ODLICZANIE

ZDJĘCIE: ROBERTO NEUMILLER

Dla Beckie,

za nieustające wsparcie.

Tu jest [potrzebna] mądrość.

Kto ma rozum, niech liczbę Bestii przeliczy:

liczba to bowiem człowieka.

APOKALIPSA ŚWIĘTEGO JANA 13, 18

NOWY TESTAMENT, BIBLIA TYSIĄCLECIA

Kiedy mądrość podpowiada, że nie trzeba ci

więcej dzieci, wazektomia jest dozwolona.

AJATOLLAH CHAMENEI

OK. 1989 R.

OD AUTORA

Wielu czytelników może pamięta moją poprzednią książkę Świat bez nas, będącą eksperymentem myślowym na temat tego, co by się stało, gdyby ludzie zniknęli z naszej planety.

Starałem się pokazać, że mimo kolosalnych zniszczeń, jakie spowodowaliśmy, przyroda wykazuje niezwykłą odporność i moc samouzdrawiania. Uwolniona od obciążeń, jakie my ludzie narzucamy jej codziennie, zaczyna się zaskakująco sprawnie odradzać i odnawiać. Nowe rośliny, grzyby i różne stworzenia ewoluują, by zapełnić puste nisze.

Liczyłem na to, że czytelnicy zauroczeni cudownymi wizjami odświeżonej, zdrowej Ziemi będą skłonni zadać sobie pytanie, jak na nowo określić miejsce Homo sapiens w otoczeniu – ale w harmonii, a nie w śmiertelnej konfrontacji z innymi formami życia na naszej planecie.

Inaczej mówiąc, jak świat może istnieć z nami?

Przedstawiam kolejny eksperyment myślowy, właśnie na ten temat. Jednak tym razem nie będzie tu fantazjowania: zaprezentowane scenariusze są prawdziwe. Poza opisanymi przeze mnie osobami, zorientowanymi w sytuacji ekspertami, są też wszyscy pozostali ludzie – włączając was i mnie. Wszyscy jesteśmy częścią odpowiedzi na to, co ostatecznie można sprowadzić do czterech pytań, jakie zadawałem w różnych zakątkach świata, pytań, które kilku z wyżej wymienionych ekspertów uznało za najważniejsze na świecie.

„Ale prawdopodobnie nie można znaleźć na nie odpowiedzi” – jak dodał jeden z nich.

Poczynił tę uwagę w trakcie lunchu w jednej z najstarszych na świecie i uznanych uczelni wyższych, na której wykładał. Wówczas cieszyłem się, że nie zaliczam się do ekspertów. Dziennikarze rzadko kiedy uważają się za znawców w jakiejś dziedzinie: nasza praca polega na wynajdywaniu ludzi poświęcających się studiowaniu – lub doświadczaniu we własnym życiu – zagadnienia, które badamy, i zadawaniu im takiej ilości rozsądnych pytań, by reszta z nas je rozumiała.

Jeśli te pytania należą do najważniejszych na świecie, to niezależnie od tego, co twierdzą eksperci, lepiej znajdźmy na nie odpowiedzi. Albo zadawajmy je tak długo, aż będzie to możliwe.

Tak właśnie robiłem w ponad dwudziestu krajach na przestrzeni dwóch lat. Teraz wy będziecie mogli je sobie zadać, śledząc moje podróże i poszukiwania.

Jeśli pod koniec lektury uznacie, że znacie już odpowiedzi, jestem pewny, że będziecie wiedzieć, co trzeba zrobić.

A.W.

CZĘŚĆ PIERWSZA

ROZDZIAŁ 1
Wymęczona ziemia czterech pytań

I Wojna na dzieci

Chłodne styczniowe popołudnie w Jerozolimie, piątek, tuż przed żydowskim szabasem. Zimowe słońce sprawia, że pozłacana Kopuła na Skale stojąca na szczycie Wzgórza Świątynnego przybiera barwę czerwonej pomarańczy. Od wschodu, skąd z Góry Oliwnej właśnie dobiegło końca popołudniowe nawoływanie muezina do modlitwy, Kopułę zasłania różowawy obłok pyłu i spalin samochodowych.

O tej porze Wzgórze Świątynne, najświętsze miejsce judaizmu, należy do najcichszych miejsc w tym antycznym mieście, jest wyludnione, jeśli nie liczyć kilku uczonych w płaszczach, śpiesznie pokonujących chłodny i ocieniony cyprysami plac. W tym miejscu stał niegdyś namiot króla Salomona. Znajdowała się w nim Arka Przymierza zawierająca kamienne tablice, na których Mojżesz wyrył Dziesięć Przykazań. W 586 r. p.n.e. najeźdźcy babilońscy zniszczyli to wszystko i wzięli Żydów do niewoli. Pół wieku później Cyrus Wielki, król Persji, wyzwolił ich, by mogli wrócić i odbudować swoją świątynię.

Około 19 r. p.n.e. Wzgórze Świątynne zostało odnowione i wzmocnione murem obwodowym przez króla Heroda Wielkiego, lecz Rzymianie znów je zniszczyli dziewięćdziesiąt lat później. Choć wygnania z Ziemi Świętej Żydzi zaznali zarówno przed, jak i po tym wydarzeniu, to zniszczenie przez Rzymian jerozolimskiej Drugiej Świątyni najczęściej symbolizuje diasporę Żydów, ich rozproszenie po całej Europie, Afryce Północnej i na Bliskim Wschodzie.

Dziś do ocalałego fragmentu Drugiej Świątyni, muru o wysokości 19 metrów, wznoszącego się na terenie Starego Miasta Jerozolimy, znanego jako Mur Zachodni (lub Ściana Płaczu), obowiązkowo pielgrzymują Żydzi odwiedzający Izrael. Aby przypadkowo nie nastąpili na Miejsce Najświętsze, oficjalne rozporządzenie rabiniczne zakazuje im wstępu na Wzgórze Świątynne. I choć zakaz ten jest czasami łamany i omijany, wyjaśnia to, dlaczego Wzgórzem Świątynnym zarządzają muzułmanie, którzy również uznają to miejsce za święte. Właśnie z niego prorok Mahomet wyruszył na skrzydlatym rumaku w podróż do Nieba i z powrotem. Jedynie Mekka i Medyna, miejsca narodzin i pochówku Mahometa, są uznawane za świętsze. Na mocy wyjątkowego porozumienia pomiędzy Izraelem a światem islamu jedynie muzułmanie mogą modlić się w tym świętym miejscu – nazywają je al-Haram al-Sharif.

Jednak nie przychodzi tu już tylu muzułmanów co kiedyś. Przed wrześniem 2000 roku przybywały ich tu tysiące. Ustawiali się przy fontannie otoczonej kamiennymi ławkami, by dokonać ablucji przed wejściem do wyłożonego karmazynowymi dywanami meczetu Al-Aksa, który znajduje się po drugiej stronie placu, naprzeciw Kopuły na Skale. Najwięcej pojawiało się ich tam w piątki w południe na cotygodniowe kazanie imama na temat zarówno bieżących wydarzeń, jak i Koranu.

Jednym z poruszanych wówczas tematów, wspomina Khalil Toufakji, była, jak ją żartobliwie nazywano, „biologiczna bomba Jasira Arafata”. Tylko że to nie był żart. Toufakji, palestyński demograf z jerozolimskiego Stowarzyszenia Studiów Arabskich, wspomina: „Uczono nas w meczecie, w szkole, a także w domu, że powinniśmy mieć wiele dzieci, z różnych powodów. W Ameryce czy w Europie, jeśli pojawiają się jakieś problemy, można wezwać policję. Ale w miejscach, gdzie nie chroni cię prawo, polega się na rodzinie”.

Wzdycha, gładząc zadbanego siwego wąsa; jego ojciec był policjantem. „Tutaj trzeba mieć wielką rodzinę, by czuć się bezpiecznie”. Po chwili dodaje, że w Gazie jest jeszcze gorzej. Jeden z przywódców Hamasu miał czternaścioro dzieci i cztery żony. „Nasza mentalność wywodzi się z czasów Beduinów. Jeśli masz wystarczająco dużą rodzinę, wszyscy się ciebie boją”.

Kolejnej przyczyny posiadania wielkich rodzin, twierdzi Toufakji, Izraelczycy z pewnością nie uznają za żart. Najlepszą bronią Organizacji Wyzwolenia Palestyny, jak lubił mawiać jej przywódca, jest palestyńskie łono.

Podczas ramadanu Toufakji i kilkoro z jego 13-osobowego rodzeństwa zasili półmilionowy tłum wiernych, który z meczetu Al-Aksa będzie wylewać się na kamienny plac al-Haram al-Sharif. Tak było, zanim nastąpił ów dzień we wrześniu 2000 roku, kiedy były izraelski minister obrony Ariel Szaron odwiedził Wzgórze Świątynne, eskortowany przez liczący tysiąc osób oddział ochroniarzy. W tamtym czasie Szaron kandydował na stanowisko premiera. Izraelska komisja uznała go niegdyś winnym świadomego zaniedbania, kiedy nie zapewnił ochrony ponad tysiącowi palestyńskich uchodźców, którzy zostali zmasakrowani przez chrześcijańskich bojówkarzy podczas libańskiej wojny domowej w 1982 roku. Dowodzeni przez niego żołnierze izraelskich oddziałów bezczynnie się temu przyglądali. Wycieczka Szarona na Wzgórze Świątynne, mająca przypomnieć o historycznym prawie Izraelczyków dostępu do niego, wywołała demonstracje oraz rzucanie kamieniami. W odpowiedzi siły porządkowe użyły gazu łzawiącego i gumowych kul. Kiedy ze Wzgórza Świątynnego posypały się kamienie na Żydów modlących się przy Murze Zachodnim, policja użyła ostrej amunicji.

Chaos pochłonął wkrótce setki ofiar zarówno w Jerozolimie, jak i poza nią, a wydarzenia te nazwano Drugą Intifadą[1]. Ostatecznie doszło też do samobójczych zamachów – a potem, zwłaszcza po wyborze Szarona na stanowisko premiera, nastąpiły lata wzajemnych odwetów za strzelaniny, masakry, ataki rakietowe i kolejne samobójcze zamachy bombowe, aż w końcu Izraelczycy zaczęli odgradzać się murem.

Wysoka bariera z betonu i drutu rozciąga się na długości ponad dwustu kilometrów i obecnie otacza niemal całkowicie Zachodni Brzeg Jordanu – z wyjątkiem miejsc, gdzie głęboko wcina się w tzw. zieloną linię, wyznaczającą przejęte terytoria, okupowane przez Izrael od czasu wojny sześciodniowej stoczonej w 1967 roku z otaczającymi go wrogimi arabskimi państwami.

Wije się zygzakiem m.in. przez Betlejem i Jerozolimę, odgradzając całe okolice, przez co odcina Palestyńczyków nie tylko od Izraela, ale również od siebie nawzajem i od ich pól oraz sadów. Z tego powodu wielu sądzi, że celem budowy muru jest nie tylko zapewnienie bezpieczeństwa Izraelczykom, ale także zaanektowanie terytorium i przejęcie studni.

Bariera również uniemożliwia Palestyńczykom, którzy nie mieszkają na terenie Izraela i części Wschodniej Jerozolimy znajdującej się w jej obrębie, dostęp do meczetu Al-Aksa. W dodatku izraelska policja pozwala na przejście przez wykrywacze metali przy bramach prowadzących na Wzgórze Świątynne jedynie palestyńskim mężczyznom powyżej czterdziestego piątego roku życia. Oficjalnie chodzi o to, aby uniemożliwić arabskim młodzieńcom ponowne obrzucenie kamieniami modlących się Żydów, a zwłaszcza zagranicznych turystów pochodzenia żydowskiego, gdy będą oni wsuwać karteczki z modlitwami w szczeliny ogromnych bloków wapienia tworzących Mur Zachodni wyrastający nad przyległym placem.

Ten zwyczaj jest szczególnie praktykowany na początku szabasu. Jednak w ostatnich latach dotarcie w pobliże Ściany Płaczu w piątek o zachodzie słońca stanowi wyzwanie nawet dla Żydów. Chyba że jesteś haredi i mężczyzną.

Hebrajskie słowo haredi dosłownie oznacza „strach i drżenie”. W dzisiejszym Izraelu odnosi się do ultraortodoksyjnych Żydów, strojem i obawą przed Bogiem przypominających o minionych wiekach i odległych ziemiach, na których ich przodkowie żyli podczas trwającego dwa tysiąclecia wygnania. Ku zaniepokojeniu Żydów, którzy nie są haredi, Ściana Płaczu została przejęta i przekształcona w synagogę haredi. Podczas szabasu otaczają ją dziesiątki tysięcy kłaniających się, drżących, radujących się, śpiewających i modlących mężczyzn odzianych na czarno, w kapeluszach o szerokim rondzie. Dla kobiet – tych, które się na to ośmielą – wydzielono mały odgrodzony odcinek. Żydówki upierające się przy prawie do zakładania szali modlitewnych i filakterii – czy też, co napawa haredi zgrozą: do dotykania i czytania zwojów Tory – mogą zostać oplute przez mężczyzn haredi. Zdarzało się już, że w zuchwałe bluźnierczynie leciały krzesła, a rabini wyzywali je od dziwek i zagłuszali krzykiem ich szabasowe pieśni.

Zdaniem ortodoksyjnych haredim kobiety powinny siedzieć w domu i przygotowywać szabasowy posiłek dla swoich pobożnych mężczyzn i ich coraz liczniejszych rodzin. I choć nadal stanowią mniejszość, izraelscy haredim bezustannie starają się to zmienić. Stosują prostą taktykę: prokreacja. Rodziny haredi mają średnio siedmioro dzieci, a zdarza się często, że liczba potomstwa jest dwucyfrowa. Ich powiększające się rodziny uznaje się za rozwiązanie problemu współczesnych Żydów, którzy bezczeszczą swoją religię, a także za najlepszy sposób obrony przed Palestyńczykami grożącymi, że przewyższą liczebnie Izraelczyków w ich historycznej ojczyźnie.

Jerozolimski dziennik „Haarec” donosi o pewnym haredi, który może się poszczycić 450 zstępnymi. Gwałtownie zwiększająca się liczba haredim zmusza izraelskich polityków do włączania ich partii do koalicji kierujących izraelskimi rządami. Dzięki temu ultraortodoksi zdobyli przywileje, które wywołują oburzenie pozostałych Izraelczyków: zwolnienie od służby wojskowej (tłumaczone tym, że jakoby bronią oni judaizmu poprzez bezustanne studiowanie Tory) oraz wsparcie finansowe przyznawane przez rząd każdemu nowo narodzonemu izraelskiemu dziecku. Do 2009 roku wysokość tego wsparcia rosła wraz z każdym kolejnym urodzonym dzieckiem. Wreszcie koszt zwiększania w ten sposób liczby ludności zaszokował konserwatywnego premiera Beniamina Netanjahu, który ustanowił wówczas jednolitą stawkę dopłat. Jak na razie przy Ścianie Płaczu nie widać, by tempo rozmnażania się haredim uległo zmniejszeniu – tysiące młodych chłopców z czarnymi jarmułkami na głowie i podskakującymi pejsami wirują wokół swoich tańczących brodatych ojców.

Księżyc w pierwszej kwadrze, żółty niczym kamienie wapienne Jerozolimy, wspina się wysoko ponad murami Starego Miasta. Haredim zaczynają kierować się w stronę swoich domów – pieszo; podczas szabasu nie wolno korzystać ze środków transportu – do swoich ciężarnych żon i córek. Większość z nich zmierza do Mea Szearim, jednego z największych jerozolimskich osiedli, które zauważalnie podupada z powodu tak wielkiej liczby zamieszkujących je osób. Studiowanie Tory przynosi niewielki lub żaden dochód; większość żon haredi podejmuje się każdej pracy, którą można pogodzić z wychowywaniem dzieci. Ponad jedna trzecia rodzin żyje tutaj poniżej granicy ubóstwa. Przedsionki i klatki schodowe nędznych bloków są zastawione wózkami dziecięcymi. W powietrzu wyczuwa się smród przepełnionych śmietników, przeciążonych kanałów ściekowych oraz – co zaskakujące w miejscu, gdzie żadne pojazdy nie mogą poruszać się podczas szabasu – spalin silników dieslowskich. Wielu haredim uważa, że zasilane non stop węglem elektrownie Israel Electric Corporation, pracując w szabas, dopuszczają się świętokradztwa i dlatego przed zachodem słońca odpala setki przenośnych generatorów w piwnicach całego Mea Szearim, by nie pogasły światła w ich domach. Tradycyjnym pieśniom (zmirot lub zemirot) śpiewanym przy szabasowych stołach towarzyszy ich głuchy pomruk.

Cztery kilometry na północ od Mea Szearim wyrastają wapienne wzgórza. Ramat Szlomo, jedno z nich usytuowane naprzeciw zielonej linii, to miejsce, gdzie znajdował się starożytny kamieniołom, z którego pozyskiwano niemal dziesięciometrowe bloki skalne wykorzystane później do budowy ściany Drugiej Świątyni. W 1970 roku, wkrótce po tym, jak Izrael przejął ten teren, zasadzono tam las. W przeciwieństwie do wcześniej utworzonych przez Żydowski Fundusz Narodowy (JNF) lasów – równych rzędów australijskich eukaliptusów lub sosny alepskiej – ten był mieszany, rosły w nim dęby, drzewa iglaste i terpentynowce. Młody las uznano za rezerwat przyrody – sprzeciwili się temu Palestyńczycy. Uważali oni, że prawdziwą przyczyną jego zasadzenia było powstrzymanie rozwoju pobliskiej arabskiej wioski Shuafat. Ich podejrzenia potwierdziły się w 1990 roku, kiedy buldożery oczyściły ten teren, przygotowując miejsce dla nowego jerozolimskiego osiedla haredi – lub nowej osady na Zachodnim Brzegu, w zależności od tego, kto je opisywał.

„Ogołocili całe wzgórze” – opowiada mieszkaniec osady Ramat Szlomo i rabin chasydzki Dudi Zilbershlag. Założyciel Haredim for the Environment, organizacji non profit, której nazwę można również przetłumaczyć jako „obawa o środowisko”, wyraża ubolewanie z tego powodu. Ale po chwili jego twarz się rozjaśnia i dodaje: „Ale potem zasadziliśmy drzewa na nowo”.

Zilbershlag sączy herbatę z dzikiej róży w swoim salonie, otoczony oszklonymi regałami z drewna, pełnymi literatury kabalistycznej i talmudycznej. Jeden z regałów zajmują srebrne menory, świeczniki szabasowe i kielichy kiddusz. Krzepki mężczyzna po pięćdziesiątce szeroko się uśmiecha, gęste szare pejsy wystają mu po obu stronach czarnej jarmułki, a siwa broda sięga czarnej kamizelki, którą nosi na białej koszuli z rytualnymi frędzlami. Jest również założycielem największej organizacji charytatywnej w Izraelu, Meir Panim – sieci jadłodajni dla ubogich. Jego ultraortodoksyjna grupa zajmująca się problemami środowiska skupia się głównie na sprawach miejskich: hałasie, zanieczyszczeniu powietrza, zatłoczonych drogach, paleniu śmieci na wolnym powietrzu, a także opakowaniach po jedzeniu śmieciowym walających się w przepełnionych dzielnicach haredi. Jednak jest zainteresowany czymś więcej: zachowaniem naturalnego środowiska.

„Według gematrii, czyli numerologii kabalistycznej – wyjaśnia – słowa »Bóg« i »natura« są równoważne. Tak więc natura oznacza Boga”.

Zilbershlag uważa, że nie potrzeba cudów, aby udowodnić istnienie Boga. „Widzę Boga w elementach natury: drzewach, dolinach, niebie i słońcu” – wyjaśnia. Jednak przyznaje, że przetrwanie Żydów zależało od cudów Boga panującego nad prawami natury, a nawet zdolnego je zawieszać. Tę tajemnicę potrafią rozwikłać chyba tylko kabaliści. Jako przykład Zilbershlag podaje opuszczenie Egiptu przez Izraelitów, kiedy to Bóg sprawił, że rozstąpiło się morze.

To wydarzenie poprzedzały inne cuda: woda zmieniająca się w krew, chmary żab na pustyni, noc trwająca trzy dni, grad, który niszczył egipskie plony, oraz plagi, których ofiarami padły zwierzęta domowe i pierworodne dzieci Egipcjan. Wszystkie te boskie interwencje są upamiętniane podczas sederu pesachowego[2], na którego początku żydowskie dzieci zadają cztery tradycyjne pytania dotyczące symboliki tego wieczoru. Odpowiedzi udzielane podczas tego posiłku nawiązują do cudownego wybawienia Izraelitów z niewoli.

W każdym kącie domu Dudiego Zilbershlaga stoją rzeczy – wózek spacerowy, kojec, kołyska – przypominające o dzieciach, które zadają te pytania: wraz z żoną Rivką mają ich jedenaścioro i liczą na to, że wielokrotnie zostaną obdarzeni wnukami. Jednak nic nigdy nie jest pewne na tych mitycznych terenach, gdzie napięcie pomiędzy dwoma ludami roszczącymi sobie do nich prawa wszystko niszczy. Wraz z rosnącą każdego dnia presją i stawką – a także liczebnością stron konfliktu, jako że i jedni, i drudzy pragną przewyższyć liczebnie przeciwnika – prawdziwy obraz rzeczywistości zaczyna docierać do wszystkich, zarówno do Żydów, jak i do Arabów, reprezentujących szerokie polityczne i religijne spektrum.

Na obszarze historycznej Palestyny – to znaczy pomiędzy Morzem Śródziemnym a rzeką Jordan, na ziemiach będących obecnie terenami spornymi Izraela i Palestyny, na odcinku o długości zaledwie osiemdziesięciu kilometrów – mieszka obecnie prawie 12 milionów ludzi.

Po I wojnie światowej Brytyjczycy, którzy zarządzali Palestyną na podstawie międzynarodowego mandatu, byli przekonani, że te tereny, w większości pustynne, mogą utrzymać najwyżej dwa i pół miliona ludzi. W latach 30. XX w. syjonista David Ben Gurion przekonywał urzędników brytyjskich, że właśnie ten obszar powinien być ojczyzną Żydów. Twierdził, że dzięki determinacji i pomysłowości Żydzi przekształcą tereny uznane przez Brytyjczyków za nieużytki.

Przyszły premier Izraela pisał: „Nie pominiemy żadnego skrawka ziemi; wykorzystamy wszystkie możliwe źródła wody; nie pozostawimy ani jednego nieosuszonego bagna; żadna piaszczysta wydma nie pozostanie nieużyźniona; żadne wzgórze nie pozostanie bez drzew; nie pozostawimy niczego nietkniętego”. Ben Gurion uważał, że palestyńska ziemia z jej zasobami wodnymi może zaspokoić potrzeby wielu ludzi, zarówno Żydów, jak i Arabów – w swoich wczesnych pracach twierdził, że oba ludy mogą pokojowo egzystować.

Był przekonany, że ziemia ta może utrzymać sześć milionów ludzi. Później, już po objęciu stanowiska premiera rządu, Ben Gurion obiecywał nagrody izraelskim „bohaterkom”, które urodzą dziesięcioro lub więcej dzieci (ostatecznie wycofano się z tego, ponieważ pośród zwyciężczyń było wiele Arabek). Obecnie izraelska populacja haredim podwaja się co siedemnaście lat. Z kolei zaledwie połowa Palestyńczyków, którzy właśnie osiągają lub zbliżają się do wieku reprodukcyjnego, może sprawić, że arabska populacja na terenie historycznej Palestyny – Izraela, Zachodniego Brzegu Jordanu i Strefy Gazy – będzie liczebniejsza od żydowskiej już w 2016 roku.

Na tym etapie trudno przewidywać, która ze stron zwycięży w tym demograficznym współzawodnictwie – bądź poniesie porażkę, w zależności od punktu widzenia. Na przestrzeni wieków wzrost liczby ludności Izraela był uzależniony głównie od napływu Żydów z innych stron. Ponad milion Rosjan przybyło na te tereny po upadku Związku Radzieckiego. Jednakże liczba Żydów decydujących się na aliyah, czyli emigrację do Izraela, dramatycznie spadła. Znacznie więcej Żydów przeprowadza się obecnie z Izraela do Stanów Zjednoczonych niż odwrotnie. Mimo to, w związku ze wskaźnikiem płodności haredim rosnącym wykładniczo, Żydzi mogą ponownie stać się większością w latach 20. XXI w. Przynajmniej na jakiś czas.

Ważniejszą kwestią niż to, kto obejmie prowadzenie, jest jednak coś, czemu nie zaprzeczają ani żydowscy, ani arabscy demografowie: jeśli sprawy nadal będą zmierzały w tym samym kierunku co obecnie, w połowie bieżącego wieku liczba ludzi stłoczonych pomiędzy wybrzeżem a rzeką Jordan może się niemal podwoić i osiągnąć 21 milionów.

Nawet cudownie rozmnożone przez Jezusa bochenki chleba i ryby mogą nie wystarczyć dla zaspokojenia ich potrzeb. Bezlitosna arytmetyka wymusza zadanie czterech nowych pytań:

Pytanie pierwsze

Ilu ludzi może tak naprawdę utrzymać należąca do nich ziemia? A ponieważ oddziaływanie Ziemi Świętej wykracza daleko poza jej sporne granice, można zapytać: ilu ludzi jest w stanie utrzymać cała planeta?

Próba odpowiedzi na to pytanie w każdym zakątku Ziemi wymaga rozległej i specjalistycznej wiedzy oraz wyobraźni. O jakich ludzi chodzi? Czym się żywią? W jaki sposób zapewniają sobie schronienie i jak się przemieszczają? Skąd czerpią wodę – i na ile im ona wystarczy? Ich paliwo: w jakich ilościach jest dostępne i jak szkodliwe jest jego spalanie? A wracając do kwestii pożywienia – czy sami je hodują? Jeśli tak, ile mogą go zebrać, tzn. jakie są opady deszczu na ich ziemiach, ile przepływa przez nie rzek, jak urodzajne są ich gleby, jak dużo stosują nawozów sztucznych i innej chemii i jakie są negatywne efekty takiego postępowania?

Lista jest znacznie dłuższa. Jakiego rodzaju domy zamieszkują i jakiej są one wielkości? Z czego są wykonane? Jeśli z materiału pozyskiwanego w okolicy, to na jak długo im go wystarczy? (Mimo że połowę powierzchni Izraela stanowi pustynia, już pojawiły się obawy, że zabraknie piasku budowlanego, nie mówiąc już o wodzie do cementu). A co z placami budowy i wszystkimi drogami, kanałami ściekowymi, rurami gazowymi oraz liniami energetycznymi? A co z infrastrukturą dla szkół, szpitali oraz przedsiębiorstw mających obsługiwać i zatrudniać... ilu jeszcze ludzi?

Wyczerpujące odpowiedzi na tego typu pytania wymagają pracy ekologów, geografów, hydrologów oraz agronomów, a nie tylko inżynierów i ekonomistów. Jednak w Izraelu i Palestynie – podobnie jak w innych miejscach – większość decyzji nie jest podejmowana przez żadną z tych grup. Na tych terenach od początku cywilizacji o wszystkim decydowała polityka, w której centrum zainteresowania były sprawy wojskowe, biznesowe i kulturowe.

Chasydzki rabin Dudi Zilbershlag, przedsiębiorczy i znający się na polityce dyrektor organizacji non profit, jeśli chodzi o kwestie kulturowe, jest realistą – przynajmniej do pewnego stopnia. Zgadza się z tym, że Izrael potrzebuje zarówno świeckich, jak i religijnych Żydów – kto inny miałby wspierać tych wszystkich talmudystów? – a także z tym, że jego dzieci i potomstwo Arabów będą musiały mieszkać razem. „Musimy odnaleźć wspólny język i pozwolić, by zwyciężył pokój”.

Ale nie potrafi sobie nawet wyobrazić, żeby jego pobratymcy mieli ograniczyć liczbę dzieci sprowadzanych na ten świat.

„Bóg sprowadza dzieci na ten świat, więc znajdzie dla nich miejsce” – wyjaśnia należąca do haredim Rachel Ladani, która zajmuje się edukacją w zakresie ochrony środowiska.

Zwrot „kontrola populacji” wywołuje u niektórych osób maltuzjańskie obawy lub koszmarne wizje chińskich rządów totalitarnych, ale dla chasydzkich Żydów, takich jak Rachel Ladani i Dudi Zilbershlag, treść, którą on niesie, jest w ogóle nie do przyjęcia. Ladani mieszka w ultraortodoksyjnym Bene Beraku, najgęściej zaludnionym mieście Izraela, nieco oddalonym od Tel Awiwu na wybrzeżu. Według niej edukacja prośrodowiskowa, którą się zajmuje, nie stoi w sprzeczności z tym, że jest matką ośmiorga dzieci. Chasydzki styl życia jej rodziny oznacza chodzenie pieszo do sklepów, do szkoły oraz do synagogi i niezbyt częste opuszczanie osiedla. Żaden z członków jej rodziny, włączając samą Rachel, nie był nigdy na pokładzie samolotu. Ladani lubi powtarzać: „Moje dwie córki i sześciu synów wytwarzają mniej dwutlenku węgla w ciągu całego roku niż ktoś, kto leci samolotem z Ameryki, aby odwiedzić Izrael”.

Być może, ale ona i jej dzieci potrzebują pożywienia i dachu nad głową, a to z kolei wymaga materiałów budowlanych i całej związanej z tym infrastruktury – i tak samo będzie z następnymi pokoleniami. Pomimo że nie muszą nigdzie daleko chodzić – w obrębie dwóch przecznic znajdują się sklepy spożywcze, rzeźnicy oferujący koszerne mięso, punkty sprzedające falafele[3] oraz liczne sklepy z artykułami dla dzieci i perukami (dopuszczalne skromne nakrycie głowy ortodoksyjnych kobiet; Rachel nosi rudą, przyciętą na pazia) – jasne jest, że wiodący surowe życie haredim nie są całkowicie wolni od współczesnych i energochłonnych pokus. W Bene Berak samochody parkują dosłownie wszędzie, nawet na pasach rozdzielających jezdnie i częściowo na chodnikach. Liczne motocykle pędzą ulicami, przy których gęsto postawione domy są upstrzone antenami satelitarnymi.

To największe skupisko ludzi w północnej, niepokrytej pustynią połowie Izraela. Gęstość zaludnienia na tym obszarze to 740 osób na kilometr kwadratowy, większa niż w jakimkolwiek państwie świata zachodniego (w Holandii, najgęściej zaludnionym kraju Europy, na kilometr kwadratowy przypada 403 mieszkańców). Co więc zdaniem Rachel Ladani się wydarzy, kiedy liczba ludności w jej kraju podwoi się do roku 2050? A co będzie z naszą planetą, która według szacunków przygotowanych przez Organizację Narodów Zjednoczonych w połowie wieku będzie musiała pomieścić już niemal 10 miliardów ludzi?

„Nie muszę o tym myśleć. Bóg stworzył ten problem i to On go rozwiąże”.

W pobliżu rósł kiedyś las sosnowy, w którym matka Rachel, rosyjska imigrantka, uczyła ją, jak nazywają się kwiaty i ptaki. Kiedy Rachel miała zaledwie dziesięć lat, spotkała kobietę architekta krajobrazu – było to dla niej podwójne objawienie: nie wiedziała, że istnieje coś takiego jak architektura krajobrazu, ani że kobiety też pracują. Kiedy w wieku dziewiętnastu lat wychodziła za mąż, rabinowi, który udzielał jej ślubu, nie powiedziała, że zapisała się również na Technion, Izraelski Instytut Technologiczny. Zdobycie dyplomu zajęło jej pięć lat, ponieważ w tym czasie urodziła również trójkę dzieci.

Wraz z mężem, Eliezerem, dyrektorem szkoły dla dzieci mających problemy w nauce, zdołali sprowadzić na świat kolejnych pięcioro dzieci, mimo że Rachel nie rezygnowała z pracy na rzecz tego, by ich pękające w szwach miasto było nadal piękne. Kiedy miała czterdzieści lat, odkryła główny izraelski think tank zajmujący się problemami ochrony środowiska, Heschel Center for Environmental Learning and Leadership w Tel Awiwie. Podobnie jak Technion, nie była to organizacja ortodoksyjna, ale otwarła jej oczy i zmieniła jej życie, nie wpływając na jej wiarę.

„Środowisko jest jak Tora. Jest częścią was” – mówi dziewczynkom, które uczy w szkole religijnej. W kraju, gdzie niegdyś uczniowie śpiewali patriotyczne pieśni o syjonistach przeobrażających ziemie za pomocą betonu, ona uczy je, by otwarły oczy, obserwowały kiełkujące roślinki i tak długo wpatrywały się w naturę, aż zaczną ją naprawdę dostrzegać. Cytuje starodawny Midrasz, rabiniczny komentarz do Tory, w którym Bóg pokazuje Adamowi drzewa w Raju i mówi: „Zobacz, jak piękne są efekty mojej pracy. Wszystko, co stworzyłem, stworzyłem z myślą o tobie”.

Jednak, jak zauważył Jeremy Benstein, założyciel Heschel Center, w wydanej w 2006 roku książce pt. The Way Into Judaism and the Environment (Droga do judaizmu i środowiska), w tym samym Midraszu Bóg ostrzega Adama: „Postępuj ostrożnie, by nie zakłócić i nie zniszczyć Mojego świata, bo jeśli go zrujnujesz, po tobie nie będzie nikogo, kto mógłby go naprawić”.

Benstein zacytował to w odpowiedzi na teologiczny optymizm głęboko wierzących ludzi, przekonanych, że Bóg nas nie zawiedzie, jeśli będziemy postępować zgodnie z Jego zaleceniami. „Wzywa się nas do tego” – przypomina w swojej książce – „abyśmy nie liczyli na to, że cuda rozwiążą nasze problemy. Bóg wyraźnie mówi, że nie będzie miał kto po nas posprzątać”.

Benstein dorastał w Ohio i studiował na Harvardzie przed przyjazdem do Izraela. Zdobył stopień doktora w dziedzinie antropologii środowiska na Uniwersytecie Hebrajskim w Jerozolimie. Wraz z innymi imigrantami z Ameryki założył Heschel Center i wykładał w Instytucie Arava, centrum badawczym skupiającym się na zagadnieniach ekologii, w kibucu[4] na południu Izraela. Intifady sprawiły, że jasno zdał sobie sprawę z dwóch rzeczy dotyczących zaludnienia: miało ono ogromny wpływ na wspólne środowisko izraelsko-palestyńskie i stanowiło temat tabu.

„Ponieważ nadal dochodzimy do siebie po wymordowaniu jednej trzeciej światowej społeczności Żydów” – mówi, siadając okrakiem na krześle w bibliotece Heschel Center. Holocaust, który był jednym z powodów podzielenia Palestyny przez Organizację Narodów Zjednoczonych na dwa obszary w celu stworzenia ojczyzny Żydom, cały czas jest tutaj świeżą sprawą. „Znaczenie sześciu miliardów” – jak Benstein napisał w 2006 roku w swojej książce – „powinno ustąpić miejsca sprawie sześciu milionów”. Zwłaszcza że, dodaje, milion zamordowanych Żydów stanowiły dzieci.

„Obecnie na świecie żyje mniej Żydów niż w 1939 roku. Postrzegamy siebie jako rdzenną ludność zdziesiątkowaną przez kulturę Zachodu. Mamy prawo do uzupełnienia swoich szeregów”.

Benstein, który sam jest ojcem bliźniąt, wie, że liczba ludzi na świecie wzrosła z sześciu miliardów do siedmiu w ciągu zaledwie dwunastu lat. Studiując Torę i traktaty biblijne w poszukiwaniu informacji, jak postępować w kwestii środowiska, takich jak zarządzenie z Księgi Wyjścia 23,11 nakazujące pozostawienie ziemi odłogiem co siedem lat, wypatrywał również wskazówek na temat tego, co dokładnie Bóg miał na myśli, kiedy nakazał ludziom, by byli płodni i się rozmnażali.

„Wygląda na to, że słowa te sugerują istnienie jakiejś granicy. Ponieważ nie powiedziano tam, byśmy byli płodni i rozmnażali się w nieskończoność lub tak długo, jak tylko zdołamy. Te słowa brzmią: »Bądźcie płodni i rozmnażajcie się, abyście zaludnili ziemię«”.

Benstein, który ma harwardzki dyplom z językoznawstwa, zgłębiał niuanse języka Księgi Rodzaju. „Jeśli weźmiemy to dosłownie, będzie to oznaczało, że zaistnieje jakiś moment, w którym będzie można uznać, że wypełniliśmy już to przykazanie i będziemy mogli przestać je realizować. Pytanie brzmi: kiedy? Czy już dotarliśmy do tego punktu? Rabini nie potrafią odpowiedzieć na pytanie, kiedy ziemia będzie zaludniona. O to należy spytać ekologów”.

W Księdze Rodzaju Benstein znalazł jednak ciekawą wskazówkę. Pojawia się ona po czterdziestu rozdziałach, w których mowa o mężczyznach pojmujących żony, płodzących dzieci i o pokoleniach synów. Ludzie Starego Testamentu bez trudu wypełniali nakaz rozmnażania się, robili to z zapałem, a często i z wielką żądzą. Ale wtedy pojawił się Józef, trzynasty potomek patriarchy Jakuba.

Józef miał dwóch synów, zanim zinterpretował sen egipskiego faraona. Wtedy, pisze Benstein: „Przestał się rozmnażać przed klęską głodową, która miała nastąpić. Talmud przywołuje ten przykład, aby ostrzec: »Współżycie seksualne małżonków w czasie klęski głodu jest zabronione«”.

Benstein przytacza jeszcze jeden fragment Talmudu – „ten zakaz jest wezwaniem do kontroli populacji: »Kiedy widzisz, że świat ogarnia ubóstwo, żona twa niech nie rodzi dzieci«”.

Jednak sama liczba ludności, jak twierdzi Benstein, nie wyjaśnia w pełni głodu i braku wody trapiących większość ludzkości, problemów, które znacznie się nasilą w tym stuleciu. Światowa populacja wzrosła czterokrotnie na przestrzeni ostatnich stu lat, a zużycie zasobów naturalnych, określone na podstawie zsumowanych wskaźników produktu krajowego brutto na całym świecie, zwiększyło się aż siedemnastokrotnie. W planetarnym „bufecie” raczy się stosunkowo nieduża liczba ludzi, kosztem ogromnej masy pozostałych. Dystans dzielący uprzywilejowanych od reszty, który już za czasów biblijnych stanowił przyczynę nieszczęść i wojen, jeszcze nigdy nie był tak ogromny jak obecnie.

Benstein przyznaje, że nadmierna konsumpcja i przeludnienie są dwiema stronami tej samej monety. Kręci się ona coraz szybciej, wywołując pytania, które dotyczą nie tylko jego podzielonego narodu; cały świat staje na głowie na skutek działania sił, które wymykają się spod kontroli.

II Woda

Pytanie drugie

Jeśli w celu zachowania silnego ekosystemu, który zapewni przetrwanie ludzkości, nie możemy dopuścić, by liczba ludzi na świecie osiągnęła 10 miliardów – lub nawet zmniejszyć populację planety poniżej 7 miliardów – czy istnieje możliwy do przyjęcia, pokojowy sposób przekonania ludzi wszystkich kultur, religii, narodowości, plemion i systemów politycznych świata, że zrobienie tego leży w ich własnym interesie? Czy jest coś w ich liturgiach, historii, systemach wierzeń – bądź też jakakolwiek inna podstawa – co pozwoli na zaakceptowanie z pozoru nienaturalnej konieczności ograniczania tego, co nam i innym gatunkom przychodzi z łatwością: produkowania kopii samych siebie?

Ayat Um-Said zna jedną taką podstawę. „To nie religia, a rzeczywistość”.

Ogromnymi oczami ozdobionymi niebieskim cieniem do powiek, który pięknie pasuje do jej lawendowego hidżabu i fioletowego wełnianego płaszcza, spogląda na swoją matkę. Ruwaidah Um-Said, w zielonej aksamitnej sukni i czarnej wełnianej chuście na głowie dla odparcia styczniowego chłodu, opiera się na podłokietniku białego plastikowego krzesła i podaje wiek swoich dzieci: „Dwadzieścia pięć, dwadzieścia cztery, dwadzieścia trzy, dwadzieścia dwa, dwadzieścia, dziewiętnaście, szesnaście, czternaście, trzynaście i dziesięć”. Sześciu chłopców i cztery dziewczynki. Jej najmłodsze dziecko opiera się o jej kolano, ubrane w golf, czarną bluzę z zamkiem i kurtkę ortalionową z polarem. Jedyne ciepło w ich domu – składającego się z trzech pokoi na parterze pięciopiętrowego „pudła” z betonu w Al-Amari, obozie dla uchodźców, który stał się dzielnicą miasta Ramallah na Zachodnim Brzegu – emanuje z ciał osób, które tam mieszkają, a tych nigdy nie brakuje.

Ruwaidah urodziła się tam w 1958 roku, dziesięć lat po tym, jak jej rodzina została wygnana z Liddy – w starożytności miasto nosiło nazwę Lod – kiedy powstało państwo Izrael. W tamtych czasach jej ojciec posiadał sad, w którym rosły granaty, pomarańcze i cytryny, hodował też cebule, rzodkiew, szpinak, fasolkę, pszenicę i jęczmień. „Cały czas zakładał, że tam wrócimy i dlatego odmawiał kupienia tutaj nieruchomości”. Spogląda na zawilgocone niebieskie ściany, gołe, częściowo pokryte ciemnoniebieską lamperią, na które patrzy całe życie. „Organizacja Narodów Zjednoczonych jest właścicielem tej ziemi”. Spluwa, a potem dodaje: „A my mamy ten dom”.

Kiedy do kilku tysięcy uchodźców z Al-Amari przez dekadę stopniowo docierało, że w najbliższym czasie nie wrócą do swoich wiosek, betonowe domy zastąpiły ONZ-owskie namioty. Po następnych dziesięciu latach i wojnie sześciodniowej, kiedy nie było już granicy, bo wszystko stanowiło teraz obszar Izraela, jej ojciec zabrał rodzinę do ich ziemi. Nadal posiadał akt własności, ale to nie miało już żadnego znaczenia. Poddał się ostatecznie, kiedy na miejscu, gdzie kiedyś rosły ich drzewa, wybudowano pas startowy Międzynarodowego Portu Lotniczego Ben Gurion.

Coś jeszcze stopniowo uległo zmianie. „Każda palestyńska rodzina miała kogoś w więzieniu, kogoś rannego lub zabitego. Więc rodziny, w których do tej pory było pięcioro lub sześcioro dzieci, zaczęły mieć ich więcej”. Ruwaidah wskazuje na szkolne zdjęcie jej trzynastoletniego syna Yassima. „Kiedy ginie twój krewny, rodzisz następne dziecko, by nosiło jego imię. A będziemy potrzebowali ich o wiele więcej” – dodaje i obracając się do swojej córki Ayat, mówi: „żeby odzyskać całą ziemię”.

Ayat uśmiecha się słodko, ale kręci głową i stwierdza: „Tylko dwójkę”.

Ruwaidah wzrusza bezradnie ramionami. Wszystkie jej córki chcą mieć tylko dwójkę dzieci, chłopca i dziewczynkę.

„Wszyscy moi rówieśnicy – mówi Ayat – mają dosyć mieszkania po sześć osób w jednym pokoju. Kogo stać na tyle dzieci? Życie jest teraz takie drogie”.

Nie ma miejsca na to, by mogli cokolwiek uprawiać – a nawet gdyby takie się znalazło, woda w kurkach na Zachodnim Wybrzeżu nierzadko płynie jedynie dwa razy w tygodniu, więc nie daliby rady nawadniać swoich upraw. ONZ przydzielał im kiedyś cukier, ryż, mąkę, olej i mleko, ale skończyły się przeznaczone na to środki finansowe. „Jedynie edukacja da nam szansę na utrzymanie się” – mówi Ayat, obejmując swojego syna Zacariaha i córkę Rheem – „a to kosztuje”.

Dwóch jej braci dostało się na studia. Kolejny, co można uznać za cud, zarabia, grając w piłkę nożną w Norwegii. Dla reszty szanse na znalezienie pracy są marne, a jeśli nawet gdzieś się zaczepią, to niewiele zarobią. „A teraz, gdy większość Izraela jest zamknięta, znalezienie pracy jest jeszcze trudniejsze”.

Mury, które otaczają Ramallah i niekończące się wyczekiwanie przy licznych posterunkach kontrolnych obstawionych przez izraelskie wojsko, sprawiają, że dotarcie tam, gdzie może być praca, a właściwie praktycznie wszędzie, staje się niemal niemożliwe. Kobiety rodzą tam dzieci, czekając na możliwość przejścia na drugą stronę; jedna z nich nawet nazwała swoje dziecko Checkpoint (posterunek kontrolny). Mury bezpieczeństwa są widoczne praktycznie z każdego miejsca na Zachodnim Brzegu. W wielu przypadkach odgradzają hodowców od ich gajów oliwnych. Również izraelskie miasta – pełne osiedli wieżowców, centrów handlowych, parków przemysłowych oraz powiększających się obrzeży pełnych przyczep mieszkalnych – wpychają Palestyńczyków na jeszcze mniejsze przestrzenie.

W obliczu deficytu mieszkań i panującej wszędzie ciasnoty, meczety nie nawołują już do posiadania dużej ilości dzieci. „To i tak nie jest sprawa imama” – obrusza się Ayat.

„Izraelczycy chcą, żebyś tak właśnie myślała” – mówi wchodząca do pomieszczenia sąsiadka w brązowym hidżabie z frędzlami.

„Niech więc politycy wyzwolą Palestynę, zamiast prosić nas, byśmy to zrobili poprzez rodzenie dzieci. Jakim cudem Arafat miał tylko jedną córkę?” W telewizji Ayat widzi, że izraelscy politycy płacą haredim, by tamci mieli więcej dzieci. – „Tutaj im więcej masz dzieci, tym więcej ty płacisz”.

Przynajmniej klinika prowadzona przez ONZ nadal wydaje darmowe wkładki domaciczne.

W Betlejem Abeer Safar studiuje mapę ścienną Zachodniego Brzegu, który ma kształt fasoli. We wcięciu „fasolki” leży Jerozolima. Jej rodzinne miasto, Betlejem, na mapie jest zaledwie kilka kilometrów niżej.

Abeer studiowała technologię chemiczną i inżynierię procesową na Jordan University of Science and Technology. Tutaj jest specjalistką od wody przy ARIJ, palestyńskim instytucie badawczym. Ma na sobie dżinsy, czarny sweter nałożony na limonkowy golf, złoty łańcuszek z wisiorkiem, a jej długie brązowe włosy nie są niczym zakryte. Wraz z mężem mieszka w jego rodzinnym domu, który podobnie jak większość tutejszych budynków, jest coraz wyższy. W miejscu narodzin Jezusa odgrodzonym przez izraelskie mury bezpieczeństwa – czy mury segregacji, jak nazywają je Palestyńczycy – nie ma innego wyboru.

Według niej to bezsens. Jeśli Izrael nadal będzie kroić Palestynę na kawałki, nie pojawi się szansa na utworzenie palestyńskiego państwa, które zdoła przetrwać. Jeśli jednak pozostanie ona w całości, Żydzi ryzykują, że Palestyńczyków z czasem będzie więcej. Mniejszość może utrzymać władzę przy apartheidzie, ale nie w demokracji. Jakby wbrew tym obawom Abeer, dobiegająca czterdziestki, dopiero teraz spodziewa się pierwszego dziecka. Inne czynne zawodowo Palestynki również odkładają wychowywanie dzieci. Dziewczynki chcą obecnie najpierw skończyć szkoły i znaleźć pracę, zanim zdecydują się na dzieci.

Mimo to musi upłynąć jeszcze trochę czasu, zanim obciążenie spowodowane wielką liczbą ludności ulegnie zmniejszeniu, a tymczasem istnieją pilniejsze kwestie. „Dzielimy warstwy wodonośne Zachodniego Brzegu z Izraelem” – mówi Abeer – „jednak nie istnieje żaden system zarządzania tymi zasobami”.

Oznacza to, że całkowitą władzę sprawuje nad nimi Izrael, a Palestyna nie może drążyć nowych studni. Największe obszary zasilania głównego rezerwuaru regionu, czyli Western Mountain Aquifer, znajdują się w obrębie wijącego się muru bezpieczeństwa. Aż trzy czwarte wód gruntowych pochodzących z wyżyn Zachodniego Brzegu Jordanu trafia do Izraela. „Ich osiedla czerpią tyle wody, ile tylko chcą, nawet do napełniania basenów” – mówi Abeer. Palestyńczycy twierdzą, że Izraelczycy dostają 280 litrów wody dziennie na osobę, podczas gdy oni mają do dyspozycji zaledwie po 60 litrów. Wskazania Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) mówią o przynajmniej 100 litrach wody dziennie na osobę.

Izraelscy działacze na rzecz ochrony środowiska przyznają, że szaleństwem jest przeznaczanie połowy krajowych zasobów wody na rolnictwo, które wytwarza tylko 1% dochodu państwa. Izrael opracował pionierską technikę nawadniania kroplowego i pozyskiwania wody z płynnych ścieków w celu irygacji upraw. Uważają jednak, że hodowanie wymagających dużej ilości wody roślin, jak bawełna i kwiaty – sprzedawane do Europy – czy ziemniaki wysyłane do Polski, która z pewnością ma własne uprawy, oznacza eksportowanie najcenniejszego zasobu naturalnego. („Dobrą wiadomością jest to” – jak zauważa izraelska gazeta „Jerusalem Post” – „że od 2020 roku wszyscy Izraelczycy będą pili poddane recyklingowi ścieki. Zła wiadomość natomiast jest taka: może nie starczyć ich dla wszystkich”.)

Inne główne źródło wody Izraela, rzeka Jordan, stało się cuchnącym kanałem spływającym z jeziora, którego sama już nazwa jest przyczyną konfliktów, ponieważ istnieją jej trzy wersje: Żydzi nazywają je Morzem Kinneret, dla Palestyńczyków to Jezioro Tyberiadzkie, a dla chrześcijan – Morze Galilejskie. Jordan stanowi część granicy Izraela z krajem, który wziął od tej rzeki swoją nazwę – dlatego też jej brzegi są obszarem kontrolowanym przez wojsko, przez co Palestyna nie ma do niej dostępu. Jordania korzysta z wód rzeki, tak jak i Syria, która kontroluje część jej górnych dopływów. (Inne znajdują się na Wzgórzach Golan, które Izrael odebrał Syrii w 1967 roku i nie oddał. Izraelskie ataki powietrzne na przedsięwzięcia Ligi Arabskiej mające zmienić kierunek rzeki przyczyniły się do wybuchu wojny sześciodniowej).

Obecnie prawie wszystkie wody rzeki Jordan, z wyjątkiem 2%, są rozdzielone, zanim jeszcze opuszczą jezioro. Do Morza Martwego sączą się odpływy z pól lub hodowli ryb, kwaśne od pestycydów, nawozów, hormonów, odpadów rybnych i nieoczyszczonych ścieków. Pielgrzymi, którzy próbują zażyć kąpieli w miejscu, w którym według tradycji został ochrzczony Jezus, a Jozue przeszedł do Ziemi Świętej, mogą nabawić się wysypki albo zwymiotować, jeśli połkną trochę tej niegdyś czystej świętej wody.

Ponad 90% ścieków na Zachodnim Brzegu trafia w nieoczyszczonej postaci do środowiska. Aż do roku 2013 istniało tylko jedno składowisko śmieci, w pobliżu Morza Kinneret – Jeziora Tyberiadzkiego; kolejne otwarto w końcu w Betlejem i w Hebronie. Większość odpadów stałych jest jednak palona lub pozostawiana na pustyni. Nie są to jedynie odpady palestyńskie.

„Osiedla spuszczają nieoczyszczoną wodę na palestyńskie pola uprawne” – mówi Abeer. – „Wiele fabryk nie przestrzega izraelskich praw regulujących kwestie ochrony środowiska”. Jej zespoły pracujące w terenie, jeżdżące drogami lokalnymi, po tym, jak Palestyńczykom zakazano korzystania z głównych dróg po ostatniej intifadzie, starają się wytropić ścieki z fabryk produkujących pestycydy i nawozy, które przeniesiono na Zachodni Brzeg po tym, jak zamknięto je w Izraelu na mocy nakazu sądowego.

„Wszystko to spływa do warstwy wodonośnej, z której również Izrael czerpie wodę pitną. Twierdzimy, że zatruwają samych siebie”. Jednak Izrael nie wyda Palestyńczykom pozwoleń na budowę większej ilości oczyszczalni ścieków, jeśli tamci nie zgodzą się na oczyszczanie również ścieków z osiedli żydowskich. „A tego nie zrobimy, ponieważ są one nielegalne”. Bawiąc się swoim wisiorkiem, dodaje: „To patowa sytuacja”.

To dodatkowo nadwyrężyłoby ich i tak już obciążony budżet: ponad trzysta tysięcy Żydów mieszka obecnie w osiedlach na Zachodnim Brzegu. Jest jeszcze Strefa Gazy – półtora miliona ludzi na skrawku ziemi o długości czterdziestu kilometrów i szerokości od sześciu do jedenastu kilometrów – której populacja podwaja się co dwanaście do piętnastu lat. Podejrzewa się, że Izrael wycofał się w 2005 roku, ponieważ Coastal Aquifer jest obecnie niemal wyczerpany i 90% studni w Gazie pompuje wodę ze skażonych pól lub wodę morską. Mimo że rurociąg izraelskiego Narodowego Systemu Wodnego (National Water Carrier) przebiega tuż obok, dostarczając wodę z Morza Kinneret na leżącą na południu pustynię Negew, gdzie planowane są inwestycje, przydział sprzedawany Palestyńczykom pokrywa jedynie pięć procent zapotrzebowania Gazy.

Dwa ludy, niemal identyczne genetycznie, według niektórych zwaśnione od czasów, gdy dwie zazdrosne żony Abrahama-Ibrahima, Sara i Hagar, urodziły odpowiednio Żyda i Araba, walczą o spalony słońcem skrawek ziemi – chociaż jeden z nich posiada wyjątkowo duży wpływ na świat pod względem historycznym, religijnym i politycznym.

Jednak patrząc na to z innego punktu widzenia – ekologicznego – można zapytać, jakie znaczenie ma zajmowana przez te ludy niewielka nadmorska „piaskownica” oraz ich łączna populacja licząca 12 milionów (co stanowi zaledwie 1/584 część całej ludności Ziemi) w świecie, którego liczba mieszkańców wkrótce osiągnie 10 miliardów?

Więcej niż cały świat przypuszcza, wierzy Yossi Leshem. Aby się o tym przekonać, trzeba spojrzeć w niebo.

III Niebiosa

Pytanie trzecie

Jak wielki ekosystem jest potrzebny do utrzymania życia ludzkiego? Albo jakie gatunki czy też procesy ekologiczne są niezbędne dla naszego przetrwania?

Albo w jakim momencie nasza przytłaczająca obecność wyprze tak wiele innych gatunków, że wypchniemy z planety coś, od czego zależy nasza egzystencja, ale dotrze to do nas za późno? Bez czego nie możemy żyć?

W rzeczywistości Yossi Leshem zaczął od spojrzenia w dół ze skały w Górach Judzkich. Powinien siedzieć w laboratorium ornitologicznym Uniwersytetu w Tel Awiwie i badać korelacje długości dziobów gajówek z ich dietą na potrzeby swojej pracy magisterskiej z biologii. Zamiast tego, ogarnięty przemożnym pragnieniem przebywania w otoczeniu przyrody, zgłosił się na ochotnika do pomocy innemu naukowcowi, który obserwuje należące do rodziny jastrzębiowatych kurhanniki. Już za pierwszym razem, kiedy opuścił się na linie do gniazda, by zaobrączkować trzy pisklęta kurhannika, ogarnęła go fascynacja ptakami drapieżnymi.

Porzucił prace nad gajówkami na rzecz studiów nad orzełkiem Bonellego, dużym afro-azjatycko-południowoeuropejskim drapieżnikiem. W Izraelu odnotowano obecność co najmniej siedemdziesięciu par, ale w 1982 roku pozostało ich jedynie szesnaście. Leshem postanowił się dowiedzieć, co było tego przyczyną i przekonać się, czy cokolwiek mogłoby je ocalić. Znalezienie odpowiedzi nie zajęło mu wiele czasu.

W latach 60. XX w. Izrael wypuścił pięćdziesiąt tysięcy naszpikowanych strychniną kurczaków w celu stłumienia epidemii wścieklizny, za którą obwiniono szakale – jak się okazało, ich liczba wzrosła w związku ze zwiększeniem się ludzkiej populacji. Szakale żywiły się martwymi indykami, kurami, cielętami i krowami na terenie rozrastających się śmietnisk odpadów rolniczych. Sukces operacji „kurczakowej” – której ofiarą padło również wiele dzikich zwierząt i która prawdopodobnie przyczyniła się do wyginięcia lampartów galilejskich – wzmocnił znacznie przekonanie urzędników o zaletach trucizny. Wraz z rosnącą liczbą ludności i rozwijającym się rolnictwem coraz więcej samolotów rozpylających DDT i preparaty fosforoorganiczne pojawiało się na izraelskim niebie.

Orzełki Bonellego żywiące się zatrutymi góropatwami azjatyckimi i gołębiami zaczęły padać. I choć stosowanie DDT jest już obecnie zabronione, ilość pestycydów stosowanych na jednostkę powierzchni ziem uprawnych w Izraelu nadal jest najwyższa wśród krajów rozwiniętych. W 2011 roku pozostało już jedynie osiem par orzełków Bonellego.

Największego odkrycia Leshem dokonał na początku lat 80. XX w., prowadząc na potrzeby swojego doktoratu badania nad innym ptakiem drapieżnym: potężnym padlinożernym sępem uszatym. By zyskać lepsze rozeznanie w liczebności przedstawicieli tego gatunku, wynajął pilota i poprosił go, by przelecieli nad znajdującą się na południu Izraela pustynią Negew podczas jesiennej migracji ptaków. To, co zobaczył w górze, zdumiało go. Stada ptaków przeróżnej wielkości. Były ich tam miliony. Pilot powiedział, że zderzenie z pszczołojadem w okolicach Hebronu przyczyniło się do zniszczenia wartego pięć milionów dolarów odrzutowca należącego do izraelskich sił powietrznych (IAF). Yossi Leshem nagle zrozumiał, co powinno stać się obiektem jego studiów. Wkrótce w siedzibie IAF przeglądał dane na temat zderzeń ptaków z samolotami wojskowymi. Rocznie dochodziło przeciętnie do trzech kolizji. W latach 1972–1982 utracono więcej samolotów i zginęło więcej pilotów w wyniku tych spotkań z ptakami niż podczas starć z wrogami.

„Różne gatunki migrujących ptaków przylatują o różnych porach i na różnych wysokościach” – zakomunikował IAF Leshem, weteran czterech wojen i oficer rezerwy. „Nie chcielibyście wiedzieć, gdzie i kiedy dokładnie?”

Siły powietrzne udostępniły mu motoszybowiec. W ciągu następnych dwóch lat przez 272 dni podążał za wirującymi kłębami śpiewających ptaków, kluczami lecących gęsi oraz stadami żurawi, bocianów i pelikanów szybującymi ponad piaskami pustyni Negew, galilejskimi gospodarstwami oraz lasami sosnowymi zasadzonymi przez Żydowski Fundusz Narodowy. W raporcie złożonym dowództwu stwierdził, że nie była to jakaś tam trasa migracji ptaków: to była ta trasa. Każdego roku miliardy ptaków przelatywały przez izraelską przestrzeń powietrzną. Ze względu na to, że nad otwartymi wodami nie ma prądów termicznych, z których można korzystać, wiele ptaków migrujących pomiędzy Afryką i Europą lub zachodnią Azją unika Morza Śródziemnego. Niektóre z nich pokonują Cieśninę Gibraltarską lub przeprawiają się z Tunezji do Włoch przez Sycylię, jednak większość – 280 gatunków – przelatuje właśnie nad Izraelem i Palestyną, miejscem, gdzie krzyżują się trzy kontynenty i gdzie nad lądem zawsze unosi się ciepłe powietrze.

W swoim doktoracie Leshem napisał, że na jednostkę powierzchni w Izraelu przypada najwyższa na świecie liczba migrujących ptaków, a także rekordowa ilość samolotów znajdujących się w powietrzu w każdej chwili. Powiedział dowództwu sił powietrznych, że w celu uniknięcia kolejnych śmiertelnych zderzeń potrzebne są dwie rzeczy. Pierwszą z nich była stacja radarowa. Tak się szczęśliwie złożyło, że rozpadający się właśnie Związek Radziecki organizował „wyprzedaż” sprzętu wojskowego i udało się znaleźć stację monitorującą pogodę z Mołdawii, wartą 1,6 miliona dolarów, ale wystawioną na sprzedaż za 20 tysięcy dolarów. Były generał radziecki pochodzenia żydowskiego, który ją prowadził, zgodził się przyjechać razem ze sprzętem i zaadaptować go na potrzeby obserwacji ptaków.

Drugą potrzebną rzeczą była współpraca z sąsiadami Izraela, tak by obserwatorzy z tamtych krajów mogli ostrzec Izraelczyków, że migrujące ptaki zmierzają w ich stronę. Leshem przekonał IAF, by pozwoliły mu skontaktować się z tureckimi i jordańskimi siłami powietrznymi i namówić palestyńskich oraz jordańskich ornitologów do dzielenia się informacjami z izraelskimi kolegami. Wcześniej poznał już ornitologów z Libanu, Egiptu i nawet z Iranu. Informacje z Syrii mógł pozyskać bezpośrednio z biura organizacji działającej na rzecz ochrony ptaków oraz ich siedlisk, Birdlife International w Ammanie.

Dzięki pozyskanym danym i zakamuflowanej stacji radarowej w pobliżu autostrady łączącej Jerozolimę i Tel Awiw ilość zderzeń zmniejszyła się o 76%, co pozwoliło zaoszczędzić ok. 750 milionów dolarów na naprawach uszkodzonych samolotów lub wprowadzaniu do służby nowych maszyn, a także uratowało życie wielu pilotów – i ptaków. A być może korzyści są znacznie większe. Jeśli cokolwiek kiedyś zagrozi istnieniu tego wąskiego korytarza powietrznego lub znajdującego się poniżej ekosystemu, żywiącego i dającego schronienie migrującym ptakom, które robią sobie tam przystanek, odbije się to nie tylko na Izraelu i Palestynie. Ptaki nie są jedynie kolorowymi i uzdolnionymi muzycznie istotami – zapylają rośliny, roznoszą nasiona i żywią się insektami. Większość ekosystemów Afryki i Europy nie mogłaby funkcjonować i rozpadłaby się bez tego wąskiego gardła.

Nie tylko odrzutowce im zagrażają. Sępy uszate, nad którymi Yossi Leshem prowadził studia, zniknęły z pustyni Negew, tak jak i ogromne orłosępy brodate, które zakładały niegdyś gniazda w Masadzie nad Morzem Martwym. Aby zapobiec wyginięciu kolejnych gatunków, Leshem zorganizował narodową kampanię przeciwko pestycydom, podczas której zaproponował alternatywne rozwiązanie: ptaki. Okazało się, że płomykówki, które niegdyś szukały schronienia w drewnianych zabudowaniach gospodarczych, nie mają odpowiednich miejsc do nocowania we współczesnych konstrukcjach metalowych. To odkrycie sprawiło, że Leshem, jego koledzy oraz setki izraelskich i palestyńskich uczniów rozmieścili niemal dwa tysiące budek lęgowych na obszarach rolniczych.

„Jedna para sów zjada około pięciu tysięcy gryzoni rocznie. Pomnóżcie to przez dwa tysiące” – mówi Leshem. „Rolnicy przestaną stosować groźne pestycydy. Być może nie uda nam się wykluczyć ich wszystkich, ale spośród 826 pestycydów wykorzystywanych rocznie w Izraelu możemy odrzucić te najgorsze”. Poprawia zrobioną na drutach jarmułkę, która zsuwa się po jego gęstych siwych lokach. „Liczba plemników przypadających na jednostkę nasienia spadła o czterdzieści procent. A odsetek zachorowań na raka wzrósł o tyle samo. Wszystko to przez hormony i pestycydy. W Dolinie Hula stosowano tyle środków chemicznych, że odbiło się to na zdolnościach poznawczych jej mieszkańców. Wiemy o tym, ponieważ przez dwadzieścia lat tamtejsze dzieci poddawano testom. Obecnie badane są wnuki”.

Dolina Hula, leżąca nieco na północ od Morza Kinneret, jest miejscem zimowania żurawi. W latach 50. XX w. bagniste tereny w tej dolinie – najbogatsze biologicznie miejsce na Bliskim Wschodzie – zostały osuszone w celu przekształcenia w tereny do celów rolniczych. Niestety, Izrael zorientował się już po fakcie, że te mokradła stanowiły filtr jeziora. Nawozy azotowe i fosforowe, które one niegdyś wchłaniały, wpływały teraz swobodnie do Kinneretu wraz z takimi ilościami torfu, że najważniejszemu źródłu wody Izraela groziło przeistoczenie się w zielone, ubogie w tlen błoto.

Trzy tysiące hektarów Hula należało zalać ponownie, by ocalić Kinneret. Jednak to nie była nawet jedna dziesiąta wcześniejszej powierzchni mokradeł, które zaspokajały potrzeby ptactwa wodnego. Rolnicy grozili, że wytrują wszystkie żurawie buszujące na ich plantacjach orzeszków ziemnych wraz z siedemdziesięcioma tysiącami pelikanów i stu tysiącami białych bocianów, które plądrowały hodowle karpia i tilapii. Leshem wraz ze współpracownikami zdołali jednak zdobyć granty, które przeznaczyli na rozsypanie tysięcy kilogramów ziaren kukurydzy i ciecierzycy dla żurawi oraz na rozpoczęcie hodowli gambuzji pospolitej w jeziorze Hula dla bocianów i pelikanów.

Codzienną atrakcją turystyczną w zimie jest obecnie trzydzieści tysięcy skrzeczących żurawi odciąganych od plantacji orzeszków ziemnych w Hula przez traktor rozrzucający ziarna kukurydzy na gąbczastej ziemi – w tle widać ośnieżone Wzgórza Golan. To surrealistyczne widowisko w tym wysuszonym korytarzu, gdzie zostało tak niewiele mokrych miejsc dla ptaków, które pokonują jedną trzecią obwodu Ziemi, dążąc do wody. Gdyby Dolina Hula miała zniknąć całkowicie, katastrofa ekologiczna przetoczyłaby się lawinowo od Rosji aż po Republikę Południowej Afryki.

Żurawie, Dolina Hula, Izrael.
ZDJĘCIE: MAXMACS/SHUTTERSTOCK.COM

Stojąc na skalistym zboczu otaczającym stację, którą założył na ziemiach izraelskiego Knesetu, Yossi Leshem spogląda na wschód na Jerozolimę, w kierunku Jordanii, i usiłuje wyobrazić sobie, co musiał widzieć prorok Jeremiasz, kiedy pisał: „Nawet bocian w przestworzach zna swoją porę, synogarlica, jaskółka i żuraw zachowują czas swego przylotu”[5]

„Nie potrzebował radaru. Spoglądał w niebo, które wypełniało trzy razy więcej ptaków, niż widzimy obecnie. Albo nawet więcej”.

W Jerozolimie żyły wówczas niecałe dwa tysiące ludzi. Pustynię poniżej zbocza, na którym stał Leshem, wypełniała szałwia, różowe szczawiki i osty. Zielony baldachim dębów, pistacji i drzewek oliwnych rozbrzmiewał gwarem gajówek, sikorek, zięb, pszczołojadów, wróbli i nektarników. Przybywając z Gór Judzkich, gepardy, lwy, wilki i lamparty polowały tam na jelenie, gazele, dzikie osły i koziorożce. Dzisiaj została jedynie część ptaków. Większość innych zwierząt zniknęła.

„Nasze rezerwaty przyrody stanowią zaledwie ułamek dawnego ekosystemu” – stwierdza Leshem. – „Nasz kraj ma powierzchnię New Jersey, a górna jego połowa jest przeludniona. Mamy wiele dróg i murów bezpieczeństwa dzielących stada gazeli i koziorożców na grupy, które nie mogą się połączyć. Samiec gazeli musi dominować nad żeńskim stadem. A tu nagle pojawia się mur i on nie może się do nich dostać. To samo dotyczy mangust i wilków – pokonują nawet siedemdziesiąt kilometrów jednej nocy po swoją zdobycz. Ptaki potrafią latać. Ale ssaki i gady – mają problem”.

Wskazuje ręką Góry Judzkie na obrzeżach miasta, gdzie znajduje się samotne stado dwudziestu gazeli.

„Zdziczałe psy gonią ich młode. Ich przyszłość jest niepewna”.

„Tak jak i przyszłość ludzi” – dodaje. – „Palestyńczycy są tak samo podzieleni jak tutejsza natura”.

IV Pustynia

Daleko na pustyni Negew, w piaskach doliny ryftowej Arava, nieco powyżej południowego czubka Izraela, w rezerwacie przyrody żyją ocalałe ssaki. Są tam między innymi oryksy arabskie, które krzyżowcy wzięli za jednorożce. Gatunek ten prawie wymarł i poza tym terenem tylko kilku jego przedstawicieli można spotkać w ogrodach zoologicznych na innych kontynentach. Hoduje się je tutaj w celu przywrócenia ich do Snaturalnego ekosystemu. Lamparty arabskie, karakale, wilki i hieny są w klatkach, ale oryksy, koziorożce i inne kopytne biegają wzdłuż pięciokilometrowej pętli, którą mogą poruszać się turyści. Są nawet strusie, choć to somalijscy zastępcy miejscowego podgatunku: strusia arabskiego na wolności widziano tu po raz ostatni w 1966 roku.

Zaledwie dziesięć minut jazdy dzieli rezerwat od Ketury, kibucu, w którym jest usytuowany Instytut Arava, centrum studiów nad ochroną środowiska dostępne zarówno dla Arabów, jak i Żydów. Wykładowcy prowadzący zajęcia z energii odnawialnej, ponadgranicznego zarządzania zasobami wody i rolnictwa nieszkodliwego dla środowiska to Izraelczycy i Palestyńczycy; jest tam również wielu studentów z Jordanii, oddalonej o kilka kilometrów na wschód. Główne credo tej placówki głosi, że wszyscy mają prawo do korzystania ze środowiska naturalnego i są wspólnie za nie odpowiedzialni, a nękające je problemy są ważniejsze niż wszelkie polityczne, kulturalne i ekonomiczne różnice dzielące ludzi.

Wspólna stołówka dla studentów i kibucników serwuje mleko z własnej mleczarni i mnóstwo świeżych ogórków, pomidorów i zieleniny. Tradycja jedzenia sałatek trzy razy dziennie, wspólny zwyczaj Izraelczyków i Palestyńczyków, sięga pionierskich lat, kiedy mięso było luksusem, i może tłumaczyć w przypadku obu tych ludów jedną z najwyższych średnich długości życia – niemal osiemdziesiąt lat – mimo wszechobecnych pestycydów. Niektóre z tych ostatnich są stosowane nawet tutaj: głównym źródłem dochodu kibucu Ketura jest hodowla nierodzimych daktylowców, gatunku narażonego na ataki chrząszczów, których samice składają jaja wewnątrz pni palm daktylowych, a potem ich potomstwo niszczy drzewa. Nadzór chemiczny niezbędny do ich ochrony to zajęcie, którego Izraelczycy nie chcą wykonywać, a Palestyńczycy nie mogą, nawet gdyby chcieli, ze względu na konieczność przemieszczania się i okazywania pozwoleń na pracę, które są uważnie sprawdzane przez wojska w punktach kontrolnych. Do pracy w rolnictwie w Ziemi Świętej przyjeżdżają też tysiące tajskich gastarbeiterów, również do kibucu Ketura, i to oni właśnie wykonują szkodliwe dla zdrowia prace.

Niewiele zarabiający tajscy robotnicy, którzy z natury są łowcami, wzbogacają swoją dietę, polując za pomocą sideł i proc na gazele, borsuki, szakale, lisy, króliki oraz dziki – a nawet na krowy i psy. Wykorzystują pułapki z klejem, by łapać gryzonie, ptaki, żaby, salamandry, węże i jaszczurki. Zasady koszerności dotyczące pożywienia zezwalają jedynie na zabijanie zwierząt domowych i dlatego też niewielu Izraelczyków poluje. Jak stwierdził w swojej książce Pollution in a Promised Land (Zanieczyszczenie Ziemi Obiecanej) założyciel Instytutu Arava, Alon Tal, fauna i flora została drastycznie przetrzebiona przez trzydzieści tysięcy tajskich traperów. Według jego szacunków na samych Wzgórzach Golan wybili oni dziewięćdziesiąt procent populacji gazeli.

Tal, szczupły mężczyzna po pięćdziesiątce z siwą bródką, należy do tych nielicznych działaczy na rzecz ochrony środowiska, którzy ośmielili się poruszyć temat drażliwy dla kraju założonego w celu ochrony kultury wyznaczonej do unicestwienia. „Nasza ziemia jest pełna. Przyszli historycy mogą uznać obecny impas za jedną z największych tragedii w historii Izraela”. Według Tala, zastępcy przewodniczącego izraelskiej Partii Zielonych, problem przeludnienia osiągnął taki rozmiar w wyniku dopłat, które nagradzały ultraortodoksyjne rodziny za posiadanie większej liczby dzieci. „Umierając, przeciętny ortodoksyjny Żyd zostawia po sobie stu potomków. Pomyślcie o samych pieluchach!”

Ciężar, jaki te pieluchy symbolizują, jest przygniatający nie tylko dla środowiska, ale i samych ludzi, Żydów i Palestyńczyków roszczących sobie prawo do tych samych nieruchomości. Błogosławieństwo długowieczności obu ludów dodatkowo zwiększa liczebność konkurujących ze sobą szeregów. Tal jako profesor ekologii na Uniwersytecie Ben Guriona wraz ze swoimi palestyńskimi kolegami opracował wiele projektów mających na celu ochronę środowiska, a zwłaszcza wspólne zarządzanie zasobami wody. „Jednak u podstaw wszystkiego leży kwestia liczby ludności. Jeśli nie zajmiemy się tym jak najszybciej, może dojść do tragedii. Staniemy się jałowi pod względem ekologicznym i nie utrzymamy się jako społeczeństwo. Rzuciłbym wszystkie inne sprawy, by zająć się tym tematem. Niestety, jest to niezwykle trudne”.

Alon Tal jedzie pół godziny z Ketury do wysuniętego najdalej na południe miasta Izraela, Ejlatu. Po drugiej stronie granicy, w hotelu Days Inn w jordańskim mieście Akaba, przemówi do absolwentów Instytutu Arava: młodych Jordańczyków, Żydów i Palestyńczyków, pracujących obecnie jako naukowcy i specjaliści ds. planowania środowiska dla agencji rządowych i organizacji non profit. Po drodze mija izraelskie zakłady odsalania w Zatoce Akaba, które przetwarzają słoną wodę w nadającą się do picia. Według Tala powodem, dla którego ludzie zaprzeczają lub kontestują zagrożenia wynikające z przeludnienia, jest optymizm technologiczny jego kraju. Wiara w to, że Izrael może przyczynić się do tego, że pustynia rozkwitnie, pociągnęła za sobą donacje od Żydów z całego świata. Dzięki temu powstały takie innowacje jak nawadnianie kroplowe. Do Davida Ben Guriona dotarło, że jego Ziemi Obiecanej, mlekiem i miodem płynącej, brakuje kluczowego dla współczesnego Bliskiego Wschodu składnika – ropy naftowej. Efektem wyzwania rzuconego żydowskim fizykom z całego świata – chodziło o wykorzystanie jednego z najobfitszych zasobów naturalnych kraju: energii słonecznej – było opracowanie nowoczesnego kolektora słonecznego.

Przekonanie, że ludzie mogą w nieskończoność wynajdywać sposoby na zwiększenie dopuszczalnego obciążenia ziemi, nie jest właściwe jedynie Żydom. Tareq Abu Hamed, Palestyńczyk prowadzący Centrum ds. Energii Odnawialnej i Ochrony Energii (Center for Renewable Energy and Energy Conservation) w Aravie, wypełnia kampus panelami fotowoltaicznymi. Jego celem jest udoskonalenie pozyskiwania elektryczności z energii słonecznej i doprowadzenie do tego, by dzięki niej dało się rozdzielać cząsteczki wody na jej części składowe, czyli tlen i wodór. Wodór magazynowany z wykorzystaniem związków boru byłby uwalniany jako paliwo bezwęglowe.

„Promieniowanie słoneczne w tym regionie jest najwyższe na świecie. Możemy zredukować zanieczyszczenia i sprawić, że staniemy się energetycznie niezależni” – mówi Hamed.

Mimo to technologiczne rozwiązania, które mają zaradzić niedostatkom Izraela i Palestyny, zderzają się z pewnymi realiami. Zakłady odsalania w Ejlacie otaczają obecnie wielkie zwały soli. Jej część jest sprzedawana jako sól z Morza Czerwonego do zastosowania w akwariach, a część jako koszerna sól stołowa. Rynek może jednak przyjąć tylko ograniczoną jej ilość, a wrzucanie nadmiaru soli z powrotem do Zatoki grozi nadmiernym zasoleniem morza. Przepuszczenie wody morskiej przez filtry odwróconej osmozy wiąże się z koniecznością zastosowania ogromnej ilości energii. W Izraelu pozbawionym nie tylko ropy naftowej, ale i rzek, na których można stawiać zapory dla pozyskania energii wodnej, głównym źródłem energii są liczne zasilane węglem elektrownie stojące na śródziemnomorskim wybrzeżu. W 2011 roku niedobór wody stał się tak poważny, że na mocy wydanego w tej awaryjnej sytuacji zarządzenia izraelskie zakłady odsalania zaczęły pracować całodobowo, spalając jeszcze więcej węgla.

Większa ilość energii słonecznej wydawałaby się oczywistym rozwiązaniem, jednak korzyści, jakie Bliski Wschód ma z promieniowania słonecznego, obniża fakt, że temperatury 45°C, często osiągane w Aravie, obniżają wydajność paneli słonecznych. „Pracujemy nad rozwiązaniem tego problemu” – mówi Tareq Abu Hamed, ocierając pot ze swojej ogolonej głowy.

A temperatury nadal rosną. Gdyby patriarcha Jakub powrócił – zmarł ponad cztery tysiące lat temu, jadąc do swojego syna Józefa, który ostrzegał Egipcjan przed nadchodzącymi nieszczęściami – krajobraz wydałby mu się znajomy, zauważyłby jednak zapewne, że flora i fauna są znacznie uboższe. Główną rośliną na tych terenach nadal jest odporne na susze drzewo akacjowe, źródło pożywienia dla gazeli, koziorożców, insektów i ptaków. „Całe rolnictwo doliny Arava opiera się właśnie na nich” – oznajmia kolega Abu Hameda, ekolog Elli Groner. „Utrzymują glebę i wodę na miejscu”.

Problem w tym, że akacje umierają z powodu spadku poziomu opadów atmosferycznych.

„Jeśli znikną, dojdzie do kompletnego załamania ekosystemu – co ekolodzy określają pojęciem zmiany stadium, przejściem z jednego stanu w inny. Nie wiemy, jak będzie wyglądał ten nowy stan. Nikt nie jest w stanie tego przewidzieć”.

Israel Nature and National Parks Protection Authority, izraelska organizacja rządowa zajmująca się rezerwatami przyrody, zasugerowała, że należy je podlewać. Groner, zarządzający tutaj ekologicznymi badaniami, zdejmuje swoje okulary w drucianej oprawce i wskazuje na suchą dolinę. „Wodą z Kinneretu? Z zakładów odsalania?”

Dodaje też, że izraelska agencja zasobów leśnych „zrobiła jedyną rzecz, jaką potrafi. Zaczęła sadzić nowe akacje. Ofiarodawcy Żydowskiego Funduszu Narodowego mogą teraz zaadoptować nowe drzewko akacji w Izraelu, które zastąpi martwe”.

Ekolodzy zajmujący się problemami przeludnienia mówią często o „holenderskim błędzie w rozumowaniu” (Netherland Fallacy). To, że tak wielu Holendrów z gęsto zaludnionych miast cieszy się wysokim standardem życia, nie dowodzi, że ludzie mogą prosperować w nienaturalnym środowisku. Podobnie jak inni ludzie, Holendrzy również potrzebują rzeczy, które może im zapewnić jedynie ekosystem; na szczęście stać ich na to, by kupić te rzeczy gdzie indziej. Podobnie Izrael jest w stanie przetrwać dzięki nadwyżkom (i szczodrości) innych.

Załóżmy jednak, że koszt paliwa potrzebnego do przewozu bananów, jagód czy zbóż przez oceany stanie się bardzo wysoki – z powodu niedoboru tych produktów lub obciążenia atmosfery spalaniem paliwa. Jeśli Izrael, Palestyna czy jakiekolwiek inne państwo na świecie zostanie zmuszone do samowystarczalności, będzie musiało zmierzyć się z koniecznością utrzymania wielu ludzi i przyjąć do wiadomości, że ludzie są zależni od innych istot żywych, których egzystencja wymaga określonej ilości ziemi i wody.

Nie chodzi tylko o Izraelczyków i Palestyńczyków: spośród ludów żyjących w Ziemi Świętej to nie oni są najbardziej płodni. Alon Tal przypuszcza, że rodziny beduińskie mogły niegdyś mieć nawet po czternaścioro dzieci, co stanowiłoby najwyższą liczbę na świecie. Ponieważ od zawsze Beduini byli przemierzającymi pustynię nomadami, nikt nie ma dokładnych informacji na ten temat. Ale z pewnością jest ich dużo.

Pustynia Negew to ostatni obszar, gdzie mogą powstawać kolejne miasta i bazy wojskowe i dlatego Izrael przejmuje ziemie, gdzie niegdyś Beduini wypasali swoje stada. Nie mając zbyt dużego wyboru, przenoszą się oni do miast, które Izraelczycy budują również dla nich.

W nowym beduińskim mieście Rahat Ahmad Amrani, nauczyciel i jeden z towarzyszy Alona Tala z Partii Zielonych, stoi na płaskim dachu czteropiętrowego domu, który obecnie dzieli z różnymi członkami swojej rodziny. Właściwie ród Amranich zajmuje całą ulicę. „Każda z tych ulic to inna rodzina” – mówi, wskazując na swoje surowe miasto, gdzie pośród piasku i kawałków plastiku wznosi się trzynaście meczetów.

Jego dom z jerozolimskiego wapienia zazwyczaj stoi pusty. Na tyłach budynku znajduje się beduiński namiot, w którym jego krewni spędzają większość czasu – siedząc na dywanach, piją słodką herbatę. W przeciwieństwie do swojego ojca i dziadka Ahmad nie nosi kaftana i kefii; preferuje dżinsy i skórzaną kurtkę. Ukończył studia jako pierwszy w rodzinie.

„Kiedy dziesięć lat temu dostałem się na Uniwersytet Ben Guriona, byłem jednym z czterech beduińskich studentów. Dzisiaj jest ich już 400”. Po chwili dodaje: „Z czego 350 to kobiety”.

Według niego życie w mieście i wiążące się z nim ograniczenia po całych latach spędzonych na przemieszczaniu się na grzbiecie wielbłąda i pędzeniu kóz przez otwartą pustynię nie są łatwe do zaakceptowania przez beduińskich mężczyzn. Nikt już nie zostaje szejkiem. Większość mężczyzn nie pracuje ani nie utrzymuje rodzin, więc to kobiety muszą przejąć tę rolę. Młode kobiety bardzo szybko dostrzegają, że im dłużej się kształcą, tym lepiej.

Istotnym pytaniem jest teraz to, kogo te wykształcone kobiety mają poślubić. „To delikatna kwestia” – stwierdza Amrani – „ponieważ wzrosła ich samoocena, przez co trudno im znaleźć odpowiednich partnerów. Coraz więcej z nich wybiera życie w pojedynkę. I nikt już nie decyduje się na czternaścioro dzieci”. Schodzi z dachu i idzie do namiotu na herbatę i ciasteczka migdałowe. Jego żona, nauczycielka, i syn, ich jedyne dziecko, niedługo wrócą do domu.

Przed zakończeniem tematu Izraela i Palestyny należy zadać jeszcze jedno pytanie. Odpowiedź na nie stanie się nieco jaśniejsza poza tym bliskowschodnim punktem zapalnym, gdzie ludzkie namiętności zarówno duchowe, jak i bardziej pierwotne, dzikie, opierają się sprowadzaniu ich do problemu samej demografii. Warto przypomnieć, że już w czasach opisanych w Księdze Rodzaju, gdy na tych terenach żyło zaledwie kilka tysięcy ludzi, pomiędzy coraz liczniejszymi plemionami toczyły się walki o cenne studnie.

Pytanie czwarte

Jeśli okaże się, że bezpieczna dla Ziemi populacja to mniej niż 10 czy więcej miliardów, do których zmierzamy, a nawet mniej niż 7 miliardów żyjących obecnie ludzi, jak powinniśmy dostosować gospodarkę do zmniejszającej się liczby ludności, a następnie do stabilnego jej poziomu – tzn. jak gospodarka może istnieć bez ciągłego wzrostu?

[1] Intifada (arab.) – powstanie, bunt (przyp. tłum.)

[2] Seder – wieczerza obrzędowa spożywana podczas żydowskiego święta Paschy (przyp. tłum.).

[3] Falafel – popularna potrawa wegetariańska. Falafele z ciecierzycy lub bobu z sezamem smaży się w formie kulek lub kotlecików (przyp. tłum.).

[4] Kibuc – żydowska wspólnota osadnicza w Izraelu, pierwotnie o charakterze rolniczym, później rolniczo-przemysłowym. Opiera się na wspólnej własności ziemi i środków produkcji. Jej mieszkańcy mają równe prawa oraz obowiązki i ponoszą zbiorową odpowiedzialność (przyp. tłum.)

[5] Księga Jeremiasza 8,7. Wszystkie cytaty z Pisma Świętego pochodzą z Biblii Tysiąclecia, Pallottinum, Poznań, 2012, wyd. V (przyp. tłum.).

ROZDZIAŁ 2
Świat pękający w szwach

Przylądek Canaveral, czerwiec 1994 roku: sześciuset naukowców i inżynierów zwiedza Centrum Lotów Kosmicznych imienia Johna F. Kennedy’ego, poruszając się karawaną biało-niebieskich klimatyzowanych autobusów. Przybyli tu z trzydziestu czterech krajów na Światową Konferencję Energii Wodorowej, zjednoczeni marzeniem, by planeta przeszła z gospodarki zasilanej brudnym węglem i ropą naftową do gospodarki napędzanej czystym wodorem. Przywieźli ze sobą projekty ekologicznie czystych samochodów, urządzeń, samolotów, systemów ogrzewania i chłodzenia, a nawet całych przemysłów.

Dla nich jest to inspirująca pielgrzymka. Biały kulisty zbiornik znajdujący się na wyrzutni, skąd prom Columbia zostanie wystrzelony w kosmos, jest wypełniony czystym wodorem. Jeszcze przed startem rakiet na Księżyc astronauci NASA czerpali energię w kosmosie z wodorowych ogniw paliwowych, urządzeń wielokrotnego napełniania, które podobnie jak baterie za pomocą procesów chemicznych przemieniają paliwo bezpośrednio w energię. Mimo że wodór wykorzystywany przez NASA został pozyskany z naturalnego gazu podczas procesu, w którym wytwarza się również dwutlenek węgla, uczestnicy konferencji mają nadzieję, że wydajność technologii słonecznej wzrośnie wkrótce na tyle, że to cząsteczki wody, a nie węglowodory, będą materiałem wsadowym.

Niemal dwie dekady później oni wraz z nowym pokoleniem badaczy, takich jak Tareq Abu Hamed z Instytutu Arava, nadal będą mieli nadzieję na ekonomiczny sposób wytwarzania energii z czystego wodoru. To naprawdę frustrujące, ponieważ na świecie jest więcej wodoru niż wszystkich innych pierwiastków razem wziętych. Niezależnie od tego, czy wykorzystuje się go do wewnętrznego spalania, czy też jest wstrzykiwany do ogniw paliwowych, jego spaliny to po prostu para wodna. Spaliny te mogą teoretycznie być wychwytywane, kondensowane i wykorzystywane ponownie dla pozyskania z nich wodoru, i tak w nieskończoność. Doskonały, zamknięty system – z wyjątkiem jednego, irytującego detalu: w tym świecie użyteczne ilości czystego wodoru występują w stanie naturalnym jedynie w takich miejscach jak Słońce. Na Ziemi cały wodór jest ściśle powiązany z innymi pierwiastkami, takimi jak tlen, węgiel, azot czy siarka. Przerywanie wiązań w celu uwolnienia go – wyciąganie H z H₂O – wymaga więcej energii, niż wytwarza sam wodór.

Koszt paneli słonecznych potrzebnych dla pozyskania z wody wystarczającej ilości wodoru, by mogła ona zaspokoić potrzeby naszej cywilizacji, sprawia, że to nieopłacalna inwestycja. Po latach prób nadal najwydajniejszym sposobem ekstrahowania wodoru jest wykorzystywanie przegrzanej pary w celu oddzielenia go z naturalnego gazu, czyli proces, w którego trakcie uwalniana jest również ta dokuczliwa substancja zanieczyszczająca – dwutlenek węgla.

To szczególnie niefortunne, ponieważ podczas swego przemówienia na Światowej Konferencji Energii Wodorowej dyrektor NASA Daniel Goldin przekazał pewne niepokojące wiadomości: z danych satelitarnych pozyskanych na przestrzeni poprzedniego dziesięciolecia wynika, że poziom mórz na Ziemi podniósł się o ok. 2,5 cm. Goldin nie musiał wchodzić w szczegóły: jego słuchacze wiedzieli, jaki jest związek pomiędzy podniesieniem się poziomu mórz, globalnych temperatur oraz dwutlenku węgla powstającego podczas korzystania z energii wytworzonej przez ludzi. Cztery piąte światowej energii pochodzi z pradawnych odpadów organicznych, których przyroda nie potrzebowała do zarządzania planetą, więc pogrzebała je na bezpiecznej głębokości. Na przestrzeni eonów ta pogrzebana masa organiczna uległa skompresowaniu do wysoce skoncentrowanej postaci – do węgla i ropy naftowej. A potem, w przeciągu niecałych trzech stuleci, ludzie wydobyli materiał składowany przez setki milionów lat i spalili go. Powstałe spaliny obciążyły atmosferę większą ilością dwutlenku węgla, niż Ziemia widziała w ciągu ostatnich trzech milionów lat – w tym okresie na raczej spokojnym świecie poziom oceanów był wyższy o trzydzieści metrów.

To jeden z dwóch powodów, dla których badacze zajmujący się wodorem byli pochłonięci poszukiwaniem alternatywy dla paliw kopalnych. Drugi został przywołany nieco później tego samego dnia przez Alberta Bartletta. Ten emerytowany profesor Uniwersytetu Kolorado wyznał, że niewiele wie na temat wodoru, ale zna się na prostej arytmetyce. Szczególnie fascynowało go to, co się dzieje, kiedy rzeczy zaczynają się podwajać.

„Wyobraźcie sobie” – powiedział – „gatunek bakterii, który rozmnaża się przez podział na dwa. Dwie stają się czterema, cztery ośmioma i tak dalej. Powiedzmy, że o godzinie 11.00 włożymy jedną bakterię do butelki, a w południe zobaczymy, że jest ona pełna. O której godzinie była zapełniona jedynie w połowie?”

Prawidłowa odpowiedź brzmi: o 11.59.

Kiedy dotarło to do słuchaczy, Bartlett skinął potakująco głową, której łysinę ozdabiało jedynie kilka kępek siwych włosów. „A teraz” – kontynuował – „gdybyście byli bakteriami w tej butelce, w jakim momencie dotarłoby do was, że zaczyna wam brakować miejsca? O 11.55, kiedy butelka byłaby pełna tylko w 1/32 części, a wolne 97% przestrzeni aż prosiłoby się o wykorzystanie?”

Wszyscy zachichotali. „A teraz wyobraźcie sobie, że kiedy bakteriom została już tylko minuta, odkrywają, że są jeszcze trzy butelki, które mogą zająć. Oddychają z ulgą: mają trzy razy więcej butelek niż kiedykolwiek dotychczas, co czterokrotnie zwiększa ich przestrzeń. To z pewnością musi świadczyć, że nie będą miały problemów z wolnym miejscem. Czyż nie?”

Tylko że oczywiście wcale tak nie jest. Bartlett wyjaśnił, że po upływie dokładnie dwóch minut wszystkie cztery butelki będą zapełnione.

Wyjaśnił, że wykładnicze podwajanie się nie pochłania jedynie przestrzeni. Podczas przemowy wygłoszonej w 1977 roku prezydent Stanów Zjednoczonych Jimmy Carter powiedział: „W latach 50. XX w. ludzie zużyli dwukrotnie więcej ropy naftowej niż w latach 40. W latach 60. wykorzystali dwa razy tyle co w latach 50. W ciągu każdego z tych dziesięcioleci zużyto więcej ropy naftowej niż w całej wcześniejszej historii ludzkości”. Jednak wraz ze zbliżającym się końcem wieku tempo to osłabło.

„Wykorzystaliśmy najłatwiej dostępne zasoby” – oświadczył Bartlett. – „Odnajdywanie kolejnych staje się coraz trudniejsze”.

Albert Bartlett nie wiedział wtedy jeszcze o technologiach XXI wieku, pozwalających na robienie szczelin w podłożu skalnym w celu uwolnienia uwięzionych tam naturalnych gazów lub wyciskanie ropy naftowej z piasków roponośnych – czy raczej wiedział, ale w tamtej chwili, kiedy cena ropy naftowej wynosiła około szesnastu dolarów za baryłkę, ich koszt wydawał się zbyt duży, jak to zwykle jest w przypadku trudno dostępnych zasobów. Ale nawet gdyby dało się je łatwiej pozyskać, to i tak stanowiłyby jedynie ekwiwalent kilku nowych butelek: wraz z popytem rosnącym wykładniczo w krajach takich jak Chiny czy Indie, które prześcignęły już Stany Zjednoczone, dają nam one najwyżej kilka dziesięcioleci – i ogromne ilości dwutlenku węgla.

Albert Bartlett, dobiegający już dziewięćdziesiątki, opowiedział historyjkę o bakteriach i butelkach ponad tysiąc pięćset razy studentom, naukowcom, politykom oraz innym grupom chcącym go wysłuchać. „Wydaje się, że to nadal do nich nie dociera” – stwierdza, ubolewając nad tym, co przekształciło się już chyba w wyścig, kto więcej zniszczy, używając paliw kopalnych, zanim się one wyczerpią. Ludzie kopią coraz głębiej, by dotrzeć do tych najbardziej zanieczyszczonych pokładów.

Bartlett nie może się nadziwić, że ludzie uważają koncepcję podwajania się wykładniczego za podejrzaną, nawet jeśli okrasza ją kolejnymi przykładami. W jednym z nich chiński cesarz jest zachwycony nową grą, którą wymyślił jeden z jego poddanych, nazywaną szachami.

„– Wybierz nagrodę – nakazuje władca. – Cokolwiek chcesz.

– Chcę jedynie ryżu, bym mógł nakarmić swoją rodzinę – odpowiada tamten.

– Załatwione – mówi cesarz. – A ile go potrzebujesz?

– Tylko trochę. Tak właściwie to Wasza Cesarska Mość może odmierzyć ją na szachownicy. Wystarczy położyć jedno ziarenko na pierwszym polu. Dwa na następnym i podwójną ilość na każdym następnym polu. Tyle mi wystarczy”.

Cesarz nie wziął pod uwagę tego, że ktoś, kto wymyślił szachy, z pewnością był świetnym matematykiem. Pod koniec pierwszego rzędu szachownicy, na ósmym polu, wynalazca miał 128 ziarenek ryżu – czyli tylko odrobinę. Jednak na szesnastym polu miał ich już 32 768. Po trzech rzędach było już 8 388 608 ziarenek ryżu, czyli tyle, ile zawierały pałacowe składy. W połowie szachownicy do wynalazcy szachów należał już cały ryż dostępny w Chinach, a na ostatnim polu aż 18 kwintylionów ziaren ryżu: więcej niż wyrosło na naszej planecie w całej jej historii. Sprawy rzecz jasna nigdy nie zaszły tak daleko; wcześniej cesarz kazał ściąć poddanemu głowę.

Istnieją również inne przykłady wywołujące niedowierzanie: jeśli złożymy kartkę papieru na pół i będziemy dalej ją składać w ten sposób (najczęściej udaje się to zrobić siedem razy), to po czterdziestu dwóch złożeniach uzyskamy grubość papieru równą odległości Ziemi od Księżyca. Jednak rozrywkowa wartość wykładniczego podwajania się zaczyna słabnąć, kiedy dociera do nas, że i my przyczyniamy się do niego. Albert Bartlett, który mieszka w Boulder w stanie Kolorado, zaczął wygłaszać swoje przemówienia już w latach 60. XX w., kiedy przeczytał broszurkę wydaną przez izbę handlową i natrafił na takie zdanie: „Podwajając swoją populację w ciągu dziesięciu lat, Boulder pokazało, że jest stabilną i świetnie prosperującą społecznością”.

Bartlett szybko obliczył, że jeśli tempo podwajania się liczby mieszkańców nadal by się utrzymywało, w 2000 roku Boulder byłoby większe niż Nowy Jork. Też mi stabilność. Na szczęście tempo podwajania się uległo spowolnieniu, ponieważ mieszkańcy Boulder oparli się pokusie wykorzystania całej wolnej przestrzeni otaczającej ich miasto, bo nie chcieli, by zniknęły te malownicze okolice, z powodu których tam zamieszkali, a wraz z nimi całe zasoby wodne.

W ostatnich latach Bartlett wywołał wzburzenie, proponując, by Stany Zjednoczone zamknęły drzwi przed imigrantami, zanim zostaną przytłoczone liczbą zamieszkujących je ludzi. Jednak nawet krytycy, którzy podnoszą kwestie etyczne, praktyczne, społeczne i środowiskowe związane z takim działaniem, nie podważają wyliczeń Bartletta – zwłaszcza teraz, kiedy skala tego zjawiska staje się tak ogromna, że trudno nawet dostrzec, co się dzieje. Weźmy na przykład skalę planetarną. W 1900 roku Ziemię zamieszkiwało 1,6 miliarda ludzi. Następnie, w dwudziestym wieku, światowa populacja podwoiła się, a potem jej liczebność ponownie wzrosła dwukrotnie. Ile zostawia to miejsca w naszej butelce? Co więcej, skąd mamy wiedzieć, czy już jej nie zapełniliśmy?

Promy kosmiczne przestały startować z Cape Canaveral. Coś jeszcze zostało zatrzymane na Florydzie, przynajmniej na razie: skończył się największy boom budownictwa jednorodzinnego w całej historii. W 1999 roku gazeta „Tampa Tribune” ogłosiła, że plany zagospodarowania przestrzeni dla 470 miast i hrabstw tego stanu przewidują miejsce dla 101 milionów mieszkańców, co oznaczałoby „upchnięcie Kalifornii, Teksasu, Nowego Jorku oraz Pensylwanii w granicach Florydy”. Te szacunki dosyć dobrze pokazywały, jak bardzo planiści z Florydy lekceważą sady, gospodarstwa rolne, tereny leśne, florę i faunę, a także jeziora, rzeki i warstwy wodonośne.

Dziesięć lat później przedmieścia widma naruszające jeden z najrzadszych ekosystemów na Ziemi, Park Narodowy Everglades, dowodziły, że zignorowano jeszcze więcej ważnych rzeczy. Nieużytki pełne niezamieszkanych domów wykończonych hiszpańskimi płytkami, zamknięte centra handlowe i niedokończone szpitale ulegały postępującej pleśni tam, gdzie dekadę wcześniej znajdowały się tereny bagienne pełne dławigadów amerykańskich i bagienników, otoczone plantacjami pomidorów.

To jedna ze stref zero na amerykańskim Pasie Słonecznym, powstała w wyniku mającego miejsce w 2008 roku krachu pożyczek hipotecznych podwyższonego ryzyka. Ponieważ zmniejszyła się liczba osób, które mogły kupić domy, głównie z powodu zlecania zagranicznym podmiotom prac wykonywanych zwykle przez przedstawicieli klasy średniej, banki stworzyły kredyty hipoteczne oparte na mrzonce, że ktoś, kogo nie stać na miesięczne spłaty pożyczki na 6%, będzie spłacał nadmuchane raty po upływie siedmiu czy dziesięciu lat. Ukrywając tysiące tych podejrzanych kredytów w pakietach o szumnej nazwie derywatów, czyli pakietów terminowych, banki sprzedały je następnie naciągniętym inwestorom z całego świata. (A na dodatek zajęły pozycję krótką[6] dla tych pakietów, co dało niezły zysk, kiedy okazały się one bezwartościowe).

Świat prawdopodobnie wyciągnął z tego nauczkę – ale mimo gospodarczej masakry, w wyniku której Floryda została z trzystoma tysiącami wolnych domów, lokalne władze stanu zezwoliły od tamtej pory na budowę kolejnych pięciuset pięćdziesięciu tysięcy. Tak oczywisty dowód na oderwanie od rzeczywistości zarządzających ujawnia coś, co psychologowie nazywają dysfunkcyjną współzależnością populacji i gospodarki. Stan gospodarki często określamy za pomocą liczby domów wznoszonych w ciągu miesiąca – przecież ktoś musi w nich zamieszkać, umeblować je i udekorować, a następnie kupić wszystko, co będzie potrzebne do ich prowadzenia i utrzymania. A to oznacza wiele produktów – każdy z nich ktoś wyprodukował i sprzedał. Im więcej pracy, tym więcej potrzeba pracowników – gdziekolwiek oni mieszkają – do jej wykonywania. Im więcej produktów, tym więcej klientów, którzy je zakupią. To wszystko brzmi całkiem zgrabnie i może nawet wszystko się sprawdza – poza tym „więcej”.

W pewnym momencie coś ostatecznie się skończy. W przypadku załamania na rynku nieruchomości zabrakło ludzi, których było stać na spłacanie kredytów hipotecznych, co doprowadziło do milionów przejęć domów przez banki. A liczba ludności w Stanach Zjednoczonych, a także na całym świecie, nadal wzrasta. Wymusza to rozwój gospodarki światowej, która musi ich wyżywić, ubrać i dać im schronienie – a poza tymi podstawowymi rzeczami obsłużyć ich i zapewnić im rozrywkę na tyle sposobów, na ile tego potrzebują lub pragną albo na ile marketingowcy zdołają ich przekonać, że to nowe i ekscytujące również jest im potrzebne. Tak więc zamiast koła powstaje spirala. Liczba ludności wzrasta niepohamowanie, miasta rozrastają się w niekontrolowanym tempie, pojawia się coraz więcej domów i nagle powstaje aglomeracja. Od tego przybytku głowa nie boli jedynie deweloperów.

W latach 50. XX w. dwie trzecie ludzi nadal żyło na terenach rolniczych. Obecnie ponad połowa ludzkości egzystuje w ośrodkach miejskich. Mieszkańcy miast, którzy nie potrzebują pomocy przy pracy na roli, bo jej nie uprawiają, zwykle mają mniej dzieci. Tempo podwajania się liczby ludności w końcu zwolniło. Jednak spowolnienie nie oznacza zatrzymania wzrostu. Stwierdzenie, że urbanizacja rozwiązała problem przeludnienia, pomija fakt, że w wielu zakątkach świata ludzie zmądrzeli dopiero po szkodzie.

Nawet jeśli obecnie rozmnażające się pokolenie decyduje się na mniejszą liczbę dzieci, to i tak w wyniku tego, że ich dziadkowie i rodzice mieli ich tak dużo, co cztery i pół dnia na naszej planecie przybywa milion ludzi. Nawet uczeń podstawówki stwierdzi, że nie jest to zbyt bezpieczne dla środowiska.

Istnieje już prawie pięćset miast, w których żyje milion lub więcej mieszkańców. Dwadzieścia siedem miast zamieszkuje ponad dziesięć milionów ludzi, a dwanaście spośród nich – ponad dwadzieścia milionów. (Wielkie Tokio, największy zespół miejski świata, ma 35 milionów mieszkańców). Mimo zmniejszającego się obecnie tempa przyrostu w połowie bieżącego stulecia i tak przybędzie nas znów prawie o połowę więcej niż teraz. Liczebność światowej populacji zwiększy się do dziewięciu lub dziesięciu miliardów[7] lub nawet osiągnie większą liczbę. Wszyscy ci ludzie będą wytwarzać śmieci i emitować dwutlenek węgla, wszyscy będą potrzebować pożywienia, paliwa, przestrzeni mieszkalnej oraz licznych usług – a ci, którzy niedawno przenieśli się z terenów słabo rozwiniętych do miast, większej ilości energii elektrycznej, niezbędnej do naładowania ich telefonów komórkowych i zasilenia nieodłącznych telewizorów.

Cały ten dwutlenek węgla bezustannie się kumuluje: badanie przeprowadzone w 2008 roku przez Paula Murtaugha i Michaela Schlaxa, naukowców z Uniwersytetu Stanowego w Oregonie, pokazało, jaka jest przewidywana jego emisja przez potomków jednej matki w obecnych warunkach panujących w Stanach Zjednoczonych: „Każde dziecko dodaje około 9441 ton dwutlenku węgla do »dziedzictwa węglowego« przeciętnej kobiety – to 5,7 razy więcej niż emisja w ciągu całego jej życia”. Tu nie trzeba jakichś wielkich zdolności matematycznych, żeby zauważyć, że coś nie gra, kiedy największe od pięciuset lat powodzie lub burze nawiedzają okolice dwa lub więcej razy w ciągu tego samego dziesięciolecia. W ostatnich latach na wszystkich zamieszkanych kontynentach i archipelagach uczniowie byli świadkami zalewania ich szkół.

Już teraz mamy problem z utrzymaniem siedmiu miliardów ludzi, zmagamy się z niespodziewanymi kataklizmami, jak burze piaskowe z Chin wielkości oceanu czy pożary lasów Ameryki Północnej, Syberii czy Australii, więc dziesięć (lub więcej) miliardów ludzi na Ziemi wymyka się naszemu postrzeganiu i podobnie jak pożyczki hipoteczne podwyższonego ryzyka, może również zatrząść naszą rzeczywistością. W całej historii biologii wszystkie gatunki, które zużyły wszystkie swoje zasoby, cierpią z powodu zbyt dużej liczby osobników – w niektórych przypadkach może to doprowadzić do wyginięcia całego gatunku. Rozważyć należy nie tylko to, czy powinniśmy zatrzymać wzrost liczby ludności, ale również to, czy dla przetrwania powinniśmy humanitarnie zmniejszyć populację Ziemi do takiego stopnia, by wszyscy mogli żyć.

Bez względu na to, czy nam się to podoba czy nie, bieżące stulecie prawdopodobnie będzie tym, podczas którego okaże się, jaka jest optymalna dla naszej planety ilość ludzi. Może się to stać na dwa sposoby.

Albo sami postanowimy zapanować nad naszą liczebnością, aby uniknąć zderzenia wszystkich linii na wykresie cywilizacji, albo przyroda zrobi to za nas za pomocą klęsk głodowych, braku wody, chaosu klimatycznego, upadających ekosystemów, chorób oportunistycznych i, co za tym idzie, wojen toczonych o kurczące się zasoby, redukując ostatecznie populację ludzi. Hasło „kontrola liczby ludności” przywołuje wizje stosujących przymus rządów, które wdzierają się do naszych sypialni czy żłobków, od razu nasuwa na myśl Chiny. Jednak zaskakująco dużej grupie różnych kultur udało się znaleźć nieinterwencyjne metody, by przekonać ludzi, że posiadanie mniejszej rodziny leży w ich własnym interesie oraz społeczeństwa, do którego należą.

A także w interesie ich planety.

„Stwierdzenie, że rosnąca liczba ludności zniszczy planetę, jest bezsensowne. Zrobi to jednak nadmierna konsumpcja” – czytamy w artykule pt. The Overpopulation Myth (Mit przeludnienia), który ukazał się w 2010 r. w czasopiśmie „Prospect Magazine”. Wiele osób się z tym zgodzi: zredukujmy liczbę rzeczy w naszym życiu i zmniejszmy obciążenie środowiska tak, byśmy nie niszczyli wszystkiego innego. Nauczmy się również dzielić: jeśli sprawiedliwie rozdzielimy całe wyhodowane przez nas pożywienie, wystarczy dla wszystkich.

To szlachetne cele. Jednak wizja, w której w najbliższym czasie pragnienia konsumpcyjne wszystkich ludzi miałyby zostać stłumione, raczej pozostanie tylko pobożnym życzeniem. Jeśli ocalenie planety zależy od zmiany zachłannej natury ludzkiej – czyli m.in. sprzeciwiania się przeznaczaniu ogromnych sum na reklamy – Ziemia tego nie doczeka i zostanie kompletnie zniszczona na długo, zanim to nastąpi.

Jeśli chodzi o równomierną dystrybucję pożywienia: miałaby ona objąć wszystkie żyjące gatunki czy tylko nasz? Odkąd Bóg oznajmił Noemu, że aby odnowić rodzaj ludzki, musi ocalić nie tylko swoją rodzinę, ale i wszystkie zwierzęta, powinno być oczywiste, że świat nie może bez nich istnieć. Ale ponieważ wytwarzanie pożywienia dla ludzi zajmuje obecnie jakieś czterdzieści procent niezamarzniętej powierzchni kuli ziemskiej, a poza tym istnieją jeszcze nasze drogi i miasta, zawłaszczyliśmy niemal połowę planety dla jednego gatunku – dla nas.

Jak więc mają przetrwać wszystkie inne?

Gdyby wszyscy byli wegetarianami, twierdzą osoby żywiące się roślinami, potrzebowalibyśmy jedynie jednej czwartej wykorzystywanej obecnie powierzchni, ponieważ trzy czwarte tego obszaru jest przeznaczane na wypasanie bydła lub hodowlę paszy dla niego. (A podczas produkcji kilograma wołowiny uwalnia się tyle dwutlenku węgla, ile emituje samochód pokonujący ponad 250 kilometrów, i zużywa się dziesięć razy więcej wody niż do wyprodukowania kilograma pszenicy). Wszystko to prawda – ale ponownie, to nie takie proste i prawdą jest również to, że światowy popyt na mięso nadal rośnie, a nie spada. Większość ludzi, kiedy w końcu ich na to stać, zwykle ma na nie ogromną ochotę. Zdrowsi czy nie, weganie raczej nie staną się grupą dominującą w najbliższym czasie.

Skoro liczba ludności wzrasta głównie w biedniejszych krajach i skoro to ubogie kobiety rodzą najwięcej dzieci, oczekiwanie, że to najsłabsi ocalą świat przed zniszczeniem, jakie mu zgotowali ci najpotężniejsi, wydaje się wysoce niesprawiedliwe. „Obwinianie przeludnienia za degradację środowiska pozwala wywinąć się prawdziwym sprawcom” – czytamy w artykule pt. 10 Reasons to Rethink Overpopulation (Dziesięć powodów, by przemyśleć przeludnienie) z 2006 roku, zamieszczonym na PopDev, stronie internetowej prowadzonej przez dyrektorkę Programu Populacji i Rozwoju z Hampshire College i propagatorkę zdrowia kobiet, Betsy Hartmann. „Jeśli chodzi o samo zużywanie zasobów, najbogatsza jedna piąta światowej populacji zużywa sześćdziesiąt sześć razy więcej niż najbiedniejsza piąta część ludności. Spośród wszystkich krajów świata to Stany Zjednoczone emitują największą ilość gazów wywołujących efekt cieplarniany odpowiedzialny za globalne ocieplenie – i są najmniej skłonne, by cokolwiek z tym zrobić”.

Poza tym, że emisje węglowe Chin przekroczyły już te amerykańskie, a przewaga ludzi zamożnych jeszcze się pogłębiła, te argumenty nadal są przekonujące. Jednakże bez względu na to, czy jest to uczciwe czy też nie, dla globalnego ekosystemu obecność wszystkich ma znaczenie. Nasza liczebność osiągnęła już taką wielkość, że właściwie na nowo zdefiniowaliśmy pojęcie grzechu pierworodnego. Od momentu narodzin nawet najskromniejsi spośród nas przyczyniają się do rosnących problemów naszej planety, ponieważ od początku życia potrzebujemy pożywienia, drewna na opał i schronienia. Dosłownie i w przenośni, wszyscy wydychamy dwutlenek węgla i spychamy inne gatunki na krawędź. Stany Zjednoczone nie tylko produkują wyjątkowo dużo zanieczyszczeń, ale i nadal rozrastają się liczebnie najszybciej spośród wszystkich rozwiniętych krajów. Jakakolwiek dyskusja na temat zmniejszania populacji, która nie uwzględnia USA, byłaby bezcelowa, nie mówiąc już o tym, że rasistowska.

Poza tym mamy jeszcze optymistyczne twierdzenie, że potrzeba jest matką wynalazków. Zawsze znajdowało się jakieś rozwiązanie, więc i teraz nasz talent do technologii z pewnością rozwiąże problemy przyszłości – to odpowiednik izraelskiego optymizmu technologicznego. „Nauczymy się kopać głębiej i pompować szybciej” – napisał w 1996 r. w swojej książce pt. The Ultimate Resource 2 Julian Simon, ekonomista z University of Maryland. Najważniejszym zasobem, do którego się odnosił, była ludzka pomysłowość. Był on orędownikiem wzrostu populacji, który miał zapewnić nam większe jej pokłady.

Jednak skoki technologiczne na razie nie rozwiązują niczego, nie powodując przy tym innych nieprzewidzianych problemów. Dodatkowo, jak pewnie wie społeczność zainteresowana wodorem, są to trudne problemy. Do tego zalicza się inną formę energii opartej na wodorze: zimną fuzję – czyli po prostu kontrolowaną bombę wodorową (bomba H) – której przeprowadzenie wydaje się ciągle odległe o czterdzieści lat. Na razie najlepsze alternatywne źródła energii to energia słoneczna i wiatrowa. Pomimo że istnieje wiele sposobów na znacznie szersze ich wykorzystanie niż do tej pory, ledwie zaczęliśmy to robić, a największy światowy biznes, zdecydowany wycisnąć ostatnią kroplę ropy naftowej ze skorupy ziemskiej, nie pomaga zbytnio tej sprawie. Nawet gdybyśmy znacznie poprawili naszą wydajność energetyczną, liczenie na to, że energia słoneczna i wiatrowa zaspokoją potrzeby transportu oraz różnych gałęzi przemysłu i najludniejszych krajów, wykraczałoby znacznie poza ich obecne możliwości.

A nawet jeśli jakimś cudem zdołamy wyczarować prawdziwie nieograniczone, wolne od emisji szkodliwych substancji źródło energii, nie rozwiąże to problemu ruchu ulicznego, rozrastania się miast czy skażenia hałasem. Jak możemy się domyślić, pobudziłoby to jedynie apetyt na jeszcze większą ilość zasobów. Jedyną technologią, która tak naprawdę może przyczynić się do zmniejszenia naszego wpływu na środowisko, jest ta, którą już posiadamy: ta, która pozwala nam ograniczyć liczbę konsumentów.

Planowanie rodziny – mniej kłopotliwe określenie dla kontroli urodzin – nie jest w stanie rozwiązać wszystkiego: nadal powinniśmy dążyć do przekonania jak największej liczby osób, zwłaszcza z nadchodzącego pokolenia, by z uzależnionych od energii mięsożerców stali się ludźmi, którzy chętnie dzielą się posiadanymi dobrami, są wrażliwi na potrzeby środowiska i nie emitują związków węgla do atmosfery. Koncepcja ta nie jest jednak pozbawiona ryzyka: jak wszystko inne, co robią ludzie, może być, i zresztą już była, wykorzystywana do niewłaściwych celów, czego przykład stanowi eugenika. W dodatku jeśli redukcja populacji oznacza skurczenie się gospodarki, to zaczynamy odczuwać przerażenie. Jednak wraz ze zmniejszeniem się liczby ludności, jak odkryła to Japonia, której starzejąca się populacja zaczyna się kurczyć, mogą pojawić się nowe możliwości rozkwitu, które pominęliśmy w szalonym dążeniu do coraz większego wzrostu.

Należy do nich szansa na znacznie lepsze wyrównanie istniejących różnic społecznych. Zdefiniujmy więc „optymalną populację” jako liczbę ludzi, którzy mogą cieszyć się standardem życia, jaki większość z nas uznałaby za możliwy do zaakceptowania. Powiedzmy, że byłby to standard życia równy poziomowi europejskiemu sprzed kryzysu euro[8]: znacznie mniej energochłonny niż w Stanach Zjednoczonych czy w Chinach, o wiele przyjaźniejszy niż na większości terenów Afryki czy Azji Południowo-Wschodniej i wyróżniający się możliwie najwyższym odsetkiem wykształconych i cieszących się równouprawnieniem kobiet – co może stanowić najskuteczniejszy spośród istniejących środek antykoncepcyjny.

Jaka więc jest ta liczba? Jak mamy ją osiągnąć?

Skoro od pierwszego pojawienia się Homo sapiens do chwili, kiedy nasza populacja sięgnęła jednego miliarda, czyli około 1815 roku, minęło prawie dwieście tysięcy lat, a teraz jest nas siedem razy więcej – jak u diabła do tego doszło?

Jak doprowadziliśmy do tego?

[6] Pozycja krótka (ang. Short Position) – określenie pozycji na rynku transakcji terminowych lub sposobu funkcjonowania na nim jako sprzedawca netto. Otwarcie i posiadanie pozycji krótkiej na rynku kontraktów terminowych jest zobowiązaniem do sprzedaży w przyszłości określonej ilości instrumentu bazowego po ustalonej cenie (przyp. tłum.).

[7] Te szacunki pochodzą z United Nations Population Division.

[8] Odpowiednik fiaska na rynku nieruchomości w Stanach Zjednoczonych.

ROZDZIAŁ 3
Liczenie ofiar i „paradoks” pożywienia

I Ofiary

Dowody genetyczne pozwalają stwierdzić, że na pewnym etapie, jakieś pięćdziesiąt do stu tysięcy lat temu, populacja homines sapientes liczyła prawdopodobnie nie więcej niż dziesięć tysięcy. Potem nasi przodkowie zaczęli wędrować poza Afrykę, podążając na północ korytarzem gatunków poprzez dzisiejszy Izrael i Palestynę, rozdzielać się na Europę, Azję itd. Docierając coraz dalej, zaczęli odkrywać coraz więcej pożywienia, co spowodowało, że ich liczebność zaczęła rosnąć, lecz prawie niedostrzegalnie. Jak w książce pt. More (Więcej) zauważa Robert Engelman z organizacji ekologicznej Worldwatch Institute, gdyby rozmnażali się zgodnie ze współczesnym tempem przyrostu (obecnie jest to 1,1 procent rocznie w skali całego świata, co oznacza podwojenie się liczby ludzi co sześćdziesiąt trzy lata), w ciągu kilku tysiącleci nie tylko Ziemia, ale i cały Układ Słoneczny nie byłby w stanie nas pomieścić.

Prostą przyczyną utrzymującej się aż do niedawna niskiej liczby ludności było to, że ludzie umierali równie szybko, jak się rodzili. Przez dziesiątki tysięcy lat większość z nich nie dożywała swoich pierwszych urodzin. Wskaźniki urodzeń mogły być wysokie, ale taka również była śmiertelność niemowląt. Kobiety rodziły po siedmioro dzieci, z czego przeżywała dwójka.

Dwoje ludzi, jeden mężczyzna i jedna kobieta, którzy spłodzą dwójkę dzieci, zastąpią zasadniczo samych siebie[9] Jakakolwiek wyższa liczba dzieci oznacza przyrost populacji. To, że liczba ludności rosła tak wolno aż do około dwóch wieków temu, oznacza, że średnia liczba dzieci, które przeżyły na tyle długo, by mieć własne potomstwo, to dwa. Na każdą rodzinę, gdzie więcej niż dwójka dzieci dożyła dorosłości, u innych przetrwało jedno albo żadne – przy jakiejkolwiek liczbie mniejszej niż dwa populacja się kurczy.

Zdarzało się, że liczba ludności na świecie zmniejszała się dramatycznie. Tak było na przykład podczas epidemii dżumy, określanej jako czarna śmierć, która wybuchła w połowie XIV w. – wymarła wówczas jedna czwarta ludzkości. Jednak nawet bez niezwykłych epidemii zwyczajne widmo śmierci, jakie wisiało nad każdą rodziną, nie zaczęło się rozwiewać przed 1796 rokiem. Wtedy właśnie brytyjski chirurg Edward Jenner odkrył szczepionkę przeciwko ospie, chorobie, której ofiarą padały wcześniej co roku miliony ludzi. Lekarstwo Jennera było też pierwszą szczepionką przeciwko czemukolwiek. Zainspirowało ono dziewiętnastowiecznego chemika francuskiego Ludwika Pasteura do opracowania szczepionek przeciwko wściekliźnie i wąglikowi. Pasteur ma również na swoim koncie dwie inne zasługi dla ludzkości. Jedną z nich było opracowanie procesu nadal stosowanego przez mleczarnie. Pasteryzacja wydłużyła okres przechowywania mleka, co wpłynęło pozytywnie na odżywianie i zmniejszyło liczbę infekcji spowodowanych przez salmonellę i patogeny wywołujące szkarlatynę, błonicę i gruźlicę.

Pasteur odegrał również kluczową rolę w przekonaniu ludzkości, że choroby nie pojawiają się w wyniku jakichś tajemniczych działań, ale są roznoszone przez zarazki. W dziewiętnastym wieku mydło do rąk po raz pierwszy weszło do powszechnego użytku zarówno w domach, jak i w szpitalach. Wcześniej pacjenci umierali równie często od infekcji, którymi zarażali się przez niewysterylizowane ręce i skalpel lekarza, jak i z dolegliwości, które starał się on wyleczyć. Jedno z pierwszych zastosowań chirurgicznego środka dezynfekującego miało miejsce na oddziale położniczym w Wiedniu, gdzie lekarze, myjąc ręce w roztworze chloru, obniżyli dziesięciokrotnie wskaźnik umieralności zarówno niemowląt, jak i matek – miało to bezpośredni wpływ na liczbę żyjących ludzi.

Dwudziesty wiek przyniósł dalszy postęp w dziedzinie medycyny – wraz z każdym wynalazkiem wydłużało się ludzkie życie. Po tym, jak kubańskiemu mikrobiologowi Carlosowi Finlayowi udało się ustalić przenosiciela wirusa żółtej febry, dwóch amerykańskich lekarzy, William Gorgas i Walter Reed, wdrożyło pierwszy program zwalczania moskitów na skalę światową, bez którego ukończenie budowy Kanału Panamskiego nie byłoby możliwe. Wynalezienie szczepionek przeciwko błonicy, tężcowi, a także polio oraz antybiotyków obniżyło śmiertelność i zwiększyło długowieczność – a to oznaczało większą liczbę żyjących ludzi, zarówno młodych, jak i starych. W 1800 roku średnia przewidywana długość życia w chwili urodzenia wynosiła dla większości ludzi czterdzieści lat. Obecnie prawie na całym świecie wynosi ona niemal dwa razy tyle.

Więcej ludzi nie umierało przedwcześnie i żyło dłużej: kto byłby temu przeciwny? „Dążenia ludzi do obniżenia wskaźnika śmiertelności są dla mnie niezwykle istotne” – przyznaje radośnie Albert Bartlett – „jeśli to moją śmierć mają opóźnić”.

Nie sprzeciwi się temu raczej nikt po czterdziestce, kto mógłby już nie żyć bez tych zwycięstw odnoszonych przez medycynę. Prawdopodobnie nie będzie protestować również nikt inny. Tak więc jakakolwiek dyskusja na temat optymalnej populacji rodzaju ludzkiego musi zakładać optymalną opiekę zdrowotną. Idea obniżania standardów medycznych w celu ograniczenia liczby ludzi jest równie nie do zaakceptowania, jak przerzedzenie naszych szeregów poprzez selektywny odstrzał.

Nie powoduje to jednak odrzucenia etycznego argumentu, jaki niosą konsekwencje dalszych postępów na polu medycyny. Jeśli jakikolwiek z największych współczesnych problemów – powiedzmy wynalezienie leków przeciwko malarii lub wirusowi HIV – zostałby pomyślnie rozwiązany, przyczyniłoby się to do znacznego skoku w wynikach spisu ludzkości. Sama malaria zabija jedno dziecko co trzydzieści sekund. Jeśli dzieci przestaną na nią umierać, przeżyją, by spłodzić później kolejne, które nie padną ofiarą tej choroby. Przeciwstawianie się wytępieniu malarii jedynie w celu kontrolowania liczby ludzi jest niewyobrażalne, rodzi się jednak pytanie, czy sponsorzy badań nad lekami przeciwko malarii i wirusowi HIV nie powinni również być moralnie zobligowani do finansowania programów planowania rodziny, aby zwiększenie liczby ludności nie zagroziło ekologicznym podwalinom ludzkiego życia.

Jak dotąd nie wynaleziono jeszcze szczepionki przeciwko wymieraniu.

II Nowa wspaniała obfitość

Inną przyczyną tak nagłego „spuchnięcia” liczby ludzi na świecie w poprzednim wieku był niespotykany wzrost ilości dostępnego pożywienia. Wykarmienie całego świata brzmi jak moralny nakaz – nie ma się nad czym zastanawiać. Ale w rzeczywistości sprawa jest nieco bardziej skomplikowana. Wywołuje paradoks, który początkowo wydaje się równie nielogiczny jak niespodziewane efekty podwajania się wykładniczego.

Rosnąca liczba ludzi była kluczowym czynnikiem sukcesu wymagającej ogromnego nakładu pracy rewolucji przemysłowej w Europie. Jednakże oznaczało to też, że Europa musiała wytworzyć więcej jedzenia niż kiedykolwiek wcześniej, by ich wyżywić. Niemiecki chemik Justus von Liebig jest osobą, której przypisuje się dwie zasługi w tym zakresie – jedną ogromną, a drugą monumentalną. Ogromna polegała na opracowaniu pierwszego na świecie mleka dla niemowląt. To, czy jego wynalazek, jak twierdził, jest równie wartościowy pod względem odżywczym co mleko matki, nadal pozostaje przedmiotem zawziętych dyskusji. Niemniej jednak uwolniło to na dobre wiele matek od wyczerpującej czynności, jaką jest karmienie piersią, a dzieciom pomogło przetrwać wczesne odstawienie od piersi. A ponieważ laktacja uwalnia hormony, które zwykle blokują owulację, mniejsza liczba kobiet karmiących piersią przyniosła w rezultacie jeszcze więcej ciąż.

Drugim monumentalnym odkryciem Justusa von Liebiga było to, że azot wraz z fosforem i potasem jest jednym z niezbędnych dla roślin składników odżywczych. Uznaje się go za wynalazcę nawozu, ale to nie on jest odpowiedzialny za stworzenie sztucznego nawozu azotowego stosowanego obecnie, wynalazku, który prawdopodobnie odmienił bieg ludzkości w większym stopniu niż jakikolwiek inny we współczesnej historii, łącznie z samochodami i komputerami. Pojawił się on później. W czasach von Liebiga stosowane komercyjnie nawozy azotowe pochodziły przeważnie z odchodów ptaków morskich i nietoperzy. Szczególnie cenne było guano z wysp leżących u wybrzeża Peru, gdzie kormorany, pelikany i głuptaki żerowały na ogromnych ławicach bogatych w wartości odżywcze sardeli i pozostawiały 45-metrowe warstwy białych odchodów. W XIX w. galeony i statki parowe przetransportowały ich ponad 20 milionów ton, opływając przylądek Horn w drodze do Europy.

Von Liebig nie opatentował swoich wynalazków i dlatego nie przyniosły mu one zbyt wiele zysków. Później rozgoryczony tym, że Nestlé i inne firmy zarobiły krocie, zastrzegł prawa do jeszcze jednego wynalazku, który wpłynął na odżywianie się ludzi: wołowej kostki bulionowej.

Niezbędny do życia azot w przeciwieństwie do wodoru jest gazem względnie obojętnym – spore jego ilości unoszą się w stanie wolnym. Ponad trzy czwarte powietrza, którym oddychamy, to czysty azot. Nic w naszych płucach nie wiąże się z nim chemicznie i dlatego wydychamy go, nie czyniąc szkody naturze. W całej przyrodzie tylko jedna grupa enzymów może wiązać unoszący się w powietrzu azot – to znaczy absorbować go i przekształcać chemicznie w postać niegazową, taką jak amon w pokarmie roślinnym. Jedynie kilka roślin żywi bakterie transportujące te enzymy, bakterie z kolei czerpią składniki odżywcze za pośrednictwem brodawek korzeniowych roślin.

Należą do nich głównie rośliny strączkowe, takie jak soczewica, fasola, koniczyna, soja, groszek, lucerna, a także akacja senegalska i orzeszki ziemne. Do czasu wynalezienia sztucznych nawozów takie pary symbiotycznych bakterii roślinnych stanowiły główne źródło azotu w glebie, ograniczając ilość życia roślinnego, jakie mogła wytworzyć nasza planeta. Praktycznie wszystko, co rosło i było zielone, korzystało z azotu uwięzionego przez rośliny strączkowe.

Właśnie dlatego rolnicy uprawiali na zmianę rośliny strączkowe i zboża lub hodowali je razem (na przykład kukurydzę i fasolę w Ameryce Łacińskiej), lub też worywali na swoje pola rośliny okrywające, na przykład bogatą w azot koniczynę.

Justus von Liebig wprowadzał teraz do gry dodatkowy azot z drugiego krańca świata, ale ponieważ jego nawozy pochodziły z naturalnych źródeł, je również ograniczał biologiczny łańcuch pokarmowy. Wraz z nastaniem XX w. łatwo dostępne zasoby z peruwiańskich wysp się wyczerpały, a guano nie było wytwarzane tak szybko, jak pojawiały się nowe dzieci. Kolejnym źródłem azotu do wykorzystania była saletra: kryształy azotanu sodu, które występują obficie jedynie w niezwykle suchym środowisku, takim jak Dolina Śmierci w Kalifornii czy pustynia Atacama w Chile. Wtedy, w 1913 roku, technologia rolnicza pokonała ograniczenia narzucane przez przyrodę. Fritz Haber i Carl Bosch, również Niemcy, opracowali metodę wychwytywania azotu z powietrza i aplikowania go roślinom w ilościach znacznie przewyższających te, które von Liebig mógł sobie jedynie wyobrażać. Każdy z nich otrzymał Nagrodę Nobla za wkład w opracowanie metody Habera-Boscha, która odmieniła świat. I każdemu z nich ich niemiecka narodowość przyniosła zgubę.

Fritz Haber urodził się w 1868 roku w pruskiej rodzinie Żydów chasydzkich parających się kupiectwem. Studiował chemię u Roberta Bunsena, twórcy palnika Bunsena, wynalazku, który miał ogromny wpływ na rozwój badań laboratoryjnych. W 1905 roku, kiedy wykładał na Uniwersytecie w Karlsruhe i prowadził badania nad termodynamiką, Haber odkrył, że przepuszczając azot i wodór ponad katalizatorem żelazowym w temperaturze 1000°C, można uzyskać niewielkie ilości amoniaku. Później, kiedy zastosował wysokie ciśnienie, udało mu się to osiągnąć przy niższej o połowę temperaturze.

Po tym, jak opublikował swoje odkrycia, jego metodę kupił niemiecki wytwórca barwników, firma BASF. Przedsiębiorstwo wyznaczyło młodego inżyniera, Carla Boscha, do zwiększenia skali laboratoryjnego eksperymentu Habera z amoniakiem do poziomu przemysłowego. Bosch poświęcił cztery lata na opracowanie dwukomorowych rur, które nie wybuchały pod wpływem ciśnienia, katalizatora z oczyszczonego żelaza i wielkich pieców, które mogły wytrzymać zarówno wysokie ciśnienie, jak i temperatury.

W 1913 roku BASF otwarł pierwszą fabrykę amoniaku syntetycznego. Amoniak wykorzystywano do uzyskiwania siarczanu amonu – nawozu azotowego. Producent barwników zaczął teraz działać w zupełnie nowej dziedzinie: sektorze rolno-przemysłowym. W ciągu kilku lat nowy sztuczny nawóz zapisał ważną kartę w historii, kiedy alianci odcięli Niemcom dostęp do saletry chilijskiej podczas I wojny światowej. Państwo mogło teraz nie tylko samodzielnie się wyżywić, ale także przetworzyć siarczan amonu w saletrę syntetyczną, z której już wkrótce BASF zaczął wytwarzać proch strzelniczy oraz materiały wybuchowe. Bez metody Habera-Boscha I wojna światowa trwałaby o wiele krócej.

Odkrycie Fritza Habera dotyczące syntezy nawozu było tak wielkie, że Nagroda Nobla w dziedzinie chemii nie byłaby zaskoczeniem. Jednak w 1918 roku, tuż po zakończeniu wojny, wywoływało ono kontrowersje. Podczas wojny Haber otrzymał stopień kapitana, najpierw za zaproponowanie, a następnie za pokierowanie wykorzystaniem przez Niemców broni chemicznej. Kiedy jego żona, która również była chemiczką, dowiedziała się, że był on odpowiedzialny za ataki z wykorzystaniem gazu chlorowego i musztardowego, popełniła samobójstwo. (Później ich syn, także chemik, odebrał sobie życie z tego samego powodu).

Talent Habera do przetwarzania chemii rolniczej, którą można wykorzystać do mroczniejszych celów, nadal się rozwijał. Fumigant stworzony przez niego do zastosowania w magazynach zboża, bazujący na cyjanku Cyklon-A, został później przerobiony przez nazistowskich chemików na znacznie silniejszy Cyklon-B, czyli gaz stosowany w obozach koncentracyjnych. Mimo że sam był Żydem, Haber nie padł ofiarą swojego wynalazku. Za przejście na luteranizm podczas studiów i za znaczący wkład w działania wojskowe w 1933 r. otrzymał zapewnienie, że rozkazy nowego nazistowskiego rządu, które pozbawiły pracy kilkunastu Żydów z jego laboratorium, jego nie obejmują. Kiedy odszedł na znak protestu przeciwko ich zwolnieniu, odkrył z ogromnym zdumieniem, że pozostała mu jedynie przymusowa emigracja. Patriota, który nie miał żadnych skrupułów, by wykorzystać swój geniusz na potrzeby wojny chemicznej, poza granicami Niemiec stał się rozbitym człowiekiem. Zmarł w ciągu roku – w drodze do Palestyny, gdzie syjonista i przyszły prezydent Izraela Chaim Weizmann zaproponował mu prowadzenie instytutu badawczego; obecnie placówka nosi jego imię.

Carl Bosch, dyrektor I.G. Farben, koncernu, który wykupił BASF, stał się jednym z najbardziej wpływowych przemysłowców w Niemczech. W 1931 roku przyznano mu Nagrodę Nobla za wkład w wynalezienie i rozwój chemicznych metod wysokociśnieniowych, w tym wykorzystywania przegrzanej pary, w celu wydzielenia wodoru z naturalnego gazu. Zaniepokojony działaniami Trzeciej Rzeszy, spotkał się w pewnym momencie z Hitlerem, chcąc zniechęcić go do parcia ku kolejnej wojnie. Führer nie dał się odwieść od planów, nakazał zwolnienie Boscha z I.G. Farben – koncernu, który produkował później Cyklon-B. Bosch popadł w alkoholizm i przygnębienie i zmarł w 1940 roku.

Pomiędzy dwiema wojnami, przedłużonymi efektami ich pracy, sztuczne nawozy Habera i Boscha rozpowszechniły się na całym świecie, przyczyniając się ostatecznie do zrewolucjonizowania rolnictwa. Wytwarzanie sztucznych nawozów wymaga wysokiej temperatury i ciśnienia, co oznacza ogromne wydatki energii (obecnie stanowią one 1% całej energii zużywanej na świecie). Nawozy potrzebują również naturalnego gazu jako komponentu wodorowego, przez co są podwójnie zależne od paliw kopalnych. A zatem dopóki będą one istnieć, będziemy mieli zapasy sztucznych nawozów. Na razie nie ma problemu, więc sztuczny azot praktycznie podwaja ilość roślinnych składników pokarmowych, jakie może dać nam przyroda – niemal połowa z nas nie mogłaby bez nich istnieć.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

III Głód

Dostępne w wersji pełnej

IV Dwa pokolenia później

Dostępne w wersji pełnej

[9] Demografowie wyznaczają obecnie wskaźnik zastępowalności pokoleń na poziomie nieco wyższym niż dwa (średnia w krajach rozwiniętych wynosi 2,1 na kobietę), ponieważ jakiś odsetek umieralności dzieci jest nieunikniony. W przypadku krajów rozwijających się, gdzie dzieci są zwykle słabsze, liczba ta jest wyższa. Średni światowy wskaźnik zastępowalności pokoleń wynosi 2,33.

ROZDZIAŁ 4
Dopuszczalne obciążenie Ziemi i kolebka

I Bóg, kraj i pani Sanger

Dostępne w wersji pełnej

II „Złodzieje nitów”

Dostępne w wersji pełnej

CZĘŚĆ DRUGA

ROZDZIAŁ 5
Świat wyspy

I Ksenofob

Dostępne w wersji pełnej

II Tęcza

Dostępne w wersji pełnej

III Optimum

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 6
Stolica Apostolska

I Sancta Scientia

Dostępne w wersji pełnej

II Niebo i Ziemia

Dostępne w wersji pełnej

III Belle donne e bambini

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 7
Goryle między nami

I DNA

Dostępne w wersji pełnej

II Gąszcz liter

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 8
Wielki mur ludzi

I W liczbach

Dostępne w wersji pełnej

II Technologia rakietowa

Dostępne w wersji pełnej

III Tereny pochyłe

Dostępne w wersji pełnej

CZĘŚĆ TRZECIA

ROZDZIAŁ 9
Morze

I Pamparegla

Dostępne w wersji pełnej

II Przesmyk i rafa

Dostępne w wersji pełnej

III W głębi lądu

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 10
Dno

I Sahel

Dostępne w wersji pełnej

II Kac pokolonialny

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 11
Upadek świata

I Grzech

Dostępne w wersji pełnej

II Niepewność

Dostępne w wersji pełnej

III Potrzeba koedukacji

Dostępne w wersji pełnej

IV Indus

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 12
Ajatollah daje i odbiera

I Konie

Dostępne w wersji pełnej

II Dywany

Dostępne w wersji pełnej

III Rzeka, która zniknęła

Dostępne w wersji pełnej

CZĘŚĆ CZWARTA

ROZDZIAŁ 13
Malej i rozkwitaj

I Kurczenie

Dostępne w wersji pełnej

II Dobrobyt bez wzrostu

Dostępne w wersji pełnej

III Satoyama

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 14
Przyszłość

I Panteon

Dostępne w wersji pełnej

II Celphos

Dostępne w wersji pełnej

III Kusząca utopia

Dostępne w wersji pełnej

IV Co nas czeka

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 15
Bezpieczny seks

I Guma

Dostępne w wersji pełnej

II Bambus

Dostępne w wersji pełnej

CZĘŚĆ PIĄTA

ROZDZIAŁ 16
Rezerwat Ziemia

I Oksymoron

Dostępne w wersji pełnej

II Zestaw małego chemika

Dostępne w wersji pełnej

III Dokąd zmierzamy

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 17
Świat z mniejszą liczbą ludzi

I Ostateczna granica

Dostępne w wersji pełnej

II Rezerwat przyrody Jasper Ridge

Dostępne w wersji pełnej

Epilog

Dostępne w wersji pełnej

Podziękowania

Dostępne w wersji pełnej

Bibliografia

Dostępne w wersji pełnej

O autorze

Dostępne w wersji pełnej

Tytuł oryginału:

COUNTDOWN: OUR LAST, BEST HOPE FOR A FUTURE ON EARTH?

Copyright © 2013 by Alan Weisman

Copyright © 2014 for the Polish edition by Wydawnictwo Sonia Draga

Copyright © 2014 for the Polish translation by Wydawnictwo Sonia Draga

Projekt graficzny okładki: Dariusz Sikora

Redakcja: Mariusz Kulan

Korekta: Aneta Iwan, Iwona Wyrwisz

ISBN: 978-83-7508-980-6

WYDAWNICTWO SONIA DRAGA Sp. z o. o.

Pl. Grunwaldzki 8-10, 40-127 Katowice

tel. 32 782 64 77, fax 32 253 77 28

e-mail: info@soniadraga.pl

www.soniadraga.pl

www.facebook.com/wydawnictwoSoniaDraga

E-wydanie 2014

Plik ePub przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl