Tytuł oryginału:

THE NEW TSAR

Copyright © 2015 by Steven Lee Myers

Copyright © 2016 for the Polish edition by Wydawnictwo Sonia Draga

Copyright © 2016 for the Polish translation by Wydawnictwo Sonia Draga

Zdjęcie na okładce: © Platon / Trunk Archive

Wykonanie okładki: Monika Drobnik-Słocińska

Mapy: © by Mapping Specialists, Ltd.

Redakcja: Grzegorz Krzymianowski

Korekta: Iwona Wyrwisz, Aneta Iwan, Mariusz Kulan

ISBN: 978-83-7999-553-0

WYDAWNICTWO SONIA DRAGA Sp. z o.o.

Pl. Grunwaldzki 8-10, 40-127 Katowice

tel. 32 782 64 77, fax 32 253 77 28

e-mail: info@soniadraga.pl

www.soniadraga.pl

www.facebook.com/wydawnictwoSoniaDraga

E-wydanie 2016

Skład wersji elektronicznej:

konwersja.virtualo.pl

Dla Margaret, Emmy i Madeline

i dla mojej matki, śp. Nity Louise Myers

O tak, doskonale rozumiał, że dla pokornej duszy rosyjskiego chłopa, strudzonej ciężką pracą i niedolą, a nade wszystko steranej nieustanną niesprawiedliwością i nieustannym grzechem, własnym i powszechnym, nie masz silniejszej potrzeby i większej pociechy nad świętą lub świętego, przed którym można paść i pokłonić się […].

Fiodor Dostojewski, Bracia Karamazow

(przeł. Aleksander Wat)

CZĘŚĆ PIERWSZA

ROZDZIAŁ 1
HOMO SOVIETICUS

Władimir Spiridonowicz Putin skradał się przez poorane kraterami wybuchów pole bitwy nad Newą, mniej więcej pięćdziesiąt kilometrów od Leningradu. Rozkazy, które otrzymał, brzmiały jak misja samobójcza. Miał przeprowadzić rekonesans niemieckich pozycji i – w miarę możliwości – pojmać jakiegoś wroga, by poddać go później przesłuchaniu. Był 17 listopada 1941 roku¹ i już zaczęły się dotkliwe chłody, a upokorzona armia Związku Radzieckiego broniła się rozpaczliwie przed całkowitą zagładą z rąk hitlerowskich Niemiec. Ostatnie czołgi pozostające w rezerwie na terenie miasta już tydzień wcześniej przekroczyły Newę, a nowe rozkazy dowódców Putina kazały oddziałom przedrzeć się za umocnienia obsadzone przez pięćdziesiąt cztery tysiące niemieckich żołnierzy piechoty². Nie było wyjścia – należało się podporządkować. Putin wraz z innym towarzyszem broni podkradli się do schronu w poprzecinanym transzejami, usianym lejami po bombach i plamami krwi okopie na linii frontu. Nagle z rowu wychylił się jakiś Niemiec. Wszyscy trzej byli tak zaskoczeni, że przez chwilę nic się nie działo. Niemiec zareagował pierwszy – odbezpieczył granat i rzucił w ich kierunku. Granat wylądował tuż pod ich stopami; zabił towarzysza Putina, a jego samego odłamki raniły w nogi. Niemiecki żołnierz uciekł, Putin zaś został sam i wykrwawiał się na śmierć. „Życie jest w gruncie rzeczy niezbyt skomplikowane” – mówił z właściwym sobie fatalizmem człowiek relacjonujący kilkadziesiąt lat później te zdarzenia³.

Putin – który skończył wówczas trzydzieści lat – leżał ranny na przyczółku mostu na wschodnim brzegu Newy. Dowództwo Armii Czerwonej rzucało za rzekę kolejne oddziały, wierząc, że w końcu uda im się zrobić wyrwę w kordonie wrogich sił, które otaczały Leningrad już od dwóch miesięcy – od zdobycia przez Niemców Szlisselburga, kilkusetletniej twierdzy u ujścia Newy – ale ich starania spełzły na niczym. Niemcy oblegali miasto przez osiemset siedemdziesiąt dwa dni, podczas których głód, bombardowania i choroby zabiły milion cywilów. „Führer postanowił, że Petersburg zostanie zmieciony z powierzchni ziemi” – brzmiała tajna niemiecka dyrektywa wydana 29 września. Kapitulacja była wykluczona. Naloty i ostrzał artyleryjski miały doprowadzić do zagłady miasta, a brak żywności dopełnił dzieła zniszczenia, ponieważ „zaspokajanie głodu ludności cywilnej nie może ani nie powinno należeć do naszych zadań”⁴. Nigdy przedtem żadne nowoczesne miasto nie doświadczyło takiej blokady.

„Mam nadzieję, że to koniec waszych strat – telegrafował drugiego dnia oblężenia do obrońców miasta rozwścieczony Józef Stalin. – A może już postanowiliście poddać Leningrad?” Pod wiadomością podpisali się wszyscy sowieccy przywódcy – między innymi Wiaczesław Mołotow, który w 1939 roku zawarł ze swoim nazistowskim odpowiednikiem Joachimem von Ribbentropem owiany złą sławą, a w tamtym czasie już zerwany pakt o nieagresji⁵. Nie był to jednak koniec radzieckich strat. Upadek twierdzy Szlisselburg zbiegł się w czasie z zaciekłymi nalotami na sam Leningrad – a jeden z nich wywołał pożar głównego składu żywności w mieście. Wśród radzieckich sił broniących miasta panował chaos, tak samo jak na terenie całego Związku Radzieckiego. Operacja Barbarossa, rozpoczęta 22 czerwca 1941 roku inwazja hitlerowska, zmiażdżyła radziecką obronę na całym froncie, rozciągającym się na przestrzeni ponad półtora tysiąca kilometrów, od Bałtyku do Morza Czarnego. Nawet nad Moskwą zawisło widmo upadku.

Stalin w ogóle nie brał pod uwagę poddania Leningradu, żeby więc wesprzeć obrońców miasta, wysłał tam szefa Sztabu Generalnego Gieorgija Żukowa. Ten wykonał powierzone mu zadanie ze szczególnym okrucieństwem. Wieczorem 19 września na rozkaz Żukowa sowieckie siły podjęły pierwszą próbę przerwania oblężenia. Przebyły sześćset metrów przez Newę, ale zostały odparte wskutek przytłaczającego ognia Niemców. W październiku spróbowały jeszcze raz, rzucając do boju 86 Dywizję Pancerną, w której skład wchodziła jednostka Putina – 330 Pułk Strzelecki. Przyczółek, który te wojska zdołały utworzyć na wschodnim brzegu Newy, przezwano „newskim piątakiem”. Zawdzięczał tę nazwę swoim rozmiarom – nawiązywała ona bowiem do drobnej monety o wartości pięciu kopiejek albo do skrawka ziemi. Pole bitwy miało w najszerszym miejscu zaledwie półtora kilometra, a jego długość wynosiła kilkaset metrów. Stanowiło okrutną, bezsensowną pułapkę dla walczących tam żołnierzy.

Putin był robotnikiem fizycznym bez wykształcenia, jednym z czterech synów Spiridona Putina, kucharza, który niegdyś pracował w sławnym przed rewolucją hotelu Astoria. Spiridon popierał bolszewików, ale uciekł z carskiej stolicy przed wojną domową i klęską głodu, która nastąpiła w 1917 roku po rewolucji październikowej. Osiedlił się w Pominowie, małej wsi swoich przodków, leżącej wśród łagodnych wzgórz na zachód od Moskwy, a potem przeprowadził się do samego miasta i gotował dla Nadieżdy Krupskiej, wdowy po Włodzimierzu Leninie, w jej daczy w okolicach parku Gorkiego⁶. Po jej śmierci w 1939 roku pracował w schronisku dla emerytowanych członków moskiewskiego komitetu partii komunistycznej. Podobno zdarzyło mu się gotować w Astorii dla Grigorija Rasputina, a raz także dla Stalina, gdy ten odwiedził wdowę po Leninie. Te spotkania zapoczątkowały rodzinną tradycję służalczej pracy dla elit politycznych, ale związki z władzą nie uchroniły jego synów przed hitlerowcami – cały naród walczył o przetrwanie.

W czerwcu 1941 roku, kiedy naziści zaatakowali Związek Radziecki, Władimir Putin cieszył się już statusem weterana. W latach trzydziestych służył jako marynarz na okręcie podwodnym, a potem osiadł niedaleko Leningradu w Pietrodworcu, gdzie Piotr Wielki zbudował swój pałac nad brzegiem Zatoki Fińskiej. Podczas chaotycznych dni, które nastąpiły po inwazji, podobnie jak wielu innych obywateli czym prędzej zgłosił się na ochotnika do obrony kraju i na początku przydzielono go do oddziału specjalnego Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych, czyli NKWD, budzącego grozę tajnego organu aparatu bezpieczeństwa, który w późniejszych latach przekształcił się w KGB. NKWD utworzył dwa tysiące dwieście dwadzieścia dwa tego typu oddziały, które miały nękać nazistów za linią zbliżającego się szybko frontu⁷. Jedna z pierwszych wojennych misji Putina skończyła się katastrofą. Razem z dwudziestoma siedmioma innymi partyzantami został zrzucony na spadochronie za niemieckimi oddziałami ciągnącymi na Leningrad, niedaleko miasta Kingisepp. Miejscowość ta znajduje się niedaleko granicy z Estonią, którą wraz z Łotwą i Litwą jeszcze rok przed tymi wydarzeniami Związek Radziecki okupował na mocy haniebnego przedwojennego paktu z Hitlerem. Podobno oddział Putina zdołał wysadzić w powietrze skład broni, ale wkrótce skończyły się im zapasy amunicji i racji żywnościowych. Miejscowi, rodowici Estończycy, nakarmili ich, ale jednocześnie wydali Niemcom, których w wielu bałtyckich krajach witano – przynajmniej na początku – jako wyzwolicieli spod sowieckiej okupacji. Niemieccy żołnierze otoczyli oddział i ostrzelali komisarzy, gdy ci pospiesznie próbowali ewakuować się z powrotem za linię sił radzieckich. Ścigany przez Niemców z psami Putin oddzielił się od swych towarzyszy i ukrył na bagnach – zanurkował w wodzie i oddychał przez trzcinkę, dopóki patrol się nie oddalił⁸. Nie wiadomo, w jaki sposób udało mu się wrócić do swoich, ale atak przeżył tylko on i trzech innych członków oddziału. NKWD przesłuchał go po tej ucieczce, uniknął jednak zarzutów o dezercję lub tchórzostwo i wkrótce znowu wysłano go na front⁹. Może Putin zawdzięczał ocalenie odwadze, a może strachowi. Rozkaz Stalina numer 270 z 16 sierpnia 1941 roku zakazał kapitulować żołnierzom i komisarzom pod groźbą śmierci dla nich i kary więzienia dla ich rodzin.

W samym Leningradzie warunki szybko ulegały pogorszeniu mimo wysiłków władz, które starały się zachować pozory normalności. 1 września jak zawsze otworzono szkoły, ale już trzy dni później na miasto spadły niemieckie pociski¹⁰. Ponieważ mieszkańcy byli odcięci od świata, a ataki z powietrza powtarzały się regularnie, władze zdecydowały się na zaostrzenie racjonowania żywności. Racje stawały się coraz mniejsze, co doprowadziło wielu ludzi do desperacji, rozpaczy, a ostatecznie do śmierci. Kiedy Władimir Putin walczył poza murami, jego żona Maria oraz ich nowo narodzony syn byli uwięzieni w mieście. Władimir i Maria urodzili się w 1911 roku i oboje byli dziećmi pełnego wstrząsów XX wieku: przeżyli pierwszą wojnę światową, bolszewicką rewolucję i będącą jej skutkiem wojnę domową. Poznali się w Pominowie, dokąd ojciec Władimira przeprowadził się po rewolucji, i pobrali w 1928 roku, w wieku zaledwie siedemnastu lat. Tuż po ślubie przenieśli się do Leningradu, a w 1932 roku zamieszkali w Pietrodworcu z krewnymi Marii. Po wcieleniu Putina do marynarki urodził im się syn Oleg, który zmarł jeszcze jako niemowlę. Rok po wybuchu wojny narodził się drugi syn Wiktor.

Maria i Wiktor cudem uniknęli okupacji na terenach zajętych przez hitlerowców. Na początku Maria sprzeciwiała się ucieczce z Pietrodworca, ale kiedy Niemcy podeszli do bram miasta, jej brat Iwan Szełomow zmusił ją do ewakuacji. Iwan był kapitanem pierwszej rangi w dowództwie Floty Bałtyckiej, posiadał zatem władzę wojskową i garść przywilejów, które wciąż udało mu się utrzymać w oblężonym mieście¹¹. Kapitan Szełomow przemycił ich „pod ostrzałem i gradem bomb” i zainstalował w mieście, którego los stał pod znakiem zapytania¹². Z nadejściem zimy warunki życia stały się ekstremalnie trudne – tego roku mróz był jeszcze dotkliwszy niż zwykle. Maria i Wiktor zamieszkali w jednym z kilkudziesięciu schronów, które władze zorganizowały dla uchodźców masowo uciekających do miasta z okupowanych przedmieść. Brat wspierał ją swoimi racjami żywnościowymi, ale i tak podupadła na zdrowiu. Pewnego dnia – nie znamy dokładnej daty – straciła przytomność, a przechodnie ułożyli ją na stercie zamarzniętych zwłok, które już zaczęły piętrzyć się na ulicach. Czekała ją pewna śmierć – tak samo jak we frontowych okopach jej męża. Jakimś cudem jednak ktoś usłyszał jej jęk w tej kostnicy pod gołym niebem i ją ocalił¹³.

Ocalenie Władimira zdawało się równie nieprawdopodobne. Leżał nad Newą ranny przez kilka godzin, zanim inny oddział żołnierzy radzieckich znalazł go i odtransportował do pułkowej reduty na brzegu. Pewnie by tam zmarł, dołączył do ponad trzystu tysięcy żołnierzy, którzy oddali życie na „piątaku”, gdyby nie fakt, że dawny sąsiad zobaczył go na noszach w prymitywnym szpitalu polowym. Przerzucił sobie Putina przez ramię i zaniósł go przez zamarzniętą rzekę do szpitala na drugim brzegu.

Okazało się, że rany odniesione przez Putina niemal na pewno uratowały mu życie. Jego jednostka, 330 Pułk Strzelecki, toczyła walki na przyczółku mostu przez całą zimę 1941 i 1942 roku. Straty poniesione w tej bitwie oraz jej skala stanowiły zwiastun okropności, które rok później miały towarzyszyć oblężeniu Stalingradu. Nazwano ją „monstrualną maszynką do mielenia mięsa”¹⁴. Użyte podczas oblężenia siły zbrojne były narażone na nieustanny ostrzał Niemców. Zalesiony brzeg rzeki zmienił się w doszczętnie poorany pociskami, martwy krajobraz, w którym jeszcze przez wiele lat nie pojawiło się życie. Nowi rekruci przybywali zza Newy, żeby zastąpić zabitych i rannych, i wymieniali ich w oszałamiającym tempie kilkuset żołnierzy dziennie aż do wiosny 1942 roku, kiedy przyczółek upadł, a 27 kwietnia Niemcy odzyskali kontrolę nad tym obszarem. 330 Pułk Strzelecki został doszczętnie rozbity – ocalał z niego jedynie major Aleksander Sokołow, członek dowództwa, który mimo poważnych ran zdołał oddalić się wpław na bezpieczną odległość¹⁵. Była to jedna z najbardziej krwawych bitew podczas całej wojny, głupi wybryk radzieckiego dowództwa, który kosztował życie kilkadziesiąt tysięcy żołnierzy i prawdopodobnie wydłużył blokadę Leningradu, zamiast ją skrócić¹⁶.

Putin spędził wiele miesięcy w szpitalu wojskowym, powracając do zdrowia w mieście, które umierało dzień po dniu. Kiedy odcięto ostatnią drogę poza mury, wewnątrz blokady znalazło się trzy miliony cywilów i wojskowych. Maria – która odrzuciła szansę na ewakuację, kiedy ta wciąż była możliwa – w końcu trafiła na swojego męża w szpitalu. Ten wbrew przepisom dzielił się z Marią swoimi szpitalnymi racjami żywnościowymi, dopóki lekarz się nie zorientował i na jakiś czas nie wstrzymał jej codziennych wizyt¹⁷. Początkowa niezłomność mieszkańców ustąpiła miejsca degradacji, głodowi i jeszcze gorszym zjawiskom. Mieszkańcy w coraz mniejszym stopniu mogli zaspokajać swe podstawowe potrzeby życiowe, dotyczyło to również dostępu do pożywienia. Wzdłuż ulic wciąż rosły sterty nieuprzątniętych ciał. W styczniu i lutym 1942 roku co miesiąc umierało ponad sto tysięcy osób¹⁸. Jedyną łączność z nieokupowanym terytorium zapewniała prowizoryczna „droga życia” – seria niebezpiecznych szlaków po zamarzniętych wodach jeziora Ładoga. Ale i ona tylko w minimalnym stopniu łagodziła los mieszkańców podczas blokady trwającej do stycznia 1943 roku, kiedy to armia radziecka przebiła się przez niemiecki kordon na wschodzie. Zanim jednak uwolniono Leningrad spod oblężenia i zaczął się nieugięty, bezlitosny marsz na Berlin, minął kolejny rok.

Władimir i jego żona jakimś cudem przeżyli, chociaż ten pierwszy z powodu odniesionych urazów do końca życia cierpiał i utykał. W kwietniu 1942 roku został zwolniony ze szpitala i skierowany do pracy w fabryce broni, która produkowała pociski artyleryjskie i miny przeciwczołgowe¹⁹. Syn Putinów Wiktor nie przeżył oblężenia. W czerwcu 1942 roku zmarł na błonicę i został pochowany w zbiorowej mogile na Cmentarzu Piskariowskim razem z czterystu siedemdziesięcioma tysiącami innych cywilów i wojskowych. Władimir i Maria nie wiedzieli, gdzie dokładnie spoczął ich syn, i nie ulega wątpliwości, że niewiele zrobili, by się tego dowiedzieć. W późniejszych latach rzadko poruszali ten temat²⁰. Wojna zebrała żniwo, które boleśnie dotknęło oboje Putinów. Matka Marii, Elżbieta Szełomowa, zginęła na linii frontu na zachód od Moskwy w październiku 1941 roku, chociaż nigdy się nie wyjaśniło, czy pozbawił ją życia pocisk radziecki, czy niemiecki. Jej brat Iwan uszedł z życiem, ale drugi z braci, Piotr, już w pierwszych dniach wojny został skazany przez działający na froncie trybunał wojskowy – zdaje się, że oskarżono go o zaniedbanie obowiązków, jego dalsze losy zaś pozostają nieznane, a na pewno się o nich nie opowiada. Dwaj bracia Władimira także zginęli na wojnie – Michaił w czerwcu 1942 roku, również w okolicznościach zapomnianych przez historię, a Aleksiej na Froncie Woroneskim w lutym 1943 roku²¹.

Trzeci syn Władimira i Marii dorastał wśród opowieści o Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej – wśród legend o heroizmie i cierpieniu – i te historie odcisnęły niezatarte piętno na całym jego życiu. Z „urywków i drobnych fragmentów” rozmów podsłuchanych przy kuchennym stole w zatłoczonym mieszkaniu komunalnym we wciąż zdewastowanym Leningradzie chłopiec budował w myślach narrację o swojej rodzinie – zmodyfikowaną przez czas i pamięć, częściowo apokryficzną i zdecydowanie niekompletną. Putinowie byli prostymi ludźmi – trudno oczekiwać, by wiele wiedzieli o mrocznych aspektach wojny, takich jak organizowane przez Stalina paranoiczne czystki w okresie wielkiego terroru, które przetrzebiły armię przed wybuchem wojny, ciche przyzwolenie na plany Hitlera dotyczące podboju Europy, podział ziem polskich w 1939 roku, aneksja państw nadbałtyckich, chaotyczna obrona przed hitlerowską inwazją, nadużycia, które przyczyniły się do klęski głodu w Leningradzie, czy też odrażające akty zemsty popełniane przez radzieckich żołnierzy podczas marszu na Berlin. Nawet po śmierci Stalina w 1953 roku wciąż niebezpiecznie było wyrażać się w niepochlebnych słowach o swoim państwie. Zwycięstwo – i drobny udział Putinów w tym sukcesie – stanowiło niewyczerpane źródło dumy. Jakże mogłoby być inaczej? „Człowiek nie rozpamiętuje swoich pomyłek – tłumaczył później ten chłopiec. – Jego myśli zaprząta tylko zwycięstwo”.

Ów trzeci syn, Władimir Władimirowicz Putin²², urodził się 7 października 1952 roku w mieście, w którym blizny po oblężeniu wciąż były świeże – nadal cierpiącym niedostatek i trawionym przez strach. Pomimo zwycięstw megalomania Stalina wkrótce przerodziła się w paranoję i pragnienie odwetu. W drugiej połowie lat 40. ubiegłego wieku wojenne elity – zarówno cywilne, jak i wojskowe – padły ofiarą czystki nazwanej przez historyków aferą leningradzką. Kilkudziesięciu urzędników partyjnych i ich rodziny aresztowano, wtrącono do więzienia, zesłano lub rozstrzelano²³. Lojalni obywatele państwa powstrzymywali się od komentowania tych działań – ze strachu lub dlatego, że sami uczestniczyli w zbrodni. Milczeli nawet potomkowie człowieka, który cieszył się takim zaufaniem, że raz pozwolono mu gotować dla samego Stalina. Niewielu ludzi, którzy choćby przelotnie spotkali na swojej życiowej drodze Stalina, „wyszło z tego doświadczenia bez uszczerbku. Ale mój dziadek był jednym z nich” – wspominał później Władimir Władimirowicz Putin²⁴. Niezbyt jednak chętnie o tym opowiadał. „Mój dziadek był dość skryty, jeżeli chodzi o przeszłość. Rodzice też rzadko rozmawiali o dawnych czasach. Ludzie w ogóle nie lubili poruszać tych tematów”. Ojciec Władimira był mrukliwy i surowy, budził lęk nawet wśród osób, które dobrze go znały²⁵. Jego doświadczenia wojenne – wieczne utykanie, które zdawało się jeszcze wyraźniejsze, kiedy nadciągały chłody – robiły wielkie wrażenie na jego synu. Po wojnie Władimir senior kontynuował pracę w zakładach Jegorowa na Moskiewskim Prospekcie, w których produkowano wagony pasażerskie dla państwowych kolei i metra. Był członkiem partii komunistycznej, więc został przedstawicielem zakładowym partii, aparatczykiem pośród ludu pracującego, który miał dbać o dokładność, lojalność, dyscyplinę, a przede wszystkim o rozwagę.

To zadanie uprawniało go do pokoju o powierzchni siedemnastu metrów kwadratowych w zniszczonym mieszkaniu komunalnym na czwartym piętrze niegdyś eleganckiej, dziewiętnastowiecznej kamienicy przy Zaułku Baskowa 12, nieopodal głównej ulicy Leningradu – Newskiego Prospektu – oraz Kanału Gribojedowa. Putinowie wprowadzili się tam w 1944 roku, a po wojnie musieli dzielić ciasną przestrzeń z dwiema innymi rodzinami. Żyli w tym miejscu ponad dwie dekady. W mieszkaniu brakowało ciepłej wody, nie było wanny. Korytarz bez okien służył za wspólną kuchnię z jednym palnikiem gazowym naprzeciw zlewu. Toaleta znajdowała się we wnęce wciśniętej pod schodami. Mieszkanie ogrzewano piecykiem na drewno.

Maria, tak jak jej mąż, miała wykształcenie podstawowe. Urodziła Władimira dziesięć dni przed ukończeniem czterdziestu jeden lat. Po wszystkich cierpieniach i stratach traktowała synka jak cud, którym obdarzył ją los²⁶. Podejmowała różne niewymagające kwalifikacji prace: sprzątała budynki, myła probówki w laboratoriach, dostarczała chleb. Wybierała takie zajęcia, które umożliwiały jej spędzanie z dzieckiem jak najwięcej czasu. Drugi pokój w mieszkaniu zajmowało małżeństwo w podeszłym wieku, a w trzecim mieszkała rodzina ortodoksyjnych żydów ze starszą córką Hawą. Mały Władimir, jedyne dziecko w mieszkaniu, ciepło wspominał parę staruszków, z którymi spędzał równie dużo czasu, co z rodzicami. Zostali jego zastępczymi dziadkami. Kobietę zapamiętał jako babcię Anię. Była – tak jak jego matka – głęboko wierząca. Represjonowany przez ustrój komunistyczny Rosyjski Kościół Prawosławny mógł prowadzić jawną działalność podczas wojny, żeby jednoczyć naród, ale gdy tylko ucichły działa, znowu miał zostać zdławiony. Według późniejszej relacji Władimira, 21 listopada, kiedy miał siedem tygodni, babcia Ania i Maria wzięły go na ręce i chroniąc się przed przenikliwym zimnem, przeszły trzy przecznice do Soboru Przemienienia Pańskiego – osiemnastowiecznej monumentalnej budowli o żółtych murach, zbudowanej w typowym dla wielu świątyń w tym mieście stylu neoklasycystycznym – i tam potajemnie ochrzciły chłopca²⁷.

Nie jest jasne, czy matka wolała utrzymać jego chrzest w tajemnicy ze strachu przed surowym mężem, czy raczej przed potępieniem ze strony urzędników. Po latach jednak jej syn sugerował, że uroczystość zapewne nie była aż tak potajemna, jak chciałaby matka. W Związku Radzieckim niewiele rzeczy można było utrzymać w sekrecie. Maria czasami brała chłopca na mszę, ale w pozbawionym prywatności mieszkaniu nie przetrzymywała żadnych ikon ani innych widocznych symboli praktyk religijnych²⁸. W tamtych czasach nie dyskutowała z nim też o wierze – a przynajmniej nie na poważnie. Dopiero czterdzieści lat później Maria dała mu krzyżyk, który nosił do chrztu, i poprosiła, żeby go poświęcił w Bazylice Grobu Świętego w Jerozolimie podczas jego pierwszej wizyty w Izraelu. Niemniej wiara cały czas towarzyszyła chłopcu – tak samo jak bezgraniczne oddanie, które ojciec przejawiał wobec ortodoksyjnej komunistycznej świeckości. Władimir nie zdradzał skłonności do żadnego z tych światopoglądów, chociaż niektórzy jego znajomi twierdzili po latach, że codzienna sąsiedzka bliskość z Żydami zaszczepiła u niego niezwykłą ekumeniczną tolerancję i niechęć do antysemityzmu, który długo drążył rosyjską kulturę²⁹.

Całym światem małego Władimira Putina był budynek przy Zaułku Baskowa. W pobliżu znajdowały się imponujące zabytki carskiej Rosji – Ermitaż, gmach Admiralicji, sobór Świętych Piotra i Pawła – ale pełniły w jego życiu niewiele ważniejszą rolę niż monumentalne budowle na odległym horyzoncie. Wywodził się przecież z proletariatu, a nie z radzieckiej inteligencji czy elit politycznych; dopiero później, patrząc wstecz na swoje dzieciństwo, potrafił dostrzec niedostatki tego okresu. Schody na czwarte piętro były pełne dziur, cuchnące i słabo oświetlone; na klatce śmierdziało potem i gotowaną kapustą. W kamienicy roiło się od szczurów, które dzieci przepędzały kijami. Władimir traktował to jak zabawę – aż do dnia, kiedy przyparł gryzonia do muru na końcu korytarza. „Nagle szczur się odwrócił i skoczył na mnie – wspominał. – Byłem kompletnie zaskoczony i bardzo się bałem”³⁰.

Zawsze był drobny. Jedno z jego najwcześniejszych wspomnień związanych z próbą wyrwania się spod klosza dzieciństwa dotyczy majówki w 1959, a może w 1960 roku. Nagle poczuł się przerażony, bo przytłoczył go zgiełk na ruchliwym rogu ulicy Majakowskiego. Kilka lat później, poszukując przygód razem z kolegami, zapuścił się kolejką w nieznaną część miasta. Zmarzli i byli głodni, wpadli zatem na pomysł, żeby rozpalić ognisko i się przy nim ogrzać. Wrócili zawiedzeni, a ojciec Putina za karę spuścił mu lanie pasem.

Kamienica otaczała podwórko, które łączyło się z podwórkiem sąsiedniego budynku, tworząc nieuporządkowaną, pozbawioną drzew „studnię” niewiele różniącą się od szybu windy. „Studnia” przyciągała pijaków i typy spod ciemnej gwiazdy; spotykali się tam, by palić papierosy, pić i spędzać czas na próżniactwie. Według wspomnień Władimira i jego kolegów życie na podwórku oraz późniejsze doświadczenia szkolne sprawiły, że stał się twardszy, i nauczyły go używać pięści – w ten sposób bronił się przed zaczepkami i groźbami, chociaż jego wątła postura może sugerować, że był raczej kozłem ofiarnym. Rodzice na niego chuchali i dmuchali, a w dzieciństwie zabraniali mu oddalać się bez pozwolenia z podwórka. Byli wobec syna bardzo opiekuńczy – chociaż niezbyt wylewnie okazywali mu miłość. Cudem przeżyli najtrudniejsze czasy i robili wszystko, żeby ich synowi też się udało. „W jego domu nie było pocałunków – wspomina Wiera Guriewicz, nauczycielka, która utrzymywała bliskie stosunki z rodziną Putinów. – Nigdy nie afiszowali się z czułościami”³¹.

1 września 1960 roku Władimir zaczął naukę w znajdującej się niedaleko jego domu, przy tej samej ulicy, szkole numer 193. Miał niemal osiem lat, ale Maria nie posyłała go do przedszkola – zapewne z nadmiernej obawy o syna. Brakowało mu umiejętności społecznych, które mógłby rozwinąć, gdyby przedtem spędzał więcej czasu w otoczeniu rówieśników. Pierwszego dnia szkoły nie wręczył nauczycielce kwiatów, jak nakazywała tradycja, lecz roślinę doniczkową³². Był marnym uczniem, wiecznie nadąsanym i impulsywnym, prawdopodobnie nieco rozpuszczonym przez rodziców. Wiera Guriewicz nazywała go bączkiem, bo lubił wychodzić z ławki i kręcić się w kółko. Często zakłócał porządek na lekcjach i poza nimi³³, chętnie przebywał w towarzystwie chłopaków, którzy zdaniem nauczycielki mieli na niego zły wpływ – między innymi starszych od niego braci Kowszow. Przyłapano go na noszeniu noża w szkole, a raz dostał reprymendę za naganne zachowanie od komitetu dzielnicowego partii, który zagroził, że wyśle go do domu dziecka³⁴. Takie zachowanie uniemożliwiało mu też wstąpienie do pionierów, komunistycznej organizacji młodzieżowej, w której członkostwo było czymś w rodzaju rytuału przejścia; w trzeciej klasie spośród czterdziestu pięciu uczniów nie należeli do niej tylko Władimir i garstka innych dzieci. Jego ojciec, wierny pracownik aparatu partyjnego, nie ukrywał zaniepokojenia tak rażącą porażką. Sam Putin junior opisywał ją później jako formę buntu przeciwko ojcu i otaczającemu go systemowi: „Byłem chuliganem, a nie pionierem”³⁵. Wiera Guriewicz, która poznała Putina, gdy przeszedł do czwartej klasy, w końcu poskarżyła się jego ojcu, że chłopiec jest inteligentny, ale zdezorganizowany i niezainteresowany nauką.

– Nie wykorzystuje swojego potencjału – poinformowała Władimira seniora w mieszkaniu przy Zaułku Baskowa, które nazwała „strasznym, zimnym i po prostu wstrętnym”.

– No to co mam z nim zrobić? – odparł Władimir Spiridonowicz. – Zabić czy co?³⁶

Władimir i Maria obiecali jednak pani Guriewicz, że wezmą syna w karby. Ojciec nakłonił go, żeby zainteresował się boksem, ale chłopiec był tak kruchy, że szybko zrezygnował, gdy – jak mówi Putin – przeciwnik na ringu złamał mu nos. Zamiast boksu zajął się, podobno wbrew woli rodziców, sztukami walki, a szczególnie sambo, radziecką techniką łączącą judo z zapasami, która była właściwsza dla jego drobnej postury i „zadziornego charakteru”³⁷. Jeden z trenerów wywarł szczególnie duży wpływ na jego życie. Anatolij Rachlin działał w klubie Trud niedaleko Zaułka Baskowa i właśnie do niego wstąpił w 1965 roku Putin, który wtedy uczył się już w piątej klasie. Rachlin musiał zapewnić rodziców Władimira, że „nie uczymy dzieci niczego złego”³⁸. Dyscyplina i rygor niezbędne w sambo, a później też w judo, zafascynowały chłopca tak, jak jeszcze nic do tej pory. Sztuki walki odmieniły jego życie, umożliwiły mu zdobycie pozycji nawet wśród większych, silniejszych chłopców. „Dostałem narzędzie, za pomocą którego mogłem bronić moich praw w stadzie” – mówił³⁹. Dzięki treningom nawiązał też nowe znajomości, szczególnie z braćmi Arkadijem i Borysem Rotenbergami, a ci nie opuścili go przez całe życie. Sztuki walki rozbudziły w nim ortodoksyjność, której nie znalazł w religii ani w polityce. Były dla niego czymś więcej niż sportem – stały się życiową filozofią. „Sport odciągnął mnie od ulicy – wspominał przy jakiejś okazji. – Szczerze mówiąc, moje podwórko było nie najlepszym miejscem dla dzieci”⁴⁰.

Możliwe, że opowieści o tak drastycznej transformacji są lekko przesadzone. Jego stwierdzenie, że żył jak dzikie zwierzę w dżungli, brzmi dosyć brawurowo. Brud i ubóstwo przydomowej „studni” oraz jej podejrzani bywalcy mogły go przez jakiś czas intrygować, ale jednocześnie wpoiły mu niechęć do pijaństwa, papierosów, lenistwa i nieładu. Kiedy odkrył w sobie pasję do sztuk walki, wykazał się żelazną determinacją w dążeniu do sukcesu. Trud wymagał od członków przyzwoitych wyników w nauce, więc Władimir zaczął się bardziej przykładać do lekcji i w szóstej klasie poprawił oceny. Wiera Guriewicz oraz szkolni koledzy postanowili się za nim wstawić i w końcu ubłagali szkolnego przedstawiciela pionierów, by w drodze wyjątku zapomniał o jego wcześniejszych wybrykach. Uroczystość przyjęcia Putina w szeregi organizacji odbyła się w Uljanowce, małej wsi noszącej niegdyś nazwę Sablino, w której przed laty mieszkała siostra Lenina⁴¹. Już po kilku tygodniach stanął na czele szkolnej drużyny pionierów – było to jego pierwsze stanowisko przywódcze. W ósmej klasie znalazł się wśród pierwszych wybrańców do Komsomołu, komunistycznego związku młodzieży. To był niezbędny etap na drodze do kariery, która – jak się wkrótce okazało – miała się stać jego życiowym powołaniem.

W 1965 roku dwudziestej rocznicy zwycięstwa nad faszyzmem towarzyszyła nowa fala nostalgii i oficjalnych obchodów. Jedną z najpopularniejszych książek dziesięciolecia była szpiegowska powieść Szczit i miecz (Tarcza i miecz). Po raz pierwszy ukazała się w odcinkach w miesięczniku literackim „Znamja”, czasopiśmie Związku Pisarzy ZSRR. Jej autor Wadim Kożewnikow pracował jako korespondent wojenny dziennika „Prawda”, a jego doświadczenia pozwoliły wpleść w narrację realistyczne wątki, chociaż książka posłusznie spełniała cele prosowieckiej propagandy. (Jako przewodniczący związku pisarzy Kożewnikow był współodpowiedzialny za wstrzymanie publikacji o wiele wierniejszej relacji z wojny, Życia i losu Wasilija Grossmana). Bohater powieści, major Aleksander Biełow, jest tajnym agentem ZSRR podszywającym się pod Niemca w III Rzeszy tuż przed wybuchem Wielkiej Wojny Ojczyźnianej. Pod pseudonimem Johann Weiss wspina się po szczeblach władzy w Abwehrze, hitlerowskim wywiadzie, a potem w Schutzstaffel, „oddziale ochronnym”, czyli SS. Weiss odznacza się odwagą w walce, jest powściągliwy i nieugięty, nawet w obliczu tortur. Hitlerowcy, których rozkazy musi wypełniać, budzą w nim odrazę, tak jak i nazistowski oficer, w którego sam się wciela. Musi jednak znieść tę niewygodną sytuację, żeby skutecznie sabotować niemiecki wysiłek wojenny. „Nie podejrzewał, że najtrudniejszą i najbardziej męczącą częścią podjętego zadania będzie to rozdwojenie jaźni – pisał Kożewnikow. – Na początku czerpał nawet pewną satysfakcję z tej przebieranki, gdy wkładał maskę obcego sobie człowieka i starał się myśleć tak jak on. Cieszył się za każdym razem, kiedy jego wysiłki pokrywały się z oczekiwaniami ludzi wobec tej wymyślonej postaci”⁴².

Oczywiście Kożewnikowowi daleko było do Tołstoja. Ale podatnemu na wpływy chłopcu zdawał się o niebo lepszy. Trzy lata po publikacji na podstawie powieści nakręcono ponad pięciogodzinny film, którego scenariusz sygnował także Kożewnikow. W 1968 roku była to najpopularniejsza produkcja w Związku Radzieckim, a jednocześnie czarno-biały hołd złożony tajnym służbom – do tej pory już przemianowanym na KGB. Niespełna szesnastoletni Władimir Putin był oczarowany filmem. Oglądał go wiele razy z kolegami. Ponad czterdzieści lat później wciąż pamiętał tekst sentymentalnej pieśni stanowiącej jego motyw muzyczny: S czego naczinajetsia rodina? (Gdzie się zaczyna ojczyzna?), pełnej odniesień do szpaków i brzóz w sercu Rosji⁴³. Władimir od razu porzucił dziecięce marzenia o tym, by zostać jak ojciec marynarzem albo lotnikiem. Od teraz chciał być szpiegiem – widział się w roli przyszłego majora Biełowa vel Johanna Weissa, przystojnego, sprawnego i zdolnego w pojedynkę zmienić bieg historii. „Najbardziej zadziwiało mnie to, że jeden człowiek potrafił dokonać więcej niż całe armie – wspominał po latach z tym samym romantycznym zachwytem, który odczuwał w młodości. – Jeden szpieg decydował o losie tysięcy ludzi”⁴⁴.

Nie wiedział zbyt wiele o KGB ani o mechanizmach jego działania. Ojciec jednego z kolegów Putina ze szkolnej ławy pracował w służbach wywiadowczych, ale przeszedł już na emeryturę. Wypuszczenie tego filmu było jednym z działań modernizacyjnych nowego szefa KGB Jurija Andropowa, który objął to stanowisko w 1967 roku. Zamierzał on zmienić publiczny wizerunek służb, by zamiast kojarzyć je z budzącą postrach tajną milicją odpowiedzialną za represje i terror, ludzie widzieli w nich obrońcę wielkiego narodu radzieckiego. W przypadku Władimira ten rodzaj propagandy spełnił swoje zadanie; o ile sport odciągnął go od ulicy, o tyle film wpłynął na to, jaką karierę wybrał. Dzień po obejrzeniu w telewizji pierwszego odcinka Putin w rozmowie z kolegą z klasy stwierdził, że zostanie szpiegiem⁴⁵, a niedługo potem zrobił – jak sam mówi – tyleż zuchwały, co naiwny krok. Wszedł bez uprzedzenia do lokalnej siedziby KGB przy Litejnym Prospekcie i zgłosił się na ochotnika.

Budynek leningradzkiej siedziby KGB nazywano Wielkim Domem nie tylko ze względu na jego rozmiar. Wśród obywateli krążył zgryźliwy żart na jego temat, powtarzany w różnych wersjach w wielu radzieckich miastach: z soboru Świętego Izaaka widać całe miasto, a z Wielkiego Domu rozciąga się widok aż do Wysp Sołowieckich, oddalonego o niemal tysiąc kilometrów archipelagu na Morzu Białym, gdzie funkcjonował niesławny obóz pracy, prekursor gułagów. Władimir dopiero przy trzecim podejściu znalazł właściwe drzwi do Wielkiego Domu, za którymi powitał go urzędnik. Ten cierpliwie wysłuchał chłopca, ale wyraźnie dał mu do zrozumienia, że KGB nie przyjmuje ochotników. Raczej sam wyszukuje najwartościowszych kandydatów – takich, którzy są już w wojsku albo studiują na uniwersytecie. Władimir nie dał się tak łatwo zbyć. Chciał się upewnić, dzięki jakiemu kierunkowi studiów będzie miał największe szanse, by spełnić swe ambicje. Urzędnik próbował pozbyć się natręta, zasugerował zatem studia prawnicze i w ten sposób klamka zapadła. Putin postanowił, że pójdzie na uniwersytet i będzie studiował prawo wbrew woli rodziców, którzy byli zdania, że jego oceny i temperament predestynują go raczej do nauki w szkole technicznej, na przykład w Wyższej Szkole Lotnictwa Cywilnego, dokąd początkowo chciał się dostać. Ale Władimir potrafił być niezwykle impulsywny i uparty. Ani jego rodzice, ani trenerzy nie potrafili zrozumieć tej zmiany planów, ponieważ nie powiedział im o swojej wizycie w Wielkim Domu, a zatem nie zdradził im swych rzeczywistych pobudek. Jeden z trenerów w Trudzie ostro skrytykował jego wybór, zakładając, że Putin skończy jako prokurator albo milicjant. Wzburzony Władimir wykrzyknął: „Na pewno nie będę milicjantem!”⁴⁶.

Jego decyzja o wstąpieniu do KGB zbiegła się w czasie z niepokojącą sytuacją międzynarodową w 1968 roku. Dosłownie kilka dni przed początkiem nauki w szkole średniej usłyszał, że Związek Radziecki dokonał inwazji na Czechosłowację, by powstrzymać reformy Praskiej Wiosny. Władimira niewiele obchodziły rozprawy z dysydentami w kraju i za granicą. Jak wielu jego rówieśników flirtował z zakazaną kulturą Zachodu, słuchając Beatlesów z płyt przekazywanych sobie między przyjaciółmi niczym kontrabanda. „To było jak powiew świeżego powietrza – mówił po latach. – Jak okno na świat”⁴⁷. Władimir przez jakiś czas grywał na akordeonie, a później na gitarze, którą dostał od ojca; nauczył się wykonywać poetyckie utwory Włodzimierza Wysockiego i innych twórców tamtej epoki. Lata sześćdziesiąte w Związku Radzieckim uznawane są za erę represji, a potem stagnacji, a jednak młodość nastoletniego Władimira była o wiele bardziej beztroska niż wszystko, czego doświadczyło pokolenie jego rodziców. Putinowie wciąż nie należeli do rozpieszczanej przez los elity, ale po wojnie warunki, w których żyli, poprawiły się i rodzinie było wygodniej. Władimir i Maria mieli w mieszkaniu nawet duży czarny aparat telefoniczny, który w tamtych czasach wciąż był rzadkością. Młody Władimir i jego koledzy lubili z niego korzystać⁴⁸. Do tej pory wiodło im się na tyle dobrze, że kupili trzypokojową daczę w Tośnie pod Leningradem. W latach dorastania Putin spędził tam wiele czasu – w otoczeniu grupki najbliższych przyjaciół i z daleka od klaustrofobicznego mieszkania w komunalnej kamienicy. Na ścianie nad stołem wisiał oprawiony portret mężczyzny, którego nie znał jeden z przyjaciół Putina, Wiktor Borisenko. Kiedy zapytał o niego Władimira, ten wyjaśnił, że to Jan Karłowicz Berzin, twórca bolszewickiego wywiadu wojskowego, aresztowany podczas wielkiego terroru w 1937 roku i stracony rok później, ale zrehabilitowany po śmierci⁴⁹.

Władimir kontynuował naukę w szkole nr 281, specjalizującej się w naukach ścisłych akademii dla wybrańców, która miała przygotować absolwentów do dalszych studiów na uniwersytecie. Putin nie należał do szczególnie popularnych uczniów, był raczej arogancki, obsesyjnie zafascynowany sportem i niemal fanatycznie pracowity⁵⁰. Nauka przedmiotów ścisłych mogła mu zagwarantować miejsce na jednej z prestiżowych politechnik, ale skupił się na przedmiotach humanistycznych, literaturze i historii. Ponadto doskonalił język niemiecki, którego zaczął się uczyć w czwartej klasie za namową Wiery Guriewicz. Jego nową nauczycielką była Mina Juditskaja, która później opisywała go jako skromnego, ale poważnie podchodzącego do obowiązków ucznia. Miała na niego duży wpływ, co Putin wspominał po latach z sentymentalną tkliwością⁵¹. W szkole nr 281 tolerowano – do pewnego stopnia – swobodę intelektualną i otwartą debatę. Popularny nauczyciel Michaił Demienkow rozprowadzał samizdat – zakazaną literaturę powielaną na kserokopiarkach. Nauczycielka historii Tamara Stelmachowa rozpoczynała dyskusje o tym, czy Nikita Chruszczow zdoła spełnić obietnicę budowy w ciągu dwudziestu lat stuprocentowo komunistycznego państwa⁵².

W 1967 roku Putin został przyjęty do Komsomołu, ale niespecjalnie się w nim udzielał – wolał poświęcać się sportowi i nauce kosztem innych zajęć typowych dla nastolatków. Młodsza od niego o dwa lata Wiera Brilewa zapamiętała go jako chłopaka wiecznie pochylonego nad biurkiem, które stało w świetlicy obok kanapy i bufetu. Poznała Putina na daczy w Tośnie w 1969 roku i się w nim zadurzyła. Pamiętała jego krótki pocałunek podczas gry w butelkę – „Nagle zalała mnie fala gorąca” – ale wkrótce odkryła, że nie miał czasu dla dziewczyn, na co zwróciła uwagę nawet jego nauczycielka⁵³. Ich młodzieńcze zaloty skończyły się, gdy pewnego dnia przeszkodziła mu w nauce, pytając, czy pamięta jakieś zdarzenie. Nie zdążyła dokończyć pytania, bo wszedł jej w słowo. „Pamiętam tylko to, co muszę pamiętać” – odburknął chłodno⁵⁴. Podczas przeprowadzonego wiele lat później wywiadu wciąż wspominała jego „drobne, silne dłonie” i z melancholią mówiła o tamtym incydencie.

Taka gorliwość wkrótce przyniosła efekty. Przez ostatnie dwa lata szkoły średniej (w Związku Radzieckim obowiązkowa edukacja trwała tylko dziesięć lat) dostawał dobre, chociaż nie imponujące oceny. Dobrze sobie radził z historią i językiem niemieckim, nieco gorzej z matematyką i przedmiotami ścisłymi. W ostatnim roku mniej czasu poświęcał lekcjom, skupił się raczej na wkuwaniu do egzaminów wstępnych na upragniony Leningradzki Uniwersytet Państwowy, jedną z najbardziej prestiżowych radzieckich uczelni. Wiera Guriewicz nie kryła wątpliwości, czy się tam dostanie; nie wiedziała, dlaczego tak bardzo mu na tym zależy. „Sam rozwiążę ten problem” – powiedział jej Putin⁵⁵. Szansa dostania się na uniwersytet leningradzki była tak nikła – na jedno miejsce przypadało mniej więcej czterdziestu chętnych – że spekulowano, iż na decyzji władz zaważyło jego robotnicze pochodzenie, lub snuto jeszcze bardziej nieprawdopodobne teorie: że nieświadomie był sterowany niewidzialną ręką KGB⁵⁶. Tak czy inaczej uzyskał wystarczający wynik na egzaminach i jesienią 1970 roku dostał się na wydział prawa, jak dwa lata przedtem radził mu urzędnik Komitetu Bezpieczeństwa Państwowego.

Na studiach dalej twardo przykładał się do nauki i poświęcał dużo czasu zawodom judo, rezygnując z papierosów i alkoholu, żeby utrzymać się w formie. Odrzucał kolejne propozycje dołączenia do uniwersyteckiej drużyny i pozostał lojalny wobec swoich trenerów w Trudzie. W 1973 roku osiągnął poziom mistrzowski i wziął udział w kilku turniejach na szczeblu miejskim i obwodowym. Wciąż mieszkał w komunałce, ale zaczął częściej podróżować po Związku Radzieckim. Wyjeżdżał na turnieje judo do Mołdawii, pewnego lata pracował przy ścince drzew w Komi na północy, a także spędził dwa tygodnie na studenckim obozie budowlanym w Abchazji (która wówczas była częścią Gruzji). Zarobił tam osiemset rubli (równowartość sześciuset dolarów) i kupił za nie kożuch, który nosił przez następne piętnaście lat, resztę zaś przepuścił w kurorcie Gagra nad gęsto zalesionym wybrzeżem Morza Czarnego⁵⁷. Razem z grupą przyjaciół zakradli się na prom płynący do Odessy. Mieli mało pieniędzy, a do jedzenia wzięli jedynie konserwy mięsne. Władimir spędził dwie noce w szalupie ratunkowej, zazdroszcząc pasażerom, którzy podróżowali w kabinach, ale też przyglądając się z zachwytem nocnemu niebu. „Gwiazdy wisiały tuż nade mną – wspominał. – Marynarze pewnie są przyzwyczajeni do takiego widoku, ale dla mnie to było cudowne odkrycie”⁵⁸.

W 1972 roku jego matka kupiła za trzydzieści kopiejek los na loterii i wygrała samochód osobowy. Mogła go sprzedać za trzy i pół tysiąca rubli, ale pozwoliła sobie na odrobinę szaleństwa i podarowała go synowi. Był to jedynie niewielki kanciasty zaporożec, ale w latach siedemdziesiątych ubiegłego wieku niewielu dorosłych w ZSRR – a tym bardziej studentów – posiadało własny samochód. Dla Władimira był oznaką statusu i nową rozrywką. Jeździł nim na turnieje i podwoził kolegów – wykorzystywał każdą okazję, byle tylko usiąść za kółkiem. Był przy tym dzikim, brawurowym kierowcą. Zdarzyło mu się potrącić pieszego, który wszedł na jezdnię, chociaż potem Putin utrzymywał, że mężczyzna chciał popełnić samobójstwo. Według niektórych zeznań po wypadku ścigał samochodem zataczającego się człowieka, on sam jednak temu zaprzeczył. „Nie jestem potworem” – twierdził⁵⁹.

Studiował już od czterech lat, gdy pewnego dnia zaczepił go mężczyzna, który – jak się później okazało – służył w wydziale KGB nadzorującym uczelnie wyższe. Do tej pory Putin porzucił dawne ambicje. Pewnego lata podczas praktyk zorganizowanych przez wydział przestępstw Ministerstwa Transportu uczestniczył w śledztwie dotyczącym katastrofy lotniczej i wszystko wskazywało na to, że jednak zostanie prawnikiem w lokalnej prokuraturze, tak jak to przepowiedział jego trener. Władimir cenił prawo na równi ze sztukami walki. Prawo narzucało zasady i porządek, do których czuł większy szacunek niż do jakiejkolwiek ideologii. Twierdził, że jako student nigdy nie pracował dla KGB – a nawet nie utrzymywał żadnych kontaktów z resortem – chociaż współpraca studentów z tajnymi służbami nie była niczym nadzwyczajnym. Dlatego był kompletnie zaskoczony, gdy w 1974 roku, na czwartym roku studiów, trafiła mu się wreszcie długo wyczekiwana szansa. Tajemniczy mężczyzna się nie przedstawił. „Muszę z panem porozmawiać o dalszym przebiegu pańskiej kariery” – zwrócił się przez telefon do Władimira, ale nie chciał podać szczegółów. Władimir zdawał sobie jednak sprawę, jak niezwykle ważny to kontakt, i umówił się na spotkanie w wydziałowej kantynie. Przybywszy na miejsce, czekał dwadzieścia minut, z coraz większą złością podejrzewając, że dał się nabrać na jakiś żart. W końcu mężczyzna się pojawił i zdyszany zaczął go przepraszać, co zrobiło na młodym Putinie ogromne wrażenie⁶⁰.

Władimira prześwietlono ze wszystkich stron. Ostatni etap rekrutacji wymagał rozmowy z jego ojcem, więc w styczniu 1975 roku Dmitrij Gancerow, oficer w średnim wieku, złożył wizytę Władimirowi Spiridonowiczowi. Według słów Gancerowa Putin senior był niezbyt wysokim, prostym, szczerym, ciężko pracującym mężczyzną, który czerpał dumę z faktu, że syn poszedł na studia i zabiegają o niego służby bezpieczeństwa. Rozumiał, jaka odpowiedzialność i trudności czekają potomka. Potem poważnie, niemal błagalnym tonem, zwrócił się do nieznajomego:

– Wołodia jest dla nas wszystkim – powiedział, używając zdrobniałej formy imienia. – Pokładamy w nim wszystkie nadzieje. Sami rozumiecie, nasi dwaj pozostali synowie zmarli. Po wojnie zdecydowaliśmy się na kolejne dziecko. Teraz żyjemy jedynie dla Wołodii. My już dosyć przeżyliśmy⁶¹.

Wołodia musiał sobie zdawać sprawę z rzeczy, które miało na sumieniu KGB, ale nie przeszkadzała mu historia komitetu ani jego rola w pacyfikacji wrogów państwa w ojczyźnie i za granicą. Wręcz przeciwnie, uważał, że obowiązkiem każdego porządnego obywatela ZSRR jest współpraca z KGB – nie dla pieniędzy, lecz w imię bezpieczeństwa publicznego.

– Współpraca ze zwykłymi obywatelami była istotnym narzędziem utrzymania żywotności państwa – twierdził⁶².

Putin rozumiał, że czasami zdarzały się nadużycia, ale kiedy się urodził, kult Stalina już słabł, a ofiary terroru powoli wracały z Gułagu do swoich domów. Na tym kończyły się jego zastrzeżenia. Sądził, że zbrodnie, które przyczyniły się do śmierci lub ruiny kilku milionów ludzi, należą już do przeszłości, i nie była to odosobniona opinia. Dla wielu Rosjan, nawet tych, którzy doświadczyli tyranii Stalina, pozostał on poważanym ojcem narodu, który poprowadził kraj do zwycięstwa nad faszyzmem. Lęk, współodpowiedzialność lub poczucie winy tłumiły mroczne aspekty jego panowania, a pełna sprzeczności spuścizna po tamtych czasach jeszcze przez kilkadziesiąt lat dominowała w świadomości radzieckiego społeczeństwa. Po jakimś czasie Putin wspominał, że sam był „modelowym produktem edukacji patriotycznej radzieckiego człowieka”⁶³.

ROZDZIAŁ 2
CHŁODNY UMYSŁ, GORĄCE SERCE I CZYSTE RĘCE

Latem 1975 roku spełniło się marzenie Władimira Putina o wstąpieniu w szeregi KGB, ale nigdy nie został tajnym agentem ze swoich dziecięcych fantazji. Jego przyjęcie do służby przebiegło rutynowo, jeśli nie liczyć komicznego nieporozumienia; doszło do niego wiosną, kiedy stanął przed uczelnianą komisją pracy, która w radzieckim systemie decydowała o karierze absolwentów. Urzędnik z wydziału prawa ogłosił, że Putin jednak dołączy do leningradzkiej palestry. Dopiero w tym momencie powstało zamieszanie w kącie sali, gdzie siedział oficer KGB monitorujący przydziały.

– Ależ nie! – zaprotestował oficer. – W tej kwestii już zapadły odpowiednie decyzje¹.

Władimir nawet nie wiedział, gdzie został przydzielony, ale i tak się ucieszył.

– Ruszamy! – krzyknął do Wiktora Borisenki, przyjaciela z dzieciństwa, gdy podjechał po niego samochodem. Ten od razu się domyślił, że stało się coś ważnego, ale Władimir słówkiem nie pisnął, o co chodzi. Pojechali do gruzińskiej restauracji niedaleko Soboru Kazańskiego – otoczonej kolumnadą monumentalnej budowli przy Newskim Prospekcie – gdzie zjedli kurczaka w sosie orzechowym i ku zdumieniu Borisenki, który nigdy nie widział, by przyjaciel korzystał z używek, wypili parę kolejek słodkiego likieru². Dopiero dużo później się dowiedział, że świętowali wstąpienie Putina w szeregi KGB.

Gdy Władimir został zwerbowany, KGB był już rozdętym aparatem biurokratycznym, który zajmował się nie tylko gromadzeniem informacji wywiadowczych w kraju i za granicą, ale też kontrwywiadem w ZSRR i innych państwach, kontrwywiadem wojskowym, ochroną granic państwowych, egzekucją ceł i fizyczną osłoną dostojników partyjnych i budynków rządowych, takich jak obiekty nuklearne. W komitecie istniały zarządy odpowiedzialne za komunikację i kryptografię oraz takie, które podsłuchiwały rozmowy telefoniczne. Zarząd VI nadzorował „bezpieczeństwo ekonomiczne”, wykorzystując do tego spekulację, oficjalne kursy wymiany walut, a także inne wypaczenia działalności wolnorynkowej. V Zarząd Główny, utworzony w 1969 roku dla „ochrony” konstytucji, wymuszał siłą lojalność wobec partii i nękał dysydentów we wszystkich dziedzinach życia. KGB był czymś więcej niż służbami bezpieczeństwa – stanowił państwo w państwie. Pozornie służył interesom Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego – i wypełniał jej rozkazy – ale rozległe wpływy komitetu służyły trzymaniu w szachu również samej partii³.

Władimir zaczął pracę w kancelarii zarządu, w biurze kadr leningradzkiej siedziby KGB – w tym samym budynku przy Litejnym Prospekcie, do którego poszedł jako nastoletni chłopak. Tyle że nie został Johannem Weissem ani nie zinfiltrował żadnych wrogich sił. W Europie panował względny spokój, a Związek Radziecki w owym czasie toczył wojny jedynie sam ze sobą. Dwudziestotrzyletni Putin był pracownikiem biurowym niższego szczebla, zajmował się drobnymi sprawami administracyjnymi i wciąż mieszkał w jednym pokoju z rodzicami. Zajmował ponure biuro pełne łysiejących weteranów z czasów stalinizmu, tak wiekowych, że mogli pamiętać Gułag, a niektórzy nawet wielki terror z 1937 roku. Młody agent twierdził, że stary system mu nie odpowiada, ale nigdy nie zbuntował się przeciwko KGB, a przynajmniej nie na tyle, żeby podkopać swoją raczkującą karierę. Jak mówi stare powiedzenie: położył uszy po sobie⁴.

Po początkowym okresie spędzonym za biurkiem rozpoczął kurs dla funkcjonariuszy w szkole nr 401 w Leningradzie – jednym z obwodowych centrów szkoleniowych KGB. Ten pilnie strzeżony sześciopiętrowy budynek u ujścia Ochty do Newy był „czymś w rodzaju okrętu podwodnego”, gdzie kadeci mogli kompletnie odciąć się od świata i skoncentrować na nauce i rozwijaniu tężyzny fizycznej⁵. Przez sześć miesięcy Władimir zapoznawał się z taktyką wywiadowczą, między innymi z technikami prowadzenia przesłuchań. Szeregi KGB rozrosły się pod rządami Jurija Andropowa, który szefował komitetowi od 1967 do 1982 roku, a więc do czasu, kiedy został sekretarzem generalnym, czyli zaczął piastować najwyższe stanowisko w Związku Radzieckim. Andropow stał się jednym z bohaterów Władimira – nieprzystępnym, lecz głęboko szanowanym przywódcą. Andropow rozumiał ograniczenia panującego w ZSRR systemu i próbował go zmodernizować, tak żeby jego kraj mógł doścignąć Zachód, szczególnie pod względem ekonomicznym. KGB poszukiwał rekrutów, którzy rozumieli zagadnienia makroekonomiczne, handel i stosunki międzynarodowe. Zdaje się, że Władimir zidentyfikował te potrzeby już podczas studiów na Leningradzkim Uniwersytecie Państwowym, gdzie tematem jego rozprawy naukowej był status państwa uprzywilejowanego w handlu międzynarodowym⁶. Andropow pragnął przekształcić KGB w elitarną organizację, a Władimir mocno wierzył w ten ideał. Reprezentował nową generację w KGB, postalinowskie pokolenie rekrutów, o których mówiono, że w mniejszym stopniu kierują się ideologią i są za młodzi, by pamiętać grozę reżimu Stalina.

Andropowa uważano za reformatora – na tyle, na ile pozwalały mu czasy i miejsce – pomimo jego zaangażowania w represje w kraju i za granicą. Był radzieckim ambasadorem w Budapeszcie podczas powstania węgierskiego w 1956 roku i do końca życia prześladowały go wspomnienia o tym, jak szybko może dojść do wybuchu przemocy i groźby załamania systemu jednopartyjnego. „[Patrzył] przerażony z okien ambasady, gdy tłum wieszał na latarniach ulicznych znienawidzonych funkcjonariuszy węgierskiej służby bezpieczeństwa”⁷. Ten „kompleks węgierski” ukształtował przekonanie Andropowa, że jedynie mądrze stosowana siła może zapewnić ciągłość państwa i imperium radzieckiego. Dlatego z jednej strony próbował modernizować system, a z drugiej bezwzględnie karał wszelkie przejawy sprzeciwu wobec niego. To właśnie on w celu zwalczania ideologicznej opozycji powołał owiany złą sławą V Zarząd Główny, który prześladował fizyka Andrieja Sacharowa i pisarza Aleksandra Sołżenicyna. To on w 1969 roku rozbudował sieć szpitali psychiatrycznych, żeby gnębić dysydentów, uznając sprzeciw wobec systemu za przejaw choroby psychicznej.

Władimir zachowywał się, jakby miał klapki na oczach – zawdzięczał je albo oficjalnej propagandzie, albo obojętności. Usprawiedliwiał i idealizował pracę w KGB. Wierzył, że oficer wywiadu jest obrońcą prawa i porządku. Latem 1976 roku wrócił z akademii KGB jako nowo mianowany porucznik. Nie podjął pracy w dziale kadr, tylko został przeniesiony do kontrwywiadu – II Zarządu Głównego KGB. Uczestniczył w operacjach wymierzonych przeciwko wrogom wewnętrznym, a nie spoza granic kraju. Stał się aparatczykiem, któremu przede wszystkim zależało na utrzymaniu porządku społecznego i kontroli politycznej, lecz niewiele wiadomo o jego działalności w tym okresie. Jego znajomi, a nawet bliscy koledzy, nigdy nie wiedzieli na pewno, czym się zajmuje, on zaś podjął wiele środków ostrożności, żeby nie ujawniać szczegółów swojej pracy. Oficer, który z nim współpracował, oświadczył później, że Putin wykonywał zadania dla V Zarządu Głównego, ale nikt nie może tego potwierdzić na sto procent⁸. On sam temu zaprzecza, ale jego kolega twierdził, że Władimir doskonale znał metody stosowane przez KGB wobec krytyków potęgi Związku Radzieckiego – między innymi Sołżenicyna, a później też Sacharowa. Wiadomo, że jeden z jego najbliższych leningradzkich przyjaciół, pracujący w V Zarządzie Głównym Wiktor Czerkiesow, zapisał się w historii działaniami wymierzonymi w dysydentów oraz nieuznawane przez państwo wspólnoty religijne⁹. Fakt, że KGB wykorzystywał informatorów i kolaborantów, nie wywoływał u Putina wyrzutów sumienia ani oporów. Przez takich ludzi w społeczeństwie radzieckim rosła podejrzliwość i nieufność, wierzył jednak, że zmowa obywateli z budzącym lęk państwem policyjnym to nie tylko nic złego, lecz jest to wręcz niezbędny warunek utrzymania porządku. Stwierdził kiedyś, że 90 procent posiadanych przez KGB informacji wywiadowczych pochodziło od zwyczajnych obywateli Związku Radzieckiego, którzy dobrowolnie lub nakłonieni innymi metodami składali donosy na swoich współpracowników, przyjaciół albo krewnych. „Bez tajnych informatorów niczego się nie da zrobić” – uznał¹⁰.

Wiele wskazuje na to, że w okresie służby kontrwywiadowczej w Leningradzie Władimir pozyskiwał i kontrolował agentów, szczególnie wśród biznesmenów, dziennikarzy i sportowców, którzy podróżowali za granicę albo spotykali się na miejscu z obcokrajowcami. Do dzisiaj jego zadania z tamtych czasów spowija tajemnica, ale wiadomo, że stał się kimś w rodzaju „gliniarza” – czyli spełniła się przepowiednia trenera, kiedy ten się dowiedział, jaki kierunek studiów wybrał młody Putin. Władimir prowadził podwójne życie, ale o wiele mniej dramatyczne i niebezpieczne niż bohater Tarczy i miecza. Właśnie z tego okresu wywodzą się przyjaźnie z ludźmi, którzy pracowali w jego cieniu i mieli dalej współpracować w nadchodzących latach – z Wiktorem Czerkiesowem, Aleksandrem Bortnikowem, Wiktorem Iwanowem, Siergiejem Iwanowem i Nikołajem Patruszewem. W tym niewielkim, zamkniętym kręgu kolegów z KGB – samych mężczyzn – Putin znalazł myślących podobnie towarzyszy, którzy umacniali jego coraz bardziej sztywny, czarno-biały obraz świata.

Po kilku miesiącach pracy w kontrwywiadzie Władimira przeniesiono do I Zarządu Głównego, który odpowiadał za operacje wywiadowcze poza granicami Związku Radzieckiego. Była to jednostka ciesząca się opinią elitarnego wydziału KGB. Służyło w niej jedynie pięć tysięcy spośród niemal trzystu tysięcy zatrudnionych przez aparat bezpieczeństwa¹¹. Niewątpliwie znajomość niemieckiego pomogła Putinowi w zdobyciu nowego stanowiska, a KGB umożliwił mu doskonalenie umiejętności językowych podczas odbywających się trzy razy w tygodniu dwugodzinnych zajęć¹². Mimo to wciąż nie został szpiegiem ani nie wyjechał za granicę. Dalej pracował w Wielkim Domu przy Litejnym Prospekcie i był odpowiedzialny za śledzenie poczynań gości z zagranicy i obcych dyplomatów stacjonujących w konsulatach na terenie miasta. Większość pracy sprowadzała się do analizy danych i nie wymagała szczególnej odwagi ani umiejętności. Jako drugie pod względem wielkości miasto Związku Radzieckiego Leningrad oczywiście nie był prowincją, ale brakowało w nim dramatycznych intryg, od których wrzało w stolicy państwa – Moskwie. Sam KGB zaczął wykazywać objawy rozdęcia i skostnienia – wzrost liczby zatrudnionych w komitecie osób negatywnie wpływał na jego skuteczność. W przypadku wielu agentów młodzieńcza fascynacja światem szpiegostwa została stłamszona przez nudę i biurokratyczną inercję. „Jedynie w fikcji literackiej samotny człowiek może podbić cały świat” – pisał o tamtej erze Jurij Szwiec¹³.

Wygląda na to, że Władimirowi wystarczała praca na niższych stanowiskach. Wprawdzie jeden z jego przełożonych opisał go jako skrupulatnego pracownika¹⁴, ale zdecydowanie nie kierowała nim chęć wspinania się po szczeblach kariery. W 1977 roku jego ojciec odszedł z fabryki wagonów na emeryturę i jako kombatant i inwalida wojenny otrzymał od państwa małą dwupokojową klitkę – poniżej trzydziestu metrów kwadratowych – przy prospekcie Staczek na Awtowie, nowo odbudowanej dzielnicy na południe od historycznej części Leningradu. Po wojnie w mieście panował taki kryzys mieszkaniowy, że wiele rodzin wciąż gnieździło się w komunałkach – nawet funkcjonariusze KGB nie kwalifikowali się do automatycznego przydziału lokalu. Tymczasem od tej chwili dwudziestopięcioletni Władimir po raz pierwszy w życiu miał oddzielny pokój, „własny kąt”, jak go określiła Wiera Guriewicz.

Mając do dyspozycji dużo wolnego czasu, jeździł po mieście sprezentowanym przez matkę samochodem, a zdaniem jego znajomych wciąż wdawał się w bójki uliczne, nie zważając na to, że takie nieroztropne zachowanie mogło zagrozić jego karierze. Nie przejmował się ryzykiem ani niebezpieczeństwem – z pewną nonszalancją chwalił się, że łamał wiele przepisów, po części dlatego, że służba w KGB gwarantowała mu ochronę przed zwykłą milicją. Naginał prawo, bo czuł się bezkarny. Podczas pewnych świąt Wielkanocy zawiózł na procesję Siergieja Roldugina, muzyka klasycznego, z którym się zaprzyjaźnił. Jego zadaniem było monitorowanie i utrzymywanie porządku wśród wiernych, ludzi pokroju jego matki. Zrobił na koledze wielkie wrażenie, zabierając go do ołtarza za ikonostasem, gdzie nie miał wstępu nikt poza duchownymi. (Co sugeruje, że Putin miał niewielki szacunek dla świętości Kościoła). „Nikt tam nie może wchodzić, ale nas to nie dotyczy” – powiedział przyjacielowi. Był nierozważny i wybuchowy. Roldugin wspominał, że w drodze powrotnej z wycieczki po kościele zaczepiła ich na przystanku autobusowym grupa studentów, którzy chcieli papierosa. Postura Władimira nie budziła w nikim strachu, więc kiedy arogancko odmówił, jeden ze studentów go popchnął. Putin zaś przerzucił chłopaka przez ramię, jakby to była klubowa walka¹⁵.

Rozpowiadał swoim kolegom, że jest milicjantem i pracuje w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych. Zdaje się, że wielu w to uwierzyło. Wkrótce jednak było mu coraz trudniej ukrywać prawdziwe zajęcie. Roldugin, który poznał Putina w 1977 roku, szybko odkrył prawdę. Stał się ostrożny. Jako muzyk często wyjeżdżał za granicę. Podczas tych podróży towarzyszyli mu agenci KGB, źle ukrywający się pod przykrywką przedstawicieli Ministerstwa Kultury. Roldugin nie lubił tych ideologicznych nianiek i nauczył się nie wyrażać w ich obecności swoich prawdziwych poglądów. Tymczasem los sprawił, że z jednym z nich się zaprzyjaźnił. Władimir rozbroił go, przyznając się w końcu do tego, co tak naprawdę robi, chociaż nawet Rolduginowi nie udało się wyciągnąć z niego nic więcej na ten temat.

– Jestem wiolonczelistą – zagadnął pewnego razu swojego przyjaciela. – Kiepski byłby ze mnie chirurg, ale dobrze gram na wiolonczeli. A twój zawód? Wiem, że jesteś oficerem wywiadu. Interesuje mnie jednak, co to znaczy.

Władimir zaspokoił jego ciekawość, ale tylko w minimalnym stopniu.

– Specjalizuję się w stosunkach społecznych – odparł zagadkowo i nie chciał już więcej rozmawiać na ten temat¹⁶.

W 1979 roku Władimir osiągnął stopień kapitana i w końcu został wydelegowany do Moskwy, żeby wstąpić do Wyższej Szkoły KGB im. Feliksa Dzierżyńskiego, twórcy radzieckiej tajnej policji. Dzierżyński wciąż był w KGB podziwianą, wręcz kultową postacią. W podręcznikach znajdowała się jego charakterystyka podstawowych cech agenta wywiadu: „chłodny umysł, gorące serce i czyste ręce”¹⁷. Zdawało się, że w końcu I Zarząd Główny zaczął przygotowywać Władimira do służby zagranicznej. Jednak po krótkim kursie wezwano go z powrotem do Leningradu, gdzie znowu kontrolował obcokrajowców – zresztą bez wielkich sukcesów. Jeden ze zwierzchników Putina twierdził, że jego praca była „nadzwyczaj produktywna”, tymczasem działający podczas jego kariery w Leningradzie starszy oficer KGB Oleg Kaługin zdradził, że komitet nie wykrył w tym czasie na terenie miasta ani jednego obcego agenta pozostającego poza kontrolą służb¹⁸.

Zdawało się, że kariera Putina utknęła w martwym punkcie, lecz wkrótce okres względnego spokoju i odprężenia politycznego zmąciły coraz silniejsze wstrząsy w kraju i za granicą – z perspektywy czasu widać, że były to pierwsze symptomy rozkładu i późniejszego upadku Związku Radzieckiego. W grudniu 1979 roku ZSRR przeprowadził inwazję na Afganistan po krwawym zamachu stanu zaplanowanym przez KGB pod przywództwem Andropowa i przeprowadzonym przez elitarne oddziały komandosów w przebraniach żołnierzy afgańskich. Inwazja zapoczątkowała nieudaną operację wzmocnienia rządu komunistów w Kabulu, która pochłonęła życie tysięcy żołnierzy. Ich ciała potajemnie przewożono do ojczyzny w cynkowych skrzyniach oznaczonych kodem GRUZ 200 (ładunek 200).

Wybór Ronalda Reagana na prezydenta Stanów Zjednoczonych w listopadzie 1980 roku wzmógł napięcia zimnowojenne i pchnął oba mocarstwa ku ostrzejszej konfrontacji. Wkrótce Kreml i KGB uległy głoszonej przez przywódców państwa obsesji, że Reagan zamierza przypuścić wyprzedzający atak nuklearny na Związek Radziecki. Na konferencji w maju 1981 roku ciężko już chory Leonid Breżniew potępił Reagana jako zagrożenie dla pokoju na świecie, Andropow zaś zapowiedział, że od tej pory najważniejszym celem służb specjalnych będzie znalezienie dowodów, że Reagan planuje zniszczyć ZSRR¹⁹. Ta zakrojona na szeroką skalę operacja o kryptonimie RYAN (akronim od rakietno-jadiernoje napadienije, czyli atak rakietowo-atomowy) zajęła główne miejsce wśród działań wywiadowczych agentur KGB na całym świecie i do końca dekady była ich paranoiczną obsesją. Władimir Putin miał wkrótce odegrać w niej swoją rolę.

Po powrocie do Leningradu w 1980 roku zarówno w życiu osobistym, jak i zawodowym Władimira doszło do istotnego zwrotu. W wieku dwudziestu ośmiu lat wciąż był kawalerem – rzecz niezwykła w społeczeństwie radzieckim. Jego stan cywilny nie zadowalał konserwatystów z KGB. I Zarząd Główny nie dopuszczał do wyjazdów kawalerów za granicę, obawiając się, że pozamałżeńskie przygody miłosne mogą narazić ich na dekonspirację albo szantaż²⁰. Władimir nie był nieatrakcyjny – miał intensywnie niebieskie oczy, był wysportowany i błyskotliwy, nawet jeżeli jego poczucie humoru mogło się zdawać cierpkie. W kontaktach z kobietami sprawiał jednak wrażenie powściągliwego, a nawet zagubionego; czuł się o wiele swobodniej w kręgu mężczyzn, których znał z młodości i z pracy w KGB.

– Często mu powtarzałem, że fatalny z niego rozmówca – wyznał Roldugin²¹.

W drugiej połowie studiów Władimir nawiązał swój pierwszy poważny romans – ze studentką medycyny. Nazywała się Ludmiła Chmarina, a jej brat Wiktor Chmarin był jednym z przyjaciół Putina. Roldugin opisał ją jako ładną i upartą dziewczynę, która prędzej sama powiedziałaby Władimirowi, że jest chory, niż zapytała go, jak się czuje. Poznali się na rodzinnej daczy Putina w Tośnie i spotykali się do końca studiów oraz jeszcze na początku jego kariery zawodowej. W 1979 roku zaręczyli się i złożyli wniosek o udzielenie ślubu, a ich rodzice kupili obrączki, garnitur i suknię. Po tych przygotowaniach nagle ze sobą zerwali. Putin uznał, że „lepiej było wtedy odcierpieć oddzielnie, niż później męczyć się razem”, ale nigdy nie zdradził, o co poszło – nawet Rolduginowi. Sugerował jedynie „pewną intrygę”, chociaż zdaje się, że przeszkoda nie była szczególnie poważna, ponieważ przyjaźń z bratem narzeczonej Wiktorem przetrwała kolejne lata. Władimir przyzwyczaił się do kawalerskiego życia – może nawet wolał mieszkać z rodzicami i być przez nich rozpieszczany. Doszedł do wniosku, że może nigdy się nie ożeni²².

W marcu 1980 roku poznał inną Ludmiłę – Ludmiłę Szkriebniewą, błękitnooką stewardesę Aerofłotu, która pochodziła z Kaliningradu, byłej pruskiej prowincji zajętej przez Związek Radziecki po zwycięstwie nad hitlerowskimi Niemcami. Miała dwadzieścia dwa lata i jasne włosy, które spływały jej falami na ramiona. Razem z inną stewardesą, Galiną, zatrzymały się na trzy dni w Leningradzie. Chciały jak najwięcej zwiedzić podczas tej wizyty, więc pierwszego wieczoru poszły z chłopakiem Galiny Andriejem do Teatru Lensowietu na spektakl Arkadego Rajkina, aktora i satyryka starszego pokolenia. Galina zaprosiła Ludmiłę, więc Andriej przyprowadził kolegę, Władimira. Ten początkowo nie zrobił najlepszego wrażenia na Ludmile, która zwróciła uwagę na jego znoszone ubranie i odstręczający sposób bycia. Później mówiła, że gdyby spotkała go na ulicy, „nie zwróciłaby na niego uwagi”²³. Ale podczas antraktu zdobyła się na odwagę i zapytała, czy nie pomógłby im zdobyć biletów na koncert, który miał się odbyć następnego dnia. Udało mu się załatwić wejściówki, a pod koniec drugiego wieczoru dał jej swój numer telefonu. Andriej był w szoku. „Dobrze się czujesz?” – zapytał przyjaciela. Nigdy przedtem nie widział, by ten dał swój numer komuś, kogo zbyt dobrze nie zna²⁴. Trzeciego dnia znowu się spotkali, a kiedy Ludmiła wróciła do Kaliningradu, zadzwoniła do niego.

W lipcu znowu przyleciała do Leningradu i wtedy ich romans rozkwitł na dobre. Ludmiła żartowała, że inne dziewczyny przyjeżdżają na randkę autobusem albo trolejbusem, ona zaś przylatuje samolotem²⁵. Wkrótce postanowiła przeprowadzić się na stałe do Leningradu. Władimir namawiał ją, żeby wróciła na studia (zrezygnowała z politechniki, by zostać stewardesą), i w końcu dostała się na wydział filologii w jego Alma Mater – Leningradzkim Uniwersytecie Państwowym. W początkowym okresie stres związany z przeprowadzką i studiami nadszarpnął ich związek i rozstali się z jej inicjatywy, trwało to, dopóki Władimir nie poleciał do Kaliningradu, żeby ją przekonać do powrotu. W październiku Ludmiła na dobre zadomowiła się w komunałce współdzielonej z kobietą, której syn wyjechał do wojska²⁶. Władimir okazał się wymagającym, zazdrosnym partnerem; Ludmiła wciąż czuła, że ją obserwuje, poddaje próbom i ocenia. Mówił, czego sobie życzy, i bez względu na to, czy chodziło o wspólny wyjazd na narty, czy o sugestię, żeby zapisała się na kurs pisania na maszynie, nie pozostawiał jej pola do dyskusji. W porównaniu z jego pierwszą dziewczyną Ludmiła była bardziej uległa. Kiedy Władimir przedstawił ją matce, ta nie była zachwycona, a na domiar złego dała to odczuć młodej kobiecie. Powiedziała wprost, że jej syn miał już jedną Ludmiłę, „dobrą dziewczynę”.

Ludmiła nie wiedziała, że pracował w KGB. Ją też okłamał, że jest funkcjonariuszem wydziału śledczego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. To była częsta przykrywka dla agentów wywiadu – Putin miał nawet fałszywe dokumenty, które to potwierdzały²⁷. Kiedy Ludmiła pytała go, co robił w ciągu dnia, zbywał ją żartami.

– Do obiadu mieliśmy branie – powiedział pewnego razu, jakby poszli z kolegami na ryby. – A po obiedzie wypuszczaliśmy²⁸.

Dopiero w 1981 roku – po półtora roku znajomości – dowiedziała się, jaki jest jego prawdziwy zawód, i to nie od niego, lecz od żony przyjaciela. Poczuła podniecenie i dumę. W przeciwieństwie do Roldugina nie miała powodu obawiać się KGB ani tego młodego mężczyzny. Nagle zrozumiała, dlaczego jest taki małomówny, wyjaśniło się wiele spraw, które do tej pory wydawały się niezrozumiałe. Tajemnica, którą zdradziła jej koleżanka, była dla niej olśnieniem – i trochę ją niepokoiła. Jeżeli chciała dalej z nim żyć, musiała się pogodzić z faktem, że pewna część jego życia na zawsze pozostanie poza jej zasięgiem²⁹. Przyszło jej na myśl, że kobieta, która zdradziła ten sekret, została poinstruowana, by to zrobić. Nigdy nie zdobyła co do tego pewności. Dopiero później przypomniała sobie dziwne spotkanie sprzed kilku miesięcy.

Miała zatelefonować do Putina o siódmej wieczorem, jak wiele razy przedtem. W jej komunałce nie było telefonu, więc poszła do budki na pobliskim placu. Kiedy na dworze zaczął zapadać mrok, wybrała numer, ale Władimir nie odbierał. W końcu zrezygnowała z dalszych prób, wiedząc, że jej chłopak często pracuje do późna. Odwróciła się i ruszyła w kierunku domu. Nagle na cichym, ciemnym placyku zauważyła, że idzie za nią młody mężczyzna. Ludmiła skręciła, żeby pójść do mieszkania przez łukowato sklepioną bramę na dziedziniec. Mężczyzna wciąż ją śledził. Przyspieszyła kroku, a on też ruszył szybciej.

– Młoda damo, proszę nie uciekać. Nie mam złych zamiarów. Chcę tylko z panią porozmawiać. Proszę mi dać kilka sekund.

Zdawało się, że mówi szczerze, jego słowa brzmiały tak, jakby płynęły prosto z serca. Ludmiła stanęła.

– Młoda damo, to po prostu przeznaczenie. Doprawdy, uśmiech losu! Tak bardzo chciałem panią poznać!

– Co też pan mówi! – odparła lekceważąco. – To żaden uśmiech losu.

– No cóż, proszę, błagam, niech mi pani da swój numer telefonu.

– Nie mam telefonu.

– W takim razie proszę sobie zapisać mój numer – powiedział mężczyzna. Chciał, żeby do niego zadzwoniła, tak samo jak Putin na drugiej randce.

– Nie – zaprzeczyła i dopiero wtedy mężczyzna pozwolił jej odejść³⁰.

Ten nieomal zapomniany epizod gwałtownie do niej wrócił. Czy w tamtej ciemnej uliczce Komitet Bezpieczeństwa Państwowego – a może nawet sam Władimir – poddał ją próbie charakteru? Gdyby okazała się kobietą, która łatwo nawiązuje na ulicy znajomości z obcymi mężczyznami, mogłaby wywołać zazdrość męża i narazić jego albo siebie na szantaż albo skupić na sobie działania kontrwywiadu. A może był to po prostu jakiś bezczelny typek, który chciał ją jedynie poznać? Nieszczególnie ją to dręczyło, zrozumiała jednak, jakie życie czeka ją u boku Władimira. Niektórym taki test napędziłby strachu – tego była pewna – ale niemądrze byłoby dać się wyprowadzić z równowagi. Przecież nie miała nic do ukrycia. Nie miała też nic przeciwko jego pracy – „Praca to praca”, wzruszała ramionami. Ale denerwowało ją, że gdy pytała go o tamto spotkanie, za każdym razem unikał odpowiedzi. Wiedziała, że nigdy nie opowie jej o tym drugim świecie, w którym spędza część życia, ani nie będzie mógł spokojnie wytłumaczyć, dlaczego wrócił do domu o północy, a nie, na przykład, o dziewiątej. Będzie się o niego martwić, a potem złościć, ale zawsze będzie musiała cierpliwie czekać, sama i niepewna. Jego praca w KGB odciśnie piętno i na niej. Nigdy nie będzie jej wolno rozmawiać o jego pracy ani szczerze opowiedzieć innym ludziom o sobie ani o ich wspólnym życiu. Zdawała sobie sprawę, że ślub z Putinem będzie równoznaczny z narzuceniem sobie samej wielu ograniczeń. Powoli zaczynała go kochać, ale uczuciu towarzyszyły przytłaczające myśli³¹.

Władimir potrafił być zuchwały i popędliwy, ale w zalotach umiał też kokietować. Wykorzystywał swoją pozycję – oraz zarobki – żeby podróżować z Ludmiłą. Dwa razy wybrali się nad Morze Czarne, które pokochał już podczas pierwszej wyprawy, gdy jako młody student obserwował gwiazdy. Raz pojechali z przyjaciółmi do Soczi, kurortu leżącego półtora tysiąca kilometrów na południe od Leningradu. Mieszkali tam w dwupokojowym apartamencie zarezerwowanym dla ochrony rezydencji Boczarow Ruczaj, zbudowanej na rozkaz Nikity Chruszczowa w latach pięćdziesiątych ubiegłego wieku nadmorskiej willi dla radzieckich elit, która pewnego dnia w jeszcze niedającej się przewidzieć przyszłości miała się stać posiadłością wypoczynkową prezydentów nowej Rosji. To tam Leonid Breżniew próbował ratować swoje zdrowie w apatycznych ostatnich latach sprawowania władzy. Z balkonu widzieli plażę, ale wstęp na nią był zabroniony. W 1981 roku wrócili nad Morze Czarne – tym razem spędzili dwa tygodnie w Sudaku na Krymie i był to ich pierwszy urlop tylko we dwoje³². Trudno jednak nazwać ich romans burzą uczuć. Władimir oświadczył się Ludmile dopiero w kwietniu 1983 roku i kiedy w końcu poprosił ją o rękę, ta sądziła, że raczej zamierza z nią porozmawiać o zerwaniu związku.

– Przez trzy i pół roku miałaś chyba dosyć czasu na podjęcie decyzji – zwrócił się do niej, kiedy byli u niego w mieszkaniu.

– Tak – powiedziała niepewnie Ludmiła, obawiając się, że to już koniec ich znajomości. – To prawda, zdecydowałam się.

Władimir popatrzył na nią jak człowiek targany wątpliwościami.

– Tak? – powtórzył, a potem dodał: – A zatem, jeśli tak sprawy stoją, to kocham cię i proponuję, żebyśmy się pobrali³³.

Już ustalił datę – 28 lipca. Od tego dnia dzieliły ich zatem tylko trzy miesiące. Wzięli jedynie ślub cywilny – funkcjonariusze KGB mieli zakaz udziału w uroczystościach kościelnych – a potem wyprawili podwójne wesele. W pierwszym, na pokładzie pływającej restauracji zacumowanej na nabrzeżu przy Leningradzkim Uniwersytecie Państwowym, wzięło udział dwadzieścioro przyjaciół i krewnych. Dzień później młoda para zorganizowała spotkanie o innym charakterze w bardziej kameralnym otoczeniu sali bankietowej hotelu Moskwa. Zdaniem Ludmiły pierwsze było serdeczne i radosne, drugie zaś bardziej uroczyste, dosyć miłe, ale „nieco inne”. Przyszli na nie koledzy Putina z KGB, którzy woleli nie zdradzać swojej tożsamości nawet rodzinie i najbliższym przyjaciołom jednego z ich towarzyszy.

Putinowie spędzili miesiąc miodowy na Ukrainie. Najpierw pojechali samochodem do Kijowa, gdzie spotkali się z przyjaciółmi, i dalej podróżowali razem, często dzieląc z nimi pokój. Objechali Mołdawię, odwiedzili Lwów na zachodzie Ukrainy, aż w końcu wrócili na Krym i zatrzymali się w Mikołajowie oraz w Jałcie – zwiedzili najważniejsze turystyczne atrakcje rozległego radzieckiego imperium. W Jałcie nowożeńcy mieli pokój tylko dla siebie i zostali tam przez dwanaście dni, żeby popływać i opalać się na skalistym wybrzeżu³⁴. Krym zdawał się Władimirowi magicznym, błogosławionym miejscem. Wrócili przez Moskwę, żeby po drodze wpaść do głównej siedziby KGB – zwanej Centralą – a potem zamieszkali w dwupokojowym mieszkaniu rodziców Władimira przy prospekcie Staczek. On skończył trzydzieści lat, ona dwadzieścia pięć i razem tworzyli szczęśliwe, chociaż ograniczone regułami pracy wywiadowczej małżeństwo.

Igor Antonow, jeden ze znajomych rodziny, był zdania, że Władimir ożenił się po to, żeby pchnąć do przodu swoją karierę, wiedział bowiem, że stan kawalerski ją hamuje³⁵. Na pewno dobrze to sobie przemyślał, bo przełom na gruncie zawodowym nastąpił w jego przypadku już rok później. KGB awansował go po dziewięciu latach służby na majora i wysłał do Moskwy – do Instytutu Czerwonego Sztandaru, elitarnej szkoły cywilnego wywiadu zagranicznego. Ośrodek istniał od 1938 roku i stanowił obóz szkoleniowy dla radzieckich szpiegów pracujących za granicą. W instytucie obowiązywała nie tylko jedna ideologia – przestrzegano tam również jednorodności rasowej i etnicznej. Nie mieli do niego wstępu Żydzi, podobnie jak Tatarzy krymscy, Czeczeni i Kałmucy. Obowiązywał zakaz jakichkolwiek praktyk religijnych. Możliwe, że przyjęcie Putina było skutkiem podjętych przez KGB działań, które miały na celu zapewnienie miejsc kandydatom z dyskryminowanych grup społecznych. Od początku lat osiemdziesiątych I Zarząd Główny wyrażał niezadowolenie, że zbyt wielu kadetów instytutu to „zepsute dzieciaki uprzywilejowanych rodziców”, którzy używają swoich wpływów i koneksji w Moskwie, żeby zapewnić sobie miejsce na szkoleniu. Zarząd liczył raczej na solidnych kandydatów wyróżniających się zdolnościami lingwistycznymi i absolutnym oddaniem interesom ZSRR – chciał rozszerzyć możliwości rekrutacji, zwiększając proporcje na korzyść kadetów z prowincji, więc poprosił obwodowe siedziby agencji, żeby zgłosiły swoje propozycje³⁶. Leningrad wysłał Putina.

Instytut zmienił nazwę i teraz nosił imię Andropowa. Po długim okresie kierowania KGB Andropow zastąpił zmarłego w 1982 roku Breżniewa na stanowisku sekretarza generalnego KPZR, budząc nadzieję wśród tych, którzy oczekiwali modernizacji państwa pod silną ręką służb bezpieczeństwa. Tymczasem Andropow pozostał na stanowisku ledwo piętnaście miesięcy, po czym zmarł nagle w lutym 1984 roku. Jego następcami byli politycy starej daty, którzy chaotycznie i na krótko wymieniali się na najwyższym stanowisku. Konstantin Czernienko został sekretarzem generalnym kilka miesięcy przed tym, jak Putin rozpoczął naukę w Instytucie Czerwonego Sztandaru, ale pełnił tę funkcję tylko rok, do śmierci w marcu 1985 roku. Nagle się okazało, że wielki naród radziecki nie jest w stanie wydać na świat nowych przywódców, więc państwo przeżyło okres stagnacji ekonomicznej i politycznej, która pogłębiła przepaść dzielącą je od Zachodu i „głównego przeciwnika” – Stanów Zjednoczonych. Wojna Związku Radzieckiego w Afganistanie ugrzęzła w miejscu, a do otaczających Władimira kręgów wywiadowczych docierały fakty, których nie można było podać do publicznej wiadomości. Putina nowiny te naprawdę oszołomiły, bo do tej pory niezłomnie wierzył w słuszność radzieckiej interwencji zbrojnej³⁷.

Instytut był tajnym ośrodkiem szkoleniowym usytuowanym w podmoskiewskim lesie, gdzie funkcjonuje do dzisiaj pod nową nazwą: Akademia Wywiadu Zagranicznego Federacji Rosyjskiej. Oferował kursy, które trwały od roku do trzech lat – w zależności od wykształcenia kadeta, jego doświadczenia i planowanych dla niego zadań³⁸. Ciężarna Ludmiła została w Leningradzie z rodzicami Władimira. Właśnie podczas pobytu w instytucie Władimir poznał fach szpiega – nauczył się werbować agentów, komunikować się za pomocą szyfrów, prowadzić obserwację, gubić pościg, korzystać ze skrzynek kontaktowych i samemu je organizować. Przede wszystkim jednak zgłębiał sztukę kamuflażu. Przez całe szkolenie kadeci posługiwali się pseudonimami zaczynającymi się na tę samą literę co ich prawdziwe nazwiska. Putin został towarzyszem Płatowem i strzegł swojej prawdziwej tożsamości nawet przed kolegami ze szkolenia. Nosili cywilne ubrania zamiast mundurów, bo przygotowywali się do nowych ról dziennikarzy, dyplomatów albo handlowców w delegacjach do krajów, które mieli poznać od podszewki, jeszcze zanim zostaną do nich wysłani. Gdy Władimir zjawił się tam we wrześniu 1984 roku, miał na sobie trzyczęściowy garnitur, żeby zrobić dobre wrażenie, chociaż był ciepły wczesnojesienny dzień.

– Dobrze się przyjrzyjcie towarzyszowi Płatowowi! – nakazał reszcie kadetów instruktor pułkownik Michaił Frołow, stawiając im tego szczupłego młodego mężczyznę za wzór³⁹.

Po niemal dziesięciu latach nudnego obserwowania obcokrajowców i dysydentów w Leningradzie nareszcie się szkolił, żeby być tym, kim chciał zostać jako chłopiec. Na czele trzech najważniejszych wydziałów instytutu stali wówczas weterani „złotego wieku” KGB-owskiej działalności szpiegowskiej – lat przedwojennych, czasów wojny i okresu tuż po niej. Jurij Modin odpowiadał za wywiad polityczny, Iwan Szyszkin za kontrwywiad, a Władimir Barkowski za wywiad naukowo-techniczny. Wszyscy trzej wsławili się działalnością szpiegowską w Londynie, Modin zaś był ostatnim prowadzącym grupy, która zyskała przydomek „Piątka z Cambridge” – świeżo upieczonych absolwentów Cambridge (między innymi Kima Philby’ego) zwerbowanych w latach trzydziestych do szpiegowania na rzecz Związku Radzieckiego, którzy zdołali zinfiltrować najwyższe szczeble brytyjskiej władzy. W końcu zostali zdemaskowani i grupę rozwiązano, ale cała operacja wciąż stanowiła „wzór do naśladowania dla młodych oficerów wywiadu” w instytucie⁴⁰. Towarzysz Płatow uczył się od prawdziwych gwiazd KGB.

28 kwietnia 1985 roku, pod koniec studiów, Ludmiła urodziła córkę. Chciała jej dać na imię Natasza, ale Władimir już zdecydował inaczej. Miała odziedziczyć imię po jego matce i nazywać się Maria albo Masza. Nie było go przy porodzie, ale kiedy matka z córką wróciły ze szpitala, uzyskał przepustkę, by je odwiedzić i świętować w gronie nowo powiększonej rodziny z Siergiejem Rolduginem – który został ojcem chrzestnym Marii – na daczy ojca Roldugina pod Wyborgiem, nieopodal fińskiej granicy. Bez wiedzy ani zgody Ludmiły dokładnie przyjrzano się jej historii zdrowia i temperamentowi; dowiedziała się o tym dopiero, gdy wezwano ją do administracji uniwersytetu i oznajmiono, że została oczyszczona z wszelkich podejrzeń⁴¹.

Na tym etapie Władimir już był ustatkowanym ojcem rodziny i czekało go najistotniejsze wydarzenie w dotychczasowym życiu. Spełnienie jego nadziei na wyjazd za granicę – i elitarne zadania wywiadu zagranicznego – było uzależnione od osiągnięć w Instytucie Czerwonego Sztandaru, a pod tym względem bywało różnie. Mógł się spodziewać, że ze względu na znajomość języka zostanie wyznaczony do służby w jakimś kraju niemieckojęzycznym. Pozostawała jednak kwestia, czy wyślą go na kapitalistyczny Zachód – czyli do RFN, Austrii albo Szwajcarii – czy do NRD, państwa satelickiego ZSRR. Służba wywiadowcza na Zachodzie wymagałaby jeszcze roku lub dwóch lat w instytucie, żeby zgłębić wiedzę o tamtejszych zwyczajach, której brak często zdradzał obce korzenie agentów – podstawowe aspekty kapitalistycznej rzeczywistości, takie jak pożyczka hipoteczna, mogły zbić z tropu i zdemaskować radzieckiego agenta⁴². Władimir przyznał się później, że po cichu liczył na misję we wschodnich Niemczech, ale decyzja nie należała do niego.

Decyzję o przydziale zadań podejmowała specjalna komisja kwalifikacyjna na podstawie cech osobowych kadeta i jego wyników w instytucie. Mimo wysokiej stawki to właśnie zachowanie Władimira mogło mu zaszkodzić. Od czasu do czasu wyrywał się na krótkie wypady do Leningradu i przy okazji jednego z nich znowu wdał się w bójkę podczas konfrontacji w metrze z grupą chuliganów, o czym opowiedział Siergiejowi Rolduginowi. Tym razem sam ucierpiał na równi z przeciwnikami – w ferworze walki złamał rękę. Zwierzył się Rolduginowi, że czekają go konsekwencje, i rzeczywiście, dostał reprymendę, ale nie zdradził przyjacielowi szczegółów kary.

– Ma pewną wadę, która z obiektywnego punktu widzenia jest niepożądana u pracownika służb specjalnych: lubi ryzyko – twierdził Roldugin. – Agent powinien być ostrożniejszy, a akurat tej cechy mu brakuje⁴³.

Putin uzyskał przeciętną ocenę na koniec rocznego szkolenia. Nie można było mu zarzucić szczególnej ambicji (zresztą w radzieckim systemie słowo „karierowicz” brzmiało jak obelga), ale pułkownik Frołow zwrócił uwagę na kilka negatywnych cech jego charakteru. Putin był „zamknięty w sobie i mało komunikatywny”. Miał „bystry umysł”, ale z „akademickimi tendencjami”, co było eufemistycznym określeniem jego skłonności do pedanterii⁴⁴. Nie posiadał koneksji rodzinnych ani pochodzenia, które mogło mu otworzyć drogę do prestiżowej placówki. Bójka w leningradzkim metrze niemal na pewno przyczyniła się do nagłego końca jego szkolenia w Instytucie Czerwonego Sztandaru. Zamiast doskonalić umiejętności przez kolejne dwa lata, by dołączyć do elity agentów, wrócił do domu już po pierwszym roku, a kiedy otrzymał pierwsze zadanie, nie wysłano go do zachodnich Niemiec, tylko do NRD. Nawet nie do Berlina, który po zwycięstwie nad faszyzmem stał się kolebką zimnowojennego szpiegostwa, lecz do Drezna, prowincjonalnej stolicy Saksonii w pobliżu granicy z Czechosłowacją. Pierwszy raz w życiu otrzymał paszport. Wkrótce kończył trzydzieści trzy lata i jeszcze nigdy nie był poza Związkiem Radzieckim.

ROZDZIAŁ 3
WIERNY ŻOŁNIERZ
UMIERAJĄCEGO IMPERIUM

Ze wszystkich socjalistycznych państw ustanowionych po wojnie przez zwycięski Związek Radziecki to właśnie w Niemieckiej Republice Demokratycznej, przynajmniej na pierwszy rzut oka, udało się stworzyć robotniczy raj obiecywany przez komunizm – tyle że był to system oparty tyleż na ideologii, co na represjach i terrorze. Ministerstwo Bezpieczeństwa Państwowego – Stasi – w kraju liczącym siedemnaście milionów ludzi utrzymywało sieć dziewięćdziesięciu jeden tysięcy pracowników i co najmniej stu siedemdziesięciu trzech tysięcy informatorów. Pewien historyk tak pisał o skali działań ministerstwa: „Nie da się wyznaczyć granic obecności Stasi, tak jak nie można określić, w którym miejscu kończy się w pomieszczeniu zapach”¹. Władimir Putin – świeżo awansowany do rangi majora – miał wrażenie, jakby cofnął się w czasie. Bez cienia ironii nazywał NRD „państwem wysoce totalitarnym”², nie tyle narodem, ile wielkim, ogarniającym wszystko aparatem bezpieczeństwa. Bardzo mu się to podobało.

KGB miał ogromną liczbę ludzi we wschodnich Niemczech. W okresie zimnej wojny zatrudniał kilkuset pracowników w swojej bazie w Karlshorst, dzielnicy Berlina, gdzie stacjonowało też dowództwo Armii Radzieckiej. Oficerowie Stasi – „drodzy przyjaciele”, jak ich nazywali radzieccy agenci – byli jednocześnie sprzymierzeńcami i rywalami. Stasi wyręczało KGB w wielu zadaniach politycznych i depeszowało większość raportów wywiadu do Centrali w Moskwie – nie tylko z terenu Niemiec, ale z całego bloku wschodniego. KGB jednak podchodził do swoich „drogich przyjaciół” z protekcjonalną ostrożnością, którą Niemcom trudno było ścierpieć. Jedna z największych operacji KGB zaczęła się za czasów Breżniewa w latach siedemdziesiątych i nosiła kryptonim ŁUCZ (promień); w jej ramach w tajemnicy rekrutowano niemieckich agentów, by obserwowali i dostarczali raporty na temat własnych przywódców partyjnych, członków rządu i zwykłych ludzi. W ten sposób chciano eliminować nielojalność wobec ZSRR³.

Siedziba KGB w Berlinie była największym tego rodzaju obiektem na świecie. Tym wyraźniej dało się więc zaobserwować kontrast między nią a drezdeńską placówką, która stanowiła jedynie mikroskopijny przyczółek w obejmujących cały świat intrygach służb. Przez cały czas w mieście nad Elbą przebywało maksymalnie sześciu–ośmiu oficerów KGB. Ich biuro znajdowało się w szarej piętrowej willi z czerwonym dachem przy Angelikastrasse 4, w dzielnicy Neustadt, nieopodal słynnych drezdeńskich mostów prowadzących do historycznego centrum miasta. To tutaj w narożnym gabinecie na pierwszym piętrze major Putin miał pracować przez najbliższe cztery i pół roku.

Drezno, jedno z najpiękniejszych miast Europy, wciąż szpeciły pozostałości kościoła Marii Panny. Ten barokowy zabytek po zbombardowaniu Drezna w lutym 1945 roku przez czterdzieści lat pozostawał ruiną i stanowił pamiątkę okropieństw wojny – a w bardziej współczesnej propagandzie został też symbolem zachodniego barbarzyństwa. Leżąca na drugim brzegu rzeki Angelikastrasse była krótką, ładną uliczką otoczoną szpalerami drzew i ogrodami, które każdej wiosny wybuchały feerią barw, i w niczym nie przypominała niszczejącej, monumentalnej architektury Leningradu. Za jej skrzyżowaniem z główną ulicą znajdował się rozległy kompleks budynków, który sięgał aż do urwiska, skąd rozciągał się widok na szerokie, zarośnięte trawą rozlewisko Elby. Po wojnie radziecka tajna policja NKWD adaptowała niewielki, stojący na skarpie budynek na potrzeby trybunału wojskowego, gdzie karano nie tylko ocalałych przedstawicieli reżimu hitlerowskiego, ale też przeciwników nowego systemu komunistycznego⁴. Po utworzeniu Stasi ministerstwo przejęło ten budynek i stale go rozbudowywało. W 1953 roku wzniesiono tam areszt z czterdziestoma czterema celami, w których na przestrzeni lat przetrzymywano dwanaście tysięcy osób oczekujących na przesłuchania i wyrok więzienia.

Kiedy major Putin przyjechał do Drezna, siedziba główna Stasi była już swego rodzaju położonym przy Bautzner Strasse miastem w mieście. Wewnątrz znajdowały się biura administracji, hotel dla ważnych gości i dosyć bloków mieszkalnych, by pomieścić trzy tysiące pracowników. Stał tam również oddzielny budynek, w którym pracownicy Stasi nakładali na uszy wielkie słuchawki i słuchali wielogodzinnych nagrań rozmów zarejestrowanych przez urządzenia podsłuchowe w całym mieście. Horst Böhm, szef drezdeńskiej Stasi, miał biuro na pierwszym piętrze głównego budynku, z widokiem na wyłożony kamiennymi płytami dziedziniec, gdzie oficerowie Stasi grali w siatkówkę albo w piłkę nożną – od czasu do czasu z towarzyszami z KGB z drugiej strony ulicy.

W Związku Radzieckim panowała taka stagnacja, że w porównaniu z nim nawet skostniały enerdowski system zdawał się dostatni i pełen groźnych pokus, które czyhały szczególnie na młodych oficerów KGB i Armii Radzieckiej: kobiet, pieniędzy i alkoholu. Każda z nich stanowiła niebezpieczną drogę prowadzącą do ideologicznej degeneracji⁵. Agenci radzieccy i żołnierze stacjonujący na terenie Niemiec wciąż wypatrywali okazji, by zdobyć różne rzeczy – niebieskie dżinsy, pornografię, a nawet broń – i sprzedać je lub wymienić na czarnym rynku na zakazaną przez dowódców Armii Radzieckiej wódkę. Nawet kadra oficerska KGB oraz żony oficerów masowo kupowały jedzenie, ubrania i sprzęt elektroniczny – towary luksusowe, których brakowało w ZSRR – i wysyłały je do domu, żeby znajomi sprzedali je dalej drobnym handlarzom z bardzo chłonnego czarnego rynku.

Przyjeżdżając w sierpniu 1985 roku do Drezna, Władimir spełnił swoje dziecięce marzenie – został oficerem wywiadu wysłanym za granicę, żeby zwalczać wrogów kraju. Ale jego zadania były o wiele mniej spektakularne, niż to sobie kiedyś wyobrażał. Nie musiał nawet działać w ukryciu. Był szarym pracownikiem biurowym wśród rozwiązłych, cynicznych urzędników małego przyczółka imperium KGB na dalekiej prowincji. Współpracownicy przezwali go Małym Wołodią, bo w willi przy Angelikastrasse było już dwóch innych Władimirów – Duży Wołodia i Wołodia Wąsacz⁶. Dużym Wołodią nazywano Władimira Usolcewa, który przyjechał do Drezna dwa lata wcześniej. Przedtem szkolił się i służył w prowincjonalnych placówkach na Białorusi i w Krasnojarsku i był już do cna zblazowany.

Kilka miesięcy przed przyjazdem Małego Wołodii, kiedy zmarł Konstantin Czernienko, Usolcew i jego koledzy wznosili toasty za chorobę, która tak szybko go zabrała, zamiast narażać naród na kolejny wydłużony okres niepewności. Usolcew drwił z biurokracji, z nienasyconych żądań Centrali i jej obsesji zagrożeń, według niego urojonych. Kpił, że najgroźniejszą bronią szpiega KGB w Dreźnie jest dziurkacz do papieru, którym wybijał otwory w stosach dokumentów sumiennie i bez sensu wysyłanych do Moskwy. Jego raporty często zawierały jedynie streszczenia wydarzeń politycznych, o których pisała lokalna prasa⁷. „Wołodia Putin wstąpił do KGB, szukając romantycznego bohaterstwa – pisał. – Tymczasem w Dreźnie już z definicji nie dało się znaleźć nic z romantyzmu historii szpiegowskich, ale do tej pory dobrze o tym wiedział”⁸.

Mimo to Mały Wołodia świetnie się odnalazł w nowym otoczeniu. Niemal od razu wkradł się w łaski szefa drezdeńskiej placówki, pułkownika Łazarowa Matwiejewa, który urzędował tam od 1982 roku. Matwiejew był niski, jeszcze niższy od Putina, zaokrąglony w pasie i niemal łysy, z wyjątkiem dwóch wysp białych włosów po bokach głowy. Urodził się w 1927 roku, pochodził ze starej szkoły, był oddanym sprawie oficerem radzieckiego wywiadu, a jego rodzice zginęli w czasie Wielkiej Wojny Ojczyźnianej. Wziął pod skrzydła młodego majora, zafascynowany jego determinacją, etyką pracy i uczciwością. Rok przed przybyciem Putina do Drezna KGB zaczął wypłacać agentom równowartość stu dolarów w twardej walucie – była to solidna kwota przyznawana w dolarach i markach. Zdaniem Usolcewa pobyt we wschodnich Niemczech był dla większości oficerów KGB „niepowtarzalną szansą na zapewnienie sobie wygodnej starości”⁹. Nie można tego jednak powiedzieć o Putinie ani jego żonie. Matwiejew ubóstwiał Ludmiłę, uważając ją za piękną młodą matkę, która nie była „handlarą”, jak inne kobiety. Nie ukrywał przed resztą kadry KGB przy Angelikastrasse, że Mały Wołodia jest jego faworytem – przede wszystkim dlatego, że młody major nie miał w sobie nic z karierowicza, a jego jedynym celem nie było przyćmienie zwierzchników. Uważał go za „kryształowo czystego człowieka” i godnego reprezentanta „ludu pracującego”, będącego jednocześnie typem pracownika, który nie przeciąża się pracą dwadzieścia cztery godziny na dobę¹⁰.

Na początku Ludmiła została w Leningradzie, żeby dokończyć studia. Mały Wołodia wprowadził się na krótko do kolegi mieszkającego na ostatnim piętrze nowo wybudowanego długiego bloku przy Radeberger Strasse 101, zaledwie pięć minut pieszo od willi KGB. Z jednej strony budynek przylegał do koszar wojsk radzieckich, a z drugiej sąsiadował z zadrzewionym parkiem w północno-wschodniej części Drezna. Jak w wielu budynkach w okolicy mieszkały w nim rodziny oficerów Stasi oraz przyjezdnych Rosjan. Mieszkańcy stanowili niewielką, samowystarczalną społeczność skupioną wokół funkcjonariuszy tajnej policji i szpiegów. W okolicy można było znaleźć targowisko artykułów wojskowych, sklep z towarami z ZSRR, szkoły dla dzieci, kino z radzieckimi filmami w repertuarze oraz banię (rosyjską saunę). Po jakimś czasie major Putin przeprowadził się do mieszkania na trzecim piętrze nad pierwszym z dwunastu wejść do bloku (na każdą klatkę schodową prowadziło osobne wejście, ale nie było ani jednej windy). Czteropokojowe mieszkanie miało sześćdziesiąt pięć metrów kwadratowych. Trudno je nazwać luksusowym, lecz Putin po raz pierwszy w życiu miał swój dom.

Jesienią 1985 roku, gdy Ludmiła przyjechała z Maszą na ręku, na stole w kuchni czekał na nią koszyk bananów, które w tamtych czasach były w Leningradzie rzadkością. W pierwszej chwili miała wrażenie, że śni na jawie. Dzielnica, w której mieszkali, była urocza, na ulicach panował porządek. Raz w tygodniu ekipa sprzątająca myła okna w bloku. Żony Niemców wieszały pranie w równych rzędach na sznurze między metalowymi słupkami wbitymi w trawnik przed blokiem – porządne ubrania i bardzo do siebie podobne¹¹.

Drezdeńska placówka nadzorowała działania KGB w czterech południowych okręgach NRD. Były to: Drezno, Lipsk, Gera i Karl-Marx-Stadt. Major Putin i jego koledzy zajęli się operacjami wywiadowczymi, kontrwywiadem, analizą i nową, coraz silniejszą obsesją Centrali – szpiegostwem naukowo-technicznym. Ich działania dotyczyły przede wszystkim wroga zza niedalekiej granicy. Putin dzielił gabinet na piętrze z Usolcewem, który nazywał ten pokój celą, a Małego Wołodię – kompanem z celi. W pomieszczeniu stały dwa biurka, sejf na tajne akta i dwa telefony, ale podłączone do jednej linii. Na początku Mały Wołodia czuł opory przed odbieraniem telefonu, bo wstydził się swojej znajomości języka niemieckiego, ale w końcu podciągnął się na tyle, że umiał naśladować dialekt saksoński¹². W czasach studenckich pokochał niemiecką kulturę, historię i literaturę, a teraz mógł się w niej zanurzyć. „Zdarzało się, że wiedział więcej ode mnie” – wspominał później Horst Jehmlich, starszy asystent Böhma, szefa drezdeńskiego Stasi. Radziecki agent często pytał Jehmlicha o wytłumaczenie różnych idiomatycznych zwrotów, nigdy nie pomijając okazji do podniesienia swoich kompetencji lingwistycznych¹³.

Nowy kolega intrygował Usolcewa. Był pod wrażeniem jego poczucia humoru i skromnego pochodzenia. Jeżeli nie liczyć dziadka, który kilka razy ledwo otarł się o przywódców rewolucji październikowej, Mały Wołodia nie miał żadnych prominentnych krewnych mogących mu pomóc w karierze. Był faworytem szefa, a do tego reprezentował KPZR i prowadził cotygodniowe pogadanki na tematy polityczne, ale zdaniem Usolcewa robił to z udawanym, a nawet ironicznym namaszczeniem. Lubił niezbyt ambitne programy rozrywkowe w niemieckiej telewizji, a jednocześnie namiętnie czytał klasyków literatury, szczególnie rosyjskich satyryków w rodzaju Nikołaja Gogola i Michaiła Sałtykowa-Szczedrina, którzy piętnowali dziewiętnastowieczną ciasnotę umysłową oraz skorumpowaną carską biurokrację. Martwe dusze, arcydzieło Gogola krytykujące sprzedajność i lizusostwo na prowincji, stało się jego ulubioną lekturą. Wyśmiewał odrażające wady agentów kontrwywiadu, do których sam przez jakiś czas się zaliczał. Szydził też z Matwiejewa i jego antysemityzmu, wszechobecnego w szeregach KGB, ale nigdy nie roześmiał się szefowi prosto w twarz.

Usolcew doszedł do wniosku, że Mały Wołodia posiada niezwykłą zdolność przystosowania osobowości do sytuacji i oczekiwań zwierzchników. Potrafi ich oczarować i zdobyć ich zaufanie; była to charakterystyczna cecha Putina, na którą wszyscy zwracali uwagę. Podczas wielogodzinnych dyskusji – prowadzonych często w bani w podziemiach willi – Wołodii zdarzało się przelotnie pokazać swój prawdziwy charakter, a nawet zdradzić z ryzykownym wolnomyślicielstwem. 9 listopada 1985 roku obaj oglądali radziecką transmisję dramatycznego finału szachowych mistrzostw świata między Anatolijem Karpowem i Garrim Kasparowem, który oceniano jako ideologiczny pojedynek między starą a nową gwardią. Niemal cała kadra KGB dopingowała Karpowa, dotychczasowego mistrza i wychwalanego bohatera Związku Radzieckiego. O Kasparowie, którego podczas meczu oficjalna prasa poddała miażdżącej krytyce, mówiono, że jest „wyjątkowo zuchwałym parweniuszem”. Z kolei Mały Wołodia przejawiał „niebezpieczną sympatię” do Kasparowa. Przyjął z radością jego ostateczne zwycięstwo i nie bał się tego głośno powiedzieć.

Najbardziej jednak intrygowała Usolcewa deklarowana przez kolegę wiara w Boga. W KGB takie wyznanie było „nie do pomyślenia”, więc Usolcew – na wskroś ateistyczny komunista – nie mógł się nadziwić, że Putin jest gotów tak otwarcie deklarować skłonność do jakiejkolwiek religii, chociaż trzeba przyznać, że młody major był pod tym względem ostrożny i nie obnosił się ze swoją wiarą. Prawdę mówiąc, był tak dyskretny, że Usolcew do końca nie wiedział, czy Putin przypadkiem nie używa wiary w Boga jako jednego z narzędzi wywiadowczych¹⁴.

Major Putin całkiem wygodnie urządził się w Niemczech. Po raz pierwszy w dorosłym życiu przestał trenować judo i porzucił regularną aktywność fizyczną. Wciąż nie lubił nadużywać alkoholu, ale upodobał sobie piwo, szczególnie radebergera warzonego w małym mieście niedaleko Drezna. Zakolegował się z barmanem, który zamawiał specjalnie dla niego stałą ilość tego trunku – małą beczkę – więc szczupły Putin szybko przytył o ponad dziesięć kilogramów. Niemal od razu po przyjeździe do Niemiec Ludmiła znowu zaszła w ciążę, a ich druga córka Jekaterina – inaczej Katia – urodziła się 31 sierpnia 1986 roku. Usolcew wyczuł u Putina „lekkie rozczarowanie”, że to nie syn.

Jako mąż i ojciec Putin okazał się w pewnym sensie szowinistą. Odmawiał wychodzenia po zakupy, gotowania i wykonywania innych zajęć związanych z prowadzeniem domu. Wierzył w tradycyjny podział ról w małżeństwie. Kiedy Ludmiła w ciąży poszła na badania w drezdeńskim szpitalu, zostawiła go na trzy dni z Maszą, a Putin niemal stracił głowę. On miał „zarabiać na chleb i strzec rodziny”, jak to ujęła Ludmiła, ona zaś zająć się resztą. Władimir miał wybredne podniebienie i nie brał do ust nic oprócz swoich ulubionych potraw. W końcu Ludmiła straciła cierpliwość. Kiedy kolejny raz skrytykował jej kuchnię, ironicznie zacytowała rosyjskie powiedzenie: „Nie chwal kobiety, bo ją zepsujesz”. Nigdy nie pamiętał o rocznicach ich ślubu¹⁵.

Charakter pracy Putina wyraźnie wpływał na sposób, w jaki spędzali rodzinne weekendy. Putinowie mieli do dyspozycji radziecki samochód marki Żiguli i często nim podróżowali razem z pochodzącymi z ZSRR sąsiadami – samymi agentami służb bezpieczeństwa i ich małżonkami. Władimir wstąpił do klubu wędkarskiego i jeździł z Ludmiłą po lasach i parkach Saksonii. Co najmniej dwa razy odwiedzili Czechosłowację – jedno z państw satelickich Związku Radzieckiego – w tym raz z pułkownikiem Matwiejewem i jego żoną Jewgienią. Kupili sprowadzoną z RFN wieżę stereo, a później jedną z wczesnych gier wideo na komputer Atari. Nigdy jednak nie byli w zachodnich Niemczech i chociaż regularnie gościli w swoim domu radzieckich oraz niemieckich znajomych, ich życie prywatne koncentrowało się wokół wąskiego kręgu niemieckich i sowieckich agentów wywiadu. Nawiązali szczególnie bliskie relacje z rodziną Burkhardów, którzy mieli niepełnosprawne dziecko. Kiedy para przyjaciół się rozwiodła, to zdaniem Horsta Jehmlicha major Putin pomógł kobiecie znaleźć pracę w Berlinie. W porównaniu z ludźmi, których pamiętali z ZSRR, Putinowie wiedli wygodne, uprzywilejowane życie, ale krępowały ich wyraźnie określone granice. Żonom odradzano nawiązywanie znajomości poza najbliższym środowiskiem, czym doprowadzono do powstania hermetycznej społeczności, co prędzej czy później zaczynało działać na nerwy, podsycało plotki i drobne waśnie. Lata w Dreźnie stały się „miarowe, uregulowane, zwyczajne i monotonne”¹⁶. Życie zmieniło się w egzystencję pozbawioną wrażeń i – przynajmniej dla Ludmiły – klaustrofobiczną. Jej mąż nigdy nie opowiadał w domu o pracy, chociaż ta kładła się cieniem na wszystkim, co robili. Nieraz ostrzegał Ludmiłę przed „niepożądanymi” ludźmi, których poznała. Nawet w bratnich Niemczech nikomu nie mogli ufać. Prawdziwe tożsamości i intencje Niemców mogły pozostać ukryte przez wiele lat, o czym Putinowie się przekonali, gdy placówkę obiegła wieść, że RFN-owska agencja wywiadu zagranicznego BND zinfiltrowała willę przy Angelikastrasse przy pomocy obdarzonej okazałym biustem agentki, która pracowała tam jako tłumaczka. Kryptonim BALKON zawdzięczała swojej figurze. Podobno zaprzyjaźniła się z Putinami, a szczególnie z Ludmiłą, która zwierzała się jej, że małżeństwo z Władimirem jest burzliwe, że mąż źle ją traktuje i ugania się za innymi kobietami¹⁷. Nie udało się ustalić, czy tłumaczka naprawdę była szpiegiem; możliwe, że ta rewelacja była jedynie elementem wojny dezinformacyjnej między dwiema agencjami wywiadu. W szpiegowskim fachu nigdy nie chodziło o prawdę.

Celem obecności KGB we wschodnich Niemczech było gromadzenie informacji oraz rekrutacja agentów, którzy mieli dostęp do Zachodu. Rola majora Putina w tej misji była rutynowa, a nawet nudna. NRD oddelegowała dwóch oficerów do placówki KGB, żeby razem z Rosjanami przyjrzeli się wnioskom o wizę ludzi chcących wyjechać do Republiki Federalnej Niemiec. Ich zadaniem było ustalenie, którzy z wnioskodawców mają krewnych w pobliżu amerykańskich i należących do NATO baz wojskowych w Bad Tölz, Wildflecken i Celle, żeby wybadać, czy w zamian za wizę są skłonni współdziałać z KGB, informując komitet o wszystkim, co będzie im się zdawać podejrzane albo niecodzienne. W 1986 roku szefowie KGB zafiksowali się na ryzyku, które potencjalnie stwarzała NATO – i to mimo że zmiany wprowadzane przez Michaiła Gorbaczowa, charyzmatycznego nowego przywódcę Związku Radzieckiego, zapowiadały złagodzenie zimnowojennych napięć. Ich rozkazy skupiły się szczególnie na obserwacji manewrów Zielonych Beretów (jednostek specjalnych wojsk lądowych Stanów Zjednoczonych) na terenie Niemiec – zdaniem Usolcewa była to niedorzeczna obsesja. Nudne typowanie potencjalnych konfidentów było według niego „nadrzędnym zadaniem” drezdeńskiej placówki, ale w końcu porzucono je, uznając, że to strata czasu¹⁸.

Major Putin raz przychodził do pracy w mundurze, a raz po cywilnemu – w zależności od pełnionych zadań. Przesłuchiwał konfidentów, których zwerbował sam lub z pomocą kolegów. Liczył na informacje o rozwoju sytuacji ekonomicznej, politycznej albo militarnej na Zachodzie, a także w NRD. Jego informatorzy byli prawdziwymi szpiegami, ukrywali swoje personalia i zawody i żyli w ciągłym strachu przed dekonspiracją – Putin trzymał nad nimi pieczę. Miał na oku ludzi biznesu i obcokrajowców przejeżdżających przez kraj, a szczególną uwagą darzył jedyny rosyjski kościół prawosławny w mieście, cerkiew św. Symeona; gromadził dossier dotyczące jej duchownego, arcybiskupa Grigorija Dawidowa, oraz jego małej wspólnoty wiernych¹⁹. Horst Jehmlich, asystent szefa drezdeńskiego Stasi Horsta Böhma, wspominał, że Putin skupił swoje wysiłki na uczniach i studentach, „którzy pewnego dnia mogą zostać kimś ważnym w ich ojczystych krajach”, jeżeli osiągną wysokie stanowiska w rządach lub zakładach przemysłowych. Właśnie w taki sposób KGB zapewnił sobie współpracę Philby’ego i innych studentów Cambridge i spowodował dzięki nim wielkie szkody, ale o ile wiadomo, wysiłki Putina bledną w porównaniu z tamtą operacją. Kiedyś ludzie wspierali Związek Radziecki z powodu swoich przekonań politycznych, teraz jednak większość – na przykład Aldrich Ames i Robert Hanssen w Stanach Zjednoczonych – zdradzała ojczyznę jedynie dla pieniędzy. Co innego mógł im zaproponować ZSRR na tym etapie historii?

Każdemu potencjalnemu rekrutowi major Putin zakładał teczkę osobową, którą przedstawiał do akceptacji Böhmowi. „Musieliśmy mieć pewność, że nie kontaktujemy się z osobami, z którymi nawiązali już kontakt nasi przyjaciele” – tłumaczył Jehmlich taki sposób postępowania. Twierdził, że mimo to Stasi nie wiedziało o wszystkich poczynaniach KGB. Drezdeńska placówka analizowała też rozwój sytuacji politycznej oraz postawę przywódców politycznych w RFN i NRD, zwracając uwagę na oznaki sprzeciwu wobec radzieckiej linii programowej, która pod przewodnictwem Gorbaczowa przechodziła poważną ewolucję. Operacja ŁUCZ – realizowana od lat przez KGB i mająca na celu obserwację Niemców z NRD – dalej skutkowała wysyłaniem do Centrali raportów o „drogich przyjaciołach”, nawet z samego Stasi.

W 1987 roku major Putin awansował na podpułkownika i został jednym z asystentów Matwiejewa, a po jakimś czasie najważniejszym z nich. Automatycznie objął stanowisko zastępcy szefa drezdeńskiej placówki. Po tych awansach zwiększył się zakres jego obowiązków administracyjnych, ale jednocześnie oddaliło go to jeszcze bardziej od czynnej działalności agenturalnej i szpiegowskiej. Tak jak w Leningradzie, znowu był kontrolerem, urzędnikiem wypatrującym wciąż wrogów zarówno wewnętrznych, jak i zewnętrznych. Pewnego dnia Siegfried Dannath, sąsiad Władimira z Angelikastrasse, wyprowadził psa na spacer. Zatrzymał się przed siedzibą KGB, żeby wymienić uprzejmości i trochę plotek z jednym z kolegów Putina. Kiedy żona Dannatha zrobiła mężczyznom zdjęcie na tle willi, radziecki strażnik wszczął alarm. Zbeształ zarówno Rosjan, jak i Niemców, wrzeszcząc, że fotografowanie obiektu jest surowo wzbronione. Dannath wkrótce zapomniał o tym zajściu, ale podpułkownik Putin wysłał list do Stasi z prośbą, by dla bezpieczeństwa objąć rodzinę Dannathów ścisłą obserwacją²⁰.

Dzięki swojej pracy Putin miał okazję osobiście poznać drezdeńskich oficjeli – między innymi Horsta Böhma i Hansa Modrowa, miejskiego sekretarza partii komunistycznej – ale jego stopień wojskowy i zajmowana pozycja wciąż były za niskie, żeby się z nimi spoufalić. Do jego obowiązków należały tak pospolite zajęcia, jak upewnienie się, czy trzej wysocy urzędnicy KGB, którzy przyjechali z wizytą, mogą przenocować za darmo w hotelu (Moskwie najwyraźniej brakowało funduszy), albo załatwienie darmowych biletów dla radzieckich żołnierzy na piłkarski mecz drezdeńskiej drużyny ze Spartakiem Moskwa. Jego jedyną znaną korespondencją z Böhmem jest list, w którym prosi o pomoc w przywróceniu usług telefonicznych informatorowi ze środowiska enerdowskich hurtowników. Wszystko wskazywało na to, że Putin skazany jest na mało ekscytującą rolę drugorzędnego bohatera wydarzeń rozgrywających się na arenie międzynarodowej²¹.

W 1987 roku szef Stasi Erich Mielke podpisał rozporządzenie o nagrodzeniu podpułkownika Putina złotym medalem z okazji siedemdziesiątej rocznicy rewolucji październikowej. Tego dnia, 7 listopada, Putin i dwunastu innych oficerów KGB dołączyli wieczorem do kolegów ze Stasi w sali balowej w siedzibie ministerstwa przy Bautzner Strasse – w budynku współdzielonym z więzieniem – żeby wysłuchać przemówienia Horsta Böhma. Böhm twardo trzymał się wytyczonej linii politycznej, a ton jego wystąpienia był opanowany, ponury i przerażający w swej ideologicznej nieomylności. Nowy radziecki przywódca próbował ocieplić stosunki z Zachodem, ale Böhm ostrzegł, że agencje wywiadowcze wrogów socjalizmu wcale nie zamierzały odpuścić. „Imperialistyczne tajne służby zintensyfikowały działania zmierzające do zdobycia informacji, które mają lub mogą mieć znaczenie dla dalszych działań” wymierzonych w Niemiecką Republikę Demokratyczną i inne państwa socjalistyczne – grzmiał z mównicy. Mimo to miesiąc później Michaił Gorbaczow i Ronald Reagan podpisali w Waszyngtonie porozumienie o likwidacji rakiet nuklearnych średniego i krótkiego zasięgu, które miało oczyścić Europę z tej szczególnie niebezpiecznej broni.

To nie zakończyło zimnej wojny, ale odwilż była już w zasięgu wzroku – tyle że nie mieściła się w polu widzenia enerdowskich przywódców. Ci stali się zaciekłymi krytykami realizowanej przez Gorbaczowa polityki pierestrojki i głasnosti, a ich donosy stanowiły główną treść raportów KGB wysyłanych do Centrali. Dopóki się nie okazało, że jest już za późno, przywódców NRD nie opuszczała niezachwiana wiara w przyszłość kraju. Gorbaczow rozumiał, że Związek Radziecki nie nadąża za Zachodem – pod względem ekonomicznym, naukowym ani wojskowym – i że chyli się ku upadkowi. Pierwsze kroki Gorbaczowa zmierzające do reformy radzieckiego systemu ekonomicznego spotkały się z akceptacją nowego „reformatorskiego” szefostwa KGB, ale zaczęły odsłaniać niebezpieczne pęknięcia na monolicie państwa oraz samego KGB, które do tej pory zdawały się nietykalne. O ile jego postulaty modernizacji produkcji przemysłowej i rolnej miały niewielki bezpośredni wpływ na władzę i profity czerpane przez KGB, o tyle zapowiedziana przez niego w 1986 roku na XXVII zjeździe KPZR polityka pierestrojki otwierała drzwi dla inicjatywy i kreatywnego myślenia wśród rządzących oraz dopuszczała ich krytykę. To był początek zmierzchu sztywnej ortodoksji obowiązującej za czasów Breżniewa.

Zespół z Angelikastrasse obserwował z daleka rozwój wypadków i reagował dosyć ostrożnie. Pułkownikowi Matwiejewowi nie przypadło do gustu zamieszanie, które panowało w Moskwie pod rządami Gorbaczowa, ale inni – zapewne dzięki chłodnemu spojrzeniu z perspektywy czasu – twierdzili później, że zdawali sobie sprawę z załamania radzieckiego systemu pod presją pierestrojki i głasnosti. „Należeliśmy do młodego pokolenia w służbie bezpieczeństwa – wspominał Usolcew. – Było dla nas absolutnie oczywiste, że potęga ZSRR nieuchronnie chyli się ku upadkowi”²². Podpułkownik Putin podzielał tę niewesołą opinię o kondycji Związku Radzieckiego. Jego zdaniem wojna w Afganistanie stała się „bezsensowna i w gruncie rzeczy zbrodnicza”²³. Widział na własne oczy względne bogactwo „zgniłego” Zachodu, gdy przeglądał katalogi niemieckich domów towarowych; agenci i urzędnicy KGB pożądali ich do tego stopnia, że stały się przedmiotem handlu wymiennego i wysyłano je do Rosji, gdzie inspirowały krawcowe²⁴. Studiując takie gazety jak „Der Spiegel” albo czasopisma w rodzaju „Sterna” w poszukiwaniu łakomych kąsków dla Centrali, Putin i jego koledzy mogli przeczytać niewygładzone przez propagandę relacje z takich wypadków, jak katastrofa w elektrowni atomowej w Czarnobylu na Ukrainie w 1986 roku, a dzięki temu dowiadywali się, że oficjalna wersja wydarzeń jest pełna kłamstw. W pewnym sensie z głasnostią pierwsze zapoznały się służby bezpieczeństwa, ponieważ miały dostęp do ówcześnie zakazanych materiałów, ale wkrótce objęła ona całe społeczeństwo.

Mała placówka w Dreźnie odzwierciedlała istniejące w całym KGB podziały, które pojawiły się w związku z tektonicznymi wstrząsami w Związku Radzieckim – podziały między twardogłowymi i reformatorami, między starą gwardią i nowym pokoleniem. Powrót Andrieja Sacharowa z zesłania w mieście Gorki pod koniec 1986 roku wywołał gniewną tyradę pułkownika Matwiejewa, ale jego ulubiony podwładny zareagował na ten fakt raczej z sympatią. Podpułkownikowi Putinowi zdarzało się od czasu do czasu zdradzać podziw dla dysydentów w rodzaju Sacharowa i Sołżenicyna. Dzień po tym, jak zakończyło się wygnanie Sacharowa, Putin znowu zdziwił Usolcewa, mówiąc: „Pamiętaj, tylko wyraźna przewaga militarna Zachodu może przywołać do porządku nienasycone paniska z Kremla”²⁵. Innym razem, rozmawiając z poznanym w Dreźnie lekarzem wojskowym z Armii Radzieckiej, wyjawił, że popiera pomysł wyborów prezydenckich w ZSRR²⁶. Było to w 1987 roku – trzy lata przed pierwszymi wyborami na ten urząd w Związku Radzieckim. W tamtych czasach wyraźnie zaznaczał się już jego ambiwalentny stosunek do starego ustroju. Czuł, że potrzebna jest zmiana polityczna i ekonomiczna, ale tak jak Gorbaczow i wielu innych Rosjan był zwolennikiem ewolucji systemu, a nie rewolucji. Jak wielu rodaków nie życzył sobie upadku państwa.

Naczelnik I Zarządu Głównego w Moskwie Władimir Kriuczkow szybko przystosował się – przynajmniej powierzchownie – do sposobu myślenia Gorbaczowa. Pod wieloma względami Kriuczkow przypominał Putina – był fanatycznym zwolennikiem tężyzny fizycznej, pracoholikiem i abstynentem, który „wywołał zgorszenie” wśród swoich podwładnych, zakazując „uświęconej hulaszczą tradycją” konsumpcji alkoholu podczas przyjęć pożegnalnych dla oficerów wysyłanych za granicę²⁷. Był jednym z najbliższych doradców Gorbaczowa i zwolennikiem nowej polityki jawności, jeśli chodzi o sprawy związane z wywiadem, a w 1988 roku został szefem KGB; do tej pory w KGB już zaczęto przeczuwać, że stworzony w Europie Wschodniej blok polityczny jest skazany na rozpad.

W drezdeńskiej placówce podpułkownik Putin i jego koledzy też widzieli, że rząd Ericha Honeckera, zawziętego starego marksisty, systematycznie traci poparcie społeczne. Honecker i szef Stasi Mielke uparcie odmawiali naśladowania pierestrojki i głasnosti, ale przeciętni obywatele wschodnich Niemiec czuli w powietrzu wiatr zmian; tak samo jak w innych krajach Europy Wschodniej, w NRD budziło się utajone pragnienie prawa do podstawowych wolności. Putin twierdził, że „zanik” tego państwa jest nieunikniony, nie podejrzewał jednak, że stanie się to tak szybko²⁸. W sierpniu tego roku Węgry otworzyły granicę z Austrią i pozwoliły obywatelom na jej swobodne przekraczanie. Niemcy z NRD, którzy mogli podróżować jedynie do krajów bloku socjalistycznego, masowo ruszyli w tym kierunku, mając nadzieję na dalszą emigrację. W miastach wschodnich Niemiec doszło do protestów podsycanych przez ludzi domagających się przynajmniej tego samego, co radziecki przywódca proponował swojemu narodowi: wyborów powszechnych, prawa do krytykowania systemu jednopartyjnego oraz reform rynkowych, które napędziłyby koniunkturę i poprawiły sytuację materialną mieszkańców. Lęk przed Stasi wciąż był silny, ale w tym gorącym roku rewolucji – od Litwy do placu Tian’anmen – nie wystarczył, żeby uciszyć ludzi, zastraszyć ich i zatrzymać w domach. 4 września w kościele św. Mikołaja w Lipsku powstał ruch opozycyjny, który po poniedziałkowej wieczornej mszy zorganizował mały protest. „Poniedziałkowe protesty” stawały się coraz silniejsze i ogarnęły kolejne miasta – także Drezno. Do października już kilkadziesiąt osób dołączyło do ruchu opozycyjnego, a kilka tysięcy innych ruszyło na Zachód.

2 października Honecker wydał polecenie, by zdławić protesty siłą, ale zrzucony na Lipsk oddział spadochroniarzy odmówił wykonania rozkazu. Następnego dnia rząd Honeckera próbował odciąć emigrantom drogę, zakazując podróży do Czechosłowacji. Kiedy Gorbaczow przybył do wschodniego Berlina pod pretekstem udziału w odbywających się 6 października obchodach czterdziestolecia Niemieckiej Republiki Demokratycznej, koniec był już blisko. Rosyjski przywódca naciskał na Honeckera, żeby ten odpowiedział na żądania protestujących. „Los karze tych, którzy się ociągają” – przekonywał, lecz jego niemiecki kolega pozostał niewzruszony. „Rozwiążemy nasze problemy w duchu socjalizmu – deklarował podczas wspólnego publicznego wystąpienia z Michaiłem Gorbaczowem. – Projekty zmierzające do osłabienia socjalizmu nie trafią u nas na podatny grunt”²⁹.

Niecałe dwa tygodnie później został usunięty ze stanowiska, a jego miejsce zajął dotychczasowy zastępca Egon Krenz, który miał powstrzymać przewrót polityczny. Było już jednak za późno. Protesty nabrały impetu, nic nie mogło im zapobiec, a coraz bardziej chaotyczne działania rządu jedynie przyspieszyły jego upadek. 9 listopada rzecznik prasowy rządu ogłosił, że politbiuro zezwala mieszkańcom wschodnich Niemiec swobodnie przekraczać granicę z RFN, a odpowiadając na pytania dziennikarzy, stwierdził, że o ile mu wiadomo, to rozporządzenie ma skutek natychmiastowy. Kilkadziesiąt tysięcy ludzi od razu ruszyło w kierunku muru berlińskiego. Straż graniczna była bezsilna wobec napierającego tłumu. Strażnicy nie dostali wyraźnych wskazówek od władz, więc wszystkich przepuścili. Po drugiej stronie muru tłum przywitali rozentuzjazmowani mieszkańcy Berlina Zachodniego. Niemcy żyjący po obu stronach muru zaczęli wspólnie burzyć najbardziej znienawidzony symbol zimnej wojny.

W drezdeńskim biurze KGB zapanował niepokój. Podpułkownik Putin był wewnętrznie rozdarty – a przynajmniej tak później wspominał te chwile. Sympatyzował z radykalnymi żądaniami protestujących, ale jednocześnie wciąż był sercem przy kolegach ze Stasi. Jego zdaniem Stasi „było również częścią społeczeństwa”, „dotkniętą tą samą chorobą”, a nie obcą siłą, którą należało wyprzeć jako symbol upadłej władzy politycznej. Nic nie wzbudzało w nim większej pogardy – i lęku – niż perspektywa przejęcia kontroli przez niezorganizowany i ulegający zmiennym emocjom tłum. Tymczasem właśnie coś takiego widział dokoła. Na domiar złego zdawało się, że nikogo w Moskwie to nie obchodzi. Putin skarżył się, że KGB – sam trawiony przez wewnętrzne niepokoje, które targały ZSRR – ignorował ostrzeżenia i wskazówki wysyłane przez niego i jego towarzyszy. Pod znakiem zapytania stanęła nie tylko przyszłość jego ojczyzny; wiele wskazywało na to, że również jego kariera zeszła na dalszy plan, utknęła w martwym punkcie. „Nasz wysiłek stał się nikomu niepotrzebny – wspominał później. – Po co mieliśmy pisać sprawozdania, rekrutować i pozyskiwać informacje? Nikt w Moskwie i tak nie czytał naszych raportów”³⁰.

Upadek muru berlińskiego w listopadzie tego roku nie zakończył protestów. Nie oznaczał też szybkiego odwołania rządu. Stasi wciąż funkcjonował, choć jego władza była coraz mniejsza. Po wybuchu euforii w Berlinie pojawiły się grupy opozycyjne, które coraz śmielej wysuwały postulat wolnych wyborów. Te żądania kierowano wprost do Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego. 5 grudnia w Dreźnie grupa opozycjonistów zorganizowała demonstrację przed siedzibą Stasi. Na początku było to kilkaset osób, ale wkrótce dołączyły do nich tysiące mieszkańców. Funkcjonariusze KGB obserwowali z bocznego balkonu swojej willi, jak tłum wdziera się do obiektów ministerstwa. Podpułkownik Putin odważył się nawet wyjść na dwór i stanąć obok ludzkiej fali, by mieć lepszy widok. Ponieważ strach nie wystarczał już do utrzymania porządku, Böhm ugiął się pod naporem mas i o piątej po południu kazał otworzyć bramę. Fala demonstrantów wtargnęła do środka i rozlała się po budynkach, które do tego dnia budziły w ludziach jedynie grozę. Böhm z oszołomioną miną i poszarzałą twarzą błagał o spokój, gdy hordy protestujących plądrowały kolejne gabinety. Zajęcie budynków miało charakter pokojowy, ale w oczach Putina tłum był obłąkany, trawiony szaleństwem. Pamiętał pewną kobietę, która krzyczała: „Szukajcie tunelu pod Łabą! Przetrzymują tam więźniów i torturują ich w wodzie sięgającej do kolan!”. Putin wiedział, że to nonsens – ale tylko dlatego, że znał rzeczywiste rozmieszczenie więziennych cel.

Było już ciemno, gdy wreszcie wrócił do willi. Wcześniej tego roku Matwiejewa zastąpił nowy, starszy stopniem oficer KGB, generał brygady Władimir Szyrokow. O dziewiątej wieczorem opuścił willę i poszedł do miasta. Kiedy tłum plądrował pomieszczenia Stasi, odłączyła się od niego mniejsza grupa, przemaszerowała kawałek dalej wzdłuż Angelikastrasse i zgromadziła się przed budynkiem KGB; dla demonstrantów tajemnicy nie stanowiło ani jego przeznaczenie, ani kto w nim urzęduje. Strażnik z dyżurki przy bramie przybiegł zdyszany do podpułkownika Putina, który był w tamtej chwili najstarszym stopniem oficerem przebywającym na miejscu. Oprócz niego w placówce zostało już tylko czterech agentów. Putin czuł złość i niepokój; odpowiedzialność za własność KGB – szczególnie za akta i tajemnice – spoczywała na jego barkach. Kazał strażnikom przygotować się na atak³¹, a potem zatelefonował do dowództwa radzieckich sił wojskowych w Dreźnie, żeby poprosić o wsparcie ochrony budynku. Oficer dyżurny poinformował go, że nic nie może zrobić, bo „nie ma rozkazów z Moskwy”. Obiecał jednak, że zapyta o zgodę. Długo nie oddzwaniał, więc Putin znowu sam się z nim skontaktował.

– No i co? – ponaglił oficera dyżurnego.

– Pytałem Moskwę – odparł tamten. – Ale Moskwa milczy.

– Co więc zrobimy? – zapytał Putin.

– Na razie nie mogę zrobić nic, żeby wam pomóc³².

Putin był oszołomiony. Pomimo wątpliwości co do dalszych losów ustroju komunistycznego wciąż był wiernym żołnierzem swojego państwa. Tymczasem wyglądało na to, że ojczyzna zawodzi go w chwili kryzysu. „W tamtej chwili miałem wrażenie, że mój kraj przestał istnieć – wspominał po latach, wciąż z wyczuwalną goryczą. – Że znikł bez śladu. Stało się jasne, że Związek [Radziecki] niedomaga. Cierpiał na śmiertelną, nieuleczalną chorobę zwaną paraliżem – paraliżem władzy”³³. Gorączkowo się zastanawiał, co robić. Nie potrzebował jawnej, szczerej deklaracji ze strony rządu, by się domyślić, że radziecka wierchuszka nie zamierza dłużej wspierać władz Niemieckiej Republiki Demokratycznej w taki sposób, jak w 1953 roku ani podczas interwencji zbrojnej na Węgrzech w 1956 czy w Czechosłowacji w 1968 roku. Putin nie mógł użyć siły przeciwko tłumom przed budynkiem, zresztą i tak nie miał dosyć ludzi, żeby sięgnąć po broń. Myślał o przechowywanych w willi aktach – o raportach wywiadu dla Centrali – i o niemal niewyobrażalnych konsekwencjach, gdyby wpadły w ręce tej hordy. Dokumenty nie tylko zdradzały szczegóły operacji KGB, ale też mogły wpłynąć na „los konkretnych osób”, które przez wiele lat kolaborowały z nim i jego towarzyszami – ludzi, „którzy zawierzyli organom bezpieczeństwa” Związku Radzieckiego. Był pewny, że stanąłby przed trybunałem wojskowym, gdyby ujawniono te akta, a jednak nie dostał żadnych wytycznych, w jaki sposób ma je chronić. Myślał o swojej karierze w KGB i o rodzinie, której przyszłość od niej zależała. Czuł, że Związek Radziecki w końcu legnie w gruzach, a wraz z nim całe jego dotychczasowe życie – życie w służbie wywiadu³⁴.

Właśnie w tych najczarniejszych chwilach przed północą podpułkownik Putin zdecydował się na najbardziej ryzykowne i stanowcze posunięcie w swej karierze agenta KGB, o jakim wiemy. Włożył mundur i wyszedł przed budynek. W biurowym sejfie trzymał wydany przez KGB pistolet, ale tym razem go nie wziął. Podszedł sam bez czapki ani rozkazów do bramy willi i zaryzykował blef.

Tłum na Angelikastrasse był raczej w euforii niż skłonny do przemocy. Na ulicy za bramą zgromadziło się dwudziestu kilku mężczyzn rozmawiających podnieconymi głosami i zaskoczonych, że Stasi uległo bez walki. Jednym z nich był Siegfried Dannath, który dwa lata wcześniej przed willą KGB przeżył nieprzyjemny incydent na spacerze z psem. Ktoś krzyknął do strażnika, żeby ich wpuścił, ale ten nie odpowiedział. Kiedy znikł w budynku, demonstranci nie byli pewni, co się zdarzy. W pewnej chwili Dannath zobaczył w drzwiach wejściowych niskiego oficera, który zszedł po schodach i ruszył w kierunku bramy. Po chwili milczenia odezwał się wolno i spokojnie:

– Ten obiekt jest pilnie strzeżony – powiedział zadziwiająco płynnym niemieckim. – Moi żołnierze mają broń. Wydałem im rozkaz otwarcia ognia, gdyby ktoś wszedł na nasz teren.

Nie krzyczał ani nie używał groźnego tonu. Po prostu w zwięzły sposób przekazał im tę informację, a potem, po krótkiej pauzie, odwrócił się i wrócił do budynku. Ludzie na ulicy zareagowali jedynie cichymi pomrukami. Dannath wyczuł nagłą zmianę nastrojów. Demonstranci zrezygnowali ze szturmu na bramę. Nikt nie chciał wybuchu przemocy, wystarczyło im zwycięstwo nad Stasi. Starcie z KGB to byłoby coś zupełnie innego. Rozeszli się zatem, zmierzając do końca Angelikastrasse, żeby dołączyć do tłumów wokół siedziby Stasi³⁵. Kilka godzin później radziecka baza wojskowa w końcu doczekała się rozkazów i dowódcy wysłali do willi dwa pojazdy opancerzone z żołnierzami, których już nikt nie potrzebował.

Tamte nocne zdarzenia obrosły legendą – różnią się one detalami w zależności od tego, kto i po co je rozpowszechnia. W niektórych wersjach „kilkuset” demonstrantów „przypuściło szturm” na budynek. W innych strażnicy stali w oknie z wycelowanymi w tłum kałasznikowami, gotowi strzelać bez ostrzeżenia. Według jednej relacji radziecki oficer wymachiwał pistoletem, stojąc przed willą albo u szczytu schodów prowadzących na piętro, ze wzrokiem wbitym w tłum przed nim. Tamtej nocy nie zdarzyło się jednak nic aż tak dramatycznego, lecz to, do czego naprawdę doszło, zostało przyćmione przez o wiele bardziej spektakularne zajścia w Berlinie – w stolicy rozwiązano między innymi komitet bezpieczeństwa partii komunistycznej i aresztowano Ericha Honeckera. Następnego dnia Egon Krenz ustąpił ze stanowiska, zwalniając miejsce dla pierwszych niekomunistycznych przywódców w historii NRD.

Rola podpułkownika Putina w wydarzeniach towarzyszących rozpadowi Niemieckiej Republiki Demokratycznej ograniczyła się do mało znaczącego gestu wykonanego w obliczu niepewności, a może i zagrożenia. Przez chwilę był rzeczywiście asem wywiadu, który stanął sam w obronie kraju, pojedynczym człowiekiem mogącym wpłynąć na bieg historii, i to właśnie w Niemczech – zupełnie tak, jak to sobie wyobrażał jako naiwny młodzieniec dwie dekady wcześniej. Postępował ze spokojną, niewzruszoną determinacją – bez pogwałcenia zasad bezpieczeństwa i rozlewu krwi. Ale tamtej nocy nikt nie zwrócił uwagi na jego czyn, nikt go nie pochwalił ani nie zgłosił do wyróżnienia medalem. „Moskwa milczy”. Te słowa prześladowały go jeszcze przez wiele lat. Zdawał sobie sprawę, że tamtej nocy zaczął się schyłek jego kariery. A także jego państwa.

ROZDZIAŁ 4
DEMOKRACJA W STARCIU
Z GŁODEM

Obserwacja upadku radzieckich wartości w Europie była gorzkim doświadczeniem dla Władimira Putina, który jednak nie mógł temu zaradzić. Wiedział, że wbrew zapewnieniom Ericha Honeckera z pierwszej połowy 1989 roku, iż mur berliński wciąż będzie stał „za pięćdziesiąt, a nawet za sto lat”, Niemcy nie będą podzielone już zbyt długo. Putinowi jednak bardziej przeszkadzała bezwarunkowa w jego mniemaniu kapitulacja ZSRR, po której nastąpił upokarzający, katastrofalny w skutkach i chaotyczny odwrót. „To najbardziej bolało – mówił. – Rzucili wszystko i odeszli tak, jak stali”¹.

Ludzie, z którymi pracował niemal pięć lat, zostali odstawieni na boczny tor, porzuceni przez swoich radzieckich protektorów, zostawieni na łaskę Niemiec i ich żądnych zemsty obywateli. Sąsiedzi i znajomi Putinów nagle stracili pracę, a lata służby w Stasi skazały ich na ostracyzm. Opiekunce przedszkolnej Katii, a jednocześnie funkcjonariuszce Stasi zakazano pracy z dziećmi. Jedna z koleżanek Ludmiły „opłakiwała utracone ideały i upadek wszystkiego, w co wierzyła przez całe życie. Dla nich to był absolutny koniec – zarówno życia prywatnego, jak i zawodowego”².

Oficerowie wywiadu czuli się szczególnie zdradzeni. Markus Wolf, do 1986 roku szef wywiadu wschodnich Niemiec, chociaż na krótko uzyskał azyl w Rosji, miał pretensje do Gorbaczowa za bierność po 1989 roku. „Nie zauważyłem wielkiej fali koleżeńskiego wsparcia ze strony naszych moskiewskich przyjaciół w tamtych pełnych napięcia miesiącach – pisał. – Byli tak samo jak my kompletnie nieprzygotowani na to, co się stało. Trwała i wieczna braterska więź, za którą przez tyle lat wznosiliśmy toasty, kompletnie sparciała”³. 21 lutego 1990 roku Horst Böhm, szef drezdeńskiego oddziału Stasi, popełnił samobójstwo w swoim domu. Czekało go stawienie się przed komisją mającą zdecydować o przyszłości upadającego państwa; krążyły plotki, że został zamordowany, aby nie zeznawał w procesie sądowym przeciwko despotycznemu szefowi partii komunistycznej w Dreźnie Hansowi Modrowowi⁴. Obywatele NRD w końcu dowiedzieli się o operacji ŁUCZ, w ramach której KGB szpiegował ich przez kilkadziesiąt lat. Horst Jehmlich, doradca Böhma, czuł się osobiście wykorzystany przez Putina. „Oszukiwali nas i okłamywali” – powiedział⁵.

W KGB we wschodnich Niemczech zapanował zamęt – funkcjonariusze za wszelką cenę starali się zniszczyć albo usunąć akta wywiadu, zrywali kontakty z agentami albo maskowali ich działalność i kładli podwaliny pod nowe struktury. Generał Szyrokow, ostatni szef grupy drezdeńskiej, nakazał wywiezienie i zniszczenie dwunastu ciężarówek dokumentów z dowództwa radzieckiej dywizji pancernej. Palono je z takim zapamiętaniem, że specjalnie zaprojektowany w tym celu piec odmówił posłuszeństwa. Wtedy dowódca batalionu polecił wykopać dół w ziemi, wrzucić do niego resztę akt i zalać benzyną⁶. Podpułkownik Putin też brał udział w paleniu dokumentów – „całej naszej korespondencji, list kontaktów i sieci stworzonych przez naszych agentów” – ale razem z kolegami przemycił najważniejsze z nich do archiwów KGB w Moskwie. Prawdziwym zagrożeniem było ujawnienie sekretów KGB Zachodowi i NATO, chociaż ani Putin, ani nikt inny w drezdeńskiej placówce już niewiele mógł zrobić, żeby temu zapobiec.

Na początku kolejnej dekady podpułkownik Putin i jego kadra zostali odwołani do kraju, ale została mu do wykonania jeszcze jedna, ostatnia misja w roli agenta radzieckiego wywiadu. Putin nie przestał rekrutować informatorów, bo wciąż miał nadzieję, że uda mu się zorganizować nową siatkę wywiadowczą, która posłuży jako straż tylna w przechodzących demokratyczne zmiany wschodnich Niemczech. Odświeżył stosunki ze starymi przyjaciółmi i kontaktami – między innymi z inspektorem drezdeńskiego wydziału policji i oficerem Stasi Klausem Zucholdem, którego poznał cztery lata wcześniej. Zuchold jeszcze przed przyjazdem Ludmiły zaprosił Putina w jedną z jego pierwszych podróży po Saksonii, a potem często go odwiedzał. Podobno przedtem nie współdziałał z KGB, nawiązał współpracę dopiero po wydarzeniach z 1989 roku. W styczniu 1990 roku jednym z ostatnich dokonań podpułkownika Putina było formalne zwerbowanie Zucholda i przekazanie jego teczki do Centrali w Moskwie. Podyktował mu treść deklaracji lojalności wobec KGB, podarował jego córce książkę z rosyjskimi bajkami i wzniósł z tej okazji toast radziecką brandy⁷. Okazało się jednak, że był to krótkotrwały sukces – rok później, po zjednoczeniu Niemiec w październiku 1990 roku, Zuchold przyjął propozycję amnestii i nie tylko ujawnił szczegóły swojego werbunku, ale na domiar złego zdekonspirował piętnastu innych agentów z drezdeńskiej siatki wywiadowczej KGB⁸.

Zdrada agentów oraz konfiskata przez zachodnioniemiecką Federalną Służbę Wywiadowczą (BND) ogromnej liczby teczek osobowych, a potem ich publiczne udostępnienie, które jednocześnie ujawniło zakres działań KGB, wywołały wybuch wściekłości podpułkownika Putina. W rozmowie ze starym przyjacielem Siergiejem Rolduginem oświadczył później, że Stasi nie powinno było dopuścić do utraty swoich archiwów ani zdradzać tych, którzy współpracowali z ministerstwem jako informatorzy. Roldugin rzadko słyszał, by Putin opowiadał o swojej pracy, a jeszcze rzadziej, by okazywał emocje. „Mówił, że takie postępowanie równało się zdradzie stanu – wspominał Roldugin. – Był niezwykle wzburzony, skrajnie zły”. Ale też zawstydzony i skruszony. Nie pomógł swoim niemieckim towarzyszom, mógł jedynie bezradnie patrzeć, jak zawala się ich sekretny świat. „Czułem się tak, jakby to była moja wina” – zwierzał się Rolduginowi⁹.

W lutym 1990 roku skromne mieszkanie Putinów wypełniły ponumerowane i opisane kartony. Ich dom wyglądał jak magazyn. Po powrocie do ZSRR kagebistów, a potem żołnierzy radzieckich w Dreźnie pojawiło się nagle wiele wolnych lokali. Jörg Hofmann, młody mężczyzna, którego żona miała „dojścia” w administracji, zdołał wynająć mieszkanie po Putinach. Przyszedł je obejrzeć, kiedy Putinowie czekali na ciężarówkę firmy obsługującej przeprowadzki. Ściany były oklejone opalizującą tapetą, a w oknach wisiały matrioszki zrobione przez dziewczynki. Putinowie zachowywali się uprzejmie i sympatycznie; po podpułkowniku nie było widać zgorzknienia ani innych emocji. Po prostu powiedział Hofmannowi, że wracają do domu¹⁰. 1 marca Hofmannowie wprowadzili się do zwolnionego lokalu. W ciągu czterech i pół roku Putinom udało się odłożyć trochę dewiz, w których Władimir otrzymywał pensję, a sąsiad sprezentował im dwudziestoletnią pralkę – działała jeszcze kolejnych pięć lat¹¹. Tyle dorobił się Putin jako agent wywiadu za granicą. Ich dobytek załadowano do kontenera i wysłano do Moskwy. Tymczasem małżeństwo z dwiema córkami wsiadło do pociągu, który zmierzał w tym samym kierunku. W drodze powrotnej ktoś ukradł Ludmile płaszcz ze wszystkimi rublami i markami, które miała przy sobie¹².

Putinowie śledzili z daleka wstrząsy polityczne epoki Gorbaczowa – obserwowali emocje wywołane w społeczeństwie pod wpływem pierestrojki i głasnosti – ale wbrew temu, co sobie wyobrażali, po powrocie przeżyli rozczarowanie. Po względnie wygodnym życiu we wschodnich Niemczech w kraju przeżyli szok. „Wciąż te same okropne kolejki przed sklepami, kartki, bony i puste półki” – wspominała Ludmiła¹³. Bała się wyjść do sklepu. Nie radziła sobie z „wypatrywaniem okazji i wystawaniem w kolejkach. Szłam do najbliższego sklepu, kupowałam jedynie najbardziej niezbędne rzeczy i czym prędzej wracałam. To było straszne”. Nie zauważyli swobody intelektualnej i politycznej, która dała nadzieję wielu rodakom oraz pozwoliła na wyświetlanie zakazanych filmów i publikowanie bez cenzury takich powieści, jak Mistrz i Małgorzata – arcydzieło Michaiła Bułhakowa opowiadające o wizycie szatana w Moskwie – albo Doktor Żywago Borysa Pasternaka. Nowo odkryta wolność czytania, dyskutowania i jawnego wyrażania swoich myśli była dla wielu elektryzującym doświadczeniem, ale Putinowie wrócili do Moskwy w czasie, gdy efekt liberalnych reform Gorbaczowa zaczął już słabnąć¹⁴.

Ludmiła czuła, że jej mąż „stracił z pola widzenia cel życia”¹⁵. Jego kariera w KGB znalazła się na rozstaju. Dołączył do rzeszy agentów wywiadu powracających z zagranicy, nie tylko z Niemiec, ale z całej Europy Wschodniej i innych frontów zimnej wojny, nawet tak odległych, jak Afganistan, Angola, Mongolia, Wietnam, Nikaragua czy Jemen. Byli przegranymi, rozczarowanymi, pozbawionymi pracy i własnego miejsca uchodźcami w rozpadającym się imperium. Centrala w Moskwie stanowiła tradycyjne miejsce przeznaczenia dla oficerów, którzy wracali z placówek zagranicznych. Tyle że ta tradycja już zginęła. Na początku 1990 roku Putin przez trzy miesiące nie dostawał nawet wypłaty. Początkowo KGB zaproponował mu stanowisko w oddziale I Zarządu Głównego w Jaseniewie, położonym wśród lasów, pilnie strzeżonym kompleksie na południowy zachód od Moskwy. W normalnych warunkach jego stopień wojskowy i stanowisko upoważniałyby go do mieszkania służbowego w Moskwie, ale akurat nie było wolnych lokali. Tak wielu weteranów wywiadu poszukiwało mieszkań, że czekałby na nie naprawdę długo – może nawet kilka lat. Ludmile podobała się Moskwa i chciała tam zamieszkać, Władimir zaś wiedział, że powinien szukać perspektyw rozwoju zawodowego właśnie tam, a nie w Leningradzie, ale jego dotychczas niejasne wątpliwości dotyczące dalszych losów Związku Radzieckiego zdecydowanie się pogłębiły. Po piętnastu latach pracy jego kariera nie przedstawiała się szczególnie spektakularnie, a on sam stracił do niej zamiłowanie. Podczas ostatniego roku w Dreźnie wyraźnie odczuł dezorganizację aparatu władzy, załamanie dyscypliny oraz skłonności do kradzieży i bezprawia we własnych szeregach.

Pewnego razu spotkał się ze swoim byłym przełożonym i mentorem, pułkownikiem Łazarem Matwiejewem, który też stacjonował w Jaseniewie. „Nie wiem, co robić” – skarżył się Putin już mocno siwiejącemu Matwiejewowi w jego moskiewskim mieszkaniu. Matwiejew z sympatii do byłego podwładnego nie namawiał go do pozostania w Moskwie ani nawet w KGB. „Spróbuj przekonać Ludę do zmiany zdania – radził mu poufnie. – Wracajcie lepiej do Leningradu”¹⁶. Tam przynajmniej mieli własny kąt – mieszkanie po rodzicach Władimira, którzy przeprowadzili się do większego lokum, tym razem przy Srednieochtińskim Prospekcie, niedaleko akademii, w której Władimir pobierał pierwsze nauki po wstąpieniu do KGB. Podjął zatem pracę asystenta rektora do spraw międzynarodowych na swoim dawnym uniwersytecie. Było to stanowisko stworzone specjalnie dla KGB po to, żeby mieć oko na studentów i odwiedzających uczelnię gości. Przynajmniej nareszcie mógł zostać „tajniakiem”, chociaż prawdziwa tożsamość funkcjonariuszy na takich posadach była – zresztą celowo – tajemnicą poliszynela. Wiedza, że KGB ma wszędzie swoich ludzi, nie szkodziła. Tak więc Putin znowu stał się częścią aparatu, który Oleg Kaługin, były zastępca naczelnika KGB w Leningradzie, nazwał „absurdalnym, niepojętym zigguratem, przerażająco scentralizowaną machiną, religią, która chce kontrolować wszystkie dziedziny życia w naszym olbrzymim kraju”¹⁷.

Stanisław Mierkuriew był fizykiem teoretykiem nominowanym na stanowisko prorektora uniwersytetu w pierwszej połowie kadencji Gorbaczowa. Władał angielskim, niemieckim i francuskim i uparcie dążył do przewietrzenia zgnuśniałego systemu edukacji wyższej. Zanim zmarł przedwcześnie w 1993 roku, zdobył uznanie jako rektor, dzięki któremu uczelnia stała się jedną z lepszych w Europie¹⁸. Otaczał się podobnie myślącymi profesjonalistami – wśród których znalazł się też, jak zapewne się domyślał, ostatni „opiekun” z KGB. Dla podstarzałego weterana KGB etat na uniwersytecie mógł być bezpieczną i niewymagającą wysiłku synekurą, ale trzydziestosiedmioletniemu podpułkownikowi Putinowi, który wciąż miał przed sobą wiele lat służby, wydawał się ślepym zaułkiem. Nie bardzo mógł liczyć na kolejną misję zagraniczną; KGB dalej redukował liczbę placówek, a on nie miał na koncie żadnych osiągnięć, które usprawiedliwiałyby jego wybór. W ten sposób kariera Putina w wywiadzie gwałtownie i boleśnie zahamowała. Nawet Matwiejew nie był w stanie podać mu pomocnej dłoni i pociągnąć go do góry. Putin zwierzył się Siergiejowi Rolduginowi, że zamierza odejść z KGB, przyjaciel miał jednak pewne wątpliwości. „Nie istnieje takie pojęcie, jak były agent wywiadu” – twierdził. Rozumiał gniew i dezorientację przyjaciela, ale wystarczająco dobrze go znał. „Możesz przestać pracować dla służb, ale właściwe dla nich postrzeganie świata i sposób myślenia pozostaną już w tobie na zawsze”¹⁹.

Na pierwszy rzut oka Leningrad niewiele się zmienił, pierestrojka tchnęła jednak nowe życie w politykę władz miasta. W marcu 1989 roku Putinowie wciąż mieszkali w Dreźnie, a tymczasem w miastach Związku Radzieckiego zorganizowano pierwsze w historii tego państwa wybory, w których kandydaci rywalizowali ze sobą o mandaty do Zjazdu Deputowanych Ludowych, nowego organu quasi-parlamentarnego. Zamiast bezkrytycznie poprzeć szefów partii komunistycznej, co było powszechną i niezmienną praktyką wyborczą, mieszkańcy Leningradu zbuntowali się i odrzucili pięciu kandydatów otwierających listę – między innymi I sekretarza leningradzkiego komitetu partii Jurija Sołowiowa²⁰. Jednym z kandydatów wybranych zamiast nich był Anatolij Sobczak, wysoki, charyzmatyczny profesor prawa z Alma Mater Władimira Putina. Urodzony na głębokiej Syberii Sobczak studiował w Leningradzie i już zdobył rozgłos jako krytyk radzieckiego ustroju państwowego. W licznych publikacjach opowiadał się za reformami rynkowymi i rządami prawa; jego praca doktorska została odrzucona ze względu na niepoprawność polityczną. Koledzy z uczelni niespodziewanie wytypowali go na jednego z czterech kandydatów obwodu Wyspa Wasiljewska, w którym znajdował się uniwersytet, ale też rozległa bałtycka stocznia zatrudniająca kilka tysięcy dokerów i robotników portowych. Pomimo wysiłków KPZR, żeby nie dopuścić do głosu kandydatów opozycyjnych, Sobczak zajął drugie miejsce podczas zamkniętego mityngu politycznego w stoczniowym Pałacu Kultury; wygłosił późnym wieczorem zaimprowizowane przemówienie, które nawiązywało do słynnych słów Martina Luthera Kinga. „Marzyłem o czasach, kiedy prawo będzie rządzić naszym państwem; państwem, które nie pozwoli na przyznawanie praw i przywilejów wybranym jednostkom kosztem innych ludzi”²¹ – pisał później Sobczak.

Brakowało mu doświadczenia w wyborach, z entuzjazmem rzucił się jednak w wir polityki. Tak samo jak Gorbaczow wierzył, że system można zmienić za pomocą reform, ale przekonał się, że zarówno on sam, jak i jego kraj nie jest wystarczająco przygotowany do demokracji po dziesięcioleciach strachu i podejrzliwości, które podzieliły radzieckie społeczeństwo. Osobliwe cechy obowiązującego systemu – kontrolowany przez państwo przydział pracy, mieszkań, a nawet wakacji – oznaczały, że większość ludzi żyła i pracowała w wąskich kręgach społecznych i żywiła głęboką nieufność do ludzi spoza nich. „Nie rozmawiaj z nieznajomymi” – te słynne słowa z Mistrza i Małgorzaty były niczym wyznanie wiary w Związku Radzieckim. Sobczak sam przyznawał, że żył w oderwanym od reszty świata kręgu inteligencji – wygodnym, chociaż „coraz ciaśniejszym” – i dopiero prowadząc kampanię poza swoim środowiskiem, odkrył, jak mało wie o życiu przeciętnych ludzi²².

Po wyborach Sobczak zrobił szczególne wrażenie na Zjeździe Deputowanych Ludowych wiosną 1989 roku. Dołączył do bloku reformatorskich ustawodawców; należeli do niego fizyk i dysydent Andriej Sacharow oraz Borys Jelcyn, nieco niedźwiedziowaty urzędnik państwowy, który został I sekretarzem Komitetu Miejskiego w Moskwie, a potem podczas publicznych wystąpień transmitowanych na cały kraj elokwentnie i z pasją rozprawiał o wiodącej roli Rosji, o sprawach związanych z wojskiem i o KGB. Sobczak przewodniczył komisji śledczej w sprawie zabójstwa dwudziestu osób podczas antyrządowej demonstracji 9 kwietnia w Tbilisi, stolicy Gruzji, i zdemaskował kłamliwą oficjalną wersję tamtych krwawych zdarzeń. Wstrząsy polityczne, które ogarnęły tę część świata w 1989 roku, dotarły teraz do samego Związku Radzieckiego – na Litwie, w Azerbejdżanie i Armenii wybuchły zamieszki. Pomimo ostatnich brutalnych prób stłumienia niepokojów radzieckim władzom brakowało już siły, żeby ocalić system²³.

Miesiąc po powrocie Putinów w Leningradzie odbyły się wybory do nowej Rady Miejskiej. Wygrało w nich dosyć reformatorów i kandydatów niezależnych, by przełamać monopol partii komunistycznej we władzach miasta. Nowi prawodawcy mieli żar w sercach, byli jednak niedoświadczeni, zdezorganizowani i brakowało im przywódcy. Zaapelowali do Sobczaka, by ten wystartował w wyborach i spróbował zająć jedno z pozostałych dwudziestu pięciu wolnych miejsc, a potem – zakładając, że dostałby się do rady – zgłosił swoją kandydaturę na mera. Ważna rola Sobczaka na Zjeździe Deputowanych Ludowych w Moskwie budziła nadzieję, że będzie przywódcą, który zjednoczy miasto. Rzeczywiście, wygrał wybory i w maju został zaprzysiężony na przewodniczącego Rady Miejskiej – czyli najwyższe stanowisko urzędnicze w Leningradzie, które obsadzano za pośrednictwem wyborów powszechnych. Zdaniem jednego z historyków Sobczak „ucieleśniał zmiany polegające na przejściu do nowej formy rządów”, w których nadzieja triumfowała nad rozwagą²⁴. Był prawnikiem, uczonym, a nie menedżerem, i chociaż nikt nie odmawiał mu charyzmy, nie miał doświadczenia w zarządzaniu pięciomilionowym miastem – tym bardziej w okresie wstrząsów politycznych i z oporną administracją wciąż w rękach komunistów. Sobczak potrzebował sojuszników i specjalistów, zwrócił się więc do instytucji, w której miał nadzieję znaleźć kompetentnych doradców zdolnych do nawigacji po zdradliwych wodach przemian politycznych. Zwrócił się do instytucji, którą przedtem strącił z trybuny Zjazdu Deputowanych Ludowych. Zwrócił się do KGB.

Wkrótce po objęciu nowego urzędu Sobczak zatelefonował do Olega Kaługina, byłego szefa siatki szpiegowskiej, który po służbie w wywiadzie za granicą wszedł w konflikt z KGB i obecnie przebywał na „wewnętrznym wygnaniu” w Leningradzie. Kaługin wstąpił w szeregi reformatorów działających na rzecz demokracji i stał się jednym z głównych krytyków swego byłego pracodawcy. Teraz Sobczak zwrócił się do niego z prośbą o przysługę: czy Kaługin mógłby polecić mu kogoś z KGB, komu można by zaufać jako doradcy? Nie wierzył urzędnikom. Potrzebował wsparcia sił bezpieczeństwa. Kaługin podsunął mu nazwisko jednego ze starszych oficerów, zaufanego generała broni, lecz Sobczak odrzucił ten pomysł. Obawiał się, że tak oczywisty sojusz z KGB może podważyć w oczach opinii publicznej jego reputację demokraty – wolałby kogoś mniej znanego. Po kilku dniach Sobczak znowu zatelefonował, żeby zapytać Kaługina, czy ten słyszał o młodym oficerze, który nazywa się Władimir Władimirowicz Putin²⁵.

Niektórzy sądzą, że KGB użył swoich wpływów, żeby skierować tego młodego oficera do pracy w biurze Sobczaka, ale zdaniem Kaługina Sobczak sam go zwerbował. Władimir Putin pamiętał Sobczaka z wykładów na uniwersytecie, ale nie znał go zbyt dobrze. Według jego własnych słów kolega z wydziału prawa zaproponował mu, żeby poszedł spotkać się z Sobczakiem, a on posłuchał tej rady, chociaż miał co do tego wątpliwości. Nie odpowiadały mu pewne poglądy nowego mera, który niezwykle krytycznie wypowiadał się o KGB i którego polityczna przyszłość była co najmniej niepewna, jak wszystko w Związku Radzieckim w 1990 roku. Mimo to w maju Putin poszedł do biura Sobczaka w Pałacu Maryjskim, a ten od razu go zatrudnił. Obiecał, że załatwi z Mierkuriewem jego przeniesienie i nakazał zacząć pracę od najbliższego poniedziałku. Putin uznał, że najpierw powinien jednak powiedzieć przewodniczącemu Rady Miejskiej, czym naprawdę się zajmuje. „Muszę panu zdradzić, że jestem nie tylko asystentem prorektora, ale i kadrowym oficerem KGB” – oświadczył.

Relacjonując po latach tę rozmowę, Putin wspominał, że Sobczak przez chwilę się wahał, a potem ku jego zaskoczeniu machnął na to ręką. „No i ch… z tym!” – odparł²⁶.

Putin nalegał, że musi poinformować o wszystkim swoich zwierzchników, a jeżeli zajdzie taka konieczność – zrezygnować z pracy w służbach. Jego znajomi twierdzili, że ta decyzja spędzała mu sen z powiek. Po powrocie z Niemiec stracił wiele złudzeń, ale zachował wierność KGB. W tym przypadku jednak jego obawy dotyczące reakcji Centrali były nieuzasadnione. Komitet Bezpieczeństwa Państwowego z radością bowiem przyjął fakt, że jeden z jego tajnych agentów będzie pracował w biurze wschodzącej gwiazdy leningradzkiej sceny politycznej. Niewątpliwie ten nowy demokratyczny eksperyment był niebezpiecznym przedsięwzięciem, które wymagało nieustannej czujności. Tak więc z błogosławieństwem KGB, a może nawet za jego namową, podpułkownik Putin pozostał w służbie i dalej pobierał skromne, lecz stałe wynagrodzenie, które i tak było wyższe niż pensja doradcy Sobczaka.

Prowadził odtąd podwójne życie, w końcu został tajnym agentem – tyle że wewnątrz swojego kraju. Zaczął doradzać Sobczakowi, a jednocześnie dalej pracował w małym gabinecie na parterze uniwersyteckiego biało-czerwonego gmachu Dwunastu Kolegiów. Miał w tym miejscu obserwować studentów zagranicznych i gości, których przyjeżdżało coraz więcej, odkąd dzięki głasnosti rozluźniono restrykcje dotyczące podróżowania. Już nic nie zobowiązywało go do wizyt w Wielkim Domu przy Litejnym Prospekcie, wciąż tam jednak od czasu do czasu zaglądał, a powodem tych odwiedzin mogła być tylko chęć informowania przełożonych o zmianach w bieżącej sytuacji politycznej – zarówno na uniwersytecie, jak i w biurze Sobczaka. Jesienią 1990 roku przyjechała na wymianę studencką delegacja z St. Petersburg Community College na Florydzie. Podpułkownik Putin osobiście gościł nic niepodejrzewającego rektora tej uczelni Carla M. Kuttlera juniora.

Kuttler poznał Walerija Musina, uniwersyteckiego doradcę Putina, kiedy ten wyjechał na Florydę. Zaproponował Rosjaninowi nawiązanie stosunków partnerskich między oboma miastami i uniwersytetami. Po przybyciu Kuttlera i jego delegacji Putin odebrał ich z lotniska, a potem przez dziesięć dni pomagał im w organizowaniu spotkań, posiłków oraz wizyt w filharmonii i balecie. Odznaczał się przy tym punktualnością i skutecznością, która zaskoczyła Kuttlera, szczególnie w obliczu pogarszających się warunków ekonomicznych w mieście – między innymi kłopotów paliwowych, które były przyczyną długich, frustrujących kolejek przed stacjami benzynowymi. Kiedy Kuttler wyjechał na wycieczkę za miasto, pojawiło się ryzyko, że zabraknie im paliwa. Putin jednak interweniował i skierował samochód do najbliższego zakładu oczyszczania miasta, gdzie mogli uzupełnić bak.

Obie ścieżki kariery Putina coraz częściej się krzyżowały. Przedstawił sobie Kuttlera i Sobczaka, a ostatniego dnia wizyty Amerykanów podczas bankietu Sobczak poprosił Kuttlera o przysługę. „Carl, zrobiłbyś coś dla mnie? – zaczął. – Brakuje nam funduszy na wyjazdy”. Sobczak postanowił wykorzystać swoją kadencję na podróże zagraniczne i chciał jeszcze raz odwiedzić Stany Zjednoczone. „Pokrylibyście koszty?”²⁷

Kuttler zebrał pieniądze i już po miesiącu Sobczak poleciał do Ameryki. W Waszyngtonie spotkał się z prezydentem George’em H.W. Bushem i najważniejszymi kongresmenami. Jego delegacja poleciała samolotem firmy Procter & Gamble na jeden dzień do Cleveland. Mieszkał też przez jakiś czas w domu Kuttlera nad Zatoką Meksykańską na Florydzie, gdzie nie mógł się nadziwić przepisom o ochronie środowiska, które nie pozwoliły mu ściąć drzewa bez pozwolenia władz miejskich²⁸. Zdaniem Putina to właśnie dzięki tej podróży do Ameryki Sobczak podjął w 1991 roku decyzję o wpisaniu go na listę stałych współpracowników. Wspominał też zachowanie Kuttlera podczas bankietu. Gdy nadeszła jego kolej wzniesienia toastu, poprosił zaskoczonych gości, by podali sobie ręce, i zmówił modlitwę. „Modlił się pan za nasz uniwersytet – przypomniał mu dziesięć lat później Putin. – Modlił się pan za nasze miasto. Za nasz kraj. I modlił się pan za mnie”. Kuttler sądził, że młody asystent prorektora po prostu nigdy przedtem nie słyszał modlitwy w swojej intencji. Nie mieściło mu się w głowie, że jego gospodarz mógł być oficerem KGB²⁹.

Przyszłość podpułkownika Putina była coraz ściślej związana z człowiekiem, który chętnie cytował klasyków poezji i umiejętnie artykułował poglądy kiedyś uważane za herezje. „Wszyscy jesteśmy w pewnym stopniu skażeni systemem” – pisał ledwie rok po zatrudnieniu nowego doradcy Sobczak, snując refleksje o Jeźdźcu miedzianym Puszkina i o zjawisku, które nazwał „syndromem systemu”. „Od urodzenia wpajano nam nietolerancję, podejrzliwość i paranoiczny strach przed szpiegami”. Sobczak miał wizję nowego Związku Radzieckiego, dającego obywatelom nadzieję i sprawiedliwość – demokracji, „normalnego, cywilizowanego państwa”, w którym „nie trzeba mordować połowy mieszkańców, by uszczęśliwić drugą połowę”³⁰.

Ci dwaj mężczyźni stanowili egzotyczną parę. Różnił ich wiek, temperament i filozofia. Sobczak był ekstrawagancki, charyzmatyczny, a Putin – powściągliwy, z natury podejrzliwy i skryty. Nie podzielał wrogości Sobczaka do Związku Radzieckiego, służył jednak nowemu szefowi tak lojalnie jak dowódcom z KGB, a z upływem czasu przejął część poglądów swojego zwierzchnika. Niektórzy oficerowie KGB odchodzili z wywiadu z powodu swoich przekonań albo szukając innych metod zarabiania pieniędzy. Ale Putin zabezpieczył się z obu stron. Nie rozstał się z Komitetem Bezpieczeństwa Państwowego, jak na przykład Kaługin; nie wstydził się swojej służby – ani wtedy, ani później. Jurij Leszczew, jeden z jego zwierzchników w Leningradzie, który także pracował z nim we wschodnich Niemczech, twierdził, że praca w KGB była dla Putina „świętością”³¹. Tymczasem Sobczak wciągał go coraz bardziej w nowy rodzaj polityki, typowy dla tej epoki. Pracował zatem jednocześnie dla starego reżimu i dla tych, którzy go obalali.

Rada Miejska Leningradu, choć demokratyczna, okazała się nieudolna. Jej członkowie wciąż kłócili się ze sobą oraz z Sobczakiem o zakres władzy przewodniczącego, ale robili niewiele, by rozwiązać pilne problemy miasta, takie jak niedobór mieszkań, żywności i transportu publicznego. Latem 1990 roku radziecka gospodarka stanęła nad przepaścią, a w Leningradzie i innych miastach zapasy podstawowych produktów spożywczych były na wykończeniu; na półkach już i tak skromnie zaopatrzonych sklepów zabrakło najpierw herbaty i mydła, a potem cukru, papierosów, a nawet wódki. Wkrótce po powrocie ze Stanów Zjednoczonych – oraz po wizycie w supermarkecie Kmart w Alexandrii w stanie Wirginia – Sobczak wymusił na Radzie Miejskiej wprowadzenie kartek na artykuły spożywcze. Co prawda Leningradu nie dotknęła klęska głodu – nie dopuścił do tego kwitnący czarny rynek – ale racjonowanie żywności ożywiło pamięć o tragicznym oblężeniu podczas drugiej wojny światowej. „Demokracja musi zmierzyć się tej zimy z problemem głodu – przekonywał Sobczak, broniąc swojej decyzji. – Przetrwanie tego okresu jest dla niej fundamentalną sprawą”³².

Do tej pory KGB i radzieckie władze wojskowe już zaczęły przygotowywać plany awaryjne na wypadek wprowadzenia stanu wyjątkowego. W styczniu 1991 roku Gorbaczow rozkazał wojsku przywrócić rządy komunistyczne na Litwie, reagując w ten sposób na kilkudniowe demonstracje i negując ogłoszoną rok wcześniej przez republikę deklarację niepodległości. Kulminacją akcji był atak czołgów na wieżę telewizyjną w Wilnie. Zginęło czternaście osób, ale litewskie władze dalej sprzeciwiały się Moskwie i w lutym rozpisały referendum w sprawie odłączenia się od ZSRR, które Gorbaczow uznał za nielegalne. W czerwcu w Rosyjskiej Socjalistycznej Federacyjnej Republice Radzieckiej odbyły się wybory prezydenckie, w których Borys Jelcyn zdobył oficjalne poparcie, stając się przeciwwagą dla coraz bardziej nieprzewidywalnych i niepopularnych rządów Gorbaczowa. W tym samym miesiącu Sobczak wykorzystał wybory w kraju, by przeprowadzić i wygrać wybory lokalne do nowo powstałego organu wykonawczego, który miał władzę zwierzchnią nad niewydolną legislaturą w mieście. Ledwie miesiąc wcześniej nakłonił radę do utworzenia stanowiska mera, które tylko on miał szansę objąć. Członkowie rady coraz mniej przychylnie oceniali Sobczaka w roli ich przewodniczącego i mieli nadzieję, że dzięki powołaniu oddzielnych organów władzy będą mogli ograniczyć jego wpływ na politykę miasta. W Leningradzie przeprowadzono też niewiążące referendum w sprawie przywrócenia przedrewolucyjnej nazwy miasta, Sankt Petersburg. Sobczak pierwotnie się temu sprzeciwiał, ale potem prowadził taktowną i kulturalną kampanię zmierzającą do przywrócenia dawnej nazwy. Określił tę zmianę jako naturalną ewolucję wizji Piotra Wielkiego – miasto miało się stać „oknem do Europy”, a jednocześnie zaproponował zabranie zabalsamowanego ciała Lenina z mauzoleum na placu Czerwonym w Moskwie, by zgodnie z jego ostatnią wolą i testamentem pochować go przy rodzinie w Leningradzie. Jego propozycja była wyrazem szacunku dla części społeczeństwa nadal czczącej Lenina, a jednocześnie zadowalała tych, którzy liczyli, że w ten sposób wygaśnie wciąż żywy kult wodza³³. Kiedy nadszedł dzień wyborów, Sobczak zdobył 66 procent głosów; nieco mniej liczna większość – 54 procent mieszkańców – zagłosowała za zmianą nazwy miasta³⁴.

Władimir Putin nie odegrał żadnej roli w wydarzeniach politycznych, które doprowadziły do rozpadu Związku Radzieckiego. Jego nazwisko nie pojawia się w licznie wydawanych wspomnieniach ani publikacjach historycznych dotyczących monumentalnych wydarzeń z 1991 roku – nie pisze o nim nawet Sobczak w książce napisanej rok po przyjęciu Putina do pracy. Ten nadal był młodym funkcjonariuszem przywykłym do pracy na niższych szczeblach i pozostawania w cieniu. Lecz okazywał lojalność i ściśle związał swe losy z niekwestionowanym przywódcą w mieście, o którym często wspominano w kontekście objęcia w przyszłości stanowiska prezydenta całej Rosji.

Po elekcji Sobczaka Putin rzucił pracę na uniwersytecie i w czerwcu 1991 roku został przewodniczącym nowej Komisji Spraw Zagranicznych w urzędzie mera miasta. Dzięki swoim staraniom stał się niezastąpionym urzędnikiem – był małomówny, opanowany, ale gdy siedział w spartańsko urządzonym gabinecie, otaczała go aura surowości. Pracował bez wytchnienia, bardzo sprawnie i – zdaniem jednego ze współpracowników – z tak „ślepą determinacją”, że zyskał niezbyt pochlebne przezwisko „Stasi”, które tylko w pewnym stopniu zawdzięczał pobytowi we wschodnich Niemczech³⁵.

KGB nie zapomniał o swoim oficerze w gabinecie Sobczaka. Trudno powiedzieć, czy to był zbieg okoliczności, czy celowe działanie, ale pewnego wieczoru trzej koledzy Putina zjawili się w jego biurze po tym, jak Sobczak wyruszył w jakąś pilną podróż; mer zostawił swojemu doradcy trzy podpisane in blanco arkusze papieru na wypadek, gdyby ten musiał zatwierdzić jakieś decyzje administracyjne. Trzej oficerowie chcieli dostać jedną z tych kartek, żeby wykorzystać ją do swoich podejrzanych celów. Putin nie znał szczegółów, a przynajmniej nigdy ich nie zdradził. Twierdził później, że jego reakcja była zdecydowana i powiedział: „Nie widzicie, że ten człowiek obdarzył mnie zaufaniem?”, następnie zaś wskazał na teczkę z dokumentami³⁶. Nie odmówił kategorycznie, a oni nie nalegali. Po prostu przeprosili i wyszli.

17 sierpnia 1991 roku Putinowie pojechali samochodem na wakacje do kurortu na Mierzei Kurońskiej w obwodzie kaliningradzkim, żeby wypocząć w otoczeniu nadbałtyckich plaż, wydm i lasów³⁷. Sobczak spędził ten tydzień na Litwie, gdzie przedstawił swoją wersję umowy o swobodnej wymianie handlowej, a wieczorem 18 sierpnia poleciał do Moskwy, żeby dwa dni później wziąć udział w podpisaniu nowego traktatu związkowego, który wkrótce miał doprowadzić do rozpadu ZSRR. Michaił Gorbaczow, Borys Jelcyn i I sekretarz KC Komunistycznej Partii republiki kazachskiej Nursułtan Nazarbajew prowadzili potajemne negocjacje nad przekazaniem zakresu działań Komitetu Centralnego poszczególnym republikom, co w znacznym stopniu osłabiało wiodącą rolę Kremla.

Ale uroczystość podpisania traktatu się nie odbyła. Tej nocy na Kremlu grupa „twardogłowych” liderów KPZR usiłowała przeprowadzić zamach stanu, nakładając na Gorbaczowa areszt domowy w jego letniej posiadłości na Krymie i powołując Państwowy Komitet Stanu Wyjątkowego. Na czele puczu stali między innymi wiceprezydent ZSRR Giennadij Janajew, premier, ministrowie obrony i spraw wewnętrznych, a także Władimir Kriuczkow, były szef wywiadu zagranicznego, obecnie kierujący KGB. Formalne rozkazy dla wojska i KGB, nakazujące przejęcie władzy, zostały wydane 19 sierpnia o czwartej nad ranem.

Putinowie usłyszeli o tym w ten sam sposób co reszta kraju – najpierw za pośrednictwem serii komunikatów radiowych, a potem specjalnych wiadomości w telewizji państwowej, którymi przerwano transmisję Jeziora łabędziego. Sobczak zbudził się w pokoju moskiewskiego hotelu, kiedy znajomy z Kazachstanu zatelefonował do niego, żeby podzielić się wieściami. Czołgi i wojska desantowe w wozach opancerzonych już wyjechały na ulice Moskwy. Sobczak z ochroniarzami i kierowcą udali się na daczę Jelcyna, by dołączyć do najwyższych urzędników nowo wybranego parlamentu Rosji, gdzie organizowało się ognisko oporu. Nazwiska Sobczaka i Jelcyna znajdowały się na listach osób, które KGB miało aresztować, nikogo jednak nie zatrzymano. Jelcyn nalegał, żeby Sobczak wrócił do Leningradu i stanął na czele tamtejszych sił sprzeciwiających się puczowi. Mer z jednym z ochroniarzy przedostał się na lotnisko Szeremietiewo i zarezerwował najbliższy rejsowy lot do Leningradu. Pomimo wprowadzenia stanu wyjątkowego puczyści pozwolili, by życie w kraju toczyło się mniej więcej normalnie, nie zawieszono więc połączeń. Trzej oficerowie KGB, którzy czekali na Sobczaka w hali odlotów, mieli rozkaz go aresztować, ale nie wykonali polecenia, tylko czekali, aż wsiądzie na pokład. „Miałem więc czterech ochroniarzy, w tym trzech uzbrojonych w karabiny maszynowe” – wspominał tę chwilę Sobczak³⁸. Zamach stanu, którego reformatorzy od dawna się obawiali, zaczął się zmieniać w farsę.

W Leningradzie zwierzchnik tamtejszych sił zbrojnych generał pułkownik Wiktor Samsonow też dostał rozkaz mobilizacji wojska. O dziesiątej rano wystąpił w telewizji – ogłosił, że wprowadzono stan wyjątkowy oraz zdelegalizowano demonstracje i zgromadzenia publiczne, a także rozwiązał wszystkie partie polityczne i organizacje społeczne, które pojawiły się w ciągu ostatnich dwóch lat niczym grzyby po deszczu. Zapowiedział też utworzenie Komitetu Stanu Wyjątkowego, który miał zastąpić niedawno wybrane władze miasta. W skład komitetu weszli lokalni dowódcy wojska i KGB oraz nowy I sekretarz partii komunistycznej Borys Gidaspow. Nie było wśród nich Sobczaka, ale na liście znalazło się nazwisko kontradmirała Wiaczesława Szczerbakowa, którego Sobczak mianował najpierw zastępcą przewodniczącego rady, a potem wicemerem. Ten też spędzał urlop nad Morzem Czarnym, a po powrocie do Leningradu zaprzeczał, że był zaangażowany w pucz. Samolot z Sobczakiem na pokładzie wylądował o czternastej, do tej pory jednak wojsko wciąż nie wyszło na ulicę. Rozkaz generała Samsonowa nie został wykonany.

Szef lokalnej milicji Arkadij Kramariew wysłał po Sobczaka samochód, który zawiózł go prosto do dowództwa wojskowego przy placu Pałacowym naprzeciwko Ermitażu, gdzie zebrał się leningradzki Komitet Stanu Wyjątkowego. Kramariew już tam był i w otwarty sposób sprzeciwiał się rozkazowi Samsonowa, by oczyścić miasto z demonstrantów, którzy zaczęli gromadzić się wokół ratusza przy Maryjskim Prospekcie.

Sobczak wszedł zdecydowanym krokiem na salę i nie przebierając w słowach, oskarżył członków komitetu o nielegalną konspirację, za którą zapłacą „własną Norymbergą”. Zignorował Gidaspowa, sekretarza partii, który miał go zastąpić na fotelu merowskim, i skierował ostrze wściekłości przeciwko Samsonowowi. Przypomniał mu szczególne przypadki wykorzystania dowódców wojskowych przez zdeprawowanych lub wręcz występnych przywódców partyjnych – między innymi sprawę zabójstw w Gruzji, którą sam badał. Jako urodzony adwokat wytknął generałowi brak podstaw prawnych do samodzielnego wydawania rozkazów, ponieważ w Leningradzie nikt nie uznał oficjalnie stanu wyjątkowego. Później Kramariew opowiadał, że Sobczak strofował generała w sposób, z jakim nigdy się nie spotkał podczas swojej wieloletniej służby³⁹. „Jeżeli zdecydujesz się na ten zgubny krok, wszyscy zapamiętają cię jako zdrajcę i kata” – mówił Sobczak⁴⁰. Nie wiadomo, czy na generała silniej wpłynęło oburzenie Sobczaka, czy raczej jego logika, w każdym razie obiecał, że jeszcze raz przemyśli wyprowadzenie wojska na ulicę i przez kilka najważniejszych godzin targały nim wątpliwości.

Sobczak skierował się następnie do lokalnej telewizji i jeszcze tego samego dnia wieczorem przemówił na żywo do mieszkańców Leningradu. Wystąpił w towarzystwie Szczerbakowa i Jurija Jarowa, lidera okręgowych organów ustawodawczych. Obu przedstawiono jako lokalnych przywódców Komitetu Stanu Wyjątkowego, lecz opinia publiczna mogła odnieść wrażenie, że przestali popierać pucz. Kanały telewizji publicznej w Moskwie wpadły w ręce puczystów, ale telewizja leningradzka pozostała wolna i swobodnie transmitowała swój program na dużą część Rosji. Kierownik stacji pozwolił na emisję wystąpienia Sobczaka dzięki obecności Szczerbakowa, myśląc, że ten przejął władzę⁴¹. „Kolejny raz ktoś próbuje zamykać naszemu narodowi drogę do wolności, demokracji i prawdziwej niepodległości” – zaczął Sobczak. Zachęcał mieszkańców, żeby zgromadzili się rano na placu Pałacowym. O organizatorach zamachu stanu mówił „byli ministrowie”, a dalej po prostu „obywatele”, bo w taki sposób zwracano się do podsądnych⁴².

Pierwszego, najważniejszego dnia puczu Władimir Putin został na plaży nadmorskiego kurortu ponad osiemset kilometrów od centrum wydarzeń. Wieczorem 19 sierpnia skontaktował się telefonicznie z Sobczakiem, ale nie wrócił od razu do Leningradu, chociaż prawdopodobnie miał taką możliwość. Tymczasem zwlekał do następnego dnia i wykupił bilet na rejsowy lot z Kaliningradu⁴³. Według wszystkich relacji był głęboko rozdarty. Przed półtora rokiem wrócił do Leningradu z rozpadającego się sowieckiego imperium w Europie Wschodniej, zaniepokojony – jak twierdził – że bratnie narody zostały opuszczone w potrzebie, upokarzającym powrotem Armii Radzieckiej i oficerów wywiadu oraz triumfem NATO, Zachodu i kapitalizmu. Teraz sam Związek Radziecki rozchodził się w szwach, a jego republiki, nawet sama Rosja – zaczęły bezładnie dryfować w kierunku niezależności. To zjawisko było ni mniej, ni więcej tylko rozbiorem państwa, a zdaniem Putina organizatorzy puczu chcieli po prostu powstrzymać ten proces. Uważał, że mieli szlachetne zamiary. W jego opinii szef KGB Kriuczkow, którego powszechnie uważano za pompatycznego, chytrego nudziarza, był „bardzo przyzwoitym człowiekiem”⁴⁴. Intencje Kriuczkowa były jednoznaczne, ale tego samego nie można powiedzieć o lojalności KGB. Wielu oficerów oddanych nowemu rosyjskiemu rządowi wspierało Borysa Jelcyna i przeciwników puczu informacjami wywiadowczymi, a na domiar złego umożliwiało im druk materiałów propagandowych. Część młodszych funkcjonariuszy przygotowała nawet szkic oświadczenia potępiającego zamach stanu⁴⁵. Podpułkownik Putin pracował na rzecz jednego z czołowych radzieckich demokratów, musiał zatem opowiedzieć się po jednej ze stron.

20 sierpnia, tuż po świcie, Sobczak wyruszył do olbrzymiej fabryki Kirowa, która produkowała czołgi, ciągniki i turbiny wykorzystywane w konstrukcjach atomowych okrętów podwodnych i lodołamaczy. Ten największy w mieście zakład obrósł legendą w ZSRR dzięki roli, którą odegrał w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej – nie przerwał pracy przez cały czas oblężenia, chociaż znajdował się ledwo kilka kilometrów od frontu. Sobczak postarał się przybyć na miejsce przed poranną zmianą, żeby urządzić wiec z udziałem trzydziestu tysięcy pracowników fabryki. Przemawiał przez megafon, stojąc przed samochodem, a potem zarząd zakładów pozwolił robotnikom na masowy udział w wiecu, który Sobczak zwołał na placu Pałacowym. Od tej pory już cała fabryka, milicja i większość wybranych władz miasta jawnie bojkotowały pucz. Wielotysięczna kolumna pracowników fabryki Kirowa przemaszerowała prospektem Staczek do centrum miasta. „Wiedzieli, czym to się może skończyć – mówił jeden z uczestników, operator maszyny. – Ale czuli się ludźmi, myślącymi istotami. Przestali się bać”⁴⁶.

Leningrad od kilkudziesięciu lat nie widział takich tłumów jak ten, który zgromadził się tamtego dnia. Ponad sto trzydzieści tysięcy ludzi kłębiło się na placu Pałacowym i na okolicznych ulicach w promieniu kilku przecznic. Przed Ermitażem zawisł transparent z hasłem: „NIE dla zamachu stanu!”. W przeciwieństwie do napiętej atmosfery w Moskwie, gdzie demonstranci musieli się liczyć z obecnością w mieście oddziałów zbrojnych, leningradzki wiec przebiegał w spokojnej, pełnej nadziei atmosferze, a oficerowie milicji i agenci KGB, którzy mieli mu zapobiec, raczej czuwali nad bezpieczeństwem jego uczestników. Jeden z ówczesnych artykułów prasowych podaje nawet informację, że Sobczak zaplanował szczegóły organizacji tego wiecu z lokalnym szefem KGB Kurkowem i obiecał, że będzie to demonstracja pokojowa⁴⁷. Wystąpienie Sobczaka trwało krótko, a po nim głos zabrał Dmitrij Lichaczow, szanowany lingwista, kulturoznawca i historyk literatury, który przeżył Gułag i przymusową emigrację; przekonywał, że ludzi „nie wolno dalej rzucać na kolana”. Wieczorem Sobczak pojawił się na nadzwyczajnej sesji Rady Miejskiej w Pałacu Maryjskim. „Sytuacja w Leningradzie jest pod kontrolą legalnych organów władzy” – zameldował. Leningrad był pierwszym miastem, w którym zamach stanu poniósł fiasko.

Po południu Putin wrócił z Kaliningradu, ale nie poszedł na wiec na placu Pałacowym. Dołączył do Sobczaka w Pałacu Maryjskim i już tam został. Przedtem obejrzał zwołaną poprzedniego wieczoru konferencję prasową samozwańczego „p.o. prezydenta” Związku Radzieckiego Giennadija Janajewa – słuchał, jak ten powtarza szerzone przez Komitet Stanu Wyjątkowego kłamstwa o stanie zdrowia Gorbaczowa i zapowiada, że położy kres „nowej wielkiej smucie”, nawiązując do okupacji, wojny i głodu, które nastąpiły po śmierci Borysa Godunowa na przełomie XVI wieku. „Wstąpiliśmy na drogę głębokich reform i już daleko nią zaszliśmy. Związek Radziecki znalazł się w momencie, kiedy to musi stawić czoło poważnemu kryzysowi, którego eskalacja może postawić pod znakiem zapytania kierunek reform, a także doprowadzić do groźnych kataklizmów na arenie międzynarodowej” – ostrzegał Janajew, ale podczas przemówienia drżał mu głos i trzęsły się ręce. Obecni na konferencji dziennikarze zaczęli mu zadawać niewygodne pytania, a niektórzy nawet kpili z jego nieprawdopodobnych odpowiedzi.

Putin twierdził, iż już wtedy wiedział, że los puczu jest przesądzony. Bez względu na to, jak bardzo był lojalny względem KGB, nie miał zamiaru słuchać rozkazów tego komitetu, chociaż popierał przyświecający mu cel ratowania związkowego charakteru państwa. Podejmowane przez puczystów próby przywrócenia radzieckiej potęgi prowadziły raczej do jej upadku. „Do tamtej pory właściwie nie rozumiałem zachodzącej w Rosji transformacji – mówił, wspominając okres po swoim powrocie z Niemieckiej Republiki Demokratycznej. – Przepadły wszystkie cele i ideały, którymi się kierowałem, gdy zacząłem pracować dla KGB”. Poparcie Sobczaka oznaczałoby jednak złamanie przysięgi zawodowej. Dlatego po szesnastu latach służby w Komitecie Bezpieczeństwa Państwowego zdecydował się złożyć rezygnację.

Była to, jak twierdzi, jego druga rezygnacja. Powiedział, że rok wcześniej, w znacznie mniej dramatycznych okolicznościach, wysłał podobny list. Podczas burzy politycznej związanej z Radą Miejską, a potem z obsadą stanowiska mera do Putina docierało wiele insynuacji dotyczących jego pracy w wywiadzie; jedni ludzie chcieli w ten sposób osiągnąć jakieś korzyści, inni grozili, że go zdemaskują. W każdym razie każdy z nich czegoś chciał od Putina, a on w końcu „miał po dziurki w nosie tych bezwstydnych szantaży”⁴⁸. Chcąc chronić Sobczaka i jego reputację, powiedział mu o swoich doświadczeniach zawodowych, zanim został doradcą mera. Powiedział, że była to dla niego najtrudniejsza decyzja w życiu, ale z ciężkim sercem napisał i wysłał do KGB swoją rezygnację. Ta jednak pozostała bez odpowiedzi. Nigdy więcej nie dotarła do niego żadna informacja dotycząca tego listu, który widocznie przepadł w administracji, o ile w ogóle do niej dotarł. Sam też nie starał się dowiedzieć, jak rozpatrzono jego decyzję – jest to niekonsekwencja, z której nigdy w jasny sposób się nie wytłumaczył.

Podczas nieudanego puczu Janajewa Putin powiedział Sobczakowi, że podjął decyzję o odejściu z KGB, dając swojemu szefowi i mentorowi w ten sposób jasno do zrozumienia, że opowiada się po jego stronie. Zamach stanu wywołał falę protestów wśród społeczeństwa, lecz sytuacja w Leningradzie wciąż była niepewna. Jelcyn pełniący obowiązki prezydenta Rosji wydał dekret, którym nominował Szczerbakowa na dowódcę sił zbrojnych obwodu leningradzkiego w miejsce generała Samsonowa – ten faktycznie posłuchał ostrzeżeń Sobczaka i pozostał poza głównym nurtem wydarzeń. Putin zajął się organizacją obrony Pałacu Maryjskiego i rozdał pistolety doradcom Sobczaka, chociaż później utrzymywał, że – tak jak w Dreźnie – swój służbowy rewolwer zamknął w sejfie i nigdy go nie wyjmował. Kilka tysięcy demonstrantów wciąż pozostawało na placu przed ratuszem i trzymało nerwową straż na prowizorycznych barykadach, które na niewiele by się zdały w przypadku zdecydowanej akcji militarnej. Putin znowu znalazł się w budynku otoczonym przez niespokojny tłum żądający wolności, tyle że tym razem był po tej samej stronie barykady.

Wśród demonstrantów zaczęły krążyć plotki o nadciągającej interwencji zbrojnej, a o trzeciej w nocy nadszedł raport, że specjalny elitarny oddział wojska opuścił tajną bazę na terenie miasta i ruszył w kierunku ratusza. „Zmiotą nas w pięć minut” – ostrzegał Szczerbakow. Dla własnego bezpieczeństwa Sobczak i Putin uciekli z Pałacu Maryjskiego i spędzili resztę nocy w fabryce Kirowa.

Tymczasem o świcie 21 sierpnia było już po puczu. Gorbaczow został uwolniony z aresztu domowego i ruszył do Moskwy. Borys Jelcyn, będący twarzą sił oporu, miał zostać najwyższym przywódcą nowo powstającego państwa rosyjskiego. Sobczak stał na czele przeciwników puczu w Leningradzie, a po nieudanym zamachu stanu został jednym z najważniejszych polityków demokratycznych w kraju. Po upadku Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich Władimir Putin znalazł się, niekoniecznie z własnej woli, po stronie zwycięzców. Nie podzielał jednak euforii wielu swoich rodaków. Przeciwnie, było to dla niego trudne doświadczenie. Ludmiła i znajomi Putina twierdzili, że w tym okresie wystawiony był na najcięższą próbę. „Prawdę rzekłszy, czułem się tak, jakby ktoś podarł moje życie na strzępy” – mówił sam Putin⁴⁹. Zdaniem pułkownika Leszczewa, który dowodził leningradzką placówką KGB, rezygnacja Putina wynikała z pragmatyzmu, a nie z pobudek idealistycznych. „Nie miał perspektyw rozwoju, zresztą w ogóle nie było wiadomo, co się dalej stanie ze służbą wywiadowczą”⁵⁰. Po prostu ocenił, jaka decyzja niesie za sobą mniejsze ryzyko. Gdyby pucz się powiódł, trafiłby do aresztu. W najlepszym razie po rezygnacji wylądowałby na bezrobociu. W tej sytuacji czekał, aż szala przechyli się na korzyść przeciwników puczu. Leonid Połochow, który studiował z nim prawo na Leningradzkim Uniwersytecie Państwowym, później został prokuratorem wojskowym, w epoce głasnosti zaś ujawnił okropne rytuały „chrztu” młodych żołnierzy w radzieckim wojsku, nie mógł się otrząsnąć z szoku, dowiedziawszy się, że jego kolega rzucił służbę. „Wołodia dwa razy bardzo mnie zaskoczył. Za pierwszym razem, gdy wstąpił do KGB, a za drugim – gdy z niego odszedł” – wyznał⁵¹.

CZĘŚĆ DRUGA

ROZDZIAŁ 5
SZPIEDZY WCHODZĄ SIĘ OGRZAĆ

W 1991 roku Igor Szadchan przez cztery miesiące kręcił film dokumentalny w Norylsku, przygnębiającym przemysłowym mieście w północnej części Syberii. To odległe miejsce za kołem podbiegunowym ledwo nadaje się do życia, ale pod nim spoczywają złoża najcenniejszych minerałów na świecie – niklu, miedzi i innych metali. Już w latach trzydziestych ubiegłego wieku Związek Radziecki zaczął budować tam obóz karny, a potem wzniósł całe miasto. Jego mieszkańcy mieli wydobywać rudy z kopalń ciągnących się wiele kilometrów pod ziemią. Szadchan pojechał tam, żeby udokumentować mniej optymistyczną prawdę, o której przed głasnostią nie wolno było mówić – że Norylsk nie jest zaszczytnym symbolem radzieckiego zwycięstwa nad naturą, lecz odludną, zamarzniętą wyspą archipelagu Gułag, zbudowaną na kościach swoich ofiar.

Pięćdziesięciojednoletni i kompletnie łysy Szadchan pochodził z Leningradu. Zdobył sławę, reżyserując program telewizyjny Test dla dorosłych, który telewizja zaczęła nadawać w 1979 roku, a w 1991 roku wciąż był na antenie. Prowadził w nim wywiady z grupą dziesięciorga dzieci i z ich rodzicami, utrwalając zmiany w ich życiu na przestrzeni lat. Atutem Szadchana była łatwość, z jaką nawiązywał dialog; umiał wyciągnąć z rozmówców ich najgłębsze nadzieje, a jednocześnie prowadził rozmowy taktownie, unikając tematów, które mogły rozdrażnić cenzurę w epoce Breżniewa, ale i tak rzucając światło na wiele spraw. Zamierzał wprowadzić na antenę nowy program pod tytułem Śnieg – moje przeznaczenie; zamierzał w nim rozmawiać z ludźmi, którzy przeżyli Gułag w Norylsku, ale Dmitrij Rożdiestwienski, dyrektor programowy jego stacji, miał dla niego inne, pilniejsze zadanie. Poprosił Szadchana o przedstawienie portretów współpracowników mera Leningradu. Rożdiestwienski – który później założył firmę Russian Video i zajął się produkcją programów telewizyjnych – sądził, że dobrze to zrobi interesom stacji należącej teraz praktycznie do mera, i zasugerował, żeby Szadchan zaczął od jednego z urzędników wyższego szczebla.

– Kim jest ten Putin? – zapytał Szadchan¹.

Jesienią, gdy Szadchan wrócił z Norylska, zdawało mu się, że znalazł się w zupełnie innym mieście niż to, z którego wyjechał. Zamiast partii komunistycznej sprawowali w nim władzę demokraci. Niepowodzenie sierpniowego puczu przyspieszyło rozpad Związku Radzieckiego – zostało mu jeszcze tylko kilka tygodni. Ukarano rebeliantów, między innymi Władimira Kriuczkowa, szefa KGB, który też podzielono na kilka służb specjalistycznych podległych politycznej kontroli nowych przywódców Rosji. Zajmujący się tropieniem dysydentów V Zarząd Główny został rozwiązany. Gorbaczow wrócił na swoje stanowisko, ale okazało się, że jest głową państwa dzielącego się na piętnaście niepodległych republik. W rękach rosyjskiego parlamentu w Moskwie – złożonego ze Zjazdu Deputowanych Ludowych i mniejszej Rady Najwyższej, w której skład wchodziło dwustu pięćdziesięciu dwóch członków – spoczywała niekwestionowana władza ustawodawcza. 6 września ratyfikował wyniki referendum, które odbyło się trzy miesiące wcześniej w Leningradzie. Miasto odzyskało nazwę Sankt Petersburg, którą nadał mu przed niemal trzystu laty car Piotr Wielki. Sobczak patronował uroczystości ponownego chrztu, która odbyła się 7 listopada – specjalnie wybrał na tę okazję siedemdziesiątą czwartą rocznicę rewolucji październikowej.

Po puczu prezydent nowej Rosji Borys Jelcyn zakazał działalności partii komunistycznej, a Sobczak skrzętnie skorzystał z okazji, by ją pogrzebać także w swoim mieście. Przejął kompetencje partii, jej majątek i infrastrukturę – między innymi siedzibę Komitetu Centralnego w Instytucie Smolnym, gdzie wcześniej znajdował się zakon, a potem szkoła żeńska, w której Lenin postanowił umieścić swój bolszewicki rząd. Teraz ten barokowy zabytek stał się merostwem. To posunięcie symbolizowało „triumf sił demokratycznych” w nowej Rosji, ale też zapowiadało „zakusy Sobczaka, by skupić rzeczywistą władzę jedynie w swoich rękach już w pierwszych latach epoki postkomunistycznej”².

Sobczak mianował Putina przewodniczącym powołanego komitetu do spraw kontaktów gospodarczych z zagranicą, a ten przeniósł się do nowego gabinetu w Smolnym. Naśladując Sobczaka, zastąpił portret Lenina – jeden z wielu, które zdobiły gabinety aparatczyków – ryciną przedstawiającą Piotra Wielkiego. Na nowym stanowisku Putin wspierał mera w zwalczaniu podejmowanych przez komunistów partyzanckich prób szkodzenia ich następcom. Dbał o sprawną realizację poleceń Sobczaka, zmierzających do odebrania partii kolejnych dóbr. Stojący naprzeciw Smolnego po drugiej stronie ulicy Dyktatury Proletariatu Dom Doskonalenia Politycznego, nowoczesny, obłożony marmurem gmach, od dawna należał do KPZR, ale Sobczak postanowił utworzyć w nim międzynarodowe centrum biznesu, które wkrótce zaczęło przyciągać zmyślnych radzieckich przedsiębiorców, ponieważ ci szybko odkryli, że w nowej Rosji pojawią się wielkie perspektywy na robienie interesów. Byli wśród nich tacy biznesmeni, jak Dmitrij Rożdiestwienski z państwowej telewizji czy Władimir Jakunin, były przedstawiciel handlowy ZSRR w ONZ. Ich osobą kontaktową na korytarzach władzy miał zostać wyznaczony przez Sobczaka niepozorny były oficer KGB.

Niedobitki partii komunistycznej wciąż zajmowały pokoje w jednym skrzydle centrum biznesu, a jej aktywiści wyzywająco wywiesili na dachu radziecki sztandar z sierpem i młotem. Był to jedynie akt symboliczny, niemniej Putin kazał zdjąć flagę. Następnego dnia komuniści wciągnęli nową. Tę też Putin kazał usunąć. Sytuacja powtarzała się tak długo, aż komunistom skończyły się flagi, więc zaczęli sami je szyć – jedna z ostatnich była bardziej brunatna niż czerwona. W końcu Putin stwierdził, że już dosyć tej zabawy, i kazał zdemontować cały maszt³. Tak jak Sobczak nie miał cierpliwości do ludzi, którzy mu się sprzeciwiali.

Pomysł filmu dokumentalnego dla telewizji o członkach gabinetu mera wyszedł od Sobczaka. Rozumiał, jak ważną rolę odegrała telewizja w jego własnej karierze na Zjeździe Deputowanych Ludowych, i wierzył, że dzięki prezentacji swojego ciężko pracującego gabinetu utrwali w społeczeństwie przekonanie, że to on, a nie Rada Miejska jest najważniejszą władzą w Petersburgu. Szadchan nie był entuzjastą tego pomysłu. Dopiero co skończył nagrywać wywiady z ludźmi, którzy przez nadużycia władzy cierpieli przez wiele lat w Gułagu. Tymczasem teraz kazano mu iść do gmachu, który jeszcze do niedawna był siedzibą odpowiedzialnej za ich nieszczęścia partii komunistycznej. Przedtem był tam tylko raz i sterylne korytarze budynku wywołały u niego gęsią skórkę. Tym razem na tych samych korytarzach – w samym sercu władzy politycznej – stały grupy ludzi i rozbrzmiewał gwar rozmów, nie tylko po rosyjsku, ale i w obcych językach.

W biurze Putina na parterze Smolnego powitał go Igor Sieczin, którego niskie stanowisko i pozbawiony ogłady wygląd łatwo mogły wprowadzić rozmówcę w błąd, ponieważ był człowiekiem, który dużo podróżował po świecie i płynnie mówił po portugalsku⁴. Studiował z Putinem w jednej grupie na uniwersytecie, pracował w Mozambiku, a w latach osiemdziesiątych w Angoli jako tłumacz radzieckich doradców wojskowych, chociaż wielu podejrzewało, że był także agentem KGB albo wywiadu wojskowego. Stał się nieodłącznym doradcą Putina, którego gabinet – a wkrótce też gabinet Sobczaka – był pełen takich ludzi jak Sieczin, weteranów zimnej wojny, którzy stracili grunt pod nogami, gdy zawaliło się radzieckie imperium. Putin wyjaśnił Szadchanowi, jak Sobczak wyobraża sobie planowany program dokumentalny, i skomplementował jego profesjonalizm przy kręceniu Testu dla dorosłych, ale przy okazji próbował narzucić swoje warunki, prosząc o dostarczenie przed nagraniem listy pytań. Szadchan się sprzeciwił. „Pracuję według zasady, że pan nie powinien znać pytań, a ja – odpowiedzi” – powiedział, a Putin dał się przekonać⁵. Wywiady prowadzono przez kilka dni w listopadzie 1991 roku. Putin nie wyglądał na swoje trzydzieści dziewięć lat, miał wciąż blond włosy, chociaż rzedniejące. Był taki niski i szczupły, taki niepozorny, że niemal nie pasował do nieproporcjonalnie wielkich sal, w których Szadchan nagrywał część filmu. Ale już w gabinecie Szadchan ustawił kamerę bardzo blisko, klaustrofobiczny kadr całkowicie wypełniły intensywnie niebieskie oczy Putina i jego miękkie usta z cieniem zarostu. Reżyser zaczął od banalnych pytań o wiek, rodzinę, edukację, a nawet o znak zodiaku. („Chyba Waga – odparł Putin. – Ale nie jestem pewien”). Zapytał o jego psa, pracę i politykę nowej Rosji.

Zaraz miało paść oczywiste pytanie o karierę przed pracą we władzach miasta. Po latach Putin twierdził, że sam tak zaaranżował ten wywiad, żeby ujawnić swoje związki ze znienawidzoną przez wielu organizacją, którą akurat rozwiązywano. Krytycy Sobczaka oraz inni ludzie ostrzegali Putina, że jeżeli ktoś odkryje jego wciąż nieujawnioną przeszłość wywiadowczą, może użyć tej wiedzy przeciwko niemu albo merowi, więc uznał, że lepiej samemu się przyznać, żeby wytrącić broń z ręki ewentualnym przeciwnikom. Szadchan wyświadczył mu zapewne większą przysługę, niż zamierzał. Będąc „niewolnikiem metafor”, sfilmował młodego doradcę mera, gdy ten jechał swoją wołgą, i podłożył pod ten obraz melodię sonaty z Siedemnastu mgnień wiosny, ukochanego przez Rosjan miniserialu telewizyjnego z 1973 roku, którego pierwowzorem była powieść napisana – podobnie jak Tarcza i miecz – we współpracy z KGB⁶. Jego bohaterem jest podwójny agent w hitlerowskich Niemczech, Max Otto von Stirlitz, a serial należy do gatunku uwielbianych przez Putina radzieckich thrillerów szpiegowskich⁷. Gdy jednak Szadchan zapytał go przed kamerą o przeszłość zawodową, Putin przyjął obronny ton i sprawiał wrażenie dotkniętego.

– Wygląda na to, że nie możemy sobie odpuścić tego tematu – powiedział.

– Przyzna pan jednak, że nieczęsto można spotkać oficera wywiadu, w każdym razie takiego, który się do tego przyznaje – odparł Szadchan.

– Nigdy nie wiadomo – rzekł tajemniczo Putin. – Możliwe, że często ich pan spotyka, tyle że oni o tym wiedzą, a pan nie⁸.

To wyznanie miało ciąg dalszy w długim wywiadzie opublikowanym 25 listopada w gazecie „Czas Pik” (Godzina Szczytu)⁹. Putin nie wypierał się swojej przeszłości, ale nalegał, żeby odróżnić jego pracę od zbrodni KGB i bezlitosnej krucjaty komitetu przeciwko ludziom, którzy sprzeciwiali się nieudanemu zamachowi stanu. Powiedział dziennikarce gazety, że KGB stał się „potworem”, przestał spełniać „zadanie, do którego został powołany”, czyli ochronę państwa przed wrogami zewnętrznymi. Podkreślał, że jego praca polegała na gromadzeniu informacji wywiadowczych za granicą i że nie miał nic wspólnego z represjami, którym KGB poddawał zwykłych obywateli. Ponadto wyraźnie dał do zrozumienia, że żadna agencja wywiadowcza na świecie nie mogłaby istnieć bez tajnych agentów. „Tak było, tak jest i tak będzie”. Zapewnił, że dla niego to już przeszłość, ale nie żałuje, że zdecydował się na taką karierę.

– Nie wstydzi się pan przeszłości? – dopytywała jego rozmówczyni Natalia Nikiforowa.

– Nie wstydzę się – odparł. – Żałuję, że doszło do zbrodni. Ja ich jednak nie popełniłem. I nie usprawiedliwiam ich, chociaż usprawiedliwianie jest łatwiejsze niż podjęcie zdecydowanych kroków.

Takim zdecydowanym krokiem była dla niego rezygnacja z pracy w KGB – fakt, o którym wielokrotnie przypominał.

Dodał, że jego przeszłość nie tylko nie wyklucza go z pracy w administracji publicznej, ale nabyte wtedy umiejętności, doświadczenie, płynna znajomość języka niemieckiego, a także znajomość międzynarodowych procesów gospodarczych powinny być raczej postrzegane jako zalety podczas służby miastu i nowej rosyjskiej demokracji. Zapytany przez Nikiforową, czy „międzynarodowi partnerzy” miasta nie będą mieli nic przeciwko obecności szpiegów KGB w otoczeniu Sobczaka, Putin po prostu zwrócił jej uwagę na to, że amerykański prezydent George H.W. Bush przed objęciem urzędu był dyrektorem CIA, Centralnej Agencji Wywiadowczej, i nikt go przez to nie zdyskwalifikował jako kandydata na najwyższe stanowisko w państwie.

W takiej atmosferze mijały burzliwe dni po sierpniowych wydarzeniach. Wszystko stanęło na głowie i wszystko wydawało się możliwe, nawet publiczne mówienie o odwiecznych tajemnicach. Społeczeństwo niemal bezkrwawo (oprócz trzech ofiar w Moskwie) zdławiło zamach stanu, po prostu nie uznając wyniku zmagań o władzę na wysokich szczeblach sowieckiej hierarchii. Nowa Rosja dawała radosną, uderzającą do głowy szansę na wolność, życie bez strachu w kraju, w którym można być szczerym, odpowiadać za swoje czyny i zadbać o swoją odnowę w duchu nowych czasów. Rosja borykała się z trudnościami ekonomicznymi, ale ta pomniejszona spadkobierczyni Związku Radzieckiego mogła w końcu powołać demokratyczny rząd, zakończyć okres zimnowojennej izolacji i otworzyć się na Europę i resztę świata. Podczas swojego debiutu w świetle reflektorów, który jeszcze kilka miesięcy wcześniej byłby nie do pomyślenia, Władimir Putin zaprezentował się jako zdeklarowany demokrata. Lecz już wtedy, u zarania rosyjskiej demokracji, ostrzegał, że wiara w silne państwo – jego akceptacja, a nawet tęsknota za nim – jest naturalną cechą temperamentu rosyjskiego społeczeństwa. „Bez względu na to, jak smutno, jak groźnie to brzmi, wierzę, że w naszym kraju możliwy jest okresowy zwrot ku totalitaryzmowi. Nie należy jednak obawiać się tego zagrożenia ze strony organów ścigania, służb bezpieczeństwa, policji ani nawet armii. Niebezpieczna jest mentalność – mentalność naszych rodaków i nasza własna. Każdemu z nas – muszę przyznać, że również mnie – zdarza się sądzić, że dzięki narzuceniu surowego porządku i egzekwowaniu go żelazną ręką życie wszystkich obywateli będzie lepsze, wygodniejsze i bezpieczniejsze. Tymczasem trzeba pamiętać, że to poczucie komfortu wkrótce zniknęłoby bez śladu, ponieważ owa żelazna dłoń bardzo szybko zaczęłaby nas dusić”¹⁰.

Po puczu Sobczak osiągnął szczyty popularności i władzy. Został najważniejszym po Jelcynie politykiem rosyjskim¹¹. Roztaczana przezeń wizja Petersburga dorównywała rozmachem jego prywatnym ambicjom. Zamierzał odtworzyć splendor carskiej stolicy – odnowić perły architektury, pomniki i eleganckie kanały. Zaproponował utworzenie wolnej strefy ekonomicznej, żeby przyciągnąć inwestycje zagraniczne, i przeprojektował dawny Leningrad na „nowe” lśniące europejskie miasto – stolicę finansową i kulturalną, która mogłaby konkurować z Moskwą o palmę pierwszeństwa na scenie krajowej i międzynarodowej. Gościł amerykańskiego sekretarza stanu Jamesa A. Bakera III, który zjawił się w Petersburgu 15 września, a pięć dni później Sobczak poleciał z Putinem do Londynu na spotkanie z premierem Wielkiej Brytanii Johnem Majorem. To było pierwsze zetknięcie Putina z Zachodem – w październiku Sobczak wybrał się do zachodnich Niemiec na zaproszenie kanclerza Helmuta Kohla, Putin zaś posłużył mu jako zręczny tłumacz. Wkrótce Sobczak połączył siły z Henrym Kissingerem, jednym z wybitnych dyplomatów czasów zimnej wojny, jako współprzewodniczący międzynarodowego komitetu ekspertów i przedsiębiorców, szukającego inwestorów, którzy mogliby przekształcić podupadłe petersburskie fabryki uzbrojenia oraz inne zakłady produkcyjne w rentowne komercyjne przedsiębiorstwa. Kiedy Kissinger przybył do Petersburga, to właśnie Putin powitał go na lotnisku i zawiózł do rezydencji mera, gawędząc o swojej przeszłości w KGB. „Wszyscy przyzwoici ludzie zaczynali w wywiadzie – oświadczył ku jego wielkiej radości Kissinger. – Ja także”¹².

Sobczak zaczął przebywać za granicą równie często jak w Petersburgu. Stał się znany na całym świecie, „Time” pisał o nim jako o jednej ze wschodzących gwiazd polityki i człowieku, dzięki któremu Rosja zmienia się w prężną, nowoczesną wolnorynkową demokrację¹³. Ale jego następne działania rozczarowały i zdumiały tych, którzy pokładali wielkie nadzieje w przyszłości Rosji jako demokratycznego kraju. Sobczak przez arogancję i popisy bezczelności bardzo szybko roztrwonił ogromny kapitał polityczny. Wywołał zgrozę wśród petersburskich liberałów i inteligencji, kiedy jego biura zaludniły się aparatczykami komunistycznej nomenklatury, która przecież miała już nigdy nie wrócić¹⁴. Zdyskredytowany KGB też nie poprzestał na Putinie, lecz bez przerwy wysyłał kolejnych swoich weteranów w szeregi coraz liczniejszej administracji Sobczaka. Pomimo pięknych słów o demokracji Sobczak bardzo się starał zadowolić dygnitarzy służb bezpieczeństwa, którzy utrzymali wysokie stanowiska. Na przykład Wiktor Czerkiesow, przyjaciel i były współpracownik Putina, znany z prześladowań dysydentów za przestępstwa przeciw ZSRR, stanął na czele petersburskiego oddziału jednej z agencji, które powstały po rozpadzie KGB – Ministerstwa Bezpieczeństwa.

Zwolennicy reform byli zaniepokojeni; nie mogli zrozumieć, dlaczego Sobczak zatrudnia weteranów służby bezpieczeństwa, on sam zaś przekonywał, że potrzebuje doświadczonych profesjonalistów do rządzenia miastem, nawet jeśli to znaczy, że trzeba zaprosić do współpracy członków aparatów bezpieczeństwa i instytucji politycznych, które obiecywał rozwiązać. By zapewnić sobie władzę, potrzebował aparatczyków, a nie demokratów. Przez wiele kolejnych lat był to główny dylemat w Rosji. Młodzi reformatorzy, tacy jak ekonomista Anatolij Czubajs, który pomagał przy pisaniu pierwszych wniosków o utworzenie w Petersburgu wolnej strefy ekonomicznej, wkrótce zostali pozbawieni stanowisk albo zmarginalizowani w inny sposób. Jesienią Czubajs wyjechał do Moskwy i wsparł realizowany przez Jelcyna program prywatyzacji, przez który stał się jedną z najczęściej krytykowanych osób w kraju¹⁵.

W trakcie konsolidacji władzy wykonawczej stosunki Sobczaka z Radą Miejską stały się jeszcze gorsze niż w czasach wewnętrznych potyczek przed upadkiem Związku Radzieckiego. Wielu radnych, szczególnie najgorliwszych demokratów, obserwowało z niesmakiem jego autorytarne ciągoty. W pierwszej połowie 1992 roku rada postanowiła postawić go w stan oskarżenia, a jedną z przyczyn były poczynania jego doradcy Władimira Putina.

Zimą 1991 roku przed Petersburgiem stało wiele wyzwań. Nic nie działało, a miastu brakowało pieniędzy. Przedsiębiorstwa były nastawione przede wszystkim na współpracę z wojskiem i już przedtem ledwo wiązały koniec z końcem – po odpływie kontraktów na produkcję uzbrojenia zaczęto je zamykać. Rozpad ZSRR rozluźnił zależności ekonomiczne z teraz już niepodległymi sąsiednimi republikami, które przedtem zaopatrywały Leningrad w żywność i benzynę. Z nadejściem zimy miasto musiało sięgnąć po rezerwy konserw, a cztery tysiące ton świeżego mięsa dotarły na półki sklepowe dopiero w styczniu. Moskwa jako stolica miała lepiej rozbudowaną sieć zaopatrzenia i dogodniejszy dostęp do jego źródeł niż Petersburg, gdzie jeszcze przez kilka lat sklepy dostawały jedynie ochłapy. W listopadzie Sobczak ostrzegł mieszkańców, że braki osiągnęły poziom krytyczny¹⁶.

Trudno zatem wytłumaczyć, dlaczego jedną z pierwszych decyzji Sobczaka mających ożywić gospodarkę w mieście było przekształcenie Petersburga w nowe Las Vegas i wyznaczenie Putina na człowieka odpowiedzialnego za tę metamorfozę. Kasyna i jaskinie hazardu zaczęły zatem wyrastać jak grzyby po deszczu w tym wyblakłym, chociaż wciąż pięknym mieście, które miało o wiele pilniejsze potrzeby niż automaty do gier. Nie tylko Sobczak w Petersburgu postawił na rozkwit hazardu – ta gałąź rozrywki na długo miała się stać metaforą całej rosyjskiej transformacji ustrojowej, najbardziej widocznym przejawem kapitalizmu, którego Rosjanie od kilkudziesięciu lat byli pozbawieni. Teoretycznie pomysł Sobczaka miał uporządkować tę nowo powstającą branżę – z myślą o tym, że „podatki z niej posłużą finansowaniu priorytetowych programów socjalnych”¹⁷ – lecz jednocześnie, decyzją mera, miasto miało zapewnić „infrastrukturę niezbędną do działalności kasyn”. Sobczak chętnie korzystał ze swych uprawnień – i równie często ich nadużywał – także w innych branżach. Rozdawał prawa do nieruchomości niczym car ziemię. Przez najbliższe dwadzieścia lat Petersburg, tak jak Moskwa, był usiany krzykliwą paletą neonów i billboardów obiecujących szybkie pieniądze, a władze miasta ruszyły do walki z przestępczością zorganizowaną.

Putin odrobił zadanie domowe; dokładnie zbadał, w jaki sposób Zachód reguluje branżę hazardową. Mógł swobodnie podróżować poza granice bloku wschodniego i posmakować życia w zakątkach świata, które do tej pory znał jedynie z raportów wywiadu. W ramach jesiennego rekonesansu poleciał z Ludmiłą do Hamburga, gdzie oboje wraz z przyjaciółmi odwiedzili Reeperbahn, słynną dzielnicę czerwonych latarni, i jedno z hamburskich kasyn. Zdaniem Putina to kolega namówił ich na pokaz erotyczny i ten kontakt z granicami wolności osobistej – z pławieniem się w nieobyczajnych praktykach bez stojącej na straży moralności państwowej ideologii ani nadzoru KGB – odcisnął na jego psychice tak silne piętno, że jeszcze po dziesięciu latach był w stanie opisać tę scenę z takimi szczegółami, jak wzrost czy karnacja skóry występujących w show osób¹⁸.

Putin doszedł do wniosku, że profity z grzechu powinny należeć do państwa. Pierwotnie skłaniał się ku państwowemu monopolowi, który miałby kontrolować branżę hazardową, chociaż zakazywało tego obowiązujące od niedawna w Rosji prawo antymonopolowe – miało to uwolnić gospodarkę i przekazać jej część w prywatne ręce. W końcu komitet pod przewodnictwem Putina założył przedsiębiorstwo miejskie, to zaś kupiło 51 procent udziałów we wszystkich nowych kasynach, którym miasto przyznało koncesje. Dywidendy z ich działalności miały zasilić kasę Rady Miejskiej. Petersburg nie dysponował gotówką, więc nabywał udziały w zamian za zwolnienie z czynszu w budynkach będących własnością miasta, gdzie otwierano kasyna. Komitet zatrudnił radców prawnych, nauczyciela Putina z czasów uniwersyteckich Walerija Musina oraz Dmitrija Miedwiediewa, młodego prawnika, który uczestniczył w kampanii Sobczaka, gdy ten kandydował do Zjazdu Deputowanych Ludowych. Przedsięwzięcie okazało się niewypałem, narzędziem do wymuszania haraczów, przez które władze miasta powiązały się z postaciami z półświatka; podobno byli wśród nich dawni agenci KGB oraz gangsterzy¹⁹. Założona przez miasto firma nazywała się Neva Chance i uruchomiła dwadzieścia cztery kasyna, z których większość nie uzyskała koncesji od tworzącego się w Moskwie nowego rządu. A zyski, na które liczyły władze, nigdy nie wpłynęły do miejskiej kasy. Kierownictwo kasyn po prostu umiejętnie ukrywało wpływy z tego opartego na rozliczeniach gotówkowych biznesu i zgłaszało władzom same straty. Właściciele salonów gry kupowali nieruchomości i zarabiali grube miliony, ale miasto niemal nic z tego nie miało. „Śmiali się nam w twarz” – mówił później Putin, broniąc swojej roli w tym przedsięwzięciu.

Stworzenie warunków dla uregulowanej gospodarki rynkowej okazało się o wiele trudniejsze, niż Putin i wielu innych rosyjskich urzędników się spodziewało. Wciąż brakowało podstaw prawnych dla systemu kapitalistycznego, a Putinowi i większości polityków wychowanych na pięcioletnich planach rozwoju i przyzwyczajonych do absolutnej kontroli państwa brakowało doświadczenia w zarządzaniu gospodarką. „To była pomyłka typowa dla ludzi, którzy mają pierwszy raz do czynienia z wolnym rynkiem” – przyznał Putin. Najbardziej na tym błędzie ucierpieli „emeryci, nauczyciele i lekarze”²⁰, ale ani wtedy, ani później nie zrobił nic w sprawie skandalicznych strat w budżecie miasta. Tymczasem inni szybko się bogacili, wykorzystując luki w niedojrzałym systemie prawnym i ekonomicznym, w czym – jak niektórzy podejrzewają – pomagali im wysoko postawieni urzędnicy w rodzaju Putina.

Podejrzenia dotyczące innej „pomyłki” Putina mogły mieć długotrwałe konsekwencje, wywołały wrażenie panującej wśród władz miasta bezkarności, a jego samego pozbawiły zaufania do społeczeństwa, które domagało się, by władze odpowiadały za swoje decyzje. 4 grudnia 1991 roku Putin napisał list do federalnego ministerstwa gospodarki w Moskwie, w którym prosił o zgodę na wysłanie za granicę wartych ponad sto dwadzieścia milionów dolarów surowców z przedsiębiorstw wciąż należących do państwa – między innymi siedmiuset pięćdziesięciu tysięcy metrów sześciennych drewna, stu pięćdziesięciu tysięcy ton ropy naftowej, trzydziestu tysięcy ton złomu i mniejszych ilości rzadkich metali, miedzi, aluminium, cementu i amonu – w zamian za ich równowartość w mięsie, maśle, cukrze, czosnku i owocach²¹.

Już drugi rok z rzędu Petersburg stawiał czoło dotkliwym brakom żywności i znowu wprowadził reglamentację. Kryzys zaostrzył się jeszcze bardziej, kiedy na początku 1992 roku rosyjski rząd dopuścił do podyktowanego prawami rynkowymi wzrostu cen. Nawet tam, gdzie artykuły spożywcze były dostępne, z przyczyn ekonomicznych były poza zasięgiem biednej części społeczeństwa, do której należeli niemal wszyscy Rosjanie oprócz najbardziej uprzywilejowanych jednostek. Szadchan w swoim programie dokumentalnym ukazał Putina rozmawiającego przez telefon z Sobczakiem o przygotowaniach do spotkania z Jelcynem. Kiedy Putin odłożył słuchawkę, chciał od razu udowodnić, że ratusz kontroluje sytuację, więc oświadczył do kamery, że Ukraina szykuje dostawę dwóch i pół tony cukru. Już wtedy jednak w jego głosie można było wyczuć znużenie marnotrawstwem i korupcją. „Nie chwalmy dnia przed zachodem słońca” – powiedział²².

Kiedy ratusz negocjował warunki wymiany handlowej, Putin i jego zastępca Aleksander Anikin podpisali kilkadziesiąt umów z odbiorcami. Wiele z nich otrzymały firmy, których właściciele – zdaniem późniejszych krytyków – mieli powiązania z merostwem lub samym Putinem. Kontrakty były niedbale skonstruowane i całe przedsięwzięcie wyglądało podejrzanie, bo niektórzy odbiorcy byli umówieni, jeszcze zanim Putin otrzymał od właściwego ministra w Moskwie pozwolenie na wymianę towarów. Prowizje od tych umów były osobliwie wysokie – od 25 do 50 procent wartości; cały zysk z nich miał wpłynąć do kasy ratusza i zasilić specjalny fundusz służący zwalczaniu klęski głodu, ale większość pieniędzy zniknęła w tajemniczych okolicznościach. Ponadto kontrakty wyceniono według oficjalnych kursów wymiany handlowej, które zaniżyły cenę eksportowanych towarów. Na domiar złego niemal nic nie importowano w zamian. Zgłoszono realizację tylko jednego kontraktu – na dwie cysterny oleju jadalnego – o czym Putin sumiennie poinformował Moskwę. W najlepszym razie pomysł wymiany towarowej okazał się katastrofalną porażką. W najgorszym – był zakrojonym na wielką skalę przekrętem.

Pozostająca w nieustannej wojnie z Sobczakiem Rada Miejska wszczęła śledztwo pod kierownictwem Mariny Salje, geolog o siwych włosach, a jednocześnie demokratki o szczególnie ciętym języku. Razem z Jurijem Gładkowem, kolegą z rady, dokładnie przyjrzeli się dwunastu umowom, które bez cienia wątpliwości zostały podpisane przez Putina lub Anikina, lecz istniały podejrzenia, że gdzieś ukrytych jest więcej takich dokumentów. Nie rozpisano zamówień publicznych na te kontrakty, warte w sumie dziewięćdziesiąt dwa miliony dolarów. Z drugiej strony nie istniało prawo, które wprost wymagało takich zamówień. Od stycznia do maja Salje i Gładkow gromadzili dowody, zbierali zeznania i przygotowywali długie sprawozdanie, by na koniec przedłożyć je całej Radzie Miejskiej. Putin współpracował z nimi podczas śledztwa, chociaż robił to niechętnie; długo zwlekał z przedstawieniem niektórych koncesji i kontraktów, mówiąc, że musi chronić swoje tajemnice handlowe. Salje i Gładkow podejrzewali, że chodziło raczej o to, że te dokumenty wykazałyby, kto już się wzbogacił na cierpieniu mieszkańców Petersburga.

Putin nie wyjaśnił, według jakiego klucza dobrano partnerów handlowych ani kim oni byli, lecz zaciekle się bronił, stając przed radą na każde wezwanie, a potem zwołując konferencje prasowe, na których odpierał zarzuty²³. Najeżał się, gdy tylko ktoś sugerował niedopatrzenie legislacyjne, a całe śledztwo uważał jedynie za atak polityczny na mera. 30 marca, ledwo pół roku po fiasku puczu sierpniowego, Rada Miejska głosowała za dymisją Sobczaka pod zarzutem korupcji w jego administracji; skandal żywnościowy był jednym z dowodów. Ponadto rada sporządziła listę stu nieruchomości, które Sobczak już sprezentował lokalnym i zagranicznym biznesom. Starania Rady Miejskiej nie dały rezultatu, bo dymisja mera nie należała do jej uprawnień, a sam Sobczak po prostu zignorował wynik głosowania²⁴.

Putin wiele razy pomagał swojemu mentorowi – oraz sobie. Krytyków nazywał „niewinnymi nowicjuszami” i podkreślał, że zespół Sobczaka składa się z ludzi „wiedzących, za które sznurki pociągnąć, żeby dopiąć swego”²⁵. Mimo to musiał przyznać, że prawie żaden z kontrahentów nie dostarczył żywności. Skarżył się, że większość okazała się nieuchwytnymi dla sądów spółkami wydmuszkami albo firmami działającymi jako piramidy – pomijał milczeniem fakt, że negocjowanie kontraktów było podstawowym obowiązkiem jego komisji. Niektóre przedsiębiorstwa po prostu wysyłały towar za granicę, a potem kończyły działalność równie tajemniczo, jak ją zaczęły, zapewne po ulokowaniu milionów dolarów w zagranicznych bankach. Ale przynajmniej część biznesmenów, którzy otrzymali kontrakty, została bliskimi wspólnikami Putina. Wśród nich byli Jurij Kowalczuk i Władimir Jakunin, zarządzający nową spółką, która uzyskała koncesję na eksport aluminium i metali nieżelaznych²⁶. Inni przeszli do kontrolowanej przez Władimira Smirnowa firmy Newski Dom i do działu eksportu zakładów petrochemicznych o trudnej do zapamiętania nazwie Kirishinefteorgsintez, których założycielem był między innymi Giennadij Timczenko. Wobec żadnego z tych przedsiębiorców nie wyciągnięto konsekwencji. W tamtych czasach mało kto o nich słyszał, ale blisko związali się z młodym urzędnikiem mera, a za jakiś czas mieli zostać tytanami rosyjskiego biznesu. Nigdy nie udowodniono, że Putin też wzbogacił się dzięki tym interesom, ale niektórzy – na przykład Marina Salje – twierdzili, że to bardzo możliwe; jeżeli zaś chodzi o ludzi z jego otoczenia, to nie ma co do tego wątpliwości. Ten model działania miał się powtarzać przez wiele lat. Tłumaczenia Putina brzmiały nieszczerze. Zamiast domagać się śledztwa, cały czas uchylał się od odpowiedzi na pytania. Ponadto ponuro skonstatował, że członkowie Rady Miejskiej chcieli tych kontraktów dla siebie i nie podobało im się, że „jakiś facet z KGB wtrąca się” do ich przydzielania²⁷.

Raport komisji śledczej nie zarzucił wprost korupcji Putinowi ani Anikinowi, ale wykazał ich „kompletny brak kompetencji graniczący ze złą wolą”. Komisja przekazała wyniki swojego dochodzenia prokuraturze, a mera wezwała do zwolnienia z pracy obu mężczyzn²⁸. Do Petersburga przybył zespół ekspertów z federalnej izby kontroli, żeby zbadać nadużycia, ale nie przedstawiono żadnych zarzutów²⁹. Ta afera po raz pierwszy wywołała skandal wokół Putina, ale na niemal dziesięć lat została zapomniana. Anikin rzeczywiście zrezygnował ze stanowiska, a zastąpił go Aleksiej Miller, młody ekonomista, który z upływem czasu został jednym z najbliższych doradców Putina. Sobczak nie miał nic do zarzucenia Putinowi. Przeciwnie, awansował go na zastępcę mera i powierzył mu realizację swojego głównego celu – przyciągnięcia zagranicznych inwestorów do Petersburga.

W tym przedsięwzięciu Putin odniósł większe sukcesy, między innymi dzięki swojej przeszłości w KGB. Jego kontakty oraz biegła znajomość języka niemieckiego otworzyły mu drzwi do gabinetów inwestorów w niedawno zjednoczonych Niemczech. Kasynom oraz kontraktom na dostawy żywności wciąż towarzyszyły kontrowersje, a tymczasem Putin wyruszył w kolejną podróż do Niemiec – tym razem do Frankfurtu – żeby zapowiedzieć organizację międzynarodowego kongresu bankowego w Petersburgu. Tam negocjował otwarcie pierwszego w Rosji zagranicznego banku – Dresdner Bank. Petersburską filią banku miał zarządzać Matthias Warnig, były oficer Stasi, którego przydzielono do współpracy z KGB w Dreźnie w październiku 1989 roku, gdy wschodnie Niemcy wśród głośnych protestów chyliły się ku upadkowi³⁰. Obaj mężczyźni zapewniali, że nigdy przedtem się nie widzieli, a jednak co najmniej raz – w styczniu 1989 roku – pojawili się razem na zdjęciu przedstawiającym oficerów radzieckich i Stasi. Towarzyszył im jeszcze jeden przyjaciel Putina, Siergiej Czemiezow, agent wywiadu specjalizujący się w zaawansowanych technologiach sektora zbrojeniowego³¹. Wkrótce losy tych trzech mężczyzn splotły się na gruncie zawodowym i osobistym. Nadawali na tych samych falach, wszyscy trzej byli weteranami wywiadu i w burzliwym okresie transformacji próbowali znaleźć swoją drogę do nowego ładu ekonomicznego – ładu, któremu przez całe dotychczasowe życie starali się szkodzić.

Dresdner Bank zaczął działalność w styczniu 1992 roku. Jego celem było stworzenie infrastruktury finansowej umożliwiającej przystosowanie rosyjskiej ekonomii do rynku niemieckiego, a także pomoc w prywatyzacji i restrukturyzacji ogromnych poradzieckich przedsiębiorstw państwowych, zintegrowanych pionowo gigantów, którym nie wróżono szybkiej adaptacji do gospodarki rynkowej. Pierwszym zadaniem banku było wsparcie fabryki Kirowa; groziło jej bankructwo i zwolnienie wielu tysięcy robotników, którzy poparli Sobczaka podczas puczu w 1991 roku. Dresdner zaryzykował i musiał liczyć na pozytywny kierunek zmian w Rosji. Bałagan panował nie tylko w finansach Petersburga – podobnie działo się w prawie, przepisach i instytucjach nadzoru. W ekonomii całego kraju szerzył się chaos, który sięgał coraz dalej. „Musieliśmy zacząć od czasów Adama i Ewy” – stwierdził po kilku miesiącach Ernst-Moritz Lipp, główny ekonomista banku, wspominając brak ekspertyz dotyczących bankowości i finansów. „W Petersburgu urzędowało może z dziesięć osób, które miały realny wpływ na podejmowanie decyzji”³².

Putin zadbał o to, żeby być jedną z nich, a z upływem lat wczesne inwestycje Dresdner ogromnie się opłaciły zarówno bankowi, jak i samemu Warnigowi. W ślad za Dresdner Bankiem na rynek rosyjski weszły Deutsche Bank, Banque Nationale de Paris i Crédit Lyonnaise. W 1991 roku hiszpański producent lizaków Chupa Chups zaczął je wytwarzać w Petersburgu. Otis Elevator otworzył tam swoją filię, przewidując, że wiele podupadłych budynków zostanie poddanych renowacji i modernizacji. Firma Procter & Gamble, która rok wcześniej zaprosiła Sobczaka do swojej amerykańskiej siedziby, otworzyła biuro w Petersburgu niemal od razu po puczu. Sobczak rozkoszował się rolą ojca miasta, Putin zaś pozostał w cieniu, gdzie negocjował umowy z obcokrajowcami i dbał o szczegóły. „Władimir Putin był podwładnym, który realizował zachcianki Sobczaka” – podsumował Kaj Hobér, szwedzki prawnik, który poznał ich osobiście. Hobér przez kilka tygodni negocjował sprzedaż jednego z najsłynniejszych budynków Petersburga, Grand Hotelu Europa – sprzedaż wymuszoną przez pewien uciążliwy podatek, który zdaniem wielu krytyków miał posłużyć jedynie oczyszczeniu przedpola dla innego preferowanego nabywcy. Hobér przedstawił Putina jako zawziętego negocjatora – podczas rozmów „ustępował jedynie na kilka milimetrów”. „W tym konkretnym czasie sprawiał wrażenie człowieka, który robi to, do czego ma prawdziwe powołanie – reprezentuje interesy Petersburga”³³.

Polityka makroekonomiczna – debata o znaczeniu „terapii szokowej” dla ożywienia rosyjskiej gospodarki – była domeną Borysa Jelcyna i jego ministrów w Moskwie, ale Sobczak chciał, żeby Petersburg stał się jednym z najprzyjaźniejszych inwestycjom zagranicznym miast w całej Rosji. Kierowana przez Putina komisja nadzorowała doprowadzenie do końca prac przy kładzeniu światłowodu między Danią a Petersburgiem, które zaczęły się jeszcze za czasów ZSRR, dzięki czemu uruchomiono w mieście pierwsze nowoczesne połączenia telefoniczne. Potem komisja utworzyła strefy przemysłowe dla zagranicznych przedsiębiorstw, takich jak: Heineken, Pepsi, Coca-Cola, Ford i Wrigley. Sobczakowi z pomocą Putina udało się znowu otworzyć „okno na Zachód”, którym miał być Petersburg w marzeniach Piotra Wielkiego. Mer regularnie podróżował za granicę, nawet dwa razy w miesiącu lub częściej, żeby umacniać swoją reputację na arenie międzynarodowej oraz znaczenie stanowiska, które zajmował. Ponadto dalej doradzał Jelcynowi w Moskwie i poświęcił wiele godzin oraz znaczną część kapitału politycznego na współudział przy pisaniu nowej konstytucji Rosji, którą uchwalono w 1993 roku.

Sobczak zostawił codzienne obowiązki administracyjne swoim zastępcom – między innymi Putinowi, który po niedawnym epizodzie na ekranie telewizyjnym znowu skrył się przed wścibskimi spojrzeniami i działał po cichu, bez fanfar. Unikał przyjęć dla establishmentu i politycznej śmietanki towarzyskiej. Ludmiła zarzucała mu, że za dużo pracuje, że późno wraca, a ona zostaje sama z dziećmi w domu teściów. Rzadko miewał czas dla starych przyjaciół, takich jak Roldugin. Kiedy już się spotykali, Roldugin widział, że Putin jest wyzuty z energii i wciąż rozmyśla o sprawach miasta³⁴. A jednak ta nowa praca – którą sam nazywał „życiem w cywilu” – interesowała go i stanowiła wyzwanie. Przedtem jako oficer wywiadu zbierał informacje i przekazywał je zwierzchnikom, którzy decydowali o polityce. Teraz to on podejmował decyzje³⁵. Putin wyrobił sobie opinię człowieka kompetentnego, skutecznego i absolutnie, bezwzględnie lojalnego wobec Sobczaka. Inni podlegli merowi pracownicy odchodzili po kolei, często we wrogiej atmosferze, on jednak wiernie trwał u boku Sobczaka, a jego wpływy i zakres władzy wciąż się powiększały, chociaż administrację miasta obciążały oskarżenia o korupcję. W pracy Putin zdawał się powściągliwy, a nawet władczy. Rzadko okazywał emocje czy sympatię – co silnie kontrastowało z burzliwym charakterem toczących się w kraju debat politycznych. „Bywał surowy i wymagający, ale nigdy nie podnosił głosu – wspominała jego sekretarka Marina Jentalcewa. – Gdy komuś przydzielał zadanie, nie obchodziło go, w jaki sposób zostanie zrealizowane ani jakie przeszkody mogą stanąć na drodze. Po prostu miało być wykonane i już”³⁶. Pewnego razu Jentalcewa przekazała mu wiadomość, że samochód potrącił należącego od niedawna do jego rodziny owczarka kaukaskiego. Uderzyło ją, że Putin w ogóle nie zareagował.

Był równie enigmatyczny w interakcjach z inwestorami i politykami, którzy tłumnie przybywali do Smolnego, szukając dobrego interesu, a często też pomocy, kiedy ich przedsięwzięciom zagrażała zawierucha bezprawia towarzysząca Rosji na drodze do kapitalizmu. Putin był człowiekiem, który przeprowadzał ich przez meandry biurokracji i mętne prawo. „W razie kłopotów zagraniczni inwestorzy zwracali się o pomoc właśnie do niego, ale nigdy nie mieli poczucia, że traktuje ich jak znajomych ani że darzy ich sympatią – pisał Arthur George, amerykański prawnik, który w tamtych czasach utrzymywał z nim bliskie kontakty zawodowe. – Putin ostrożnie wybierał bitwy, które warto było toczyć, starannie unikał kontrowersji i nigdy nie wystawiał się na ostrzał. Trudno było rozszyfrować, co naprawdę myśli”³⁷.

Putin zachowywał się jak rasowy broker i kombinator, pośredniczył w inwestycjach i rozsądzał spory między firmami, korzystając ze swoich łączników i kontaktów oraz stosując groźby. Dalej podróżował z Sobczakiem albo sam, żeby zwabić przedsiębiorstwa na mętne wody postkomunistycznego kapitalizmu. Stał się „głównym asystentem” miejskiego środowiska ekonomicznego – zatwierdzał setki koncesji i zabezpieczał udział państwa w zyskach. Został arbitrem sporów biznesowych i działając za kulisami, rozstrzygał konflikty, które często przeradzały się w brutalne ataki. Ale wbrew staraniom Putina i marzeniom Sobczaka Petersburg zaczął zostawać w tyle za Moskwą według większości wskaźników ekonomicznych, takich jak produkcja, inwestycje zagraniczne czy bezrobocie³⁸. Coraz częściej mówiono o lokalnej przestępczości. O morderstwach na zlecenie, których dokonywały zwalczające się gangi albo konkurencyjne biznesy, niejednokrotnie na tle politycznym. Obcokrajowcy padali ofiarami drobnych kradzieży szerzących się tak, że turystyka znowu zamarła po pierwszej fali wywołanej upadkiem Związku Radzieckiego.

Fakt, że w Petersburgu, tak jak w całym kraju, przenikały się interesy przedsiębiorców i przestępczości zorganizowanej, umożliwił Putinowi nawiązanie znajomości z częścią najgroźniejszych gangsterów w mieście. Między Golden Gates – firmą, którą zarejestrował w 1992 roku dla Giennadija Timczenki, by ten mógł zbudować terminal naftowy – a lokalnym gangiem wybuchł niebezpieczny konflikt, który stał się tak poważny, że na wszelki wypadek Putin wysłał swoje córki Maszę i Katię do Niemiec i sprowadził je z powrotem dopiero, kiedy napięcie zmalało³⁹. Relacje nawiązane przez Putina za pośrednictwem Komisji Spraw Zagranicznych oraz – zdaniem niektórych – jego osobiste kontakty przyczyniły się do oskarżeń o związki ze światem przestępczym. Petersburski Holding Nieruchomości – firma, którą zarejestrował w 1992 roku razem z Władimirem Smirnowem – stał się obiektem śledztwa dotyczącego prania brudnych pieniędzy; jeden z członków jego rady nadzorczej Michaił Manewicz został później zastrzelony w biały dzień przez snajpera na Newskim Prospekcie. Putin przyznał koncesję również firmie o nazwie Petersburska Kompania Paliwowa – miał w niej udziały Smirnow oraz Władimir Kumarin, o którym krążyły plotki, że kieruje mafią Tambow, a w latach dziewięćdziesiątych jego działalność była owiana tak złą sławą, że przezwano go „władcą nocy”. Kompania uzyskała wyłączność na dostawy benzyny do miasta⁴⁰. Jeszcze inna firma zarejestrowana przez Putina i Smirnowa to holding obrotu nieruchomościami SPAG (od pierwszych liter jego niemieckiej nazwy). Po jakimś czasie SPAG zainteresował śledczych w Niemczech i Liechtensteinie, którzy podejrzewali go o pranie brudnych pieniędzy, między innymi kapitału należącego do kartelu narkotykowego z Cali w Kolumbii. Przez wiele lat Putin zasiadał w zarządzie tego holdingu⁴¹.

Mimo bliskich związków z władzą i zarządzania rządowymi transakcjami wartymi miliony dolarów – kwotami niewyobrażalnymi dla zwykłego byłego oficera wywiadu – Putin wciąż żył skromnie, a w każdym razie nie tak rozrzutnie jak Sobczak i pokolenie „nowych” rosyjskich biznesmenów, którzy szybko gromadzili ogromne fortuny i lubili demonstrować swoją zamożność. Jako zastępca mera otrzymał propozycję zamieszkania w należącej do majątku państwa daczy w Zielenogorsku, gdzie wcześniej znajdował się, a jakże, konsulat Niemieckiej Republiki Demokratycznej. I chociaż miał stamtąd ponad pięćdziesiąt kilometrów do centrum miasta, przeprowadził się wraz z rodziną, zamiast dalej mieszkać z rodzicami w pobliżu Smolnego. Później kupił mieszkanie w mieście na Wyspie Wasiljewskiej – podobno od samego Sobczaka, któremu zarzucano przekazanie kilkuset nieruchomości w prywatne ręce – i zaczął je powoli odnawiać. Ludmiła pracowała na uniwersytecie, gdzie wykładała niemiecki (chociaż jej znajomość tego języka była daleka od doskonałości) i sama co dzień woziła córki do szkoły, na basen i na lekcje gry na skrzypcach, na które gorąco namawiał je Siergiej Roldugin. Żyli w ciągłym napięciu, chociaż byli na tyle bezpieczni, na ile to było możliwe w burzliwych latach dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku, gdy wszystko wisiało na włosku, nawet w przypadku Putinów.

Polityczna euforia po upadku Związku Radzieckiego trwała ledwie rok, a potem ucichła. „Terapia szokowa” zastosowana przez rząd Borysa Jelcyna, żeby wprowadzić w kraju system kapitalistyczny, nie zapobiegła załamaniu się gospodarki; w pierwszej dekadzie produkt krajowy brutto co rok malał o wartość dwucyfrową. Jelcyn szukał sposobu na wyrwanie się spod kontroli politycznej Zjazdu Deputowanych Ludowych i Rady Najwyższej Rosji, których siedzibą był położony nad rzeką Moskwą budynek znany jako Biały Dom. W marcu 1993 roku Jelcyn narzucił rządy prezydenckie i ogłosił, że zamierza rozwiązać zjazd do czasu przeprowadzenia kwietniowego referendum konstytucyjnego i wyboru nowego parlamentu. Reakcją deputowanych na tę groźbę było głosowanie za postawieniem prezydenta w stan oskarżenia. Jelcyn wyszedł z tego głosowania obronną ręką, ale został zmuszony do wycofania swoich postulatów. Niewielką większością głosów wygrał referendum ogólnokrajowe potwierdzające jego przywództwo, ale to głosowanie nie zakończyło politycznej ani prawnej walki o władzę. We wrześniu Jelcyn zdymisjonował swojego zastępcę Aleksandra Ruckoja, ponieważ zaczął traktować go jak rywala, ale deputowani nie uznali jego decyzji. Potem ponownie powołał na urząd ministra Jegora Gajdara, reformatora i ojca polityki gospodarczej, która rozwścieczyła i pogrążyła w nędzy wielu Rosjan, lecz zjazd zignorował też tę nominację. Chwiejną równowagę władzy między ciałami wykonawczymi i ustawodawczymi Rosji – między systemem prezydenckim a parlamentarnym – dosięgnął kryzys i 21 września Jelcyn w końcu podjął zdecydowane, mocne i niezgodne z prawem działania.

Rozwiązał Radę Najwyższą i Zjazd Deputowanych Ludowych, z którego sam się wywodził, i wyznaczył datę referendum w sprawie nowej konstytucji, która miała ustanowić nowy rodzaj parlamentu – Dumę Państwową i izbę wyższą, Radę Federacji reprezentującą osiemdziesiąt dziewięć jednostek terytorialnych i republik ówczesnej Federacji Rosyjskiej. Wybory miały się odbyć w grudniu. Nawet sam Jelcyn żałował, że jego prezydentura (a był pierwszym demokratycznie wybranym przywódcą politycznym w historii Rosji) wymagała użycia dekretu⁴². Większość deputowanych i członków Rady zebrała się, żeby wyrazić sprzeciw wobec tego dokumentu. Na posiedzeniu ogłosili, że odtąd prezydentem Rosji jest Ruckoj, i usunęli z rządu Jelcyna jego ministrów obrony, bezpieczeństwa i spraw wewnętrznych. Kiedy w atmosferze narastających protestów społecznych i przygotowań do oblężenia głosowali nad planowanymi na marzec jednoczesnymi wyborami prezydenckimi i parlamentarnymi, Jelcyn odciął w Białym Domu prąd, połączenia telefoniczne i ciepłą wodę. Po czterech dniach zablokował wyjścia i kazał oddziałom Ministerstwa Spraw Wewnętrznych otoczyć budynek.

W Petersburgu Sobczak zdecydowanie opowiedział się po stronie Jelcyna i wygłosił w mediach apel do mieszkańców miasta, żeby powstrzymali się od demonstracji i strajków, ale wicemer Wiaczesław Szczerbakow, który sympatyzował ze zbuntowanymi parlamentarzystami, wystąpił w wiadomościach telewizyjnych i potępił rozporządzenia Jelcyna jako „antyrosyjskie i niekonstytucyjne”. Sobczak od razu zwolnił swego zastępcę i zamknął przed nim jego gabinet w Smolnym. Przed Pałacem Maryjskim pojawiły się grupki demonstrantów, nie dorównywały jednak liczebnością ani determinacją tłumom zebranym pod Białym Domem w Moskwie. W Radzie Miejskiej zapanował chaos. Jej przewodniczący Aleksander Beliajew wystąpił razem z Sobczakiem we wrześniu, żeby poprosić o spokój, ale mimo to członkowie rady wydali szesnaście postanowień i oświadczeń nieskutecznie krytykujących dekrety Jelcyna. Pewien dziennikarz kpił, że poważny kryzys polityczny naraził Radę Miejską na „żywiołową burzę mózgów”⁴³.

Protesty w Moskwie się zaostrzyły, doszło do wybuchu przemocy. 2 października demonstranci ruszyli na kordon milicji wokół Białego Domu i tym razem byli uzbrojeni. Ruckoj wzywał z balkonu do powstania. Jelcyn ogłosił stan wyjątkowy. Kolejnej nocy grupy uzbrojonych w karabiny, granaty i koktajle Mołotowa demonstrantów zajęły ratusz i przypuściły szturm na wieżę telewizyjną Ostankino, powodując kilkugodzinną przerwę w transmisji. Czekały tam na nich zastępy funkcjonariuszy policji, którym kosztem wielu ofiar śmiertelnych udało się odeprzeć atak. Podczas tego wybuchu przemocy zginęło kilkadziesiąt osób – o wiele więcej niż w trakcie puczu w sierpniu 1991 roku. Po raz pierwszy od rewolucji październikowej w 1917 roku ulicami Moskwy spłynęło tyle krwi. Armia rosyjska unikała zajęcia wyraźnego stanowiska – w pewnym momencie jej dowódcy tłumaczyli, że żołnierze są zbyt zajęci przy wykopkach, żeby się zmobilizować – w końcu jednak wykonali polecenia Jelcyna. Doszło jednak do tego dopiero wtedy, gdy minister obrony narodowej Paweł Graczow wymógł na prezydencie, by ten przekazał mu rozkazy na piśmie⁴⁴. O świcie rosyjskie czołgi już zacieśniały kordon wokół Białego Domu i miażdżyły prowizoryczne barykady. O dziesiątej rano przed kamerami telewizyjnymi cztery czołgi stojące na moście Nowoarbackim zaczęły ostrzał górnych pięter budynku, w którym ledwie dwa lata wcześniej Jelcyn stał na czele przeciwników puczu Janajewa. Żołnierze zajmowali kolejne piętra, aresztowali Ruckoja i przewodniczącego Rady Najwyższej Rusłana Chasbułatowa, którzy byli niegdyś sprzymierzeńcami Jelcyna, tak jak wielu innych zatrzymanych. Co najmniej sto osób straciło życie w Białym Domu.

W czasie kryzysu nie było żadnych wątpliwości, komu sprzyja Putin – stał murem za Sobczakiem. Nocą 3 października spotkał się z merem na lotnisku strzeżonym przez oddział ochrony, co okazało się zbędnym środkiem bezpieczeństwa⁴⁵. Nazajutrz w Moskwie szalały zamieszki, a w Petersburgu kilkuset demonstrantów dotarło pod ośrodek telewizyjny, ale nie zdecydowało się na konfrontację z otaczającymi budynek oddziałami specjalnymi milicji. Siedemdziesiąt dwoje członków Rady Miejskiej przyjęło oświadczenie potępiające winnych rozlewu krwi w Moskwie, ale nie dało jasno do zrozumienia, którą stronę winią za taki rozwój wypadków. Sobczak zdołał uniknąć aktów przemocy bez interwencji wojska – w pewnym stopniu z tego względu, że bunt ograniczył się do stolicy, ale również dlatego, że jego administracja rzadko narażała się oponentom Jelcyna w samym Petersburgu. Szef wydziału bezpieczeństwa w petersburskim ratuszu – wywodzący się z KGB, który już niedługo miał się zmienić w Federalną Służbę Bezpieczeństwa, czyli FSB – „zastosował pewne środki bezpieczeństwa zmierzające do aresztowania ekstremistów, którzy szykowali prowokacje, zamierzali użyć materiałów wybuchowych albo próbowali destabilizować sytuację”.

W taki sposób Putin opisywał z perspektywy czasu wydarzenia, do których doszło w październiku 1993 roku. Nie wiadomo na pewno, czy w Petersburgu byli prowokatorzy gotowi przejść do działania. Dla Putina ważne było to, że „istniejący jeszcze w 1991 roku podział między organami ścigania przestał istnieć”⁴⁶. Szefem służb bezpieczeństwa w Petersburgu był stary przyjaciel Putina Wiktor Czerkiesow, który od samego początku kryzysu deklarował lojalność wobec Sobczaka i dbał o to, żeby przynajmniej w ich mieście nikt nie podważał władzy prezydenta. Po jakimś czasie Sobczak przyznał, że wysłał do Moskwy „oddział służb specjalnych” mający pomóc Jelcynowi stłumić powstanie, kiedy nie było wiadomo, czy wojsko zachowa się lojalnie⁴⁷. Petersburscy żołnierze dotarli do stolicy pod koniec września i chociaż nie walczyli pod Białym Domem, uczestniczyli w oczyszczaniu z rebeliantów moskiewskiego ratusza i hotelu Mir⁴⁸. Te wypadki umocniły wiarę Sobczaka w słuszność podtrzymywania dobrych kontaktów ze służbami bezpieczeństwa, a Putina jeszcze bardziej przekonały, że prawo i porządek publiczny nawet w czasach demokracji są uzależnione od cichych, skutecznych działań tajnych służb.

ROZDZIAŁ 6
DEMOKRACJA POD ZŁYM ZARZĄDEM

Burza polityczna, która przetoczyła się nad krajem w 1993 roku, wpłynęła na jeszcze większe uzależnienie Sobczaka od Putina i na wzrost zaufania mera do swego podwładnego. Gazeta „Kommiersant” pisała o Putinie, że „jest dla Sobczaka tym, kim książę Mienszykow był dla Piotra Wielkiego”, porównując go do osiemnastowiecznego carskiego generalissimusa i powiernika, który cieszył się szczególnymi względami, dopóki po śmierci cara nie został zesłany na Syberię¹. Sobczak nazywał Putina „odważnym, zdecydowanym człowiekiem”², którego nie interesuje wydarcie mu władzy ani nawet przejęcie jego stanowiska. Z tego powodu rozszerzał zakres jego kompetencji związanych z zarządzaniem miastem nie tylko w obszarze inwestycji zagranicznych, ale też w sporach z krytykami i prawnikami, kiedy ci zaczęli uważnie przyglądać się operacjom finansowym Sobczaka. Jesienią 1993 roku przed wyborami do parlamentu Sobczak poprosił Putina o kierowanie kampanią Wyboru Rosji, ugrupowania Jegora Gajdara, którego Jelcyn regularnie nominował na premiera, by po jakimś czasie go zdymisjonować. Była to dziwna prośba, bo Sobczak stworzył własny blok polityczny, Rosyjski Ruch Reform Demokratycznych – ten poniósł spektakularną porażkę w grudniowych wyborach i nie uzyskał ani jednego mandatu – ale Putin nigdy nie kwestionował rozkazów. Konsekwentnie stał za Sobczakiem, lojalny wobec swojego szefa tak, jak kiedyś wobec przełożonych z KGB, nawet jeżeli musiał przymykać oczy na ich wady. Putin pracował bez wytchnienia, wkładał w pracę całe serce i energię, przez co czasami zdawał się obojętny na uczucia innych ludzi, nawet swoich bliskich.

Rano 23 października 1993 roku zawiózł swoją córkę Maszę do szkoły, a potem pojechał do hotelu Astoria, gdzie czekał na niego Sobczak z jakimś specjalnym zadaniem. Ludmiła została w domu, bo Katia – która ukończyła wtedy siedem lat – miała gorączkę. Katia przekonywała mamę, żeby pozwoliła jej jednak iść do szkoły, bo nie chciała opuścić próby szkolnego przedstawienia. Miała grać rolę Kopciuszka i chociaż Ludmiła wiedziała, że nie powinna się zgodzić, uległa namowom córki³. Wsiadły zatem do nowego żiguli – skromnego samochodu, jednak już drugiego w rodzinie, co świadczyło o tym, że powodzi im się coraz lepiej. Tuż przed południem zbliżyły się do mostu na Newie. Nagle jakiś samochód przejechał skrzyżowanie na czerwonym świetle i uderzył w bok żiguli. Ludmiła straciła przytomność; kiedy się ocknęła, sądziła, że jest w stanie jechać dalej, ale okazało się to niemożliwe. Katia, która spała na tylnym siedzeniu, poobijała się, lecz nie stało jej się nic poważnego. Dość długo nic się nie działo.

Przyjechała milicja, zebrali się gapie, ale minęło czterdzieści pięć minut, zanim na miejscu zjawił się ambulans. Podstawowe służby w mieście działały doprawdy nieudolnie. Pewna kobieta, której nazwiska ani numeru telefonu Ludmiła później nie mogła sobie przypomnieć, zadzwoniła na pogotowie oraz pod numer podyktowany jej przez Ludmiłę. Słuchawkę podniosła sekretarka Putina Marina Jentalcewa, lecz nie była pewna, co robić. Zaufany asystent Putina Igor Sieczin pojechał na miejsce wypadku i przywiózł Katię do biura w Smolnym. Jentalcewa ruszyła na poszukiwanie Putina. Karetka w końcu dojechała i zabrała Ludmiłę do szpitala imienia 25 Października – wciąż noszącego nazwę, która upamiętniała dzień wybuchu (według starego kalendarza) rewolucji bolszewickiej. „Szpital był okropnym miejscem – wspominała Ludmiła. – Pełnym umierających ludzi. Na korytarzach stały łóżka z trupami”. Na domiar złego lekarze, którzy ją badali, nie zauważyli, że ma złamane trzy kręgi kręgosłupa i pękniętą podstawę czaszki. Chirurdzy przyszyli jej naderwane ucho i zostawili ją „półprzytomną i nagą na stole zabiegowym w lodowatej sali operacyjnej”⁴.

Putin był akurat w Astorii na spotkaniu z potentatem rynku telewizji kablowych Tedem Turnerem i jego ówczesną żoną Jane Fondą. Amerykanie przylecieli do Petersburga, żeby omówić organizację trzecich Igrzysk Dobrej Woli – międzynarodowych zawodów sportowych powołanych przez Turnera do życia po tym, jak igrzyska olimpijskie w Moskwie w 1980 zostały zbojkotowane przez Stany Zjednoczone i inne państwa w związku z inwazją ZSRR na Afganistan, a w odpowiedzi Związek Radziecki oraz jego państwa satelickie zbojkotowały olimpiadę w 1984 roku. Pierwsze letnie Igrzyska Dobrej Woli odbyły się w Moskwie w 1986 roku, a drugie w Seattle w 1990 roku. Turner chciał, by w 1994 roku wróciły do nowej Rosji, Sobczakowi zaś zależało na tym, by jego miasto pokazało się z jak najlepszej strony, chociaż nie bardzo mogło sobie pozwolić na konieczne inwestycje. Putin zabrał gości na serię spotkań i dopiero po jakimś czasie sekretarka zdołała go dogonić w hotelu. Putin wymknął się ze spotkania i od razu pojechał do szpitala.

– Nie ma się czym przejmować, nic jej nie grozi – uspokoił go na powitanie główny chirurg. – Założymy szynę i będzie po płaczu.

– Na pewno? – zapytał Putin.

– Oczywiście.

Po tym zapewnieniu Putin wrócił na spotkanie, nawet nie zajrzawszy do żony.

Tymczasem Jentalcewa zabrała Katię do szpitala i po drodze odebrała Maszę ze szkoły. Putin poprosił ją, żeby została z dziewczynkami na noc na rodzinnej daczy. Kazał jej też wezwać Jurija Szewczenkę, jednego z najbardziej znanych lekarzy w mieście, który pracował w Wojskowej Akademii Medycznej (a później miał zostać ministrem zdrowia). Udało się jej skontaktować z Szewczenką dopiero wieczorem, a on czym prędzej wysłał do Ludmiły lekarza z kliniki akademickiej. Ludmiła wspominała, że zbudziła się na sali operacyjnej i poczuła, że czyjaś ciepła dłoń trzyma ją za rękę. „Poczułam ciepło i w tej chwili już wiedziałam, że jestem uratowana”. Lekarz załatwił jej przeniesienie do szpitala wojskowego, gdzie badanie rentgenowskie wykazało wymagające natychmiastowej operacji uszkodzenia kręgosłupa. Dopiero w nocy, w przerwie między spotkaniami, Putin odwiedził ją po raz pierwszy. Jentalcewa i jego córki czekały na parkingu. Powiedział sekretarce, że raczej nieprędko wróci do domu, bo ma zaplanowane do późna spotkania z Tedem Turnerem. Ta zawiozła dziewczynki na daczę i nie mogąc znaleźć włącznika ogrzewania, przytuliła się do nich w łóżku i grubo okryła kocami. Putin zaskoczył ją, kiedy przyszedł o trzeciej nad ranem. O siódmej jednak znowu go nie było⁵.

Jentalcewa zżyła się z rodziną Putinów i opiekowała się dziewczynkami, dopóki matka Ludmiły nie przyjechała z Kaliningradu. Przywykła do surowego, oschłego zachowania Putina, do jego obojętności i oszczędnej precyzji w zarządzaniu miastem. Przestała ją dziwić chłodna reakcja na wieść o śmierci psa. Teraz jednak zdawał się zbity z tropu. „To nie znaczy, że był kompletnie zagubiony i nie wiedział, czego się chwycić – wspominała. – Co to, to nie. Po prostu czułam, że gorączkowo próbuje ułożyć w myślach jakiś plan działania”. Ludmiła miesiąc leżała w szpitalu Wojskowej Akademii Medycznej. Po jakimś czasie wykryto u niej pęknięcie podstawy czaszki. Kiedy ją wypisano, musiała jeszcze kilka miesięcy nosić kołnierz ortopedyczny.