łagodność.

Lefty Stephanides uśmiechał się po raz pierwszy od przybycia do Smyrny. Z poprzednich wypadów przyniósł tylko jedną zgniłą brzoskwinię i sześć oliwek, i musiał nakłaniać Desdemonę do ich przełknięcia, łącznie z pestkami, aby zapełniła pusty żołądek. Zabrał swoje chureki z sezamkami i ponownie wcisnął się w tłum. Obchodził przydomowe ogródki, pełniące rolę salonów na świeżym powietrzu (siedziały w nich rodziny słuchające niemego radia), przekraczał ciała śpiących, taką przynajmniej miał nadzieję, osób. Odczuwał radość z jeszcze jednego powodu. Właśnie dzisiejszego ranka pojawiła się pogłoska, że Grecy wysyłali flotę statków, która miała ewakuować uchodźców. Lefty spojrzał na Morze Egejskie. Żyjąc na zboczu góry przez dwadzieścia lat, nigdy wcześniej nie widział morza. Gdzieś tam, za wodą, była Ameryka i ich kuzynka Sourmelina. Wdychał zapach morskiego powietrza, ciepłego chleba, antyseptyku z zabandażowanego kciuka i po chwili zobaczył ją – Desdemonę, siedzącą na walizce tam, gdzie ją zostawił, i poczuł się jeszcze szczęśliwszy.

Lefty nie potrafił wskazać momentu, w którym zaczął myśleć o swojej siostrze w ten szczególny sposób. Na początku po prostu ciekawiło go, jak wyglądają prawdziwe kobiece piersi. To, że były to piersi jego siostry, nie miało żadnego znaczenia. Starał się zapomnieć, że to były piersi siostry. Zza wiszącego kelimi, które rozdzielało ich łóżka, widział sylwetkę rozbierającej się Desdemony. To było po prostu ciało, które mogło należeć do kogokolwiek, a przynajmniej tak Lefty wolał o tym myśleć.

– Co tam robisz? – pytała Desdemona, rozbierając się. – Dlaczego jesteś tak cicho?

– Czytam.

– Co czytasz?

– Biblię.

– Akurat, nigdy nie czytasz Biblii.

Wkrótce po zgaszeniu światła uzmysłowił sobie, że jego myśli wędrują do leżącej obok siostry. Nawiedzała go w jego fantazjach, ale Lefty starał się opanować. Chodził natomiast do miasta, poszukując nagich kobiet, z którymi nie był spokrewniony.

Ale od tej nocy, gdy tańczyli walca, przestał się opierać. Ponieważ palce Desdemony przekazywały mu wiadomość, ponieważ ich rodzice nie żyli, a ich wioska została zniszczona, ponieważ nikt w Smyrnie nie wiedział, kim są, i ponieważ siedząca na walizce Desdemona wyglądała właśnie tak, a nie inaczej.

A Desdemona? Co ona czuła? Przede wszystkim strach i zmartwienie przerywane niesłychanymi wybuchami radości. Nigdy wcześniej nie złożyła głowy na męskim ramieniu, dopóki nie wyruszyli w podróż wozem zaprzężonym w woły. Nigdy jeszcze nie spała z mężczyzną wtulonym w jej plecy i otoczona jego ramionami, nigdy wcześniej nie czuła na swoich plecach erekcji mężczyzny, który równocześnie starał się zachowywać, jakby nic się nie działo.

– Zostało jeszcze tylko pięćdziesiąt mil – powiedział Lefty pewnej nocy podczas ich wyczerpującej podróży do Smyrny. – Może się nam poszczęści i ktoś nas podwiezie. A jak już dotrzemy do Smyrny, znajdziemy statek, który nas zabierze do Aten – mówił ściśniętym głosem, dziwnie brzmiącym, kilka tonów wyżej niż normalnie. – A z Aten popłyniemy do Ameryki. Jak ci się to podoba? Bo mnie bardzo.

„Co ja robię?” – myślała Desdemona. – „On jest moim bratem!” Patrzyła na innych uchodźców na nabrzeżu, oczekując, że zaraz zaczną ją wytykać palcami i mówić: „Wstydziłabyś się!” – ale oni tylko wystawiali na widok swoje puste twarze i pozbawione wyrazu oczy. Nikt nie wiedział. Nikogo to nie obchodziło. Nagle usłyszała podniecony głos brata, który podsunął chleb przed jej oczy.

– Spójrz tylko. Manna z nieba.

Desdemona podniosła na niego wzrok. Ślina napłynęła jej do ust, gdy Lefty przełamał chureki na dwie części. Ale jej twarz pozostała smutna.

– Nie widać żadnych nadpływających statków – powiedziała.

– Są w drodze. Nie przejmuj się. Jedz. – Lefty usiadł obok niej na walizce. Dotykali się ramionami. Desdemona się odsunęła.

– O co chodzi?

– O nic.

– Zawsze, gdy siadam obok ciebie, ty się odsuwasz – spojrzał zdziwiony na Desdemonę, ale po chwili wyraz jego twarzy złagodniał i Lefty objął siostrę ramieniem. Zesztywniała.

– Dobra, niech będzie, jak chcesz – ponownie wstał.

– Dokąd idziesz?

– Znaleźć więcej jedzenia.

– Nie idź – błagała Desdemona. – Przepraszam. Nie chcę tu siedzieć sama.

Jednak Lefty już popędził. Opuścił nabrzeże i wałęsał się po ulicach miasta, mrucząc do siebie. Był zły na Desdemonę, że go odpychała, i był zły na siebie, że złościł się na nią, ponieważ wiedział, że ona ma rację. Ale nie trwało to długo. To nie leżało w jego naturze. Był zmęczony, bardzo głodny, bolało go gardło, miał zranioną rękę, ale mimo to Lefty nadal miał tylko dwadzieścia lat, był w swojej pierwszej podróży poza domem i chłonął wszystkie nowe rzeczy, jakie widział. Po opuszczeniu nabrzeża można było zapomnieć, że w mieście panował kryzys. W okolicy znajdowały się modne sklepy i modne knajpy, które nadal były otwarte. Zszedł na Rue de France i znalazł się w klubie sportowym. Mimo panującego stanu zagrożenia dwóch zagranicznych konsulów grało w tenisa na znajdującym się w głębi trawiastym korcie. W słabnącym świetle przesuwali się do przodu i do tyłu, uderzając w piłkę, a stojący obok kortu, ubrany w białą marynarkę ciemnoskóry chłopiec trzymał tacę, na której stał gin z tonikiem. Lefty szedł dalej. Dotarł do placu z fontanną i przemył twarz. Nadeszła bryza, przynosząc zapach jaśminu z Bournabat. I gdy Lefty tak stoi, wdychając ten zapach, skorzystam z okazji, aby wskrzesić – wyłącznie z przyczyn elegijnych i tylko na jeden akapit – to miasto, które znikło raz na zawsze w 1922 roku.

Smyrna przetrwała w kilku piosenkach rebetiko i w jednej strofie z „Ziemi Jałowej” T. S. Eliota:

Pan Eugenides, handlowiec ze Smyrny,

Nie ogolony, z kieszeniami pełnymi rodzynek,

CIF na Londyn, oto dokumenty,

Zapraszał mnie w kulawej francuszczyźnie

Na śniadanie do Cannon Street Hotelu

I na weekend w Metropolu.

Zawarte jest tu wszystko, co trzeba wiedzieć o Smyrnie. Handlowiec jest bogaty, tak jak bogata była Smyrna. Jego propozycja była kusząca, podobnie jak Smyrna – najbardziej kosmopolityczne miasto na Bliskim Wschodzie. Wśród jej rzekomych założycieli były najpierw Amazonki (co ładnie komponuje się z moim tematem), a później sam Tantal. Urodził się tutaj Homer, a także Aristotelis Onasis. W Smyrnie Zachód i Wschód, opera i politakia, skrzypce i zourna, fortepian i daouli łączyły i mieszały się z sobą jak płatki róży i miód w miejscowych wyrobach cukierniczych.

Lefty ruszył dalej i wkrótce dotarł do Casin. Po obu stronach wspaniałego wejścia stały palmy w donicach, a drzwi były szeroko otwarte. Wszedł do środka. Nikt go nie zatrzymywał. W pobliżu nie było żywej duszy. Po czerwonym dywanie wszedł na pierwsze piętro, a następnie do salonu gier. Przy stole do gry w kości nie było nikogo. Podobnie przy ruletce. Jednak w kącie po drugiej stronie pomieszczenia grupa mężczyzn grała w karty. Spojrzeli na Lefty’ego, ale po chwili powrócili do gry, nie zwracając uwagi na jego brudne ubranie. Dopiero wtedy zdał sobie sprawę, że gracze nie byli stałymi członkami klubu, ale uchodźcami jak on sam. Każdy z nich wchodził przez otwarte drzwi z nadzieją wygrania pieniędzy na wyjazd ze Smyrny. Lefty zbliżył się do stolika. Jeden z karciarzy zapytał:

– Grasz?

– Gram.

Nie rozumiał zasad gry. Nigdy wcześniej nie grał w pokera, tylko w tryktraka, i przez pierwsze pół godziny przegrywał raz za razem. W końcu jednak Lefty zaczął odróżniać pięciokartowe rozdanie od siedmiokartowego pokera otwartego i stopniowo bilans płatności wokół stolika zaczął się zmieniać.

– Trójka – powiedział Lefty, pokazując trzy asy, na co mężczyźni zaczęli mruczeć pod nosem i spoglądać na niego wściekłym wzrokiem. Baczniej się przyglądali, jak rozdaje karty, niesłusznie biorąc jego niezdarność za szulerskie sztuczki. Lefty’emu zaczęło się to podobać i po wygraniu dużej puli zawołał:

– Ouzo dla wszystkich! – ale kiedy nic się nie wydarzyło, podniósł wzrok i zobaczył, jak bardzo opustoszałe było Casin. I na ten widok przypomniał sobie, jak wysoka była stawka w tej grze. Życie. Grali o życie i dopiero teraz, gdy popatrzył na swoich towarzyszy przy stoliku, zobaczył krople potu na ich brwiach i poczuł ich kwaśny oddech. Lefty Stephanides, okazując dużo większą powściągliwość niż cztery dekady później, gdy grał na loterii w Detroit, wstał i powiedział:

– Kończę.

Chcieli go zabić. Kieszenie Lefty’ego były wypchane banknotami i grający upierali się, że nie może wyjść, nie dając im szansy na odegranie się. Schylił się, aby podrapać się w nogę, powtarzając:

– Mogę wyjść, kiedy tylko będę chciał.

Jeden z mężczyzn chwycił go za wybrudzone klapy marynarki i Lefty dodał:

– Ale jeszcze nie chcę – usiadł, drapiąc się w drugą nogę, i od tego czasu zaczął przegrywać. Kiedy stracił już wszystkie pieniądze, wstał i zapytał głosem pełnym oburzenia i złości:

– Czy już mogę iść? – mężczyźni powiedzieli, że jasne, może sobie pójść, i, śmiejąc się, zaczęli kolejne rozdanie. Lefty wyszedł sztywno z Casin. Przy wejściu, między palmami w donicach, schylił się, żeby wyjąć pieniądze, które ukrył w śmierdzących skarpetkach.

Na nabrzeżu odszukał Desdemonę.

– Spójrz, co znalazłem – powiedział, wymachując pieniędzmi. – Ktoś musiał je zgubić. Będziemy mogli dostać się na statek.

Desdemona krzyknęła i uścisnęła go. Ucałowała go prosto w usta. Zaraz potem cofnęła się, spłonęła rumieńcem i odwróciła twarz w stronę wody.

– Posłuchaj – powiedziała. – Ci Brytyjczycy znów słuchają muzyki.

Mówiła o wojskowym zespole grającym na Iron Duke. Każdego wieczoru podczas kolacji oficerskiej zespół rozpoczynał koncert na pokładzie statku. Nad wodą unosiły się dźwięki utworów Vivaldiego i Brahmsa. Siedząc przy kieliszku brandy, major Arthur Maxwell z wojsk piechoty morskiej Jego Królewskiej Mości oraz jego podwładni podawali sobie z rąk do rąk lornetki i obserwowali sytuację na brzegu.

– Niezły tłumek, prawda?

– Wygląda jak Victoria Station w Wigilię.

– Spójrz na te biedaczyska. Zostawiono ich i muszą sami sobie dawać radę. Jak się dowiedzą, że grecki komisarz wyjeżdża, to rozpęta się tu istne piekło.

– Czy będziemy ewakuować uchodźców, sir?

– Mamy rozkaz chronić brytyjską własność i obywateli.

– Ale, sir, jeśli przybędą Turcy i będzie tu masakra…

– Nic na to nie możemy poradzić, Phillips. Wiele lat spędziłem na Bliskim Wschodzie i nauczyłem się jednego, z tymi ludźmi nic nie da się zrobić. Zupełnie nic! Już najlepsi z nich są Turcy. Ormian porównałbym do Żydów. Niedorozwinięty charakter moralny i intelektualny. A jeśli chodzi o Greków, wystarczy tylko na nich popatrzeć. Najpierw spalili cały kraj, a teraz tłoczą się tu, wołając o pomoc. Dobre cygara, nieprawdaż?

– Doskonałe, sir.

– Tytoń ze Smyrny. Najlepszy na świecie. Płakać mi się chce na samą myśl o tym całym tytoniu leżącym w magazynach.

– Może powinniśmy wydać rozkaz, żeby ratować tytoń?

– Cóż to, czy słyszę nutkę sarkazmu, Phillips?

– Delikatną, sir, bardzo delikatną.

– Na Boga, Phillips. Nie jestem człowiekiem bez serca. Chciałbym móc udzielić pomocy tym ludziom. Ale nie możemy. To nie jest nasza wojna.

– Czy jest pan tego pewien, sir?

– Co masz na myśli?

– Mogliśmy wesprzeć siły greckie. Skoro sami ich wysłaliśmy.

– Oni się do tego wprost palili! Venizelos i ta jego banda. Chyba nie pojmujesz w pełni złożoności całej sytuacji. W Turcji mamy swoje interesy i musimy postępować z największą ostrożnością. Nie możemy dać się wciągnąć w te bizantyjskie rozruchy.

– Rozumiem, sir. Może jeszcze koniaku?

– Tak, dziękuję.

– Ale trzeba przyznać, że to piękne miasto, nieprawdaż?

– Jak najbardziej. Wiesz, co Strabon powiedział o Smyrnie? Nazwał ją najpiękniejszym miastem w Azji. To było jeszcze w czasach Augusta. Przetrwało tak długo. Przyjrzyj się dobrze, Phillips. Przyjrzyj się bardzo dobrze.

Dnia 7 września 1922 roku wszyscy Grecy w Smyrnie, łącznie z Leftym Stephanidesem, noszą fezy, aby uchodzić za Turków. Ewakuacja greckich żołnierzy odbywa się w Chesme. Armia turecka znajduje się w odległości tylko trzydziestu mil, a z Aten nie przybywają żadne statki z misją ewakuacji uchodźców.

Lefty, z pieniędzmi w kieszeni i w fezie na głowie, przepycha się przez ubrany w rdzawoczerwone czapki tłum na nabrzeżu. Przechodzi przez szyny tramwajowe i kieruje się na wzgórze. Znajduje biuro okrętowe. W środku urzędnik siedzi nad listą pasażerów. Lefty wyjmuje swoją wygraną i mówi:

– Dwa bilety do Aten!

Głowa się nie podnosi.

– Pokład czy kabina?

– Pokład.

– Tysiąc pięćset drachm.

– Nie, nie kabina – powtarza Lefty – wystarczy pokład.

– To jest za pokład.

– Tysiąc pięćset? Nie mam tyle. Wczoraj było pięćset.

– To było wczoraj.

Dnia 8 września 1922 roku generał Hajienestis siada na łóżku w swojej kajucie i zaczyna rozcierać nogi, najpierw prawą, a następnie lewą, stuka w nie kłykciami i wstaje. Wychodzi na pokład, krocząc z wielką godnością, tak jak będzie później szedł na spotkanie śmierci w Atenach, gdzie zostanie stracony za przegranie wojny.

Na nabrzeżu grecki gubernator, Aristedes Sterghiades, wchodzi na pokład szalupy, która ma zabrać go z miasta. Z tłumu dochodzą gwizdy i okrzyki, widać wygrażające pięści. Generał Hajienestis patrzy na tę scenę ze spokojem. Tłum zasłania nabrzeże, jego ulubioną kawiarnię. Może zobaczyć jedynie markizy kina, w którym dziesięć dni temu oglądał Le Tango de la Mort. Przez chwilę – i być może jest to kolejna halucynacja – czuje zapach świeżego jaśminu z Bournabat. Wdycha go. Szalupa dobija do statku i na pokład wspina się, z poszarzałą twarzą, Sterghiades.

W tym momencie generał Hajienestis wydaje jedyny w ciągu kilku ostatnich tygodni rozkaz:

– Podnieść kotwicę. Maszyny wstecz. Cała naprzód.

Stojąc na brzegu, Lefty i Desdemona obserwowali, jak odpływa grecka flota. Tłum rzucił się w kierunku wody, podniósł swoje czterysta tysięcy rąk i krzyczał. A następnie ucichł. Żadne usta nie wydały dźwięku, gdy do ludzi dotarło, że własny kraj ich opuścił, że Smyrna nie ma już rządu, że nic już nie stało na drodze między nimi a nadciągającymi Turkami.

(A czy już wspomniałem, że latem wzdłuż ulic Smyrny stały kosze z płatkami róż? I jak wszyscy w mieście potrafili mówić po francusku, włosku, grecku, turecku, angielsku i holendersku? I czy mówiłem już o słynnych figach przywożonych przez karawany wielbłądów i zrzucanych na ziemię, ogromnych stosach mięsistych owoców leżących w kurzu; brudne kobiety rozmiękczały je słoną wodą, a dzieci kucały za tymi stosami, żeby zrobić kupkę? I czy wspominałem, jak opary tych figowych kobiet mieszały się z przyjemnym aromatem drzew migdałowych, mimozy, lauru i brzoskwini, i jak wszyscy zakładali maski na Mardi Gras i jadali wykwintne obiady na pokładach fregat? Chciałbym o tym wspomnieć, ponieważ wszystko to zdarzyło się w tym mieście, które tak naprawdę nie było żadnym konkretnym miejscem, które tak naprawdę nie stanowiło części jakiegoś kraju, ponieważ należało do wszystkich krajów, i ponieważ dziś, jeśli tam się wybierzesz, zobaczysz współczesne wieżowce, marne bulwary, zatłoczone cukiernie, dowództwo NATO i tablicę z napisem „Izmir”…)

Pięć przyozdobionych gałązkami oliwnymi samochodów wpadło przez bramy miasta. Kawaleryjski galop, zderzak przy zderzaku. Samochody z rykiem przejeżdżają obok zadaszonego bazaru, przez wiwatującą ciżbę w dzielnicy tureckiej, gdzie na wszystkich latarniach, drzwiach i oknach powiewają czerwone kawałki materiału. Zgodnie z prawem osmańskim Turcy muszą zajmować tereny najwyżej położone w mieście, dlatego też konwój dotarł tak wysoko nad miasto i teraz kieruje się w dół. Wkrótce pięć samochodów przejeżdża przez opustoszałe dzielnice, w których domy albo zostały opuszczone, albo służą za kryjówkę dla całych rodzin. Anita Philoboshian zerka zza okna i widzi nadjeżdżający piękny, pokryty liśćmi pojazd, widok tak frapujący, że zaczyna odmykać okiennice, ale matka zaraz ją odciąga od okna… Pojawiają się także inne twarze przyciśnięte do listewek, ormiańskie, bułgarskie i greckie oczy wyglądające z kryjówek i strychów, aby zobaczyć zdobywcę i odgadnąć jego zamiary, ale samochody poruszają się zbyt szybko, a blask odbitego od wzniesionych szabli kawalerzystów słońca oślepia oczy. I już samochody znikły, docierając do nadbrzeża, gdzie konie szarżują na tłum, a uchodźcy krzyczą i rozbiegają się we wszystkie strony.

Na tylnym siedzeniu ostatniego samochodu siedzi Mustafa Kemal. Jest wychudły od walki. Jego niebieskie oczy błyszczą. Od dwóch tygodni nie wypił kropli alkoholu (zapalenie uchyłka, na które leczył paszę doktor Philoboshian, było tylko próbą zatuszowania rzeczywistości – Kemal, zwolennik kultury Zachodu i tworzenia świeckiego państwa tureckiego, pozostanie wierny swoim zasadom do samego końca i umrze w wieku pięćdziesięciu siedmiu lat na marskość wątroby).

Przejeżdżając, odwraca się i patrzy na tłum w chwili, gdy młoda kobieta wstaje z walizki. Spojrzenie niebieskich oczu przeszywa oczy piwne. Dwie sekundy. Nawet nie dwie. Następnie Kemal odwraca wzrok, konwój odjeżdża.

Teraz to już tylko kwestia wiatru. Pierwsza po południu, środa, 13 września 1922 roku. Lefty i Desdemona są w mieście już od siedmiu dni. Zapach jaśminu ustąpił miejsca zapachowi benzyny. Wokół dzielnicy ormiańskiej wzniesiono barykady. Wojska tureckie blokują wyjścia z nabrzeża. Ale wiatr nadal wieje ze złego kierunku. Jednak koło północy zaczyna się zmieniać i wiać w kierunku południowo-zachodnim, czyli od strony tureckich wzgórz, w stronę portu.

W ciemnościach zbierają się pochodnie. Trzech tureckich żołnierzy stoi w zakładzie krawieckim. Trzymane przez nich pochodnie oświetlają bele materiału i wiszące na wieszakach ubrania. Po chwili, gdy światło staje się jaśniejsze, z ciemności wyłania się postać krawca. Siedzi przy maszynie do szycia, prawa stopa nieruchomo na pedale. Światło staje się jeszcze jaśniejsze i ukazuje jego twarz, puste oczodoły, broda powyrywana w krwawych strzępach.

Płomienie szaleją w całej dzielnicy ormiańskiej. Iskry przelatują przez ciemne miasto jak miliony robaczków świętojańskich, zapładniając nasieniem ognia każde nowe miejsce, na które spadną. W swoim domu przy ulicy Suyane doktor Philoboshian rozwiesza na balkonie wilgotny dywan, szybko wraca do ciemnego wnętrza i zamyka okiennice. Ale blask wciska się do pokoju, rozświetlając go w jasnociemne pasy: przerażone oczy Toukhie, czoło Anity przewiązane srebrną wstążką jak u Clary Bow w Photoplay, nagą szyję Rose, ciemne, opuszczone głowy Stepana i Karekina.

Przy blasku ognia doktor Philoboshian po raz piąty tej nocy czyta: „…prosi o potraktowanie okaziciela tego listu z szacunkiem, zaufaniem i otoczenie go opieką”. Słyszeliście? „Opieką”.

Po drugiej stronie ulicy pani Bidzikian śpiewa trzy kulminacyjne nuty arii Królowej Nocy z opery „Czarodziejski flet”. Ta muzyka brzmi tak dziwnie wśród innych hałasów – wyłamywanych drzwi, krzyczących ludzi, wołających dziewcząt – że wszyscy spoglądają w górę. Pani Bidzikian powtarza nuty b, d i f jeszcze dwa razy, jakby ćwicząc arię, i nagle jej głos uderza w nutę, jakiej nikt z nich nigdy jeszcze nie słyszał, i uświadamiają sobie, że pani Bidzikian wcale nie śpiewa arii.

– Rose, podaj mi moją torbę.

– Nishan, nie! – protestuje jego żona. – Jeśli zobaczą, że wychodzisz, będą wiedzieć, że się ukrywamy.

– Nikt nie zauważy.

Pierwsze płomienie Desdemona zauważyła jako błyski światła na kadłubach statków. Pomarańczowe pociągnięcia pędzlem migotały nad linią wodną USS Litchfield i francuskiego parowca Pierre Loti. Później rozjaśniła się woda, jakby do portu wpłynęła ławica fosforyzujących ryb.

Głowa Lefty’ego spoczywała na jej ramieniu. Sprawdziła, czy śpi: „Lefty, Lefty?” Kiedy nie odpowiedział, ucałowała czubek jego głowy. W tym momencie rozległy się syreny.

Widzi nie jeden ogień, ale wiele ogni. Na górującym nad nią wzgórzu widać dwadzieścia pomarańczowych punktów. Te ognie są wyjątkowo uparte. Gdy tylko strażacy ugaszą jeden pożar, już w innym miejscu wybucha następny. Wybuchają w wozach z sianem i w koszach na śmieci; biegną środkiem ulic za śladami benzyny, zakręcają na rogach, wchodzą przez wyłamane drzwi. Ogień wdarł się do piekarni Berberiana i szybko rozprawił się z półkami na chleb i wózkami do wystawiania ciasteczek. Płonie w części mieszkalnej i wspina się po frontowych schodach, na których, w połowie drogi, spotyka się z samym Charlesem Berberianem, starającym się stłumić płomienie kocem. Ale ogień mu się wymyka, omija go bokiem i biegnie na górę, do mieszkania. Stąd przemyka po orientalnym dywanie, wychodzi na tylny ganek, zgrabnie przeskakuje na sznur na bieliznę i jak linoskoczek przechodzi do domu znajdującego się z tyłu. Wspina się do okna i na chwilę zatrzymuje się, jakby zdumiony swoim szczęściem – wszystko w tym domu jest po prostu stworzone do spalenia: adamaszkowa sofa z długimi frędzlami, mahoniowe stoliki i perkalowe abażury. Od gorąca tapety odchodzą całymi płatami, a tak jest nie tylko w tym mieszkaniu, ale w dziesięciu czy piętnastu innych, następnie w dwudziestu czy dwudziestu pięciu, każdy kolejny dom zapala dom sąsiedni, aż cały kwartał stoi w ogniu. W mieście unosi się smród płonących rzeczy, takich rzeczy, które nigdy nie powinny się były palić: pasty do butów, trutki na szczury, pasty do zębów, strun fortepianu, pasów przepuklinowych, dziecinnych łóżeczek, maczug do gimnastyki. I włosów, i skóry. Teraz już włosów i skóry. Lefty i Desdemona stoją na nabrzeżu wraz ze wszystkimi innymi, z ludźmi zbyt oszołomionymi, aby zareagować, albo wciąż na poły śpiącymi, albo chorymi na tyfus i cholerę, albo tak wyczerpanymi, że nic już ich nie obchodzi. I wtedy, nagle, wszystkie widoczne na wzgórzu płomienie formują się w jedną wielką ścianę ognia, rozciągającą się przez miasto, która – to już nieuniknione – rusza w dół, w ich kierunku.

(Przypominam sobie również coś innego: mój ojciec, Milton Stephanides, ubrany w szlafrok i pantofle, schyla się, aby zapalić ogień w bożonarodzeniowy poranek. Tylko raz w roku potrzeba pozbycia się góry papieru pakunkowego i tekturowych opakowań przeważała nad sprzeciwem Desdemony wobec używania naszego kominka.

– Mamo – ostrzegał ją Milton. – Spalę trochę tych śmieci.

Na co Desdemona wykrzykiwała:

– Mana! – i chwytała swoją laskę. Przy palenisku mój ojciec wyciągał długą zapałkę z sześciokątnego pudełka. Ale Desdemona już się oddalała w stronę bezpiecznej kuchni, gdzie był elektryczny piec.

– Wasza yia yia nie lubi płomieni – tłumaczył nam ojciec. Zapalał zapałkę i trzymał ją przy papierze pokrytym krasnoludkami oraz Mikołajami, po którym zaczęły skakać płomienie, a my, pełne ignorancji amerykańskie dzieci, szaleliśmy, wrzucając do ognia papier, pudełka i wstążki.)

Doktor Philoboshian wyszedł na ulicę, spojrzał w lewo i w prawo, i szybko wbiegł w znajdujące się po drugiej stronie, otwarte drzwi. Wspiął się na podest schodów, z którego mógł zobaczyć tył głowy siedzącej w saloniku pani Bidzikian. Podbiegł powiedzieć sąsiadce, żeby się nie obawiała, że to tylko on, doktor Philoboshian z drugiej strony ulicy. Wydawało się, że pani Bidzikian skinęła głową, ale jej głowa już się z powrotem nie podniosła. Doktor Philoboshian przykląkł. Dotknął jej szyi i wyczuł słaby puls. Delikatnie wyciągnął ją z fotela i ułożył na podłodze. W chwili, gdy to robił, usłyszał na schodach kroki. Przebiegł na drugą stronę pokoju i schował się za zasłonami w tym samym momencie, w którym do pokoju wpadli żołnierze.

Przez piętnaście minut plądrowali apartament, zabierając wszystko, co zostawiła pierwsza banda. Wyrzucali zawartość szuflad, rozpruwali sofy i ubrania, szukając ukrytych kosztowności i pieniędzy. Po ich wyjściu doktor Philoboshian odczekał jeszcze pełne pięć minut, zanim wyszedł zza zasłony. Puls pani Bidzikian się zatrzymał. Rozłożył na jej twarzy swoją chusteczkę i zrobił nad ciałem znak krzyża. Następnie podniósł torbę lekarską i z powrotem zbiegł po schodach.

Nadciąga ogień poprzedzony falą gorącego powietrza. Leżące w stosach na nabrzeżu figi, niezaładowane na czas, zaczynają się piec, wydzielając pęcherzyki i puszczając sok. Słodka woń miesza się z zapachem dymu. Desdemona i Lefty stoją nad samą wodą, wraz z innymi. Nie ma dokąd uciekać. Tureccy żołnierze pozostają na barykadach. Ludzie modlą się, wznosząc do góry ramiona i kierując błagania w stronę stojących w porcie statków. Reflektory omiatają wodę, oświetlając ludzi płynących, tonących.

– Umrzemy, Lefty.

– Nie, nie umrzemy. Wydostaniemy się stąd – ale Lefty sam w to nie wierzy. Patrząc na płomienie, również jest przekonany, że czeka ich śmierć. I właśnie to przekonanie stanowi impuls do powiedzenia czegoś, czego w innej sytuacji nigdy by nie powiedział, czegoś, co nigdy by mu nawet nie przyszło na myśl.

– Wydostaniemy się stąd. A później się pobierzemy.

– Nie powinniśmy w ogóle wyjeżdżać. Trzeba było zostać w Bithynios.

Gdy płomienie zbliżyły się już na bardzo niewielką odległość, otworzyły się drzwi francuskiego konsulatu. Garnizon piechoty morskiej formuje dwie linie ciągnące się przez nabrzeże do portu. Francuska flaga opada w dół. Przez drzwi konsulatu wychodzą ludzie, mężczyźni w kremowych garniturach i kobiety w słomkowych kapeluszach, idą ramię w ramię do oczekującej łodzi motorowej. Ponad skrzyżowanymi karabinami piechoty morskiej Lefty widzi świeży puder na twarzach kobiet, zapalone cygara w ustach mężczyzn. Jedna z kobiet trzyma pod pachą pudla. Inna potyka się i łamie obcas, pociesza ją mąż. Po odpłynięciu motorówki urzędnik zwraca się do tłumu:

– Ewakuowani będą tylko obywatele francuscy. Natychmiast zaczynamy wydawanie wiz.

Aż podskakują na dźwięk pukania. Stepan podchodzi do okna i patrzy w dół.

– To chyba ojciec.

– Idź. Wpuść go! Szybko! – mówi Toukhie.

Karekin biegnie w dół schodów, przeskakując co drugi stopień. Przy drzwiach zwalnia, opanowuje się i cicho otwiera zamek. W pierwszej chwili, gdy otwiera drzwi, nie widzi nic. W następnym momencie słychać cichy syk, a po nim dźwięk rozdzieranego materiału. Nie zauważa żadnego związku tego hałasu ze swoją osobą do chwili, gdy nagle odpada guzik z jego koszuli i ze stukotem uderza w drzwi. Karekin spogląda w dół, a jego usta wypełniają się ciepłym płynem. Czuje, że jakaś siła podnosi go do góry, przez moment powraca wspomnienie z dzieciństwa, gdy był podrzucany przez ojca, jeszcze zdąży powiedzieć: „Tato, mój guzik”, ale już jest na tyle wysoko, że widzi stalowy bagnet przekłuwający jego mostek. Blask odbitych płomieni biegnie wzdłuż lufy karabinu, ponad muszką i szczerbinką, do ekstatycznie rozpromienionej twarzy żołnierza.

Ogień zbliżył się niebezpiecznie do tłumu na nabrzeżu. Zajął się dach amerykańskiego konsulatu. Płomienie wspinały się po gmachu kina, przypalały markizy. Tłum cofał się stopniowo przed gorącem. Ale Lefty, czując swoją szansę, nie zniechęcał się.

– Nikt się nie dowie – powiedział. – Kto może wiedzieć? Zostaliśmy tylko my.

– Tak nie można.

Dachy się zapadały, ludzie krzyczeli, a Lefty przyłożył usta do ucha siostry.

– Obiecałaś mi znaleźć miłą Greczynkę. Ty nią jesteś.

Z jednej strony mężczyzna rzucił się do wody, starając się utopić, z drugiej kobieta właśnie rodziła, a jej mąż osłaniał ją płaszczem.

– Kaymaste! Kaymaste! – krzyczeli ludzie. – Płoniemy! Płoniemy!

Desdemona wskazała na ogień, na wszystko, co się wokół nich działo.

– Już za późno, Lefty. Teraz to już nie ma znaczenia.

– Ale jeślibyśmy przeżyli? Wyszłabyś wtedy za mnie?

Skinienie głowy. To było wszystko. I Lefty zniknął, pobiegł w kierunku płomieni.

Na czarnym ekranie przesuwa się obraz widziany przez lornetkę, prezentujący znajdujących się w oddali uchodźców. Ich krzyk jest bezgłośny. Wyciągają błagalnie ręce.

– Ci biedacy spalą się żywcem.

– Proszę o pozwolenie na wzięcie na pokład tonącego, sir.

– Nie zgadzam się, Phillips. Jak tylko weźmiemy jednego, będziemy musieli zabrać ich wszystkich.

– To dziewczynka, sir.

– Ile może mieć lat?

– Wygląda na dziesięć lub jedenaście.