Tytuł oryginału:

LE SOUFFLE DES DIEUX

Copyright © Editions Albin Michel – Paris 2004

Copyright © 2015 for the Polish edition by Wydawnictwo Sonia Draga

Copyright © 2015 for the Polish translation by Lilla Teodorowska

Projekt graficzny okładki: Mariusz Banachowicz

Korekta: Małgorzata Kryszkowska

ISBN: 978-83-7999-063-4

WYDAWNICTWO SONIA DRAGA Sp. z o.o.

Pl. Grunwaldzki 8-10, 40-127 Katowice

tel. 32 782 64 77, fax 32 253 77 28

e-mail: info@soniadraga.pl

www.soniadraga.pl

www.facebook.com/wydawnictwoSoniaDraga

E-wydanie 2015

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Muriel poświęcam

PRZEDMOWA

„A gdybyś ty znalazł się na miejscu Pana Boga, to co byś zrobił?”

Z tego właśnie pytania zrodziła się idea „cyklu o bogach”.

Od czasu pojawienia się religii człowiek opowiada się za jedną z dwóch opcji: „Wierzę” lub „Nie wierzę”.

Ciekawsze wydało mi się sformułowanie tego pytania nieco inaczej, tak aby można było uzyskać inne odpowiedzi. Załóżmy, że On lub Oni istnieją, i spróbujmy zrozumieć, w jaki sposób postrzegają nas, zwykłych śmiertelników. Jakie mają pole manewru? Czy nas osądzają? Czy nam pomagają? Czy nas kochają? Jakie mają wobec nas zamiary?

W celu zbadania tych hipotez wymyśliłem szkołę bogów, w której naucza się, jak zostać bogiem odpowiedzialnym i skutecznym w działaniu.

Dzięki pokazaniu spojrzenia bogów na ludzi, a nie ludzi na bogów, powstała nowa wizja naszej historii, tego, co czeka nas w przyszłości, dążeń naszego gatunku oraz dążeń boskich.

W Szkole bogów śledziliśmy losy boskiego rocznika uczniów. Początkowo było ich 144. Zadaniem każdego z nich była opieka nad ludem, którego ewolucja przebiegała na planecie podobnej do naszej. Po każdej części gry nagradzano najlepszych uczniów i eliminowano najgorszych.

W chwili, gdy zaczyna się akcja powieści Oddech bogów, odpadła już prawie połowa najsłabszych bogów-uczniów. Ci, którzy pozostali, zaczynają rozumieć, w jaki sposób doskonalić się w swojej sztuce.

Chciałbym, aby to oryginalne miejsce obserwacji naszych losów pozwoliło czytelnikowi znaleźć się tam, w Aedenie, i spróbować poszukać własnych odpowiedzi.

Gdybyście mieli możliwość zarządzania członkami społeczności podobnej do naszej, w świecie podobnym do naszego, to jakie byłyby wasze wybory, jaki byłby styl waszej boskości? Czynilibyście cuda? Korzystalibyście z proroków? Zachęcalibyście do wojen? Czy pozostawilibyście waszym ludom wolną wolę? Jakich modłów oczekiwalibyście od waszych śmiertelników?

Bernard Werber

„Bo przecież – mówi Alicja – jeśli istnienie

świata nie ma żadnego sensu, to kto nam

broni jakiś wymyślić?”

Lewis Carroll

„…Tak więc wszechświat kołysałby się

w rytmie trzech przenikających go wielkich sił:

D – siły Dominacji, Dzielenia, Destrukcji.

N – siły Neutralności, Niczego, siły Niezamierzonej.

A – siły Asocjacji, Akceptacji, Afektu. D, N, A.

Z chwilą wielkiego wybuchu rozpoczęła się

wielka gra tych trzech sił w trzech pierwotnych drobinkach:

dodatnim Protonie, ujemnym Elektronie i obojętnym

Neutronie.

Gra prowadzona dalej w cząsteczkach.

Gra prowadzona dalej w ludzkich społecznościach.

Gra, która będzie trwała…”

Edmond Wells

„Jaka jest różnica pomiędzy Bogiem a chirurgiem?

Odpowiedź: Bóg przynajmniej nie uważa się za chirurga”.

Freddy Meyer

1. OKO NA NIEBIE

Patrzy na nas.

Jesteśmy zaskoczeni, spoglądamy z osłupieniem, dysząc ciężko.

OKO jest ogromne, tak wielkie, że rozrywa chmury i zasłania słońce.

Moi towarzysze zastygli w bezruchu.

Serce mi wali.

Czyżby to było…

Gigantyczne oko widnieje na niebie jeszcze przez kilka chwil, jakby na nas patrzyło, potem nagle znika. Pozbawione tej przytłaczającej obecności, rozciągające się wokół nas pole czerwonych maków sprawia nagle wrażenie osieroconego.

Nie śmiemy powiedzieć słowa, ani wymienić spojrzenia.

A jeśli to był ON?

Od wieków miliardy ludzi pragnęły zobaczyć choćby JEGO cień, cień JEGO cienia, odbicie cienia JEGO cienia. A nam byłoby dane ujrzeć JEGO oko?

O ile dobrze pamiętam, wydaje mi się, że źrenica, ten niezmierzony czarny tunel, zwężała się lekko, tak jakby spoglądała dokładnie na nasze maleńkie osoby.

Przypominało to ludzkie oko przyglądające się mrówkom.

Marilyn Monroe uklękła. Mata Hari dostała ataku kaszlu. Freddy Meyer leżał na trawie, jakby nogi odmówiły mu posłuszeństwa. Raoul zagryzał wargi do krwi. Gustave Eiffel stał nieruchomo ze wzrokiem wbitym w dal. Georges Méliès mrugał nerwowo. Niektórym z nas płynęły łzy. Wszystko to w zupełnej ciszy.

– Ta tęczówka… Musiała mieć z kilometr średnicy – powiedział cicho Gustave Eiffel.

– Sama źrenica miała co najmniej sto metrów – dodała zaaferowana Marilyn Monroe.

– To oko musiało należeć do jakiegoś olbrzyma – twierdzi Mata Hari.

– Zeusa?… – sugeruje Gustave Eiffel.

– Zeusa lub Wielkiego Architekta albo Boga Bogów – mówi Freddy Meyer.

– Stwórcy… – rzuca Georges Méliès. Szczypię się z całej siły. Pozostali robią to samo.

– To nam się tylko śniło. Ponieważ wyobrażaliśmy sobie Wielkiego Pana Boga mieszkającego na szczycie góry, padliśmy ofiarą zbiorowej halucynacji – rozstrzyga mój przyjaciel Raoul Razorback.

– On ma rację. Nic innego się nie wydarzyło – ciągnie dalej Gustave Eiffel, masując sobie skronie.

Zamykam oczy, by przerwać na chwilę ten spektakl. Antrakt.

Trzeba przyznać, że od chwili przybycia do Aedenu, planety na skraju wszechświata, jedna niespodzianka goni drugą. Wszystko zaczęło się, gdy tylko moje stopy dotknęły ziemi. Na początku gry spotkałem znajdującego się w agonii człowieka, w którym rozpoznałem pisarza Juliusza Verne’a. Przerażonym głosem rzucił mi tę przestrogę: „Cokolwiek by się działo, proszę nie iść tam, wysoko”. I drżącym palcem wskazał położoną w środku wyspy wysoką górę, której wierzchołek tonął w gęstej mgle. Następnie, przerażony, rzucił się ze skraju urwiska.

Potem wszystko potoczyło się bardzo szybko. Zostałem porwany przez centaura, zawieziony do miasta przypominającego antyczną Grecję, Olimpii. Tam dowiedziałem się, że właśnie przeszedłem ze stadium anioła – które symbolizuje liczba 6 – na wyższy poziom świadomości – symbolem którego jest liczba 7 – stając się bogiem-uczniem. Oraz że będę uczęszczał na specjalne zajęcia w szkole bogów.

Zajęcia prowadzone są przez dwunastu bogów z greckiego panteonu, z których każdy uczy nas doskonalić się w swojej własnej specjalności.

Miejscem przeznaczonym do ćwiczeń jest planeta podobna do naszej Ziemi. Została ochrzczona Ziemią 18.

Hefajstos nauczył nas wytwarzać minerały, Posejdon tworzyć rośliny, Ares zwierzęta. Wtedy Hermes powierzył każdemu z nas losy ludu. Naszym zadaniem jest kierować nim tak, aby się rozwijał i rozmnażał. „Jesteście jak prowadzący swoje stada pasterze” – powiedział Hermes. „Jak pasterze…”, z tą jednak różnicą, że jeśli stado ginie, pasterz zostaje wyeliminowany.

Takie bowiem prawo rządzi w Aedenie: my, bogowie, jesteśmy nieodwracalnie związani z losem naszych ludów. Atena, bogini sprawiedliwości, powiedziała wyraźnie: „Na początku jest was 144. Na końcu gry pozostanie tylko jeden”.

W celu identyfikacji naszych ludów każdy z nas przypisał swoim śmiertelnikom jakieś zwierzę-totem. Mój przyjaciel Edmond Wells wybrał lud mrówek, Marilyn Monroe – lud os, Raoul – lud orłów, a ja – lud delfinów.

Do stresu związanego z tymi zaskakującymi studiami oraz dziwną rywalizacją dodać należy dwa inne „problemy”. Jeden z uczniów, najprawdopodobniej bardzo pragnący zwycięstwa, postanowił wymordować po kolei wszystkich swoich rywali. Nazwano go bogobójcą i jak na razie nikomu nie udało się go odnaleźć.

Do tego Raoul wpadł na najgłupszy pomysł, żeby zrobić to, co jest surowo zabronione, czyli opuścić Olimpię po 22.00 i wejść na górę po to, by sprawdzić, co to za światło widać czasami na jej szczycie. I tak oto zostaliśmy alpinistami. Aż do chwili, gdy na niebie pojawiło się ogromne oko…

– Jesteśmy zgubieni – wymamrotałem.

– Nie, nic się nie stało. Nie było na niebie żadnego ogromnego oka. To wszystko nam się śniło – powtórzyła Marilyn Monroe.

W tej samej chwili tętent kopyt przywrócił nam poczucie rzeczywistości i jej zagrożeń. Nie mamy czasu do stracenia. Przykucnęliśmy w gąszczu czerwonych maków.

2. ENCYKLOPEDIA: OTRZYMAĆ

Według filozofa Emanuela Levinasa: twórcza praca każdego artysty składa się z trzech etapów:

   Otrzymać.

   Wielbić.

   Przekazać.

Edmond Wells

Encyklopedia Wiedzy Relatywnej i Absolutnej, tom V

I. Dzieło w kolorze czerwonym

3. DZIEWIĘĆ ŚWIĄTYŃ

Centaury. Oto służby porządkowe. Grupa około dwudziestu chimer o końskich zadach i ludzkich tułowiach pojawia się z prawej strony. Najprawdopodobniej jest to grupa zwiadowców. Zbiegają kłusem ze skał, uderzając kopytami, z rękoma skrzyżowanymi na klatce piersiowej lub opuszczonymi jak długie gałęzie, którymi przeczesują rośliny w poszukiwaniu bogów-uczniów.

Zagłębiają się w pole kwiatów; ich purpurowe płatki sięgają im aż do tułowia. Ukryci wśród maków, z pochylonymi głowami, z daleka śledzimy ich ruchy. Oglądane pod tym kątem centaury przypominają kaczki pływające po krwistoczerwonym jeziorze.

Kłusują coraz szybciej, zbliżając się w naszą stronę, jakby wyczuły naszą obecność. Mamy tylko tyle czasu, aby położyć się plackiem na ziemi. Na szczęście maki rosną gęsto, a ich czerwone korony tworzą rodzaj ochronnej kotary.

Kopyta centaurów niemal ocierają się o nas, kiedy nagle niebo wydaje się rozdzierać i zaczyna padać rzęsisty deszcz. Centaury robią się nerwowe. Niektóre stają dęba, jakby ich końska część nie mogła znieść ulewy. Ustalają coś, a woda ścieka im po brodach, potem nagle postanawiają przerwać poszukiwania.

Przez długi czas pozostajemy w bezruchu. Czarne chmury rozpraszają się powoli, ustępując miejsca słońcu, które sprawia, że krople wody błyszczą na liściach jak maleńkie gwiazdki. Upewniwszy się, że centaury zniknęły, wstajemy.

– Mało brakowało – mówi cicho Mata Hari.

Marilyn Monroe mruczy cicho nasze bitewne zawołanie, jakby chciała dodać sobie otuchy.

– „Z miłością do szpady, z humorem do tarczy”.

W tej samej chwili pośród płonącego czerwienią pola maków pojawia się smukła roześmiana maleńka dziewczyna o blond włosach. Dołącza do niej osiem podobnych dziewcząt. Stają przed nami, przyglądają się nam z rozbawieniem, wybuchają śmiechem, następnie odbiegają i znikają w oddali.

Spoglądamy po sobie i w jednej chwili decydujemy się pobiec za nimi, jakbyśmy chcieli zapomnieć o tym, co wydarzyło się wcześniej.

Pędzimy wśród maków tak wysokich i twardych, że chłoszczą nasze biodra. Obraz wielkiego oka stopniowo zaciera się w naszej pamięci, tak jakby ten rodzaj informacji nie nadawał się do strawienia, a tym bardziej zapamiętania. Nie było żadnego oka na niebie. Tylko zbiorowe halucynacje.

Daleko przed nami głowy dziewcząt ledwie widać spoza kwiatów, a ich blond włosy zdają się sunąć po makowym morzu.

Dobiegamy do dużej polany. Naszym oczom ukazuje się dziewięć niewielkich świątyń w kolorze ostrej czerwieni. Dziewczęta zniknęły.

– Aeden odkrywa przed nami swoją kolejną tajemnicę – niepokoi się Freddy Meyer.

Czerwone świątynie okazują się miniaturowymi pałacami o kopulastych dachach. Dekorowane rzeźbami i freskami fasady wzniesiono z czerwonego marmuru. Drzwi są szeroko otwarte.

Wahamy się przez chwilę, potem, podążając za Matą Hari, wchodzę do najbliższego pałacu. W komnacie, pełnej niewyobrażalnych ilości porozrzucanych przedmiotów, z których każdy w jakiś sposób związany jest ze sztuką malarską, nie ma nikogo. Wszędzie walają się sztalugi, nieukończone płótna i znakomite obrazy przedstawiające pole maków, nad którym świecą dwa słońca, a w oddali widać górę.

Zastanawiamy się, czy warto kontynuować tę wizytę, kiedy z innego pałacu dobiega naszych uszu spokojna, czarodziejska muzyka. Kierujemy się w stronę miejsca, skąd dochodzą dźwięki, wszyscy razem wchodzimy do drugiego pałacu i widzimy mnóstwo instrumentów pochodzących z różnych epok i krajów: cytra, tam-tam, organy, skrzypce. Plus kilka partytur ćwiczeń wokalnych.

– Podczas podróży tanatonautów – zauważa Freddy Meyer – po strefie strachu następowała czerwona strefa przyjemności…

Decydujemy się obejrzeć kolejną z miniaturowych świątyniek z czerwonego marmuru. Zaraz po wejściu do środka spostrzegamy teleskop, kompasy, mapy, urządzenia służące do pomiarów nieba lub Ziemi. Z zewnątrz dobiegają nas znowu śmiechy dziewcząt.

– Chyba wiem, gdzie jesteśmy… – mówi Georges Méliès.

4. ENCYKLOPEDIA: MUZY

W języku greckim wyraz „muza” oznacza „wir”. Dziewięć dziewcząt, córek Zeusa i nimfy Mnemosyne (bogini pamięci) miało zostać nimfami źródeł, rzek i potoków. Mówiono, że poeci, którzy napili się z tych wód, zyskiwali ochotę do śpiewu. Potem jednak rola dziewcząt zmieniała się. Pocieszały cierpiących, a następnie inspirowały twórców, bez względu na to, jaką dziedziną artystyczną się zajmowali. Mieszkały w górach Helikonu i Beocji. Muzycy i pisarze mieli zwyczaj udawać się w pobliże ich sanktuariów i ochładzać w tamtejszych fontannach. Wtedy dziewczęta podzieliły się rolami w ten sposób, że każda z nich poświęciła się jednej sztuce.

Kaliope: poezji epickiej.

Klio: historii.

Erato: poezji.

Euterpe: muzyce.

Melpomena: tragedii.

Polihymnia: pieśni sakralnej.

Terpsychora: tańcowi.

Talia: komedii.

Urania: astronomii i geometrii.

Kiedy Pierydy, dziewięć córek Pierosa, stanęły z nimi do współzawodnictwa w śpiewie, muzy wygrały i chcąc ukarać rywalki za ich zuchwałość, zamieniły je w dziewięć kruków.

Edmond Wells

Encyklopedia Wiedzy Relatywnej i Absolutnej, tom V

5. DZIEWIĘĆ PAŁACÓW

Porywy wiatru poruszają czerwoną toń utworzoną z koron maków.

Najmniejsza z dziewcząt zbliża się do mnie. Ma nie więcej niż 18 lat. Jej długie włosy zdobi korona z bluszczu, w prawej ręce trzyma maskę przedstawiającą twarz o pytającym spojrzeniu. Odsłania ją powoli, ukazując swoje rysy. Filuterna twarzyczka i dwoje dużych niebieskich oczu. Patrzy na mnie wyzywająco, po chwili uśmiecha się.

Nawet nie zdążyłem zareagować, kiedy zbliża się i całuje mnie w czoło. Natychmiast odnoszę wrażenie, że jestem w teatrze. Siedzę w pierwszym rzędzie, patrzę na scenę. „Natchnęła” mnie następującą opowieścią: mężczyzna i kobieta, zamknięci w klatce, są więźniami kosmitów. Powoli odkrywają, gdzie są i dlaczego się tam znaleźli. Dowiadują się, że ich ojczysta Ziemia zginęła i jeśli oni nie połączą się w fizycznym związku, ludzkość przestanie istnieć. Od tej chwili próbują wytaczać ludzkości proces, którego celem jest określenie, czy doświadczenie jest warte kontynuacji. Ale mężczyzna i kobieta, króliki doświadczalne wbrew swojej woli, rozumieją również, że zostali porwani, aby dać początek niewielkiej hodowli ludzkiej, dzieciom kosmitów dla zabawy. Zatem pojawia się pytanie: po co przedłużać istnienie ludzkości?

Otwieram oczy. To był tylko sen. Dziewczyna uśmiecha się do mnie z zadowoleniem. To najprawdopodobniej muza teatru, ale czy jest to Melpomena, muza tragedii, czy też Talia, muza komedii? W jej masce o pytającym spojrzeniu nie znajduję odpowiedzi. Po chwili zastanowienia sądzę, że jednak chodzi o Talię, ponieważ sztuka-proces ludzkości wydaje mi się bardziej zabawna niż smutna. I dobrze się kończy.

Wyjmuję z torby Encyklopedię Wiedzy Relatywnej i Absolutnej, spadek po moim nieodżałowanym mistrzu, Edmondzie Wellsie, i na białych kartach notuję pomysł dotyczący spektaklu. Muza ponownie całuje mnie w czoło.

W tym momencie w głowie rodzą mi się trzy zdania, przypominające rady dla pisarza:

„Mów o tym, co znasz.

Raczej pokazuj, niż tłumacz.

Raczej sugeruj, niż pokazuj”.

Zapisuję te rady.

Moi przyjaciele też nie pozostają w tyle. Muza poezji, Kaliope, wzięła za rękę Georges’a Mélièsa, Polihymnia, muza pieśni sakralnej, chwyta Freddy’ego Meyera. Terpsychora, muza tańca, obejmuje Marilyn Monroe. Erato, muza poezji, rozmawia czule z Matą Hari. Jeśli chodzi o Raoula, to jego muzą jest oczywiście Melpomena, opiekunka tragedii.

Talia zabiera mnie do swojej siedziby z czerwonego marmuru. Idę za nią aż do sypialni o teatralnym wystroju. Pośrodku stoi wielkie łoże z baldachimem wspartym na złoconych kolumnach, których kapitele ozdobiono włoskimi maskami. Łoże wygląda tak, jakby je wzięto z komedii dell'arte.

Na estradzie, otoczonej aksamitną kotarą w kolorze purpury, odgrywa mimiczny spektakl tylko dla mnie. Wyraża szczęście, potem nieszczęście, dalej dramat przechodzi w komedię. Jej oczy zachodzą łzami, mruży je, a po chwili błyszczą z radości. Biję brawo.

Zgina się wpół w ukłonie, schodzi ze sceny, zamyka drzwi na klucz, kładzie go pod łóżkiem, podchodzi i przytula się do mnie.

W moim ostatnim ziemskim życiu tak naprawdę w ogóle nie interesowałem się teatrem. Zniechęcony koniecznością rezerwowania miejsc oraz ich wysoką ceną, chodziłem raczej do kina.

Talia ponownie całuje mnie w czoło, a sztuka we mnie kształtuje się jeszcze bardziej wyraziście. Siadam przy stole i zaczynam z zapałem notować.

Piszę. Co za przyjemność pisać dialogi. Tworzy się fabuła. Majonez zaczyna tężeć.

Talia głaszcze moją dłoń i czuję uspokajającą falę świeżości. Wszystko wydaje się takie naturalne. Odnoszę wrażenie, że moi bohaterowie żyją naprawdę, wypowiadają własne kwestie, a nie wymyślone przeze mnie. Nie wymyślam, lecz opisuję to, co widzę. Nigdy nie było mi dane poznać uczucia tworzenia, które przychodzi z taką łatwością. Wreszcie jestem małym bogiem kierującym światem, którego reguły istnienia potrafię kontrolować tym lepiej, że sam jestem ich twórcą. Przez głowę przebiega mi zgoła inna myśl: „Jeśli nie chcesz zaakceptować przyszłości, stwórz ją sobie sam”. Dochodzę nawet do przekonania, że zanim zacząłem pisać tę sztukę, nigdy nie potrafiłem opanować sytuacji pomiędzy istotami ludzkimi.

Całuję moją muzę w policzki, chcąc jej podziękować… Talia czyta, zaglądając mi przez ramię, potakuje i prosi, abym spojrzał w stronę stojącego na komodzie miniaturowego teatru. Przemieszcza na makiecie niektóre figurki, sugerując mi ruchy aktorów. Daje mi tym samym do zrozumienia, że muszę od razu myśleć o reżyserii. Tu będą walczyć, tam się całować, tu iść za sobą, a tam, jak chomiki, kręcić się w kole wielkości człowieka.

Talia potrząsa blond lokami, otacza mnie jej zapach, a następnie, chcąc wesprzeć moje wysiłki, podaje mi szklaneczkę miodu pitnego w czerwonym kolorze, bo o smaku maków.

Mam już tylko jedno zaskakujące marzenie: zostać w czerwonym pałacu i w towarzystwie mojej muzy poświęcić życie twórczości teatralnej. Dotykać Talię, słyszeć jej śmiech wypełniający komnatę, to w tej chwili moja jedyna motywacja. Czyżbym bez odwyku przeszedł z jednego narkotyku w drugi? Od kierowania światem ludzi do świata aktorów? Od Afrodyty do Talii? Muza teatru ma pewną przewagę nad boginią miłości: z naszego związku powstaje dzieło, które nas przerasta. Słynne 1 + 1 = 3, tak bliskie mojemu mistrzowi Edmondowi Wellsowi. Piszę i mam wrażenie, że słyszę śmiech setek widzów. Talia obejmuje mnie.

Ale to nie owacje przerywają nasz uścisk, lecz hałas drzwi wyważonych ramieniem Freddy’ego. Chwyta mnie, potrząsa i używszy całej swojej siły, wyciąga mnie z pałacu.

– Hej! Zostaw mnie! O co ci chodzi?

Były rabin potrząsa mną znowu.

– A więc nie rozumiesz? To pułapka!

Spoglądam na niego z niedowierzaniem.

– Przypomnij sobie, jak przechodziliśmy przez czerwone terytorium kontynentu umarłych. Wtedy również próbowano nas uwieść. Jeśli stracisz tu czas, koniec z twoim ludem delfinów, koniec ze wspinaczką na Olimp. Staniesz się chimerą, jak wszyscy przegrani. Michael, obudź się!

– Jakie jest niebezpieczeństwo?

– Takie samo, jak lep na muchy: można dać się przykleić.

Słyszę to zdanie, jakby dobiegało z daleka. Tymczasem w drzwiach pałacu znowu pojawia się Talia, czuła i pociągająca.

– Pomyśl o Afrodycie – dodaje Raoul.

Tak jakby jedna trucizna była lekarstwem na inną. Nie nalegając więcej, Talia przesyła mi pożegnalny gest. Mówię jej po prostu:

– Dziękuję. Pewnego dnia napiszę sztukę, której będziesz inspiracją. Oraz inne.

Teonauci zbierają się przed pałacami, a tymczasem muzy przestały nas uwodzić.

Spoglądamy na siebie. Jaki dziwny zespół tworzymy. Mata Hari, kiedyś szpieg, która uratowała mi życie. Marilyn Monroe, amerykańska gwiazda filmowa. Freddy Meyer, niewidomy rabin, który tutaj odzyskał wzrok. Georges Méliès, awangardowy magik i wynalazca filmowych efektów specjalnych. Gustave Eiffel, architekt tworzący dzieła z żelaza. I Raoul Razorback, zapalczywy odkrywca kontynentu umarłych.

– No dobrze, to już za nami – mówi Mata Hari, podsumowując naszą przygodę z muzami.

Oddalamy się od rzeźbionych w marmurze budowli, kładąc tym samym kres naszym artystycznym aspiracjom.

Nigdy wcześniej nie myślałem o sile sztuki. Fakt ujrzenia własnych możliwości w dziedzinie twórczości teatralnej otwiera przede mną nowe horyzonty.

A więc jestem zdolny stworzyć mały sztuczny świat, jak w sztuce teatralnej.

6. ENCYKLOPEDIA: SAMADHI

W buddyzmie pojawia się koncepcja samadhi. Zazwyczaj nasze myśli biegną we wszystkich kierunkach. Zapominamy o tym, co aktualnie robimy, a zamiast tego myślimy o wydarzeniach dnia wczorajszego lub snujemy plany na jutro. W stanie samadhi, polegającym na całkowitej koncentracji na chwili obecnej, stajemy się panami naszej duszy. W sanskrycie wyraz „samadhi” tłumaczy się jako „stan zupełnego zdecydowania”.

W stanie samadhi doświadczenia zmysłowe nie mają żadnego znaczenia. Jest się wyłączonym z materialnego świata oraz wszelkich uwarunkowań. Istnieje tylko jedna motywacja: przebudzenie (nirwana). Można ją osiągnąć w trzech etapach.

Pierwszy to „samadhi bez obrazu”. Należy postrzegać swój umysł jako bezchmurne niebo. Chmury to nasze myśli i czy są one czarne, szare czy złote, zawsze zakłócają obraz nieba. Dlatego wyrzuca się je stopniowo, jedną po drugiej, aż niebo stanie się czyste.

Drugi etap to „samadhi bez kierunku”. Jest to stan, w którym nie istnieje droga, którą chcielibyśmy podążać. Nic nas nie pociąga, żadna dziedzina. Człowiek widzi się tak, jakby był postawioną na ziemi kulą, która mimo swego kształtu i przeznaczenia nie toczy się w żadną stronę.

I wreszcie etap trzeci to „samadhi pustki”. Jest to doświadczenie, podczas którego wszystko wydaje się podobne. Nie ma dobra ani zła, rzeczy przyjemnych ani niemiłych, nie ma przeszłości, przyszłości, tego, co bliskie ani co dalekie. Wszystko jest takie samo. A zatem nie ma powodu przyjmować wobec czegokolwiek innej postawy.

Edmond Wells

Encyklopedia Wiedzy Relatywnej i Absolutnej, tom V

7. ŚMIERTELNICY. 14 LAT

Miasto Olimpia, stolica wyspy Aeden, świeci w ciemnościach chłodnej nocy. Kilka świerszczy wygrywa swoje pieśni w niekończącym się lecie. Świetliki tańczą w poświacie trzech księżyców. Zapach mchu daje znać, że rośliny wzywają poranną rosę.

Wróciwszy do mojej willi, nadal jestem pod urokiem muzy Talii. Tworzyć, mając u boku kobietę, która jest natchnieniem, to nowe, pasjonujące doświadczenie.

Wchodzę do wanny, by odpocząć. Myję ciało i umysł, usuwając wszystkie zewnętrzne nieczystości. Tyle wstrząsających wydarzeń spotyka mnie na tej wyspie, że muszę je regularnie z siebie zmywać, by móc o nich zapomnieć. Bałem się centaurów, syren, Lewiatana, gryfów, wielkiego oka, które wynurzyło się z niebytu. A tu proszę, urok młodej artystki okazał się jeszcze bardziej niebezpieczny.

Wycieram się, nakładam wreszcie czystą togę i wyciągnięty na kanapie oddaję się jednej z moich ulubionych czynności: obserwowaniu w telewizji losów moich byłych klientów z czasów, gdy byłem aniołem.

Na pierwszym programie Eun Bi, mała Koreanka, która mieszka w Japonii, ma już 14 lat. Chodzi do szkoły, w której uczą sztuki tworzenia manga – ujednoliconych japońskich komiksów. Istnieją dokładne standardy określające twarze, ruchy, działanie. Muszą być duże okrągłe oczy, okropne potwory, delikatny erotyzm (ale bez pokazywania zarostu). Nauczyciele cenią Eun Bi za jej zdolności w zakresie doboru kolorów i wyrafinowanych dekoracji. To prawda, dziewczyna nadal łatwo się zasmuca, jednak wtedy, gdy rysuje, czuje się wolna, a nawet udaje jej się zaznać chwil całkowitego relaksu.

Na drugim programie mieszkający na Wybrzeżu Kości Słoniowej Kouassi Kouassi uczy się grać na tam-tamie. Ojciec uczy go dostosowywać uderzenia w bęben do bicia serca. Podczas jednej z lekcji chłopiec stwierdza, że za pomocą tam-tamu może prowadzić z ojcem dialog. Wtedy odkrywa, że jego instrument to nie tylko zwykły bęben, lecz prawdziwy sposób na porozumiewanie się bez słów. Uderza, uderza wewnętrzną stroną dłoni i coraz bardziej czuje związek ze swoim ojcem. A jednocześnie ze swoim plemieniem i przodkami.

Na trzecim programie Kreteńczyk Theotime uprawia sport. Jego klatka piersiowa robi wrażenie na przechodzących młodych turystkach. Z powodzeniem uprawia żeglarstwo, siatkówkę, a od niedawna trenuje boks.

A więc u moich ludzi nic oryginalnego. Same banały. Tak bardzo przyzwyczaiłem się być świadkiem dramatów oglądanych w telewizji, że zapomniałem, iż przez większość czasu w życiu nie dzieje się nic szczególnego. Przecież nie można nieustannie przeżywać kryzysu. Obecnie moi młodzi klienci pozwalają, aby czas płynął spokojnie i realizowało się ich przeznaczenie.

Ktoś puka do drzwi. Opasuję biodra ręcznikiem i idę otworzyć. Przede mną stoi wysoka postać z długimi włosami. Najpierw rozpoznaję jej zapach. Czyżby miała przeczucie, że zaczyna zajmować coraz mniej miejsca w moim umyśle? I wróciła. Na jej ramieniu spoczywa księżyc.

– Przeszkadzam? – pyta.

A-fro-dy-ta. Bogini miłości. Absolutna doskonałość i uwodzicielskość w jednej osobie. Znowu czuję się jak dziecko. Spuszczam wzrok, ponieważ jej piękno działa na mnie jak uderzenie. Zapomniałem już, że jest aż tak wspaniała.

Wciągam tunikę i zapraszam boginię do środka. Siada na kanapie. Mój wzrok stopniowo wędruje w jej stronę i oswaja się z jej blaskiem. Czuję się, jakbym przyzwyczajał oczy do patrzenia na słońce bez ciemnych okularów. Jej obecność przepełnia moje zmysły. W moim wnętrzu buzują hormony. Widzę jej sandały, których złote tasiemki opasują łydki aż do kolan. Jej palce u stóp pomalowane w czerwone łezki. Kiedy prostuje nogi, unosząc czerwoną togę, moim oczom ukazują się jej uda. Widzę jej bursztynową skórę i złote włosy, spływające kaskadą po czerwonej tkaninie. Mruga powiekami, jakby bawiły ją moje uczucia.

– Wszystko w porządku, Michael?

Moje oczy delektują się widokiem czystej estetyki. Gdyby Botticelli wiedział, jak wygląda naprawdę, spróbowałby ją namalować…

– Mam dla ciebie prezent.

Wyjmuje z kieszeni togi papierowe pudełko z dziurkami. W środku coś oddycha. Spodziewam się, że za chwilę wyjmie stamtąd pieska albo kotka. Ale to, co mi pokazuje, jest o wiele bardziej zadziwiające.

To dwudziestocentymetrowe bijące serce z małymi ludzkimi stopami. Sądzę, że to rzeźba, ale kiedy go dotykam, drży. Jest ciepłe.

– Ożywiony automat? – pytam.

Afrodyta głaszcze serce po stopach.

– Ofiarowuję je tylko tym, których naprawdę kocham.

Cofam się.

– Żywe serce! Ależ to… straszne!

– To personifikacja miłości… Nie podoba ci się? – pyta zdziwiona.

Odnoszę wrażenie, że serce zauważyło, że coś jest nie tak, bo aż się całe skurczyło.

– To znaczy, chciałem powiedzieć…

Afrodyta bierze ponownie serce i zaczyna je głaskać, jakby było kociakiem, którego trzeba uspokoić.

– Serca lubią być ofiarowane. Jeśli nawet ta chimera nie ma oczu, uszu czy mózgu, to posiada swoją małą świadomość. Świadomość… serca. I chce zostać przyjęte.

Mówiąc to, zbliża się powoli w moją stronę. Nie poruszam się.

– Wszystkie istoty chcą być kochane. Nic innego się nie liczy.

Bogini miłości podchodzi i przytula się mocno do mojej piersi. Czuję, jak delikatna jest jej skóra. Tak bardzo chciałbym ją pocałować. Lecz ona kładzie wskazujący palec między naszymi ustami.

– Wiesz, że jesteś dla mnie najważniejszym mężczyzną – oznajmia.

Matczynym gestem głaszcze moje czoło.

– Kocham cię… ale nie jestem zakochana. Przynajmniej na razie. Musiałbyś najpierw rozwiązać zagadkę.

Bierze moje dłonie i zaczyna je masować.

– Nim stałam się boginią, byłam człowiekiem. Miałam nadzwyczajnych rodziców. To właśnie oni nauczyli mnie kochać. Chciałabym, żeby między nami było coś prawdziwego, coś wielkiego, nie byle co. Prawdziwa miłość to wielka rzecz. Jeśli chcesz, abym się w tobie zakochała, musisz uczynić cud. Znajdź rozwiązanie zagadki. Przypomnę ci ją: „Lepsze niż Bóg, gorsze niż diabeł. Biedni to mają, bogaci nie. Jeśli zjesz, umrzesz”.

Całuje moje palce i kładzie na swoich piersiach. Następnie bierze serce, które zdaje się czekać, kiedy ktoś się nim zajmie.

– Przykro mi, drogie serduszko. Chyba nie podobasz się mojemu przyjacielowi.

Mruga do mnie.

– Albo też to nie ty go interesujesz.

Serce drży ze wzruszenia.

Próbuję ponownie ją objąć, lecz wyzwala się z mojego uścisku.

– Jeśli naprawdę tego chcesz, możemy pójść do łóżka, jednak będziesz miał tylko moje ciało, nie duszę. I myślę, że będziesz bardziej zawiedziony niż szczęśliwy…

– Jestem gotów na wszystko – odpowiadam.

– Naprawdę na wszystko?

– Wiem, że może mnie pani zniszczyć, ale nawet to jestem w stanie zaakceptować.

Spogląda na mnie na wpół rozbawiona, na wpół zdziwiona.

– Wielu mężczyzn umarło z rozpaczy lub popełniło samobójstwo z mojego powodu. Ale tobie nie chcę zrobić krzywdy. Wręcz przeciwnie.

Oddycha głęboko.

– Teraz jesteśmy złączeni na zawsze. Na koniec, o ile będziesz się dobrze zachowywał, nastąpi może moment wielkiej ekstazy.

Po tych słowach wstaje, podchodzi, przytula mnie do siebie, bierze swoje żywe serce i wychodzi.

Pozostaję oszołomiony. Potem rodzi się w mojej głowie dziwna myśl: a jeśli to serce należało do jednego z jej porzuconych kochanków?

Do jednej z tych istot, które „kocha, lecz w których nie jest zakochana”? Moje policzki stają się purpurowe. Czuję, jak parzą. Nigdy nie czułem się tak zmieszany. To naprawdę ona jest gorsza niż diabeł i silniejsza niż Pan Bóg… a jeśli jej skosztuję, umrę.

Aż podskakuję, słysząc kolejne pukanie do drzwi. To Freddy. Włosy w nieładzie, przerażona twarz. Z ledwością udaje mu się wyjąkać:

– Szybko. Marilyn zniknęła…

Podrywam się. Stawiamy na nogi wszystkich sąsiadów i przyjaciół. Wszyscy pomagają jej szukać. Przemierzamy ulice i uliczki Olimpii, dzielnice, w których nigdy nie byłem. Cherubinki, satyry i centaury przeszukują z nami zarośla.

– Marilyn, Marilyn!

Znowu pojawia się to przeczucie, które miewałem, kiedy byłem człowiekiem, na widok plakatów przedstawiających zaginione dzieci, małe dziewczynki lub chłopców sztucznie postarzonych przez komputerowy wydruk z numerem telefonu u dołu, pod który można dzwonić do rodziców. W radiu, na ekranach telewizorów rodzice błagali porywaczy o wieści na temat swoich dzieci. A potem wszystko przycichało. Nie mówiono już o dzieciach, plakaty na ścianach niszczały coraz bardziej, czas mijał i zapominano o tym, co się wydarzyło.

– Marilyn, Marilyn!

Przeczesujemy całe miasto. Kiedy jestem przed wysoką jabłonią, stojącą na głównym placu, zauważam niewielką istotę. To cherubinka, którą nazywam Smarkaczką. Dziewczyna-motyl, wysoka zaledwie na dwadzieścia centymetrów, trzepocze nerwowo swoimi długimi niebieskimi skrzydełkami. Po raz kolejny próbuje mi coś wyjaśnić za pomocą gestów. Chce, bym poszedł za nią. Kierujemy się w stronę północnego ogrodu. Wielkie rzeźbione fontanny z pomrukiem wylewają swoje wody w kolorze miedzi.

– Wiesz, gdzie jest Marilyn?

Smarkaczką łopocze skrzydełkami. Idę za nią. Dziwna istotka, jedna z pierwszych, jakie spotkałem w Aedenie. Pewnego dnia muszę spróbować zrozumieć więź, jaka łączy mnie z tą motylą księżniczką.

Mijamy kilka ogrodów. I nagle zauważam sandał wystający z kępy mieczyków. Jego przedłużeniem jest kobieca stopa. Dalej noga, tułów i zgięta ręka, skierowana ku niebu. Dźwięk, jaki wydaje z siebie Marilyn, bardziej przypomina charczenie zwierzęcia niż człowieka.

Klękam, odwracam ją i widzę w brzuchu wielką ziejącą ranę. Jeszcze czuć zapach spalenizny. Ile razy ta dusza będzie zabijana?

W pobliżu nie ma nikogo. Jestem tylko ja i cherubinka. Biorę suchą gałąź i zapalam za pomocą mojego ankh, robiąc w ten sposób pochodnię. W jej blasku twarz kobiety, która była prawdopodobnie najsławniejszą aktorką wszech czasów, wywiera na mnie wstrząsające wrażenie. Oby nie było za późno. Wzywam pomoc.

– Jest tutaj, chodźcie! Tu!

Wymachuję zapaloną gałęzią. Aktorka otwiera oczy, nie jest martwa. Spogląda na mnie, uśmiecha się i bełkocze:

– Michael…

– Uratujemy cię. Nie martw się – mówię.

Nie śmiem patrzeć na jej wielką ranę. Uśmiechając się z trudem, mruczy coś cicho.

– Z miłością do szpady… z humorem do tarczy.

– Kto ci to zrobił?

Chwyta moją dłoń i trzyma kurczowo.

– Bo… bogobójca…

– Tak, bogobójca. Ale kto to jest?

– To… to…

Cichnie i spogląda na mnie swoimi dużymi oczyma. Wreszcie bełkocze, wydając ostatnie tchnienie:

– L…

Zaraz potem jej wzrok gaśnie, ręka puszcza moją dłoń i opada, usta zamykają się na zawsze.

Wokół nas gromadzą się ludzie. Jest też i Freddy. Obejmuje ciało swojej przyjaciółki.

– NIEEEEE!!!

W jego ramionach Marilyn jest już tylko szmacianą lalką.

– Zdążyła podać ci nazwisko mordercy? – pyta Raoul.

– Wypowiedziała tylko jedną literę: „L”…

– Podobnie jak Bernard Palissy… – zauważa Mata Hari.

Raoul wzdycha.

„L” może znaczyć wszystko. Diabła, boga¹. A może to jakaś „elle”² – może to kobieta?

-„El” to także po hebrajsku Bóg – zauważa Georges Méliès.

– A może to miało być „aile”³? – sugeruje Sarah Bernhardt.

To dziwne, że śmierć Marilyn nie dotknęła mnie tak bardzo. Być może dzieje się tak dlatego, że od śmierci mojego mistrza, Edmonda Wellsa przyjąłem do wiadomości, że wszyscy zostaniemy w końcu zabici, jeden po drugim. „Tu, na dole, nic nie trwa wiecznie…”

– Odejmowanie: 84 – 1 = 83. W szeregach zostało już tylko 83 uczniów. Na kogo teraz kolej?

To słowa Josepha Proudhona. Ale my nawet nie zwracamy na niego uwagi.

– Znajdźmy coś, co łączy wszystkie ofiary – proponuje Mata Hari.

– To proste – oświadcza Raoul. – Za każdym razem mordowani są najlepsi uczniowie. Beatrice, Marilyn… Zostały zabite po tym, jak znalazły się w zwycięskiej trójce.

– W czyim interesie leży zabijanie dobrych uczniów?

– Tych, którzy są słabi – odpowiada natychmiast Sara Bernhardt, wskazując francuskiego anarchistę, który oddala się, nie wykazując żadnego smutku.

Kiedy byłem śmiertelnikiem w moim ostatnim wcieleniu na Ziemi 1, pamiętam, jak w liceum grupa najgorszych uczniów czerpała przyjemność, wyżywając się na najlepszych w klasie. Chcąc ich pobić, zabierali ich w ustronne miejsce. Nauczyciele nie interweniowali, obawiając się przebicia opon w samochodzie, a nawet ataku ze strony bandy. Woleli nawet stawiać prowokatorom dobre stopnie. To były „szkodliwe rządy”. Ustępuje się, aby zyskać spokój.

– Albo też dobry uczeń, który za wszelką cenę chce być pierwszy i chce wygrać – oznajmia Mata Hari. – Zabija wszystkich, którzy stoją mu na drodze do ostatecznego zwycięstwa.

– Kto ma aktualnie najlepsze wyniki?

Mata Hari przypomina sobie, kto ostatnio stanął na podium.

– Clément Ader jest na czele, po nim ja ex-aequo z…

– Proudhonem – mówi Raoul.

Nazwisko anarchisty dźwięczy w naszych głowach. Nie wyglądał na przejętego, kiedy rzucił swoje „Odejmowanie…”.

– Nie, oskarżenie go byłoby zbyt proste – ripostuje Georges Méliès. – Skoro eliminuje innych graczy podczas danej partii, to po co miałby ryzykować, zabijając ich poza grą?

Uderzenie skrzydeł w górze sprawia, że podnosimy głowy. To Atena na swoim skrzydlatym rumaku ląduje na ziemi, zeskakuje z konia, a jej sowa wzlatuje ponad głowami naszej grupy. Milkniemy. Bogini sprawiedliwości mówi głośno i stanowczo.

– Po raz kolejny bogobójca zadrwił z nas! I znowu gniew bogów jest wielki! – krzyczy.

Podchodzi do trupa, a w tym samym czasie pojawiają się centaury, odpychają obejmującego ciało ukochanej Freddy’ego i podnoszą Marilyn Monroe. Kładą zwłoki na noszach i szybko przykrywają.

– Dla znajdującego się wśród was mordercy dźwiganie świata za Atlasa byłoby zbyt łagodną karą. Atlas w końcu się do tego przyzwyczaił. Jest jeszcze gorsza kara. Szukałam i znalazłam: winny będzie skazany na męki Syzyfa. I tak jak on dźwigał będzie wiecznie swoją skałę z jednego na drugi stok góry.

Przez grupkę zgromadzonych przebiega szmer.

Pamiętam, że z tego pomysłu skorzystali naziści, torturując bezużyteczną pracą. W obozach koncentracyjnych zmuszali ludzi do pchania w kółko ciężkich betonowych walców albo kazali przekładać całe góry wielkich kamieni tylko po to, aby potem przenieść je w to samo miejsce. Każde działanie, nawet uciążliwe, jest do zniesienia, o ile ma jakiś sens. Jednak jeśli jest pozbawione sensu…

– Będziecie mieli okazję ujrzeć tę karę z bliska. Wasze główne zajęcia są już skończone. Teraz spotkają się z wami dodatkowi nauczyciele. Pierwszym z nich będzie właśnie Syzyf.

To powiedziawszy, bogini dosiada swojego Pegaza i odlatuje w kierunku szczytu Olimpu. Obok mnie Freddy nie może otrząsnąć się z szoku po utracie narzeczonej. Chwieje się na nogach. Musimy go podtrzymać.

– Nie martw się – szepce Raoul – odnajdziemy ją.

Rabin nie reaguje, a mój przyjaciel tłumaczy, że o tej porze aktorka jest już zapewne chimerą. Lirogonem, jednorożcem lub syreną, jednak na pewno nie opuściła wyspy. Tutaj, zgodnie z zasadą chemika Antoine’a Lavoisiera, „nic nie ginie, nic się nie tworzy, wszystko się przekształca”.

8. ENCYKLOPEDIA: WIZJA

Gdyby całą historię ludzkości sprowadzić tylko do krótkiego okresu tygodnia, jeden dzień odpowiadałby 660 milionom lat.

Wyobraźmy sobie, że nasza historia rozpoczyna się w poniedziałek o godzinie zero, kiedy to Ziemia wynurza się jako ciało stałe o kształcie kuli. W poniedziałek, wtorek i środę rano nie dzieje się nic, lecz w środę w południe zaczyna pojawiać się życie, przybierając postać bakterii.

W czwartek, piątek i sobotę przed południem bakterie mnożą się i powoli zaczynają się rozwijać.

W sobotę po południu, około godziny szesnastej pojawiają się pierwsze dinozaury, które wyginą pięć godzin później. Jeśli chodzi o najmniejsze i najsłabsze formy zwierząt, zaczynają rozprzestrzeniać się całkiem samowolnie, pojawiają się i giną, pozostawiając po sobie tylko kilka gatunków ocalałych przypadkiem z katastrof naturalnych. Także w sobotę, trzy minuty przed północą pojawiłby się człowiek. Ćwierć sekundy przed północą powstałyby już pierwsze miasta. Jedną czterdziestą sekundy przed północą człowiek zrzuciłby bombę atomową i oddalił od Ziemi, aby postawić stopę na Księżycu.

Wydaje nam się, że mamy długą historię, ale tak naprawdę istniejemy jako „nowoczesne, rozumne zwierzęta” dopiero od jednej czterdziestej sekundy przed końcem tygodnia naszej planety.

Edmond Wells

Encyklopedia Wiedzy Relatywnej i Absolutnej, tom V

9. SEN O DRZEWIE

Przebudzenie jest trudne. Tej nocy śniło mi się, że jestem na zatłoczonej ulicy Nowego Jorku, popychany przez idących i biegających we wszystkie strony ludzi. Pytałem przechodniów: „Czy ktoś wie? Czy ma ktoś jakieś informacje na mój temat? Kto z was wie, kim jestem i co tu robię?”. Wdrapawszy się na dach jednego z samochodów, krzyczałem: „Kto z was wie, kim jestem i dlaczego istnieję, zamiast być niczym?”. Ktoś zatrzymał się i zawołał: „Nic nie wiem o tobie, ale może ty wiesz coś o mnie?”. A potem kolejne osoby pytały się nawzajem: „Nie wiesz, kim jestem? A ty? Może ty wiesz? Nie wiesz, co tu robimy? Kto sprawia, że nie docierają tu żadne informacje?”. Wtedy pojawił się Edmond Wells i powiedział: „Odpowiedź znajdziesz w drzewie”. I wskazał na wysoką jabłoń w Olimpii. Podszedłem do drzewa, dotknąłem kory i poczułem, że zostałem wessany do jego wnętrza, gdzie zamieniłem się… w białe soki. Płynąłem aż do korzeni, rozkoszując się mikroelementami, potem wróciłem do pnia, następnie przez korę wpłynąłem do konarów drzewa, dotarłem do samych liści, rozlewając się po zielonych żyłkach i chwytając światło. Po chwili poczułem, że wypełniam całe drzewo, nadal stanowiąc jego soki. Wypłynąłem z korzeni i dosięgnąłem najwyżej położonych i najcieńszych gałązek.

Połączenie obrazów. Soki zaczęły się przekształcać w grudkowatą maź, następnie w komórki, potem w ludzkość. Widziałem, że korzenie drzewa to jego przeszłość, a cienkie gałęzie – przyszłość. Płynąłem w konarach, czując że poruszam się w wielu możliwościach ludzkiej przyszłości. Przemieszczałem się w tę i z powrotem, raz do pnia, to znów wracałem do gałęzi, za każdym razem obserwując, jak zmienia się możliwa przyszłość. I widziałem konsekwencje każdej zmiany. Owoce przekształcały się w kule kolejnych światów, przypominające trochę miniaturowe kule ziemskie, które widziałem w domu Atlasa.

Budzę się i przecieram oczy. Dziwny sen. Czuję się wyczerpany. Dziś rano nie mam ochoty iść do szkoły. To już nie ten wiek, żeby chodzić na lekcje. Wracam myślami do wczorajszego wieczornego spotkania z Afrodytą. Rozumiem już, dlaczego tylu mężczyzn zdołała oczarować ta skomplikowana istota, zamieniając ich w swoich niewolników. Nie, muszę myśleć o czymś innym. Postanawiam zostać w łóżku i znowu zasnąć.

Ledwie zamknąłem oczy, znowu znalazłem się wewnątrz drzewa, zamieniony w jego soki. Nagle usłyszałem przeraźliwy krzyk. To poranne bicie dzwonów. Jaki dzisiaj dzień? Sobota. Jutro niedziela, a więc w programie mamy poranne leniuchowanie.

Decyduję się wstać i powłócząc nogami, podchodzę do lustra. Ten blady jak ściana facet ze śladami zarostu na policzkach to ja. Aby się dobudzić, myję twarz zimną wodą, a potem wykonuję wszystkie codzienne czynności: biorę prysznic, golę się, zakładam togę… Następnie idę na śniadanie do Megaronu. Kawa, herbata, mleko, dżem, rogaliki, drożdżówki, tosty… Freddy siedzi cicho. Wygląda, jakby na coś czekał.

– Co się stanie z ludem kobiet-os bez Marilyn Monroe? – pyta Mata Hari.

– Co się stanie z nami wszystkimi? – dodaje Sarah Bernhardt. – Tylko Marilyn potrafiła zatrzymać Proudhona. Jego armia jest liczna i dobrze wyszkolona. Napadnie na nas wszystkich po kolei.

Gustave Eiffel i Sarah Bernhardt po raz kolejny mówią o zawarciu przymierza, które pozwoliłoby zwyciężyć wojska anarchisty. Raoul wydaje się zmartwiony.

– Jeśli ludzie-orły zostaną zaatakowani w moich górach, będę musiał stawić opór wrogowi. Ciskając kamienie lub niszcząc drogi przez przełęcze. Ale nie mogę zejść na dół, by walczyć z hordami Proudhona. Zwłaszcza po tym, jak przyjął strategię wysyłania na pierwszą linię niewolników, by to na nich spadał grad strzał przeciwnika.

– Skąd Proudhon wygrzebał tę taktykę?

– Zdaje się, że dowódcy chińskich wojsk w czasach średniowiecza używali już ludzi jako mięsa armatniego – odpowiadam, gdyż czytałem o tym w Encyklopedii. – Karmili ich tylko tyle, aby mieli siłę przeżyć do następnej bitwy. A następnie stawiali ich na pierwszej linii w charakterze żywych tarcz.

– Musieli nimi pogardzać – wzdycha Sarah Bernhardt. Omawiamy strategię. Ludzie-konie Sarah Bernhardt i ludzie-tygrysy Georges’a Mélièsa znajdują się zbyt daleko od terenu, na którym grasują ludzie-szczury Proudhona. Nie ma więc sensu zmuszać ich do wyczerpującego marszu tylko po to, aby utworzyć jedną wielką armię.

– Pamiętajmy, że głównym zmartwieniem Proudhona są kobiety-osy. Zanim sobie z nimi poradzi, my znajdziemy jakieś rozwiązanie.

– A jeśli zawładnie całą planetą? – pyta Gustave Eiffel. Sarah Bernhardt odpowiada sucho:

– Wtedy dla kobiet świat będzie jednym wielkim niewolnictwem. Widzieliście, w jaki sposób ludzie-szczury traktują swoje kobiety, siostry, córki?

– A jak traktują obcych… – dodaje Georges Méliès.

– Co za pełen sprzeczności człowiek – zauważa Mata Hari. – Od początku Proudhon zachwala istnienie świata „bez boga i mistrza”, a jednocześnie zaczyna narzucać planetarną tyranię opartą na przemocy i kastowości.

– To zasada leczenia zła złem – przypomina Georges Méliès.

– On walczy z faszyzmem, stosując faszystowskie metody: przemoc, kłamstwo, propagandę – dodaje Sarah Bernhardt.

– Gra polityczna to nie jest postawienie na jednym końcu skrajnej prawicy, a na drugim skrajnej lewicy, jak się często uważa, ale zazwyczaj połączeni ekstremiści stają wspólnie przeciwko centrum – mówi Georges Méliès. – Zresztą, „ekstremiści” mają często tę samą klientelę: zazdrosnych, zgorzkniałych nacjonalistów, reakcjonistów i, pod przykrywką „nadrzędnych wartości”, stosują te same metody, co uzbrojone bandy, bezinteresowną przemoc, demagogię i kłamliwą propagandę.

Nikt nie śmie zaprzeczyć jego słowom, ale czuję, że nie wszyscy myślą tak samo. Zwłaszcza Raoul, który zawsze uważał, że centrum jest zbyt miękkie i aby je zbudzić, potrzebne są twarde flanki.

– Nawet wartości uznawane przez partie ekstremistyczne są do siebie podobne – stwierdza Sarah Bernhardt. – W zasadzie zawsze zaczyna się od usunięcia kobiet z życia politycznego. To pierwszy sygnał. Potem przychodzi kolej na intelektualistów i tych wszystkich, którzy mogliby przeciwstawić się władzy.

Obserwujemy siedzącego samotnie Proudhona. Wygląda, jakby koncentrował się na nadchodzącej partii.

10. MITOLOGIA. SYZYF

Jego imię oznacza „bardzo mądry człowiek”. Syn Eola, mąż jednej z Plejad, Merope (która z kolei jest córką Atlasa). Jest również założycielem miasta Korynt.

Jego ludzie kontrolowali wody w pobliżu Koryntu. Napadali na statki i żądali okupu od podróżnych. Stworzyli w ten sposób wojenny skarbiec Koryntu, rozpoczynając okres świetności miasta. Po okresie piractwa Syzyf przechodził stopniowo do żeglarstwa i kupiectwa. Pewnego dnia Zeus chciał odszukać w Koryncie Eginę, córkę rzecznego boga Azoposa, której zlecił porwanie. Syzyf zdradził wszystko zaniepokojonemu ojcu, który w nagrodę podarował mu wiecznie tryskającą fontannę. Jednak Zeus nie wybaczył mu zdrady. Nakazał bogu śmierci Tanatosowi ukarać Syzyfa, skazując go na wieczne męczarnie. Kiedy zaopatrzony w kajdany Tanatos zjawił się u Syzyfa, przebiegły król kazał bogu śmierci wypróbować, czy są wystarczająco mocne, żeby go uwięzić. Skutek: to bóg śmierci został zakuty w kajdany i uwięziony w Koryncie. A królestwo umarłych wyludniło się podczas jego nieobecności.

Coraz bardziej rozgniewany Zeus wysłał boga wojny Aresa, aby uwolnił boga umarłych i schwytał przebiegłego władcę Koryntu. Jednak Syzyf nie poddał się tak łatwo. Udał, że zgadza się z decyzją Zeusa, lecz zanim zszedł do królestwa umarłych, polecił swej żonie, aby nie pochowała jego zwłok. Po zejściu do Hadesu otrzymał zgodę na powrót na trzy dni do świata żywych i ukaranie wdowy za to, że nie urządziła mu pogrzebu.

Znalazłszy się w Koryncie, postanowił nie wracać do Hadesu. Tym razem Zeus skorzystał z pomocy Hermesa, który sprowadził Syzyfa siłą do krainy cieni. Sędziowie Podziemia uznali, że za tyle nieposłuszeństwa należy mu się szczególna kara. Został więc skazany na specjalnie dla niego wymyślone tortury: odtąd miał toczyć ogromny kamień w górę zbocza, a kiedy był już na szczycie, głaz spadał z drugiej strony góry i całą pracę trzeba było zaczynać na nowo. Kiedy Syzyf próbował odpocząć, Erynia, córka bogini nocy Nyks oraz Kronosa, przywoływała go do porządku uderzeniem bata.

Edmond Wells

Encyklopedia, tom V (według Francisa Razorbacka

oraz Teogonii Hezjoda, 700 r. przed Chrystusem)

11. ZNACZENIE MIAST

Uliczki Olimpii zaczynają się ożywiać. Na niebie fruwa kilka gryfów przypominających wielkie miejskie gołębie. Z tą różnicą, że te gołębie nie potrafią gruchać.

Osiemdziesięciu trzech ubranych w białe togi uczniów, czyli wszyscy ci, którzy przetrwali, spotyka się, pozdrawia, uspokaja wzajemnie.

Ustawiamy się w długi rządek i kierujemy w stronę Pól Elizejskich, aby wziąć udział w kolejnych zajęciach. Jednak drzwi są zamknięte. Przychodzi Hora i prowadzi nas w stronę dzielnicy zamieszkanej przez bogów pomocniczych, w południowej części Olimpii.

To dzielnica, którą mało znam. Domy zbudowano w bardziej zindywidualizowanym stylu. Nie mają takiego charakteru jak pałace bogów, jednak są bardziej oryginalne niż domy, w których mieszkają uczniowie. Są tu budynki o klasycznych bryłach, które na pierwszy rzut oka przypominają wieżowce. Muszę przyznać, że do zarządzania tak wielkim miastem potrzeba sporo personelu.

Hora prowadzi nas przed zbudowane w stylu korynckim domostwo, przypominające imponującą antyczną willę. Boki budynku ozdobiono marmurową kolumnadą oraz złotymi rzeźbami. Płaskorzeźby na ścianach przedstawiają duże miasta, starożytne lub nowoczesne.

Przekroczywszy próg, wchodzimy do klasy, której ściany pomalowano na ceglasty kolor. Na półkach stoją niewielkie makiety miast pochodzących z różnych epok i miejsc.

Na prawo widzę dużą makietę. Z miniaturowymi pagórkami i rzekami przypomina platformę elektrycznej kolejki dla dzieci. Po lewej stronie, pod szklaną kopułą wznoszą się kolumny. Na ścianach powieszono plany miast różnej wielkości.

Dobiega nas odgłos przesuwanego głazu. Wychodzimy. W naszą stronę zbliża się człowiek, popychając przed sobą z wysiłkiem wielki kamień. Uskrzydlona maleńka kobieta o czarnych włosach i kościstej twarzy leci nad jego głową, uderzając go batem.

Po wejściu do sali zdetronizowany król Koryntu odkłada swój ciężar. Erynia zgadza się zwolnić go chwilowo z wykonywania pokuty. Syzyf dziękuje jej za to, następnie kieruje się w stronę katedry, powłócząc nogami. Siada zmęczony i połami podartej togi wyciera spływające z czoła strużki potu. Jego ciało pokrywają ślady uderzeń.

– Wybaczcie – rzuca w naszym kierunku, łapiąc oddech.

Przez kilka chwil Syzyf spogląda na nas z grymasem zmęczenia na twarzy, który następnie zamienia się w uśmiech.

– Cieszę się, że was widzę. Dzięki wam trochę odpocznę.

Jedna z uczennic chce mu podać szklankę wody ze stojącego w sali dystrybutora, lecz Erynia każe jej wrócić na miejsce. Nowy nauczyciel radzi nam, abyśmy nie podejmowali tego rodzaju inicjatyw.

– No dobrze, nazywam się Syzyf i jestem nowym nauczycielem w Aedenie.

Zgodnie ze zwyczajem zapisuje swoje imię na tablicy.

– Nie jestem bogiem-mistrzem, lecz bogiem pomocniczym i zajmiemy się wspólnie bardzo istotnym pojęciem w boskim zawodzie: pojęciem miasta.

Gwiżdże na palcach. Znowu słyszymy dobiegający z zewnątrz hałas. Wchodzi Atlas, dysząc ciężko. Na ramionach dźwiga potężną kulę trzymetrowej średnicy, która jest naszym roboczym światem. Ziemią 18.

W tej szklanej kuli znajduje się planeta, na której mieszkają nasze ludy. Ziemia 18. Jeśli nawet jest tylko trójwymiarowym odbiciem jakiejś prawdziwej planety, krążącej gdzieś w kosmosie, to i tak wszyscy odczuwamy wzruszenie, widząc ponownie „naszą Ziemię” pokrytą oceanami, kontynentami, lasami, górami, jeziorami, pełną maleńkich ludzi. Chcemy jak najszybciej jej się przyjrzeć, używając do tego lupy naszych ankh.

Olbrzym postawił swój ciężar na podeście i przetarł czoło ręką. Dołączył do niego Syzyf. Uścisnęli się, a w ich spojrzeniach widać było smutek. Zapewne obydwaj mają uczucie, że padli ofiarą niesprawiedliwości, ale zgodzili się grać swoje role.

– Bądź silny, mój chłopcze – mówi olbrzym.

Przez klasę przebiega szmer. Cieszymy się na widok planety, na której tłoczą się nasze ludzkie stada. I jesteśmy ciekawi, co im się przydarzyło tej nocy, kiedy pozostawiono ich samym sobie.

Syzyf spogląda na wychodzącego olbrzyma, który masuje sobie obolały krzyż. Potem bóg pomocniczy otwiera szufladę biurka i wyjmuje z niej swój ankh. Włącza zawieszony nad planetą reflektor i dokładnie przygląda się naszemu „dziełu”. Wchodzi na taboret, aby znaleźć się na wysokości równika.

– Majonez zaczyna gęstnieć – stwierdza wreszcie. – Jednak nie wygląda to na planowe działanie bogów, zwłaszcza te szybkie wojny oraz byle jakie religie.

Mieliśmy nadzieję usłyszeć w jego słowach więcej entuzjazmu.

– Niewielu z was zadało sobie trud opracowania ogólnej i długofalowej strategii. Widzę tu tylko cywilizacje, które powstały jako reakcja na strach…

Przez zgromadzonych przebiega szmer.

– A jak pozbyć się strachu?

Syzyf czeka na odpowiedź, jednak po chwili decyduje się udzielić jej sam.

– Łącząc się, ochraniając się wzajemnie, jednocząc swoje siły. Niektórzy z was już to zrobili, jednak te wspólnoty są dopiero na początku drogi. Dlatego najpierw opowiem wam o najważniejszej koncepcji, której będziecie potrzebować w dalszej części gry.

Zapisuje w cudzysłowie na tablicy: „Miasto”.

– Streszczenie poprzednich wątków. Najpierw poznaliście plemiona koczownicze, potem żyjące w jaskiniach, dalej plemiona mieszkające w kilku położonych obok siebie szałasach, następnie we wsiach, otoczonych drewnianą palisadą osadach, potem otoczonych murem obronnym grodach. Teraz zaś możemy pomyśleć o budowie dużych pięknych miast.

Na tablicy pojawia się kolejny wyraz: „Cywilizacja”.

– Wyraz „cywilizacja” pochodzi od łacińskiego słowa ciuis, czyli miasto. Uznano, że człowiek stał się istotą cywilizowaną z chwilą, kiedy zaczął budować miasta. Na przykład Mongołowie nigdy tego nie robili i dlatego nie stosuje się tak naprawdę pojęcia „cywilizacja mongolska”. Wrócimy do tego za chwilę.

Syzyf zajmuje z powrotem miejsce za biurkiem i marszczy czoło.

– Zacznijmy od przyjrzenia się miastom, które już u waszych ludów istnieją, i spróbujmy określić, które z nich znajdują się w momencie pełnego rozkwitu, które w stagnacji, a które przeżywają swój schyłek.

Pochyleni nad Ziemią 18, z okiem przyklejonym do ankh, śledzimy powierzchnię planety w poszukiwaniu aglomeracji miejskich. Największa jest z pewnością stolica królestwa ludzi-skarabeuszy Clémenta Adera. Potem ludzi-wielorybów Freddy’ego Meyera. Dwa wspaniałe miasta, pełne zabytków i ogrodów. Dzięki wielkim magazynom wypełnionym zbożem ich mieszkańcy nie obawiają się głodu.

– Z pewnością zauważyliście, że początkowo większość miast budowano wysoko – stwierdza nauczyciel pomocniczy. – Wiecie, dlaczego?

– Bo jest tam czystsze powietrze… – stwierdza Simone Signoret.

– Ponieważ wysokość daje lepszą ochronę przed najeźdźcą – mówi Raoul, który sam założył swoją stolicę wysoko w górach.

Syzyf kręci głową.

– To prawda, lecz, jak widzicie, z czasem ten wybór zawieszonych w górach miast okazuje się ślepą uliczką. Dlaczego?

Henri Matisse, bóg ludzi-słoni, podnosi rękę.

– Jest tam zimno.

– Nie można poszerzyć raz wzniesionych murów miejskich. Rozbudowa miasta na planie poziomym nie jest możliwa, choćby ze względu na potoki – mówi Haussmann.

Syzyf potakuje, a następnie celuje swoim ankh w miasto ludzi-wilków Maty Hari. Jego mieszkańcy wskutek wzrostu populacji musieli wybudować domy poza miastem. Następnie w celach obronnych dobudowali drugą wstęgę murów. Miasto otaczają strome stoki, na których nie można już nic zbudować. Tym samym niemożliwa jest dalsza jego rozbudowa.

– Co jeszcze?

– W przypadku inwazji mieszkający w dolinie chłopi uciekają schronić się w murach miasta, a tym samym zostawiają swoje pola, które, nie będąc przez nikogo chronione, szybko zostają złupione i zniszczone – mówi Sarah Bernhardt.

– Myślcie dalej, proszę… – zachęca nas były władca Koryntu.

– Żywność i wodę trzeba wnosić do miasta na ludzkich plecach lub transportować na osłach. A więc miasto uzależnione jest od świata położonego w dolinie – stwierdza Raoul, bóg ludzi-orłów, których gród jest szczególnie niedostępny.

– I…?

– Pośrednicy oraz tragarze żądają dużych sum za transport. To, co w dolinie kosztuje 10, w górze warte jest 50.

Maria Curie przyznaje, że znane jej są te problemy i myśli o tym, aby otoczone przepaściami miasto ludzi-iguan przenieść na dół.

– Tak więc widzimy ograniczenia, jakie dotyczą miast zbudowanych w górach… Jak zatem sądzicie? Które miasta czeka piękna przyszłość?

– Położone w lesie – sugeruje Jean-Jacques Rousseau, bóg ludzi-indyków.

Syzyf kręci przecząco głową.

– Czasy zbieractwa i polowań minęły – przypomina nauczyciel pomocniczy – las będzie utrudniał transport produktów żywnościowych, a drzewa zasłonią nadchodzącego wroga.

– Ale drewno do budowy domów jest tanie – broni się zainteresowany.

– Wkrótce doświadczycie pierwszych wielkich pożarów i zrezygnujecie z budowy drewnianych domów. Jeśli chodzi o materiał budowlany, już lepiej osiedlić się w pobliżu kamieniołomów.

Szukamy dalej.

– Może miasta położone na nizinach – podpowiada Wolter, najwyraźniej nie chcąc pozostać w tyle.

– Szybko padną łupem konnych bandytów. Zresztą, widzieliście już, że większość miast położonych na nizinach została z łatwością znaleziona i zaatakowana przez najeźdźców.

– To może miasta położone nad brzegiem morza – proponuje Edith Piaf.

– To oczywiste, że trudno okrążyć miasta usytuowane na wybrzeżu, ale z kolei mogą zostać zaatakowane przez piratów. Ich mieszkańcy muszą nieustannie kontrolować linię horyzontu.

Nie odzywam się, jednak nadal pamiętam przybyłych z nizin najeźdźców i to, że morze było jedyną drogą ucieczki.

Bruno, bóg ludzi-sokołów, przyznaje, że darzy zaufaniem miasta położone w samym sercu pustyni.

– Na pustyni z daleka widać zbliżającego się nieprzyjaciela. I w dodatku podczas oblężenia nie uzupełni on ani zapasów żywności, ani wody.

– Lecz oblężeni równie szybko poznają, co to głód – odparowuje Syzyf. – Co więc zrobić, żeby miasto było dobrze chronione, spokojne i nie krępowały go ani góry, ani morze, ani też pustynia?

Podnoszę rękę.

– Zbudować miasto na wyspie – mówię.

– Nie, wyspa jest odizolowana od świata, a to hamuje rozwój handlu oraz zwiększa ryzyko zawierania małżeństw między bliskimi krewnymi. Wyspa to zbyt zamknięty świat. Ale idziecie w dobrym kierunku. Może nie wyspa na pełnym morzu, lecz…

– …położona na rzece – sugeruje Mata Hari.

Były król Koryntu potakuje.

– Dokładnie. Wyspa na rzece… Dowody na to znacie z Ziemi 1.

Rozkłada mapę Francji, pokazuje Paryż, miasto założone na wyspie, podobnie jak Lyon, Bordeaux, Tuluza…

– To są miasta francuskie, ponieważ wasz rocznik pochodzi z Francji, lecz równie dobrze moglibyśmy tu wymienić Londyn, Amsterdam, Nowy Jork, Pekin, Warszawę, Sankt Petersburg, Montreal… Praktycznie wszystkie duże miasta na Ziemi 1 zostały założone na wyspach położonych na środku rzeki.

Rysuję na stole kontury wyspy leżącej na rzece. W tej samej chwili dostrzegam napis, który swoim ankh wyrył najprawdopodobniej jakiś uczeń z poprzedniego rocznika: Ratujmy Ziemię 1, to jedyna planeta, na której można dostać czekoladę.

Przez chwilę moje myśli biegną gdzie indziej, ale zaraz koncentruję się na nowo.

– Jaki cel przyświeca zakładaniu miast na wyspie położonej na środku rzeki?

– Woda stanowi naturalną ochronę. Nie pokonają jej konie. Atak piechoty też nie jest możliwy – mówi pragmatycznie Raoul.

Podnoszą się inne ręce.

– Trudno oblegać miasto położone na wodzie.

– Ludności nie zabraknie wody.

– Ponieważ woda płynie, nie można jej zatruć.

– Rzeka ułatwia ucieczkę w przypadku zagrożenia – przypomina Sarah Bernhardt.

Inny uczeń uzupełnia:

– Podczas oblężenia najeźdźcy muszą dokładnie kontrolować bieg rzeki, bo zawsze mogą znaleźć się statki, którym uda się prześliznąć i dostarczyć oblężonym żywność, posiłki, a w najgorszym wypadku uratować ich przywódców.

– Pomyślcie o czymś innym niż wojna – mówi Syzyf.

– Można robić pranie – rzuca Edith Piaf.

– Rzeka ułatwia transport artykułów spożywczych, a zatem rozwój handlu – twierdzi Rabelais. – Położone na rzece miasto może nakładać opłaty na statki handlowe, czyli cło.

Nauczyciel pomocniczy z aprobatą kiwa głową.

– Można wysyłać ekspedycje w poszukiwaniu nowych obszarów bogatych w surowce, terenów do podbojów lub handlu – dodaje Rousseau.

– Dzięki handlowi rzecznemu oraz opłatom miasto wzbogaci się i jeśli będzie chciało, może zawierać przymierza lub werbować najemników. Może właśnie dlatego w herbie Paryża jest okręt należący do związku przewoźników rzecznych – przypomina Haussmann. Widać, że zna historię miasta, w którego przebudowie uczestniczył.

– Ponieważ nie jest już ograniczone murami, stopniowo będzie rozszerzać swoje granice, zajmując coraz więcej terenów nadbrzeżnych – zauważa Eiffel, który również ma w pamięci rozwój francuskiej stolicy, coraz bardziej wykraczającej poza brzegi Sekwany, by w końcu objąć swym zasięgiem cały obszar Basenu Paryskiego.

Syzyf prosi o ciszę. Wychodzi do sąsiedniego pokoju i przynosi stamtąd ustawione na wielkich tacach makiety miast. Stawia je na swoim biurku i zachęca, byśmy się im przyjrzeli. Każde miasto ma swoją etykietkę. Zauważamy, że mamy przed sobą miniaturowe modele głównych starożytnych metropolii z Ziemi 1: Aten, Koryntu, Sparty, Aleksandrii, Persepolis, Antiochii, Jerozolimy, Teb, Babilonu, Rzymu… Nauczyciel każe nam znaleźć mocne i słabe strony każdego z miast, sprawdzić, czy ulice są wystarczająco szerokie, czy place usytuowano w odpowiednich miejscach.

– Plac targowy stanowił zawsze serce miasta, dlatego muszą prowadzić do niego szerokie aleje – podsuwa nam pierwszą wskazówkę.

Następnie pokazuje inną strefę.

– Targ jest często połączony szeroką drogą z magazynami, silosami i miejscami, gdzie gromadzi się zapasy żywności, które powinny znajdować się na obrzeżach miasta, aby wyładowane wozy nie musiały do niego wjeżdżać i zakłócać tym samym ruchu miejskiego.

Syzyf wskazuje newralgiczne punkty.

– Miasto należy postrzegać jak wielki żywy organizm, który potrzebuje żywności, przetwarza ją, wchłania i… wydala ekskrementy.

Obraz wydaje się nie pozbawiony sensu.

Syzyf ciągnie dalej:

– Brama wjazdowa do miasta to jego usta, plac targowy – żołądek, miejskie wysypisko śmieci – odbyt. Usuwanie i recykling śmieci to nieustanny problem i jeśli mieszkańcy sobie z nim nie poradzą, nie tylko ulice będą wydzielać cuchnące zapachy, ale staną się siedliskiem chorób roznoszonych przez karaluchy, szczury i muchy.

Syzyf wskazuje następnie makietę mongolskiego obozowiska.

– Kiedy wasze ludy były jeszcze wędrownymi plemionami, wczorajsze śmieci zostawiały gdzieś po drodze. Ale kiedy mieszka się w zamkniętym środowisku, śmieci są wszechobecne, a zapach zgnilizny przywołuje do porządku, gdy tylko na chwilę się o nich zapomni.

Robimy notatki.

– Należy także pamiętać o cysternach na deszczówkę, które będą należały do systemu nawadniającego, oraz o rowach i systemie kanalizacji odprowadzającej ścieki i odpadki, pełniących rolę filtrów, podobnie jak w ludzkim organizmie nerki.

Przekazawszy nam to ostrzeżenie, nauczyciel pochyla się nad makietami starożytnych miast.

– Miasto jest jak układ trawienny, ale można je też porównać do układu nerwowego. Pałac królewski lub ratusz to mózg.

Pokazuje nam różne modele pałaców lub zamków przeznaczone dla głów państw.

– Zaopatrywane w pieniądze i podatki płuca dostarczają tlen do mózgu i dopiero tam podejmowane są decyzje o jego ponownej dystrybucji.

Król Koryntu pokazuje nam kilka ośrodków ściągania podatków, przynależnych do różnych stylów i epok.

– Tlen-pieniądze dostarczany jest do mięśni: murarzy, budowniczych miasta, którzy je powiększają; do odkrywców, którzy są jego oczyma na położonych wokół terenach; do rzemieślników i robotników, dzięki którym fabryki pracują jak narządy ludzkiego organizmu; do rolników, którzy uprawiają pola.

Syzyf z wyraźnym bólem przemieszcza swoje umęczone ciało pomiędzy rzędami:

– Trzeba również pamiętać o obronie, która jest rodzajem systemu odpornościowego miasta, działającego przeciwko zewnętrznym i wewnętrznym agresorom. To policja, która zatrzymuje chore lub niebezpieczne dla reszty organizmu elementy. Należy je dezaktywować, żeby nie zaraziły innych. I właśnie dlatego izoluje się je w więzieniach. Dlatego też musicie pomyśleć o ich budowie.

Chodzi po sali i wyjaśnia dalej.

– Teraz inny system bezpieczeństwa: strażacy, którzy gaszą pożary. Wreszcie wojsko, które chroni przez atakami obcych, tak jak organizm zwalcza pochodzące z zewnątrz bakterie.

Syzyf podchodzi do jednej z półek i bierze do ręki miniaturową budowlę.

– Świątynia może być sercem. Zapewnia spójność zbiorowego systemu emocjonalnego.

Pokazuje nam świątynie pochodzące z różnych epok i zbudowane przez różne narody, począwszy od tipi Indian Navaho, po gotyckie katedry.

– Szkoła, a następnie uniwersytet odpowiada układowi rodnemu, ponieważ tworzy nowych obywateli oraz przekazuje pamięć, wartości, kulturę.

Król Koryntu stawia na makiecie maleńkie domki.

– Ludzie w miastach w większym stopniu porozumiewają się ze sobą, lecz ich przestrzeń życiowa się zawęża. Dawniej, jeśli nie przepadałeś za sąsiadami, wystarczyło rozbić namiot nieco dalej. Tutaj jedni muszą znosić drugich… I tak właśnie pojawia się delikatny temat: sąsiedzi.

Wracają wspomnienia z Ziemi 1. Przypominam sobie wspólnotę mieszkańców mojej kamienicy, w której odkryłem szczególnie przerażającą ludzką mieszankę.

– Sąsiad jest podobny do was, jest prawie taki sam. Hałasuje po dwudziestej trzeciej, zostawia niedopałki na korytarzu, spuszcza wodę w środku nocy i przez pomyłkę zabiera waszą korespondencję. Sąsiad urządza dymiącego grilla, kocha się głośno, wydając przy tym śmieszne dźwięki, przychodzi pożyczyć korkociąg właśnie wtedy, kiedy wy jesteście najbardziej zajęci pracą. Zaraża was grypą, opowiada o swoich kłopotach z dziećmi, czasami są to te same dzieci, które porysowały wam pisakiem drzwi. Zatem najlepiej nie spotykać się za często z innymi ludźmi, bo mogą okazać się nie do zniesienia.

Dawny władca Koryntu milknie na chwilę i masuje sobie bok:

– Niektórzy nienawidzili miast. Czyngis-chan był przekonany, że są jak więzienia, a zamknięcie w nich staje się przyczyną wszelkich problemów: chorób, korupcji, skąpstwa, zazdrości, hipokryzji… I po prawdzie było w tym dużo racji. Obserwując doświadczenie ze szczurami w klatce, mieliście okazję się przekonać, że okrucieństwo wzrasta wprost proporcjonalnie do zmniejszania się przestrzeni życiowej. Jednak nie chcę przez to powiedzieć, że życie na wolnej przestrzeni to synonim dobroci i życzliwości…

Przygląda się swojemu małemu miastu przedstawionemu na makiecie.

– …zresztą Czyngis-chana też trudno nazwać człowiekiem pokoju, ale jego lud przynajmniej nie wiedział, co to zanieczyszczenia i dużo podróżował.

– Chce nas pan zrazić do miast? – pyta Sarah Bernhardt.

– Chcę was zachęcić, abyście tworzyli miasta harmonijne i funkcjonalne. To jest temat moich zajęć. Jak każda forma postępu, miasto niesie ze sobą zarówno korzyści, jak i zagrożenia. Przyjrzyjmy się z bliska tym makietom. Większość starożytnych miast zaprojektowano w kształcie kwadratu przeciętego dwoma głównymi arteriami komunikacyjnymi, krzyżującymi się pośrodku pod kątem prostym. Tak właśnie jest w Olimpii. Cztery bramy miejskie odpowiadają czterem stronom świata. Na Ziemi 1 tak właśnie zbudowano Jerozolimę, Heliopolis, Rzym, Pekin oraz Angkor. Struktura jest prosta, ale skuteczna w działaniu, może więc stanowić dla was inspirację.

Ponownie wskazuje plany miast. Następnie podchodzi do tablicy i pisze: „Wojny masowe”.

– Powstanie miast pociągnie za sobą nowe rodzaje wojen. Długie i wymagające skomplikowanej techniki oblężenia. Kiedyś chodziło o kontrolę nad terytorium, dziś o kontrolę nad ufortyfikowanym miastem. Oblężenie wymaga ludzi. W tym stadium, w którym dziś są wasze ludy, szacuje się, że każde pokolenie musi podwoić liczbę żołnierzy, aby zapewnić sobie zwycięstwo. Często jest tak, że wojska, chcąc wywrzeć na sobie wrażenie, rozciągają swe szeregi na całej długości linii horyzontu.

Siada.

– W podręcznikach historii dużo mówi się o wielkich bitwach, a przemilcza się te wszystkie, które się nie odbyły tylko dlatego, że jedna z armii zastraszyła drugą wyłącznie przez pokazanie liczby swoich żołnierzy, co w konsekwencji przyczyniło się do kapitulacji przeciwnika. Pamiętajcie, że metoda zastraszenia pozwala oszczędzić wiele ludzkich istnień.

Spoglądam na innych uczniów. Wszyscy notują podawane przez Syzyfa informacje. „Wojny masowe”… Gdybym to ja wiedział, że kiedyś w szkole będę miał taki przedmiot! Ci wszyscy ludzie zgromadzeni po to, żeby się nawzajem zabijać! Zawsze wydawało mi się to żałosne. Smutna tradycja ludzkości. Niemal o charakterze święta. Ludzie zabijają się nawzajem przy dźwiękach trąbek i bębnów. Czasami nawet ze śpiewem na ustach. Najczęściej wiosną, przy pięknej pogodzie. I proszę, oto ja sam mam władzę tworzenia własnych wojen, które wciągną mój lud w wir śmiertelnej walki. Mimo że jestem dobrym szachistą, wiem, że prowadzenie wojen nigdy nie sprawi mi przyjemności.

Król Koryntu ciągnie dalej:

– Wojny odgrywają rolę społeczną. Pomagają usunąć „nadmiar” ludności. Wojny domowe, podobnie jak epidemie i głód, oczyszczają przeludnione społeczeństwa… bo w tym właśnie cały kłopot: ludzie nie potrafią kontrolować przyrostu naturalnego. A potem nagle powstają bandy młodych łobuzów, szerząc poczucie braku bezpieczeństwa. Tak więc samoregulacja ludności jest konieczna, gdyż kompensuje „nadwyżkę dzieci”.

Powiedział to z taką obojętnością w głosie. „Skompensować nadwyżkę dzieci”. Jakby chodziło o fabrykę, która ma zniszczyć część nadprodukcji.

– A zatem jeśli spojrzeć na historię Ziemi 1 – kontynuuje Syzyf – zauważymy, że po okresie wzrostu narodzin przychodzi czas wojny. To tak jak z szybkowarem, w którym trzeba zmniejszyć ciśnienie, aby nie wybuchł.

– Czy to znaczy, że zawsze będziemy musieli wywoływać wojny, żeby „uregulować” sprawę nadwyżki ludności? – pyta Simone Signoret.

– Innym rozwiązaniem mogłaby być samoregulacja. Jednak kilka prób w tym kierunku zakończyło się fiaskiem. Wydaje się, że człowiek jest tak bardzo zadowolony, widząc jak jego populacja się rozrasta, że nie potrafi się powstrzymać. Nawet najwięksi dyktatorzy nie umieli narzucić skutecznej kontroli urodzeń.

Wzdycha ciężko, a na jego twarzy widać rozczarowanie.

– Ale są i takie kraje, które chcą zwiększyć liczbę ludności właśnie ze względu na przyszłe wojny – zaznacza Bruno. – Przecież wiadomo, że jeśli my kontrolujemy liczbę ludności, a nasi sąsiedzi tego nie robią, istnieje ryzyko, że zaleją nas swoimi licznymi dziećmi.

– No widzicie. I znowu wraca kwestia sąsiadów…

Syzyf wstaje, przekłada papiery i wyjmuje z nich plany uli, termitier, mrowisk.

– Jednakże kiedy obserwuje się zwierzęta, zwłaszcza zwierzęta żyjące w rozwiniętych społecznościach, jak na przykład termity, pszczoły czy też mrówki, można zobaczyć, że potrafią one same doskonale regulować swoją populację. Liczba składanych jajeczek uzależniona jest od potrzeb oraz zapasów żywności… Lecz kontrola urodzeń wymaga poziomu świadomości, którego wasze ludy z Ziemi 18 jeszcze nie osiągnęły. Dlatego nadal będą wolały rozwiązywać ten problem za pomocą wojen.

Podnoszę rękę.

– A jeśli my wszyscy, ich bogowie, usiądziemy wspólnie do stołu i ustalimy, że zaprzestajemy prowadzenia wojen? Jeśli określimy pomiędzy sobą mniej więcej równe dla każdego ludu terytorium i wprowadzimy kontrolę urodzin, tak aby na zajmowanym obszarze zachować harmonię i stabilność? Wtedy nasza energia nie będzie pożytkowana na powiększanie terytorium czy też na obronę granic, lecz wykorzystamy ją do lepszego kierowania codziennym życiem naszych ludów.

Po mojej propozycji zapadła cisza. Syzyf dodaje mi odwagi:

– To wcale nie takie głupie. Proszę mówić dalej. A więc gdyby wszyscy usiedli przy stole i…

– …ustalili, że od tej chwili koniec z rywalizacją, że nie ma zwyciężonych, lecz wszyscy jesteśmy zwycięzcami?

– A co z przyrostem demograficznym? – pyta Syzyf.

– Ustalilibyśmy system kontroli urodzeń, już to kiedyś zrobiłem na Wyspie Spokoju. Rozwijalibyśmy się w zależności od potrzeb oraz tak, by zachować równowagę wewnętrzną i zewnętrzną.

Były król Koryntu drapie się w brodę.

– Zapomniał pan o tym, że jeśli chodzi o przyrost demograficzny, człowiek jest jak zwierzę. Kazać mu powstrzymać się od płodzenia dzieci to tak, jakby miał się wyzbyć swej odwiecznej potrzeby rozmnażania się.

– Przecież przed chwilą powiedział pan, że udało się to owadom żyjącym w społecznościach.

Syzyf kręci głową.

– Ale po jakim czasie? Po setkach milionów lat. A człowiek to młode zwierzę. Jeśli zaś chodzi o waszych ludzi, toż to prawdziwe noworodki… Ludzie nadal żyją w strachu i odczuwają przyjemność z zabijania. Nie potrafią zrozumieć, że szczęście jednostki zależy od stosunku równowagi z naturą. Zawsze chcą udowodnić, że są silniejsi. Potrzebują więc współzawodnictwa. A podczas współzawodnictwa zawsze będą zwycięzcy i przegrani.

– Nie wierzę w darwinizm, teorię selekcji najsilniejszych – mówię z przekonaniem. – Sądzę, że moglibyśmy przestać rozszarpywać się wzajemnie i poszukać takiego sposobu postępowania, aby nikt nie czuł się przegrany.

– Ale do tego trzeba jeszcze, by człowiek stał się zwierzęciem jednorodnym. A ludzie są różni, nie wyznają tych samych wartości, nie posiadają takich samych talentów. Egalitaryzm nie jest cechą przyrody. Zwierzęta są różnorodne i właśnie z tej różnorodności wywodzi się bogactwo świata. Tak samo ludzie są bogaci w to, co ich różni… Przypomnijcie sobie komunizm, który chciał wprowadzić równość wszystkich obywateli. Rezultat: dyktatura jeszcze gorsza, niż za czasów cara… Jeśli chodzi o pomysł rozmów przy wspólnym stole, tego też już próbowano w przeszłości. Ligę Narodów utworzono po wielkiej rzezi, jaką była pierwsza wojna światowa. Rządy wszystkich krajów mówiły wtedy: „Już nigdy więcej”. Rozmawiano nawet o „światowym rozbrojeniu”. Naprawdę wierzono wtedy, że można ze wszystkich armii świata utworzyć jeden wielki stos, podpalić go, a potem pochować prochy. Dwadzieścia lat później wybuchła druga wojna światowa, jeszcze bardziej niszczycielska, pełna większych okropności, podczas której zginęło jeszcze więcej ludzi.

Przez salę przebiega szmer.

– Nie udało im się na Ziemi 1, ale przecież nam może się udać. Czy nie po to tu jesteśmy? Żeby postępować lepiej niż nasi poprzednicy?

Syzyf podchodzi do mnie.

– Z pewnością, jednak trzeba być realistą. Widział pan igrzyska olimpijskie, na których wszyscy uczestnicy zajmują najwyższe miejsce na podium? Po co mieliby brać udział w takich zawodach? Co to za przyjemność wygrać… jeśli nie ma przegranego?

Nie chcę się poddać.

– Pan używa obrazu igrzysk olimpijskich, w takim razie ja posłużę się innym obrazem: walkami gladiatorów. Wyobraźmy sobie, że podczas widowiska na rzymskiej arenie gladiatorzy postanawiają nie walczyć ze sobą.

Syzyf nie daje się zbić z tropu.

– …co więc zrobią pańscy gladiatorzy?

– Połączą się i będą się nawzajem wspierać.

– I zaatakują rzymskie straże?

– Dobry pomysł.

– I dadzą się wszyscy zabić cesarskiej armii. Wie pan, że na to też mamy sławny przykład w historii… Spartakus. Udało mu się wytworzyć wśród gladiatorów poczucie solidarności. Nie będę przed panem ukrywał, że to się źle skończyło.

Wbijam wzrok w nauczyciela.

– Dobrze, więc zwrócę się do całej klasy. Odwracam się w stronę uczniów.

– Posłuchajcie, boska gra Y dopiero się zaczęła, nasze ludy wejdą niebawem w fazę, która odpowiada okresowi starożytności na Ziemi 1… Ale ja wam proponuję, żebyśmy… zadecydowali… wspólnie, że nie chcemy już między sobą sporów. Proponuję, byśmy rozdzielili między siebie terytoria zgodnie z obecnymi granicami. Dalej, aby zapobiec mogącemu się szybko pojawić problemowi przeludnienia, zobowiążemy się kontrolować liczbę naszych dzieci, tak aby była równa liczbie osób zmarłych. Tych, którzy się zgadzają, proszę, by podnieśli rękę.

Rabin Freddy Meyer podnosi rękę, potem Sarah Bernhardt, Jean de La Fontaine, Simone Signoret, dalej Rabelais. Spoglądam na Raoula, ale on odwraca wzrok. Z pewnością chce zostać zwycięzcą. Podnoszą się kolejne ręce: Edith Piaf, Georges Méliès, Gustave Eiffel. Niektórzy wahają się, potem podnoszą rękę lub nie. Mniej więcej jedna trzecia jest za mną. Ale nikt więcej się nie rusza.

– Zastanówcie się! Zostanie tylko jeden z nas. Czy każdy z was sądzi, że to będzie właśnie on?

Syzyf kręci głową.

– To jak gra w lotto. Ludzie wolą grę, w której ich szanse są jak jeden do pięciu milionów, ale mogą wygrać ogromną sumę, niż black jacka, gdzie szanse na wygraną są większe, ale kwota zdecydowanie niższa. Nie ma w tym żadnej logiki. To sfera uczuć. Nadzieja sprawia, że nie myślą.

Jakby na zaprzeczenie jego słów podnoszą się kolejne ręce. Maria Curie, Jean-Jacques Rousseau, Haussmann, Victor Hugo, Camille Claudel, Erik Satie.

Wchodzę na stół i staję twarzą do moich kolegów z klasy.

– Teraz możemy wszystko przerwać.

– On ma rację – mówi Syzyf. – Sądzę, że jeśli zgodzicie się podzielić sprawiedliwie świat, wszyscy bogowie z Olimpii będą zmuszeni uznać wasz wybór. Choć nie ukrywam, że byłaby to prawdziwa premiera.

Po chwili dodaje:

– Nie ukrywam też, że inne roczniki przed wami także już o tym myślały… ale nie udało im się, nie potrafili podjąć jednomyślnej decyzji.

– Nam może się udać – mówię. – Już się prawie udało. Podnoszą się kolejne ręce.

– Tam, gdzie inni przegrali, my zwyciężymy!

Ale nikt więcej się już nie rusza. Czuję się tak, jakbym przejął pałeczkę od Luciena, tego ucznia utopisty, który na pierwszych zajęciach chciał uratować Ziemię 17 i który wolał przeciwstawić się, niż wziąć udział w grze, której skutkiem jest śmierć cywilizacji.

– Dalej, wszyscy razem!

Ci, którzy dotąd nie podnieśli ręki, patrzą na mnie z wahaniem.

– Decyzja musi zostać podjęta jednomyślnie – przypomina król Koryntu. – Jeśli choć jeden uczeń nie zechce przerwać gry, pomysł nie zostanie przyjęty.

Kilka kolejnych rąk, ale to nawet nie połowa klasy. Jeszcze jedna ręka w górze. To Mata Hari.

Raoul siedzi z rękoma na kolanach.

– Zdajecie sobie sprawę, co jest stawką tego głosowania? – mówię. Ale już nikt nawet nie drgnie. Jestem wyczerpany.

– Przynajmniej pan próbował – przyznaje Syzyf – to godne pochwały. Moi zwolennicy opuszczają ręce. Myślę, że żaden z nich nie miał złudzeń.

– Niech pan sobie nie bierze tego za bardzo do serca – radzi nauczyciel pomocniczy. – Proszę nie zapomnieć, że niektórzy grają tylko dla samej przyjemności uczestniczenia w grze.

I chyba ma rację.

– Pozwoli pan, że posłużę się metaforą: wyobraźmy sobie partyjkę pokera, podczas której wszyscy gracze zgadzają się połączyć bitki i podzielić je na równe części… Po co w takim razie grać?

Syzyf odwraca się do klasy.

– W każdym razie uczestniczycie w najbardziej pasjonującej grze we wszechświecie. To lepsze niż elektryczne kolejki, lepsze niż karty, monopol oraz wszystkie gry komputerowe razem wzięte. Gracie rolę bogów, używając do gry prawdziwego świata. Wykorzystajcie to.

I dodaje, patrząc w moją stronę:

– Graj dalej, Michael. W każdym razie nie masz wyboru. I możesz wygrać. Słyszycie? Wszyscy możecie wygrać.

Z wieży Kronosa dobiega bicie dzwonu. Syzyf sugeruje:

– No dobrze, koniec zajęć.

Raz jeszcze zagląda do swoich notatek i dodaje:

– Ach, zapomniałbym o czymś. Pismo. W waszym stadium cywilizacji wszędzie pojawią się teksty, skrybowie, historie. To wiele zmieni…

12. ENCYKLOPEDIA: PISMO

Począwszy od 3000 roku przed Chrystusem, wszystkie wielkie cywilizacje Bliskiego Wschodu mają swój system pisma. Sumerowie rozwijają pismo klinowe, co oznacza dokładnie „w kształcie klinów”. Wielką innowacją ich systemu jest przejście od rysunków przedstawiających ludzi lub przedmioty, czyli ideogramów, do bardziej symbolicznych znaków, przedstawiających daną ideę, a następnie dźwięki. I tak na przykład obraz oznaczający strzałę daje jednocześnie dźwięk „ti” i niebawem staje się abstrakcyjnym pojęciem określającym życie. Ten sam system przejęli następnie Kananejczycy, Babilończycy oraz Huryci.

Około 2600 roku przed Chrystusem Sumerowie używają sześciuset znaków, z tego stu pięćdziesięciu do wyrażania pojęć abstrakcyjnych. Ich skrybowie zapisują znaki na wilgotnych glinianych tabliczkach, które następnie suszone są na słońcu lub wypalane w piecach, aby stwardniały. Pismo klinowe wykorzystywane jest w wymianie handlowej oraz w dyplomacji, a wkrótce także w tekstach religijnych, a następnie poetyckich. Tym samym epopeja o królu Gilgameszu uważana jest za pierwszą powieść w historii ludzkości.

W Byblos znaleziono najstarsze przykłady nowoczesnego alfabetu, bardzo zbliżone do obecnego alfabetu hebrajskiego. Na sarkofagu króla Ahirama w Byblos znaleziono znaki przedstawiające dwadzieścia dwie spółgłoski. Dzięki kupcom oraz odkrywcom alfabet ten rozpowszechnił się w całym basenie Morza Śródziemnego. Przypomnijmy, że pierwsza litera alfabetu hebrajskiego – „Alef” – przypominała początkowo głowę krowy. Stopniowo literę obracano, aż powstało nasze „A”, z rogami skierowanymi ku dołowi.

Dlaczego głowa krowy? Bez wątpienia dlatego, że krowa była głównym źródłem energii. Dostarczała mięsa, mleka, ciągnęła wozy, umożliwiając ludziom podróżowanie, pomagała też w uprawie ziemi.

Edmond Wells

Encyklopedia Wiedzy Relatywnej i Absolutnej, tom V