Prolog
Chile, 1880

– A więc, Elizo, zdecydowałaś jednak. Kochasz Korneliusza.

Poldi wypowiedział te słowa z wahaniem. Oboje szli powoli obok siebie i po kilku krokach dotarli do małego wzgórza, skąd rozciągał się widok na całe jezioro Llanquihue.

Eliza nie odpowiedziała, lecz w milczeniu odgarnęła włosy z twarzy, kiedyś tak piękne i błyszczące, o barwie kasztanu, dziś poszarzałe i pełne siwych pasm, ale ciągle niesfornie tańczące na wietrze, jak w dawno minionych latach młodości.

Czuła wyraźnie, że Poldi patrzy na nią z boku, jednak nie odwzajemniła jego spojrzenia i milcząc, uparcie wpatrywała się w wodę.

Jezioro rozciągało się przed nimi jak olbrzymi pięciokąt położony pośród zielonych łąk i ogrodów, złocistożółtych pól uprawnych i ciemnych lasów o podmokłych gruntach, w których kwitły kwiaty o intensywnej, czerwonej barwie, zwane tutaj copihue. Ciepły, wiejący od Andów wiatr marszczył powierzchnię wody, a  niewielkie fale, rozbijające się o płaski brzeg w promieniach zachodzącego słońca, przybierały pomarańczową barwę. Osobliwe języki półwyspów sięgały w niektórych miejscach daleko w głąb jeziora, zaś w innej jego części w lustrze wody odbijały się strome skały, wynurzające się wprost z fal. Ale większa część brzegów jeziora była łagodnym połączeniem błękitu wody i zieleni nadbrzeżnych łąk.

W dali wznosiły się góry: powietrze było tak przejrzyste, że można było dostrzec nie tylko wulkany Calbuco i Casa Blanka, lecz także postrzępiony łańcuch Andów z samotnie wznoszącym się ku niebu wierzchołkiem Cerro Tronador.

Nad wszystkimi szczytami w pobliżu jeziora górował wulkan Osorno – to na niego przez tyle lat tak często patrzyła Eliza: z trwogą, ale i tęsknotą, a często też w poczuciu własnej bezradności. Czasami wydawało jej się, że góra grzmi i grozi – wtedy jej wierzchołek krył się za gęstymi chmurami; lecz kiedy pokryty śniegami stożek wyłaniał się zza zasłony mgieł, mieniąc się bielą i olśniewając dumną wspaniałością i wielkością, Elizie wydawało się, że uosabia jej niezachwiane pragnienie, aby ten kraj stał się jej własnym. Osorno niewzruszenie trwał na horyzoncie zawsze, przez wszystkie te lata, kiedy w serca niemieckich osadników tak często zakradały się bojaźń i zwątpienie, troska i lęk, przyćmiewając nadzieję na lepszą, dawno wymarzoną przyszłość.

Ale teraz Eliza czuła tylko ogromny respekt – zachwycały ją uroda i dzikość tej krainy, a jednocześnie przepełniała ją ogromna duma z tego, czego zdołali dokonać tutaj wysiłkiem tylu lat pracy.

Jej wzrok zatrzymał się na osiedlu: inaczej niż płaskie chilijskie patia, dwuspadowe dachy oraz balkony domów osadników pokryte były gontami z drewna miejscowych lasów zwanych allerce. Ściany, zarówno domów, jak i stajni, także szop i spichrzy, wykonane były z drewna araukarii – olbrzymich, okalających do dziś brzegi jeziora drzew, których żywica wydziela przenikliwy, intensywny zapach. Ten zapach poczuła teraz Eliza z  niezwykłą wyrazistością – wydało jej się też, że w swych stwardniałych rękach czuje korę araukarii, jak kiedyś, w tych najtrudniejszych dniach, kiedy w pocie czoła ścinali drzewa i wydzierali podmokłej puszczy kolejne kawałki ziemi, które miały stać się zaczątkiem ich pól uprawnych.

Powoli odwróciła się do Poldiego.

– Osiągnęliśmy przecież tak wiele – powiedziała cicho. – I mamy za sobą tak długą drogę.

– Pamiętasz jeszcze... wtedy, w porcie w Hamburgu, kiedy oboje... – Poldi nie dokończył zdania, lecz zachichotał. Także na jego twarzy czas zostawił swoje ślady, ale dźwięk jego głosu przypomniał Elizie o czupurnym chłopaku, jakim był w  tamtych latach.

Przemknęło jej przez głowę, że to właśnie on był od samego początku zawsze obecny, także wtedy, kiedy po raz pierwszy spotkała Korneliusza...

Poldi, przyjaciel z lat jej młodości, który wiele lat temu rozbawiał ją w czasie długiej podróży do Chile i który został później jej szwagrem. Ileż to lat pracowali razem ramię w ramię, aby oswoić ten dziewiczy i pierwotny kraj. Ale przecież były i takie lata, kiedy własne troski i kłopoty kazały im zapomnieć o sobie na długi czas.

A teraz była wdzięczna, że to właśnie z nim, z Poldim, który był dla niej zawsze kimś w rodzaju młodszego brata, mogła być tutaj i pożegnać to wszystko.

Poldi znowu zachichotał i dodał:

– O mało co nie zdążylibyśmy wtedy na statek!

Przytaknęła, śmiejąc się także, ale szybko spoważniała.

– Za rzadko, o wiele za rzadko zatrzymywaliśmy się, aby obejrzeć się za siebie, popatrzeć w przeszłość, pomyśleć – powiedziała cicho.

Przed oczami miała teraz obrazy przeszłości, twardego, trudnego życia, pełnego znoju, ale i wytrwałości, siły woli, a także licznych wyrzeczeń i wielu małych sukcesów.

Nie zawsze udawało jej się osiągnąć to, o czym marzyła, a jednak jej życie było życiem spełnionym: wypełnionym pracą, troskami i triumfami. A jeśli nawet brakowało jej zwykłego, ludzkiego szczęścia, to wiedziała, że gdy zażąda go od losu teraz, to choć po wielu latach, ale wreszcie zostanie jej ono dane – i nie będzie na to jeszcze za późno.

Westchnęła tęsknie.

Delikatne welony mgły spowijającej jezioro uniosły się, otulając podstawę wulkanicznego stożka. Tylko jego szczyt wznosił się ponad chmurami. I wydawało się, że niemal szybował w  powietrzu ponad światem. Cienie w promieniach zachodzącego słońca stawały się coraz dłuższe; turkusowe wody jeziora przybierały głęboką, ciemną barwę, szarzały grzywy fal rozbijających się o skały. Jeszcze tylko śniegi wierzchołka Osorno, oświetlone słońcem, zachowały swą różową barwę.

– A więc naprawdę zdecydowałaś – powtórzył Poldi i dodał po dłuższej chwili: – Gdyby w moim życiu było coś tak oczywistego i jasnego jak w twoim, jak bardzo byłbym za to wdzięczny! Kochasz Korneliusza, prawda? Zawsze go kochałaś.

– Tak – odpowiedziała Eliza cicho. – Tak, kocham go. I wreszcie wiem, co mam robić.

Księga pierwsza
Podróż
1852

Rozdział I

– Łapcie złodzieja!

Eliza z trudem otworzyła oczy. Jej powieki były ciężkie, a czoło mokre od potu. O nieliczne zacienione miejsca w  hamburskim porcie trzeba było wręcz walczyć, a jej z wielkim trudem udało się zdobyć jedno z nich. Lecz teraz słońce świeciło niemal pionowo z nieba i nigdzie nie można było znaleźć schronienia przed jego palącymi promieniami. Od morza nie wiał choćby najlżejszy wiatr czy też bryza, szarozielona woda była nieruchoma jak gęsty rosół.

– Łapcie złodzieja!

Mimo potwornego upału głos był zaskakująco żywy i  wyrwał Elizę z drzemki. Dopiero co szeroko otwartymi oczami śledziła ożywiony ruch portu, nie mogła wręcz oderwać wzroku od wspaniałych trzymasztowców, patrzyła na wyraźnie zniecierpliwionych emigrantów i pracujących w pocie czoła robotników portowych. Ale w upalnym słońcu hałasy ogromnego portu coraz bardziej cichły i Eliza usnęła, nawet nie wiedząc kiedy.

W tym momencie zajęci byli tylko maklerzy, frachtujący marynarze i armatorzy z firmy Godefroy & Syn, których zadaniem było sprawdzenie żeglowności statku Hermann III oraz przeprowadzenie jego załadunku. Na ten statek miała wkrótce wsiąść także Eliza. Ale teraz jej uwagę przykuł chłopiec, który przebiegał właśnie koło grupy krzyczących i gestykulujących mężczyzn.

– Do cholery, złapcie go wreszcie i trzymajcie!

Teraz zauważyła także mężczyznę, który ścigał chłopaka. Mimo upalnego dnia człowiek ten miał na sobie poplamiony frak – większość emigrantów ubierała zwykle to, co najlepsze ze swojej odzieży, choć nikt nie miał pojęcia, kiedy i czy w ogóle będzie możliwość przebrania się. Prześladowca chłopaka zapewne także się do nich zaliczał.

Kiedy wyciągnął rękę i już wydawało się, że złapał swoją ofiarę, chłopak zwinnie pochylił się i ruszył w przeciwnym kierunku, znikając momentalnie w tłumie.

Eliza, która właśnie się podniosła, aby móc lepiej widzieć całą scenę, nie mogła powstrzymać się od uśmiechu. Nie miała pojęcia, co się stało, ale surowa, zacięta twarz mężczyzny, który nawet teraz nie zaprzestał łowów i bez skrupułów wykorzystywał swoje łokcie, aby przebić się przez tłum, spowodowała, że bez zastanowienia stanęła po stronie chłopca.

– Widziałeś, tato?

Zwróciła się do ojca, ale Richard von Graberg ani nie słyszał gniewnych okrzyków, ani też nie zwracał uwagi na chłopca, który akurat biegł wzdłuż molo, gdyż zagłębił się w plik dokumentów, który miał przy sobie.

Eliza popatrzyła na niego i westchnęła po chwili. Ojciec chyba dawno znał już na pamięć treść wszystkich dokumentów, które konieczne były podczas ich emigracji do Chile – a  jednak ciągle sprawdzał je od początku, jakby te papiery gwarantowały im choć trochę bezpieczeństwa, o jakie trudno było w tych tak niepewnych czasach. Umowa na przewóz statkiem, którą zawarli z agentem do spraw emigracji, była chyba najważniejszym dokumentem, podobnie jak lista wszystkich płatności i cen oraz dokładny termin wypłynięcia statku z portu. Oprócz tego ojciec przechowywał też naszkicowaną z niezwykłą starannością trasę ich podróży. I wystawioną na okres czternastu dni kartę pobytu w Hamburgu, którą ojciec zawsze trzymał pod ręką.

– Ojcze... zaraz wsiadamy na statek i ta karta nie będzie nam już potrzebna – powiedziała cicho.

Richard von Graberg podniósł głowę i spojrzał na nią, niezdecydowanie mrużąc w słońcu oczy, jakby go bolały. Eliza pomyślała, że ojciec czyta z trudnością, do czego nigdy nie chciał się przyznać.

– Co to znaczy „zaraz”? Obiecują nam to już cały dzień! Ale kto wie, jak długo jeszcze będziemy musieli czekać.

Jego spojrzenie padło na młodą kobietę, niewiele starszą od Elizy, która ociężale, ze schylonymi plecami przykucnęła właśnie na jednej ze skrzyń z ich bagażem. Także ona nie zwróciła uwagi na uciekającego chłopaka ani nie odwzajemniła spojrzenia Richarda.

Jak zwiędły kwiat, przemknęło Elizie przez głowę.

– Może... może mogłabyś przynieść dla Annelie trochę wody? – zaproponował z widocznym wahaniem ojciec.

Eliza z trudem zdusiła w sobie chęć głośnego okrzyku oburzenia. Dlaczego ojciec musiał stale przypominać jej o tym tak nielubianym towarzystwie?

Annelie, z domu Drechsler.

A od niedawna Annelie von Graberg, druga żona Richarda, którą poślubił zaledwie trzy miesiące przed ich wyjazdem w Niederwalzen, małej wsi leżącej między Frankfurtem a Kassel. Taki pośpiech wszyscy, a przede wszystkim jego córka, uważali za bardzo niestosowny – ojciec nie wytrzymał nawet roku żałoby po śmierci pierwszej żony.

Eliza zacisnęła wargi.

To nie Annelie miała tu być.

To nie z nią Eliza powinna była pakować cały dobytek życia i rozdawać wszystko to, czego nie mogli zabrać w tę długą, niebezpieczną i wyczerpującą podróż. A wśród tych rozdawanych rzeczy były przecież przepiękne kapy, ozdobione przez babkę Elizy misternymi koronkami, które były jej dumą. To w końcu nie z Annelie Eliza chciała wyruszać w świat któregoś wczesnego ranka, kiedy trawa była jeszcze mokra od rosy, a  wczesnowiosenne niebo pełne ciężkich mgieł. Pierwszą część długiej podróży odbyli na staroświeckim wozie, potem jechali koleją parową – istnym ryczącym i syczącym potworem, który jednocześnie przerażał i fascynował Elizę.

Wszystko byłoby czymś w rodzaju ciekawej przygody, gdyby nie Annelie, z którą któregoś późnego wieczoru dotarli wreszcie do Hamburga. Chmary komarów otaczały latarnie oświetlające drogę z Dworca Berlińskiego przy Deichtor w Hamburgu do noclegowni przy Admiralitätsstrasse. Już na dworcu zaopiekowali się nimi policjanci – ich głównym zadaniem było niedopuszczenie do tego, aby emigranci padali łupem licznych oszustów, którzy niejednemu naiwnemu za pomocą pustych obietnic potrafili odebrać cały majątek. Ci sami policjanci wystawili im też zezwolenie na pobyt w porcie i na zaokrętowanie. Ale dopiero późno w nocy, po spędzeniu kilku godzin w ogromnej kolejce, dotarli do noclegowni – nędznej budowli z drewnianymi pryczami, nieotynkowanymi ścianami o stabilności domku z kart. W dodatku nie było już ani jednego wolnego miejsca do spania i musieli zadowolić się kilkoma starymi materacami. Któryś z gości zawiesił nad swoim łóżkiem wielką szynkę – dyndała nisko tuż nad głową Elizy, wydzielając intensywną, słoną woń wędzonego mięsa, co spowodowało, że męczące ją uczucie głodu stało się jeszcze bardziej dokuczliwe. Ale mimo wszystko było to lepsze niż woń niemytych ciał i dawno niepranej odzieży.

Eliza nie mogła usnąć tej nocy i leżała długo z otwartymi oczami. Wyobrażała sobie, o ile inaczej wyglądałby już sam początek tej długiej podróży, gdyby była tu jej matka. Czy ona też byłaby ciągle tak zmęczona i wyczerpana jak Annelie? Czy zamiast chłonąć nowe wrażenia i wyczekiwać kolejnych przeżyć, tak jak robiła to Eliza, też stękałaby i narzekała?

Z pewnością nie, pomyślała zdecydowanie. Jej matka była energiczną, silną kobietą, a nie anemicznym, bladym stworzeniem jak Annelie, która bezwolnie i nieruchomo tkwiła w kącie jak worek mąki.

Tak, to jej matka powinna być tutaj. A nie Annelie.

Niemniej, pomyślała Eliza niechętnie, nowa żona ojca oprócz ciągłego wzdychania przeważnie na nic się nie skarżyła. Także teraz oświadczyła pośpiesznie, kwitując wezwanie Richarda:

– To nie jest konieczne, aby Eliza przynosiła mi wodę. Ja... ja to spokojnie wytrzymam.

– Ale przecież nie mogą dopuścić do tego, abyśmy tu umarli z pragnienia! – lamentował ojciec.

– Dobrze już, dobrze – wymamrotała niechętnie Eliza i  podniosła się, w każdym razie jednak nie po to, aby wyświadczyć przysługę Annelie. Sama też odczuwała potworne pragnienie i suchość w ustach. – Pójdę zobaczyć, może coś da się zrobić.

– Dziękuję ci – wymamrotała w odpowiedzi Annelie, ale Eliza nie odpowiedziała, rzuciła tylko niechętne spojrzenie na młodą macochę.

Dlaczego jej matce nie było dane żyć dłużej? – przemknęło jej przez głowę. To z nią w czasie ostatnich kilku lat przeczytała wszystkie bardzo przydatne broszury dla emigrantów, gdzie natknęły się na nazwisko Bernharda i Rudolfa Philippich – ci dwaj pochodzący z Niemiec bracia zbadali dokładnie niezamieszkałe dotychczas południowe obszary Chile i przekonali tamtejszy rząd, że tę dziką, nieprzyjazną krainę można zasiedlić, sprowadzając tam osadników niemieckich, znanych ze swej pracowitości, rzemieślniczych umiejętności i doświadczenia w pracy na roli. Bernhard Philippi został ostatecznie mianowany agentem kolonizacyjnym w Niemczech.

Eliza gniewnie zacisnęła wargi, widząc, jak jej ojciec podał Annelie swoją kurtkę, aby mogła ją złożyć i wygodnie na niej usiąść. Dawniej jego troskliwość dotyczyła wyłącznie matki Elizy, zwłaszcza kiedy zaczęła coraz częściej kaszleć, pluć krwią, a w końcu znalazła się na łożu śmierci i wymogła na mężu i córce przyrzeczenie, aby trzymali się za wszelką cenę tak długo wspólnie snutych marzeń i planów podróży.

Pogrążona w ponurych myślach, czując ogarniającą ją wściekłość, Eliza szła szybko, uderzając mocno obcasami o ziemię. Zupełnie nie zauważyła nadchodzącej z przeciwka postaci – zderzyła się z nią tak gwałtownie, że omal nie upadła. Coś spiczastego i bardzo twardego niemal wbiło jej się w pierś. Dosłownie zabrakło jej tchu, a blaszane naczynia – kubek, menażka, sztućce – które nosiła przy pasku jak każdy emigrant, głośno zadzwoniły.

– Hej! – krzyknęła oburzona.

Kiedy spojrzała w górę, dostrzegła ponurą twarz mężczyzny, który przedtem gonił uciekającego chłopca. Wydawało się, że mężczyzna nawet nie zauważył, że omal jej nie zadeptał, i  zamiast zatrzymać się i przeprosić lub choćby zapytać, czy nie zrobił jej krzywdy, po prostu pobiegł dalej, nie zwracając na nią uwagi. Dopiero teraz Eliza zrozumiała, dlaczego jego rozgniewana twarz miała wyraz takiego zdecydowania i determinacji – kilkanaście metrów dalej dostrzegła chłopaka o potarganych włosach, który najpierw zwinnie przemykał wśród tłumu, ale w końcu został otoczony i właśnie zatrzymał się przed rzędem skrzyń czekających na załadunek.

Chłopak gorączkowo rozglądał się na prawo i lewo, szukając drogi ucieczki, ale było już za późno. Człowiek o ponurej twarzy dogonił go bez trudu, chwycił za ucho i szarpnął tak gwałtownie, że chłopak zaczął przeraźliwe wrzeszczeć.

– Mam cię w końcu! – warknął mężczyzna i pociągnął jeszcze silniej wrzeszczącego coraz głośniej łobuziaka. Obojętnie, co on zrobił i czy w ogóle był winien, to zdaniem Elizy z pewnością nie zasłużył na tak brutalne traktowanie.

– Nie jestem złodziejem! – jęczał chłopak. – Nic wam nie ukradłem! Proszę... Uwierzcie mi!

Jego twarz była czerwona z bólu i oburzenia.

Eliza nie mogła tego znieść i podbiegła do prześladowcy i jego ofiary, krzycząc:

– To przecież jeszcze dziecko!

Ale mężczyzna, uśmiechając się szeroko z zadowoleniem, w ogóle nie zwrócił na nią uwagi. Ani też na szczupłą kobietę, która także podeszła do niego ostrożnie, mówiąc:

– Lambercie, puść go. On naprawdę nie...

– Hej, wy tam! – krzyknął mężczyzna, zwracając się do robotnika portowego niosącego jedną ze skrzyń, które tak skutecznie uniemożliwiły chłopakowi dalszą ucieczkę. Robotnik, wyraźnie zmęczony, postawił niechętnie skrzynię na ziemi i  spojrzał w górę.

– Tak, to was wołam! – krzyczał dalej mężczyzna, nazwany przez szczupłą kobietę – najwyraźniej jego żonę – Lambertem. – Przyłapałem tego łazęgę na gorącym uczynku! Ten wstrętny urwis nie odrywał spojrzenia od mojego portfela i był zupełnie sam!

– Ja tylko na niego patrzyłem, ale nie ukradłem go! – lamentował głośno trzymany za ucho chłopak.

– Tak, bo byłem bardzo ostrożny i uważałem! Nawet nie chcę wiedzieć, ilu podróżnych okradłeś z uczciwie zarobionych pieniędzy!

– Nikogo nie okradłem! Przysięgam! Chciałem tylko...

– Lambercie, może powinieneś... – odezwała się znowu szczupła kobieta, ale jej głos była niemal tak cichy jak szept.

– Zamknij gębę! – wrzasnął brutalnie Lambert, a Eliza nie była pewna, czy miał na myśli chłopca, czy też swoją żonę. Ale wydało jej się to co najmniej nieuprzejme i oburzające. Podobnie jak zarozumiała pycha, z jaką oskarżał chłopca tylko na podstawie własnych przypuszczeń, nie przedstawiając żadnych dowodów kradzieży.

Robotnik, którego mężczyzna przywołał do siebie, popatrzył niepewnie dookoła, gniotąc w rękach ściągniętą z głowy czapkę.

– Jestem tylko pomocnikiem kapitana portu – wymamrotał niewyraźnie.

– Ale ta sprawa musi być zbadana! Jestem Lambert Mielhahn i żądam tego! Już dłuższy czas obserwowałem tego chłopaka, jak kręcił się po porcie i wypatrywał złodziejskiego łupu. Gdybym nie uważał, to już nie miałbym swojego portfela!

Pomocnik kapitana w odpowiedzi zmarszczył czoło z  namysłem. Widać było aż nadto wyraźnie, że zupełnie nie ma chęci mieszać się w tę sprawę, ale nie miał też odwagi sprzeciwić się człowiekowi o nazwisku Lambert Mielhahn. Spytał więc ostrożnie:

– A właściwie co się stało?

Eliza nie do końca była pewna, czy usłyszała to pytanie, bo pomocnik kapitana, mówiąc, łykał co drugą sylabę. A  przynajmniej tak jej się wydawało.

Lambert nie odpowiedział, ale puścił ucho chłopaka, po czym jednym ruchem zerwał mu węzełek, który ten nosił na ramionach, i nie sprawdzając nawet, czy nie ma tam przedmiotów, które mogłyby ulec zniszczeniu, po prostu wysypał zawartość na ziemię, wydając przy tym okrzyk triumfu.

– A co, nie mówiłem? To złodziej!

Eliza podeszła bliżej. W węzełku znajdowały się nadgryziony kawałek kiełbasy, chustka do nosa i srebrzyście błyszczący zegarek.

Chłopak pochylił się szybko i próbował zebrać zawartość węzełka.

– Żadnej z tych rzeczy nie ukradłem! – bronił się żałośnie.

– A skąd masz ten zegarek? – Głos Lamberta Mielhahna był nie tylko pełen wyrzutu, lecz Elizie wydało się, że brzmiał wręcz szyderczo. Co za wstrętny człowiek, przemknęło jej przez głowę. Jego nieśmiała żona nie ważyła się odezwać ani słowem, a  Eliza dostrzegła dopiero teraz dwoje dzieci trzymanych przez nią za ręce, które gapiły się na wszystko szeroko otwartymi oczami, zapewne niewiele rozumiejąc.

– Zegarek należy do mojego dziadka! – zawołał z rozpaczą chłopak. – To klejnot rodzinny! A że w drodze do Hamburga skończyły nam się wszystkie pieniądze, miałem go tutaj sprzedać!

– Ach, do twojego dziadka? – W głosie Lamberta słychać było taką pogardę, iż było jasne, że nie wierzy w ani jedno słowo chłopaka.

– Ja nie kłamię! – upierał się rozpaczliwie chłopak.

Pomocnik kapitana portu przysłuchiwał się tej wymianie słów w całkowitym milczeniu. Choć widać było wyraźnie, że niechętnie podchodzi do sprawy, czuł się zmuszony do interwencji i zapytał powoli:

– A... gdzie jest twój dziadek... i twoja rodzina teraz?

Chłopak rozejrzał się dookoła, szukając kogoś wzrokiem. Był wychudzony, ubrany w podarte, za krótkie spodnie, spod których wystawały bose stopy. Elizie na jego widok natychmiast przypomniały się zabiedzone dzieci z jej wsi w najgorszych latach ziemniaczanej zarazy, kiedy niektóre z nich nawet umierały z głodu. A zimy w ciągu kolejnych pięciu lat także były niezwykle surowe.

Na samo wspomnienie ogarnęła ją litość.

– Pozwólcie mu odejść! – odezwała się głośno, podchodząc bliżej. – Pozwólcie mu odejść – powtórzyła i dodała: – To przecież jest...

Właściwie chciała powiedzieć: To przecież jest tylko dziecko, ale nagle pomyślała, że to nie będzie miało żadnego znaczenia i chłopak mimo wszystko będzie ukarany za coś, czego w ogóle nie zrobił, powiedziała więc zamiast tego:

– To przecież jest mój brat. – I w tym samym momencie pojęła, że popełniła duży błąd.

Oburzony Lambert Mielhahn sapnął głośno, a pomocnik kapitana portu zmarszczył czoło z namysłem i odparł:

– No no, twój brat.

Powiedział to jeszcze bardziej niewyraźnie, niemal nie otwierając ust i wprost miażdżąc słowa zębami.

Chłopak stał nieruchomo wyprostowany, patrząc dokoła. Kiedy napotkał spojrzenie Elizy, chciał uniknąć jej wzroku, jednak nie próbował zaprzeczyć jej słowom.

– A... jak on się nazywa? – spytał bełkotliwie pomocnik kapitana.

– Ee... – zaczęła Eliza, ale chłopak wszedł jej w słowo, mówiąc szybko:

– Leopold. Nazywam się Leopold.

– Dokładnie – pospieszyła z wyjaśnieniem Eliza i dodała: – A ja jestem Eliza.

Wydało jej się rozsądnym nie zdradzać na razie swego nazwiska.

– A gdzie są wasi rodzice? – spytał znów pomocnik kapitana.

Eliza rozejrzała się, szukając wzrokiem swojego ojca, i  wskazała go ręką. Po raz pierwszy z ulgą dostrzegła, że ojciec troszczył się o Annelie i wcale nie interesowało go, gdzie była w tej chwili jego córka ani też co mogła mieć wspólnego z tym smarkaczem.

Pomocnik kapitana portu jeszcze bardziej zmarszczył czoło. Elizie przez chwilę wydawało się, że jego usta rozciągną się w pełnym pobłażliwości uśmiechu, ale w tym momencie, zanim zdecydował się uwierzyć obojgu dzieciom, odezwał się znowu Lambert Mielhahn:

– Nie wierzcie ani jednemu ich słowu! Ta banda złodziei tylko szuka wymówki!

– Lambercie, to... to przecież nie takie ważne – znów, jąkając się, powiedziała nieśmiało jego żona.

Eliza dostrzegła teraz wyraz zmęczenia w jej opuchniętych, ciemno podkrążonych oczach i opuszczone ramiona. Kobieta nie była wcale stara, ale mimo to wydawało się, że upłynęły już całe wieki od czasu jej młodości, kiedy mogła cieszyć się życiem, śmiać się i tańczyć. Wyraźnie przestraszone dzieci przywarły do niej jeszcze silniej. Chłopiec miał ciemne, błyszczące, niemal bliskie łez oczy, a młodsza dziewczynka, o rzadkich, prawie białych włosach, sprawiała wrażenie tak drobnej i kruchej, że chyba wystarczyłby lekki podmuch wiatru, aby ją przewrócić.

Lambert Mielhahn nie zwrócił uwagi ani na nią, ani też na Leopolda, lecz popatrzył na Elizę – z taką pogardą, jakby bycie siostrą chłopca, którego on uważał za złodzieja, było jakąś zbrodnią. Fakt, że spokojnie wytrzymała jego spojrzenie i nie okazała najmniejszych oznak strachu, nie wydawał się imponować mu ani odrobinę, wręcz przeciwnie, nastrajał go jeszcze bardziej niechętnie do otoczenia. Za to Elizie jego ponure spojrzenie dodało wręcz odwagi, wyprostowała się z dumą i spojrzała na niego niemal wyzywająco.

– Ha! – zawołał nagle Lambert, wskazując na jej szyję. – A skąd ona ma taką szlachetną biżuterię? To z pewnością nie należy do niej! Na pewno też jest złodziejką jak jej brat i  ukradła ten łańcuszek!

Eliza sięgnęła ręką do wycięcia bluzki.

Łańcuszek jej matki.

Rodzinny klejnot, który od wielu pokoleń dziedziczyły kobiety rodziny von Graberg.

– Nie będziesz go mogła zatrzymać – powiedziała stara Zilly, kiedy wyruszyli w podróż. Zilly była jedną z najwierniejszych i najstarszych służących, która z wielkim oddaniem troszczyła się o krowy w gospodarstwie – zawsze roztaczała wokół siebie swojską woń mleka i obory, nawet kiedy tam nie pracowała. Ale któregoś dnia we wsi wybuchła straszna epidemia pryszczycy, której ofiarą padły wszystkie zwierzęta – krowy zdychały jedna po drugiej, a ojciec głośno skarżył się i pomstował, czemu Bóg ich tak srogo doświadcza. Obora opustoszała w ciągu kilku dni. Zilly płakała jak małe dziecko, chodziła po oborze tam i z  powrotem, nie mogąc pojąć, dlaczego tak dobrze znany i blis ki świat zaledwie w kilka dni stał się wrogi i obcy. Ale choć dzieliła i rozumiała rozpacz Richarda von Graberga, to mimo wszystko nie mogła i nie chciała pojąć, dlaczego ojciec Elizy zdecydował się wraz z rodziną na emigrację. Cały czas suszyła głowę Elizie, opowiadając w kółko jedną i tę samą historię o kimś, kto całymi tygodniami czekał w porcie na zaokrętowanie i w końcu, aby przetrwać, musiał wyzbywać się po trochu całego majątku swojego życia.

– I wy też tak skończycie – wieszczyła ponuro Zilly. – I  łańcuszek twojej matki pójdzie w końcu na chleb.

Nigdy, myślała Eliza i teraz zareagowała odpowiednio ostro na słowa Lamberta. Nie zastanawiając się wiele, wrzasnęła:

– A wam co przychodzi do głowy?!

Kątem oka dostrzegła, że Leopold uśmiechnął się szeroko z zadowoleniem. Za to pomocnik kapitana portu był cały czas poważny, ale i bezradny. Patrzył z wyraźnym zakłopotaniem to na Elizę, to na Lamberta i wreszcie spytał z wahaniem:

– Możesz mi wyjaśnić, skąd masz coś tak drogiego?

– A niby dlaczego? – odparła ostro Eliza. – Nie zrobiłam niczego złego, nie... – nie dokończyła, krzyknąwszy głośno z  oburzeniem, bo Lambert po prostu sięgnął do jej dekoltu i chwycił błyszczący wisiorek na łańcuszku, po czym zerwał go z jej szyi. Eliza poczuła kłujący ból na karku, w miejscu, gdzie pękło zapięcie, ale przede wszystkim wściekłość, kiedy zobaczyła tak drogi jej klejnot niemal ginący w wielkiej zgrubiałej dłoni. Lambert wyciągnął rękę w górę, chcąc lepiej obejrzeć łańcuszek w  świetle słońca i aż mlasnął językiem z zadowoleniem, stwierdziwszy, że to złoto.

– Że też się ważycie... – Eliza nie dokończyła zdania, lecz spróbowała sięgnąć po łańcuszek i po prostu wyrwać go Lambertowi, nie udało jej się to jednak, bo ten był o wiele wyższy i cofnął rękę. I wówczas Eliza, powodowana nagłym impulsem, nagle wbiła zęby w owłosione ramię mężczyzny. Usłyszała głośny okrzyk bólu, a potem poczuła smak krwi w ustach. Łańcuszek upadł na brudną ziemię, pochyliła się bez namysłu, podniosła go i zamknęła w dłoni.

Lambert Mielhahn z niedowierzaniem wpatrywał się w swoje ramię, na którym zęby Elizy pozostawiły wyraźny czerwony ślad.

– I co, wierzycie mi teraz, że to zwykła banda złodziei? – krzyknął w stronę pomocnika kapitana portu.

Jego żona i dzieci skuliły się przerażone, tylko Leopold uśmiechnął się szeroko.

– Dziewczyno, no co ty... – wymamrotał pomocnik kapitana nieporadnie.

– Nie jesteśmy złodziejami! – upierała się Eliza. – Jesteśmy emigrantami w drodze do Chile!

– A gdzie są wasi rodzice? – wysyczał zajadle Lambert i  dodał z triumfem: – Nieletnim nie wolno wyjeżdżać bez zezwolenia ich opiekunów!

Eliza odwróciła się znów, wypatrując swojego ojca i  Annelie. Nie bardzo wiedziała co prawda, jak będzie mogła wyjaśnić fakt, że podała się za siostrę Leopolda i ugryzła obcego mężczyznę w rękę, ale w głębi ducha wierzyła, że ojciec zauważy jej rozpaczliwe położenie i wkroczy do akcji. Ale w miejscu, gdzie przedtem Annelie przykucnęła na skrzyni, teraz nie było nikogo.

– Gdzie jest więc wasze zezwolenie? – zapytał pomocnik kapitana portu.

Eliza mimowolnie sięgnęła do skórzanego woreczka, który zawsze miała przy sobie, ale jeszcze zanim zaczęła go przeszukiwać, zrozumiała, że było to bezcelowe. Zaświadczenie, które każdy emigrant musiał pokazać przed wejściem na statek, było wśród wszystkich pozostałych dokumentów na podróż, a te miał przy sobie Richard von Graberg, aby móc je stale kontrolować.

W tym momencie Leopold zrobił krok do tyłu. Obaj mężczyźni patrzyli nieufnie na Elizę, postanowił więc wykorzystać to jako szansę ucieczki. Ale udało mu się zrobić zaledwie pięć kroków.

Lambert, który patrzył to na Elizę, to na ranę na swojej ręce, dopadł go niemal błyskawicznie.

– Puśćcie mnie! – krzyczał oburzony chłopak, szarpiąc się i próbując kopnąć swego prześladowcę.

– No, czy jest jeszcze potrzebne jakieś wyznanie winy? – spytał głośno Lambert Mielhahn.

Pomocnik kapitana portu westchnął z rezygnacją.

– A więc dobrze – powiedział. – Deputacja Komercyjna portu rozsądzi, co się z nimi stanie.

Eliza zbladła. Deputacja Komercyjna przysyłała zawsze na statek przed zaokrętowaniem pasażerów rzeczoznawcę, aby ten sprawdził, czy na pokładzie jest odpowiednia ilość żywności i wody pitnej potrzebnej na podróż.

– Ale przecież nie możecie... – nie dokończyła, ale zanim wśród tłumu dostrzegła znajomą twarz ojca, ktoś chwycił ją brutalnie za kark. Jej protesty były daremne. Pomocnik kapitana w asyście Lamberta zaprowadził ją i Poldiego do jednej z długich hal magazynowych, aby ich tam na razie uwięzić.

Rozdział II

Drzwi małego pomieszczenia, w którym się znaleźli, zapiszczały przeszywająco, kiedy pomocnik kapitana zatrzasnął je za nimi energicznie. Dolna ich część wykonana była z ciężkiego ciemnego drewna dębowego, mocno już podziurawionego przez korniki, powyżej znajdowała się krata z ciężkich żelaznych prętów, przez którą można było dostrzec długi korytarz i liczne pomieszczenia magazynowe.

Usłyszała zgrzyt klucza w zardzewiałym zamku i przez chwilę miała nadzieję, że pomocnik zostawi klucz w drzwiach – mogłaby później spróbować wysunąć rękę przez pręty krat i wyciągnąć go. Ale po kilku ciężkich oddechach pomocnik wyszarpnął klucz z  zardzewiałego zamka i w półmroku dostrzegła oddalającą się postać.

– Porozmawiajcie jak najszybciej z kimś z Deputacji Komercyjnej, dobrze? Jesteśmy niewinni! – krzyknęła przeraźliwie Eliza, zanim mężczyzna zniknął jej z oczu. Jej głos był pełen rozpaczy i przerażenia. Pomocnik nie mógł nie słyszeć jej słów, jednak jedyną odpowiedzią było obojętne wzruszenie ramionami zdradzające wyraźną ulgę, że kłopotliwa sprawa była już za nim.

Eliza oparła się o zimną, wilgotną, pełną pajęczyn ścianę i walczyła przez chwilę ze zniechęceniem i apatią, które niespodziewanie zakradły się do jej duszy zupełnie jak stęchła woń więzienia.

Leopold pochylił się i podniósł strzępek jakiegoś brudnego materiału – może była to żałosna resztka jakiegoś żagla.

– Uważaj! – zawołała, kiedy dostrzegła rozsypane pod materiałem gwoździe, zardzewiałe tak samo jak krata w drzwiach.

Chłopak cofnął się i z wyraźną odrazą wciągnął nozdrzami powietrze. W pomieszczeniu można było wyraźnie wyczuć jeszcze jakąś woń, równie przenikliwą jak zgniły smród morskiej wody.

– Też to czujesz? – spytał. – Co to jest?

Eliza rozejrzała się dookoła. Po wielu godzinach spędzonych w ostrym świetle promieni słonecznych na razie umiała rozróżnić niewiele więcej niż kontury przedmiotów. Jej oczy powoli przyzwyczajały się do panującego półmroku.

Z tyłu, w kącie, stało kilka beczek – jedna z nich przewróciła się i wyciekał z niej jakiś gęsty, lepki płyn. Na podłodze utworzyła się już spora kałuża.

– Wydaje mi się, że to siarczan żelaza. Albo karbol. To jest używane do czyszczenia statków, zwłaszcza z odchodów – powiedziała niepewnie Eliza.

– A więc ktoś niedługo tu się zjawi, aby zabrać stąd te rzeczy! – zawołał gorączkowo Poldi. – To znaczy, zanim statek wyjdzie z portu!

Eliza skinęła głową, bardziej z chęci zagłuszenia własnych wątpliwości, które czuła. Wydawało się, że beczki – „rzeczy”, jak nazywał je Leopold – nie były puste, wręcz przeciwnie, wielkie ich zapasy znajdowały się też w innych halach i z całą pewnością można było założyć, że nie będzie potrzeby sięgania akurat do tych, które znajdowały się tutaj. W dodatku pomocnik kapitana portu także nie wydawał się wykazywać wielkiego pośpiechu do załatwienia tej sprawy jeszcze dziś.

Wyjrzała ponownie przez kraty; kroki oddalającego się mężczyzny były ostatnim dźwiękiem, jaki usłyszała. Dobiegające z portu hałasy – głosy ludzi, krzyk mew, szum fal – były mocno przytłumione przez drewniane ściany i z trudem mogła je od siebie odróżnić.

– Naprawdę nazywasz się Leopold? – spytała, aby odwrócić swoją uwagę od dręczących ją myśli.

Chłopak popatrzył na nią, marszcząc czoło.

– Myślisz, że kłamię? – spytał z urazą w odpowiedzi.

– Nie, przecież wtedy wcale bym ci nie pomogła – uspokoiła go szybko.

– Chyba nie może być mowy o jakiejś pomocy, skoro znaleźliśmy się tutaj – westchnął. – Podałaś się tylko za moją siostrę – a to było kłamstwo.

Miał bez żadnych wątpliwości rację, ale wolała teraz nie rozmyślać, do czego to kłamstwo doprowadziło ją samą.

– A więc... Leopold... – podjęła.

– Moje rodzeństwo nazywa mnie Poldi.

– A więc... Poldi...

Chłopak upuścił już strzęp brudnego materiału i od dłuższej chwili stał sztywno wyprostowany pośrodku pomieszczenia, wyraźnie starając się niczego nie dotykać. Teraz jednak podszedł do drzwi i zaczął trząść zardzewiałymi sztabami – daremnie. Kiedy cofnął ręce, były pokryte czerwonymi pręgami.

– Statek niedługo odpływa – stwierdził, wyraźnie walcząc z paniką, którą poczuła także Eliza: zupełnie jakby wokół jej szyi zaciskała się coraz ciaśniejsza, uniemożliwiająca oddychanie pętla.

Spróbowała mimo wszystko odetchnąć spokojnie.

– Też jedziecie do... Chile? – spytała.

Aż do tej chwili rzadko wymawiała tę nazwę, bo wydawała jej się ona zbyt cenna, aby lekkomyślnie nią szafować w czasie błahych rozmów. Zupełnie jakby niesłychana odległość, którą mieli pokonać i taka sama obcość tego kraju wymagały takiego respektu i czci jak najświętsza modlitwa.

Poldi krótko skinął głową.

– Właściwie chcieliśmy pojechać do Nowego Jorku. Eider-Hans z naszej wsi właśnie tam pojechał. Napisał nam, że zaraz znalazł pracę na kolei i zarabia tak dużo, że nie musi już jadać twardego, czarnego chleba. Może sobie pozwolić na paszteciki i pieczywo z pszennej mąki.

Poldi mlasnął rozkosznie językiem na samą myśl o tym i  zaczął mówić dalej.

– I podróż tam trwa tylko pięćdziesiąt dni, a nie tak długo jak do Chile. Ale z nami jedzie mój dziadek, który już dawno skończył sześćdziesiąt lat.

Eliza dobrze wiedziała, co chłopak ma na myśli. W jednym z dzienników urzędowych, które całymi miesiącami bardzo starannie przeglądała razem z matką, było napisane bardzo wyraźnie, że w Ameryce Północnej nie są dobrze widziani emigranci w wieku powyżej sześćdziesięciu lat. Ale mimo że w jej małej rodzinie wszyscy byli w „odpowiednim” wieku, to jednak oni zdecydowali się na Chile, a nie na Nowy Jork. Matka stwierdziła któregoś dnia, że wszyscy jadą teraz do Ameryki i zapewne już od dawna przybysze nie są tam tak chętnie widziani jak kiedyś. A hymny pochwalne dla nowej ojczyzny, które pisano w  listach, należało odbierać z największą ostrożnością. Przecież tak wielu emigrantów, rojących o krainie mlekiem i miodem płynącej, wracało po kilku miesiącach do Niemiec, nie przywożąc nic oprócz tego, co mieli na sobie, bogatszych zaledwie o kilka gorzkich doświadczeń.

– A kto oprócz twojego dziadka jedzie jeszcze z tobą? – spytała.

Poldi zaczął chodzić niespokojnie tam i z powrotem.

– Fritz i Lukas, to są moi bracia. Christl, Katherl i Lenerl, to moje siostry.

Czyli razem trzech synów! – przemknęło Elizie przez głowę. Jak bardzo jej ojciec zazdrościłby tej rodzinie!

Wszyscy bracia, których urodziła jej matka, nie dożyli nawet roku. W każdą niedzielę po mszy w kościele cała rodzina odwiedzała ich groby i za każdym razem Richard von Graberg narzekał, że nie ma zdrowego, silnego dziedzica. Eliza wiedziała wprawdzie, że ojciec ją kochał, był z niej dumny, ale miała wrażenie, że tak jest pomimo tego, że jest dziewczyną, a nie dlatego, że nią jest. Przypuszczała, że ojciec nieraz zadawał sobie pytanie, dlaczego akurat tej jedynej córce wśród jego dzieci dane było dorosnąć, a wszyscy synowie zmarli.

Może właśnie dlatego tak szybko po śmierci matki ożenił się z Annelie?

Tuż przed wyjazdem do Chile ojciec znów głośno lamentował, że nie dane jest mu mieć synów: rząd dalekiego kraju, jak podawały dzienniki urzędowe, obiecywał dla każdego przybywającego ojca rodziny ziemię o wielkości ośmiu cuadras, jak tam się to nazywało. Odpowiadało to mniej więcej jednemu hektarowi, a dodatkowo rząd przyznawał cztery kolejne cuadras dla każdego z synów. Także przydziały wszystkiego, co było potrzebne do uprawy ziemi – nasion, narzędzi rolniczych i wołów – były większe, jeśli w rodzinie byli synowie.

Ale przynajmniej pozostałe prawa i obowiązki były takie same: przez sześć lat wszyscy mieli być zwolnieni od podatków i począwszy od pierwszego dnia po przybyciu, wszyscy mieli być też traktowani jako obywatele chilijscy, o ile zdecydują się złożyć przysięgę wierności na konstytucję chilijską.

Poldi nie zauważył, jakie wrażenie na Elizie zrobiła uwaga na temat jego braci.

– Do Nowego Jorku nie moglibyśmy jechać jeszcze z  innego powodu – dodał. – Bo trzeba było z góry zapłacić za podróż. A do Chile dostaje się na to pożyczkę od rządu. Czyli rzeczywiście potrzebują nas w tym kraju, prawda?

Eliza przytaknęła.

– Ale mimo wszystko szkoda! – zawołał nagle Poldi. – Chętnie spróbowałbym pasztecików z pieczywem z pszennej mąki. Ciekawe, co je się w Chile?

Eliza wzruszyła ramionami. Jej zainteresowanie opowieściami Poldiego malało z każdą chwilą, za to coraz bardziej niepokoiła ją panująca w korytarzu cisza. Znów wyjrzała przez kraty na zewnątrz.

– Ci posłowie z Deputacji Komercyjnej portu zjawią się chyba niebawem, żeby nas uwolnić? – zaniepokoił się Poldi.

– Oczywiście, że tak! – odparła pośpiesznie Eliza i spytała, żeby odwrócić jego uwagę:

– A z czego... Z czego żyliście, zanim zdecydowaliście się wyruszyć w tę podróż?

– Mój ojciec był płatnerzem i miał własną kuźnię – odparł z dumą Poldi, ale dodał po chwili żałośnie:

– Kuźnia była już stara i prawie się rozpadała, ojcu potrzebne były też nowe narzędzia, a na to zupełnie nie mógł sobie pozwolić. W końcu jego zarobki były tak małe, że zaczął pracować w kamieniołomach, a później na kolei. Ale moja mama mówiła, że z tego nie można było wyżywić rodziny, a tylko jednego dorosłego mężczyznę. A wy... Dlaczego jedziecie do Chile?

Eliza z niecierpliwością przestępowała z nogi na nogę, nie zwracając uwagi na jego pytanie. Ojciec już dawno musiał zauważyć jej nieobecność i z pewnością zaczął szukać córki. Jednak ta myśl nie uspokoiła jej, lecz wstrząsnęła nią jeszcze bardziej. Ojcu na pewno nie przyjdzie do głowy, aby szukać jej tu, w tej hali magazynowej!

– Przed kilkoma laty – zaczęła, próbując w ten sposób odwrócić uwagę od swoich myśli – z Hesji po raz pierwszy wyjechało do Chile dziewięciu rzemieślników z rodzinami. Jedna z tych rodzin spokrewniona była z kuzynką mojej matki. I ona pokazała nam pewien list od tych emigrantów.

Co prawda ten list nie był tak pełen zachwytu jak niektóre opowieści o Ameryce Północnej, ale był z pewnością szczerszy. Podróż trwała bardzo długo, ale w końcu statek zawinął do Corralu, portu znajdującego się w prowincji Valdivia. Praca, która na nich czekała, była ciężka, ale rzeczywiście każdy dostał ziemię. Choć większość obszarów pokryta jest gęstą dżunglą, to po wykarczowaniu mogą to być bardzo urodzajne gleby.

Ojciec aż do ostatniej chwili wątpił, czy Chile jest dla nich właściwym celem – ale on zawsze był pełen wątpliwości przed podjęciem jakiejkolwiek decyzji.

– Mój ojciec długo zwlekał – powiedziała. – Ale po ostatniej głodowej zimie...

Urwała. Aż do tej chwili wszystkie odgłosy dochodzące z zewnątrz były przytłumione, zarówno głosy emigrantów, jak i rozkazy tych, którzy kontrolowali statek. Ale nagle do ich uszu zaczęły docierać poszczególne słowa, które wkrótce zamieniły się w hałas i krzyki tłumu. Wydawało się, że wszyscy zaczęli mówić naraz, podnosić się ze swoich miejsc i ruszać w  określonym kierunku.

Eliza i Poldi spojrzeli na siebie przerażeni, bo w tej samej sekundzie pojęli, co to oznacza: statek został przekazany załodze przez kontrolerów i pasażerowie mogli już wchodzić do swych kabin.

W następnej chwili spośród ogólnego hałasu wyłonił się jeden głos i zaczął wydawać krótkie rozkazy, gdzie należy zająć miejsce, zanim załoga wskaże miejsce w łodziach dowożących pasażerów na statek.

Eliza rzuciła się do drzwi, zaczęła je z rozpaczą szarpać, choć dobrze wiedziała, że było to bezcelowe. Jej ręce wkrótce były brudne od rdzy.

– O mój Boże! – krzyknął Poldi. – Wszyscy wsiadają na statek. A o nas zapomnieli!

Tym razem Eliza już nie zaprzeczyła.

– Na pomoc! – krzyczała głośno, chociaż jej krzyk ginął w ogólnym hałasie. – Jesteśmy tu uwięzieni! Na pomoc!

Pastor Zachariasz Suckow zatrzymał się nagle. Już kilkakrotnie urządzał takie przedstawienia i zaklinał się, że nie zrobi ani kroku dalej, ale Korneliuszowi zawsze udawało się po prostu pociągnąć go za sobą. Ale teraz pastor opierał się stanowczo i nieubłaganie, mimo żelaznego uchwytu Korneliusza.

– Nic na to nie poradzę – upierał się pastor. – I nie mam dobrego przeczucia.

Korneliusz westchnął i spróbował, jak to często miało miejsce w ostatnich dniach, znaleźć jakieś słowa pociechy, aby popchnąć wuja naprzód. Już samo to było w tym momencie prawdziwym wyzwaniem, ale nie tylko. Należało przeciskać się jeszcze wśród coraz bardziej gęstniejącego tłumu. Pracownicy portowi i  dokerzy, biegając gorączkowo, przenosili pakunki, ciągnęli wózki z towarami, marynarze uwijali się, klnąc, ciekawi gapie ściągali z całego Hamburga, aby w zafascynowaniu, ale i ze współczuciem, popatrzeć na niezliczone rzesze emigrantów.

A ci tworzyli barwny i bardzo różnorodny tłum: byli tam zarówno niedołężni i słabi starcy, krzepcy mężczyźni i kobiety, ciekawe niedorostki i całkiem małe dzieci. Wszyscy osłabieni i  zmęczeni nieznośnym, trwającym wiele godzin upałem, ale wieść, że zaraz nastąpi zaokrętowanie, była dla nich swoistym zastrzykiem energii i siły. Pchali się więc i krzyczeli, a zewsząd dobiegały przekleństwa zmieszane z okrzykami radości, śmiech i płacz. Jedni byli podnieceni ze szczęścia, drudzy mocno zaniepokojeni.

– Uwaga! – zabrzmiało tuż za nimi głośne wołanie. Korneliusz w ostatniej chwili zdążył odciągnąć swojego wuja na bok, dzięki czemu nie został on staranowany przez mężczyzn ciągnących za sobą jakieś urządzenie. Było duże, z pewnością ciężkie, a składało się na pierwszy rzut oka z licznych rurek, wężyków i pojemników z wodą.

– Popatrz! – krzyknął Korneliusz do wuja, starając się zainteresować go tym, co widział. – To aparat destylacyjny do odsalania wody morskiej i produkcji wody pitnej! Zakładam, że załadują to teraz na statek!

Ale wuj wcale go nie słuchał.

– Nic na to nie poradzę, ale nie mam dobrego przeczucia.

Właściwie nie było w tym nic dziwnego, przemknęło Korneliuszowi przez głowę. Pastor Zachariasz czuł się dobrze tylko wtedy, kiedy stał na ambonie i wygłaszał jedno ze swoich kazań, co robił zawsze z takim przejęciem i zaangażowaniem, że pot spływał mu po twarzy. Ale wuj czuł się równie dobrze, siedząc przed pełną szklanką portweinu i obracając w palcach grube cygaro.

Korneliusz popatrzył na niego z boku i z trudem stłumił westchnienie. Twarz wuja była tak zrozpaczona, jakby miał zaraz się rozpłakać. Korneliusz, choć miał dopiero dwadzieścia trzy lata, często czuł się w jego obecności jak srogo doświadczony przez życie starzec, za to Zachariasz Suckow, który od dawna miał siwe włosy i pokrytą gęstą siatką zmarszczek twarz, zachowywał się jak małe dziecko, po raz pierwszy w życiu zmuszone radzić sobie z przeciwnościami wielkiego, niebezpiecznego świata.

Gdyby choć trochę spróbował wziąć się w garść, pomyślał znowu. Odpędził jednak tę myśl niemal natychmiast.

Nie było łatwo żyć u boku Zachariasza Suckowa, ale w  gruncie rzeczy był to przecież dobry człowiek, a on, Korneliusz, tak wiele mu zawdzięczał.

– Jak długo już nie dostaliśmy nic do jedzenia? – narzekał pastor, jakby głód srodze go doświadczał, choć jego ciało było jak zawsze okrągłe i nie sprawiał wrażenia źle odżywionego.

– Teraz wsiadamy na statek, tam z pewnością dostaniemy kolację. – Korneliusz spróbował po raz kolejny poprawić mu nastrój.

– Ciekaw jestem, jakie żarcie nam zaserwują na tym statku – wymamrotał z niechęcią wuj.

Kilka dni temu wyraził podobną obawę, kiedy tylko przyjechali do noclegowni, w której spędzili parę dzielących ich od wyjazdu dni. Przepowiadał ponuro, że dostaną chleb twardy jak kamień, kwaśne wino i łykowate mięso, jeśli w ogóle będzie jakieś mięso do obiadu. Korneliusz zaś utrzymywał, że przecież zapłacili za każdy dzień pobytu, i to niemałą sumę – i miał rację: zupa, którą im podano, była smaczna i dobrze doprawiona; wołowina miękka i soczysta. Do tego były jeszcze ziemniaki i  groszek, a na deser duży kawałek babki piaskowej i kawa z mlekiem i cukrem. Także następnego dnia rankiem nie było mowy o tym, aby podano im gorzką kawę z cykorii, którą pili ludzie naprawdę ubodzy, a coś takiego właśnie przewidywał ponuro pastor.

Ale zamiast z przyjemnym rozczarowaniem przyznać, że życie, które dotychczas ich nie rozpieszczało i było pełne trosk, może jednak nie prowadzi do zguby i nie zakończy się źle, jeśli tylko nie będą mieli zabezpieczenia w postaci solidnej sumy pieniędzy, pastor wzdychał i narzekał jeszcze głośniej. Że to z pewnością jest jego ostatni posiłek przed śmiercią. Że nie jest mu dane nim się odpowiednio delektować. Że nigdy nie dałby sobie wmówić, i to w dodatku przez biskupa krajowego, jakoby ten wyjazd w kompletną dzicz miał jakiś sens!

Nigdy nie nazywał Chile inaczej, jakby ten kraj nie miał w ogóle żadnej nazwy. I podobnie mówił o mieszkających tam ludziach, którzy mieli skakać po drzewach jak małpy.

A przecież byli to dobrzy chrześcijanie, choć co prawda katolicy, i właśnie tu tkwił zasadniczy problem, co wyjaśnił pastorowi biskup krajowy. Korneliusz był świadkiem, kiedy biskup przy szklaneczce portweinu powierzył pastorowi swoje zmartwienie: rząd chilijski werbował w Niemczech emigrantów z  południowej części kraju. Mieli to być zarówno doświadczeni rolnicy, jak i rzemieślnicy, ale przede wszystkim musieli należeć do Kościoła katolickiego.

Pierwsze dwa warunki łatwo było spełnić. Ale ten ostatni – nie. Kilku katolickich biskupów, zwłaszcza ci z Fuldy, Paderborn, z Trydentu i Ratyzbony, ostro sprzeciwiło się wyjazdowi swoich owieczek – w końcu nie na rękę było im zmniejszanie się liczby wiernych w ich gminach kościelnych – i ostatecznie Philippi, agent do spraw kolonizacji, zrezygnował z tego warunku i zaczął werbować emigrantów także wśród gmin protestanckich.

– W przeciwieństwie do naszych katolickich konfratrów nie zatrzymujemy na siłę członków naszych gmin – tłumaczył biskup pastorowi Zachariaszowi. – Ale ponieważ Chile jest krajem na wskroś katolickim, musimy zadbać o to, aby nasi bracia i siostry mieli tam swojego przewodnika w wierze.

Pastor Zachariasz słuchał w milczeniu – co samo w sobie było już niezwykłe – od czasu do czasu popijał wino wielkimi łykami, a na jego twarzy widać było coraz większe zmieszanie. Wreszcie pojął, że intencja biskupa dotyczyła właśnie jego osoby.

– Rozważcie też – mówił biskup – że rząd chilijski obiecał wszystkim przybywającym kapłanom, nauczycielom i lekarzom przyzwoite uposażenie. Nawet jeśli wy nie jesteście oczekiwanego wyznania, nie tak łatwo przyjdzie im się wycofać ze złożonej obietnicy. Gdybyście więc zdecydowali się na wyjazd, to wasze oczekiwania nie musiałyby ograniczyć się do głodowej pensji.

– Ja!? – zawołał zaskoczony pastor i usiłował zatuszować strach, biorąc z namaszczeniem szczyptę tabaki, choć zwykle wolał grube cygara, bo twierdził, że tabaka nieznośnie piecze w  nosie. Tego wieczoru widocznie jednak nie piekła aż tak bardzo.

– Ja mam jechać w tę dzicz? – wyjąkał wreszcie zachrypniętym głosem.

Wtedy, jak i w kolejnych tygodniach, kiedy biskup uparcie powtarzał swe życzenie, pastor nie nazywał inaczej celu swej przyszłej podróży jak właśnie „dzicz”. Ale jego opór kruszał coraz bardziej, kiedy próbował formułować i przedstawiać jakiekolwiek kontrargumenty. Nie dlatego, że w pomyśle wyjazdu do owej „dziczy” z czasem jednak zaczął znajdywać coś pozytywnego, był jednak zbyt dobroduszny, wygodny i bezkonfliktowy, aby móc się temu zdecydowanie przeciwstawić za pomocą czegoś innego niż błahe wymówki.

– Widzisz? – spytał Korneliusz. – Będziesz musiał iść tylko kawałek. I tam będziemy się mogli wreszcie ustawić w kolejce.

– Wreszcie?! – zawołał pastor Zachariasz oburzony, że coś, co dla niego było czymś w rodzaju ostatniego odroczenia, Korneliusz traktował tylko jako uciążliwy okres oczekiwania. – Nigdzie nie idę – oświadczył stanowczo. – Od śniadania nie dostałem niczego do jedzenia. Jeśli mam nie być wniesiony jako nieprzytomny na statek, to potrzebuję jakiegoś posiłku, żeby się wzmocnić.

Nie zamierzał jednak robić nic, by zdobyć coś do jedzenia, lecz po prostu przykucnął na jednej ze skrzyń. I choć przecież w swoim czasie ustąpił wobec nalegań biskupa, bo chciał uniknąć kłótni, to teraz stawiał bierny opór. W każdej błahostce, która pojawiała się w czasie podróży, widział ogromną przeszkodę uniemożliwiającą realizację planu; a każda trudność była dla niego zadaniem, którego wykonanie przekraczało jego siły.

– Dopiero co widziałem, że kilku pracowników ze Zgromadzenia św. Rafała rozdawało zupę dla emigrantów – stwierdził Korneliusz. – Siedź tu, a ja przyniosę ci trochę, tak będzie najlepiej.

Zatrzymał przy tym dla siebie uwagę, że ta zupa przeznaczona była właściwie dla najuboższych, którzy ostatni posiłek jedli dużo wcześniej niż dziś rano. I zanim jego wuj zdążył zaprotestować – cienka zupa z kawałkiem twardego mięsa z  pewnością nie będzie odpowiadała jego upodobaniom kulinarnym – oddalił się szybko, aby choć przez chwilę nie słyszeć narzekań i lamentów pastora.

Korneliusz już od dłuższego czasu miał mieszane uczucia, czy powinien się przejmować i martwić stanem pastora Suckowa, czy też jego postawa powinna go po prostu złościć i irytować. Czasami w głębi ducha klął – i zaraz potem wytykał samemu sobie, że przecież lęk wuja przed tym, co obce i nieznane, jest zrozumiały. On sam nie odczuwał niczego podobnego. Mało rozmyślał o celu ich podróży; przekonany był jednak, że tu, w Niemczech, nie ma dla niego miejsca. Pastor Zachariasz był natomiast związany z ojczyzną, choć owdowiał przed laty, miał tylko nielicznych przyjaciół, a do jego słabości należały nie tylko portwein i cygara, ale także loteria i potrzeba bycia podziwianym przez współwyznawców jego gminy. Korneliusz zaś od dawna nie rozumiał, co to właściwie znaczy ojczyzna; być może w ogóle nigdy tego nie wiedział.

Krótko przed wyjazdem zakradł się na cmentarz, aby ostatni raz stanąć nad grobami dwojga ludzi, którzy mieli zasadniczy wpływ na jego życie. Była to kobieta, którą krzywdził, zamiast zapewniać ją o swojej miłości i którą winił za to, że nie mógł studiować. A jednak dziś, mimo że zmarła już dawno temu, odczuwał brak tej kobiety w sposób niesłychanie bolesny.

– To już się nie liczy – mówił do siebie samego. – To zupełnie nie będzie się liczyć w kraju, do którego się udaję. Tam nikt nie będzie o mnie nic wiedział... O hańbiącym piętnie moich narodzin.

Znalazł w sobie dość odwagi i opanowania, aby zachować spokój i mieć pożegnanie za sobą. O wiele ciężej było mu na sercu, kiedy stał nad grobem Matthiasa.

„Żadna rewolucja nie jest warta tego, aby za nią umierać, a już zwłaszcza taka, która się nie udaje”.

Przypomniał sobie słowa, które kiedyś usłyszał od niego przyjaciel. Wtedy, jeszcze za życia Matthiasa, zawsze uważał się za mądrzejszego, rozsądniejszego, kogoś, kto był w stanie rozważyć wszystkie za i przeciw. A teraz zastanawiał się, czy to nie on był właśnie tym największym guzdrałą i tchórzem – i czy granicząca z bohaterstwem odwaga Matthiasa, u którego spotkali się po raz ostatni, nie była po prostu odwrotną stroną jego tęsknoty za śmiercią. Może to Matthias wybrał właściwą drogę, aby wreszcie skończyć z marzeniami, zupełnie inaczej niż on. Podróż na drugi koniec świata wydawała mu się w tamtej chwili tylko ucieczką.

Potrząsnął głową, chcąc przepędzić mroczne myśli, bo pochłonięty nimi nie zauważył wysokiego, nieco zgarbionego z  powodu wieku mężczyzny, który niemal na niego nie wpadł. Korneliusz spojrzał na niego dopiero wtedy, kiedy ten stanął tuż przed nim i błagalnie spojrzał mu w twarz.

– Przepraszam... Przepraszam, że was zatrzymuję. Ale szukam mojej córki. Czekaliśmy tutaj na zaokrętowanie, ale ona przed godziną zniknęła bez śladu.

Korneliusz rozejrzał się. Tłum kłębił się koło pomostów, które prowadziły do łodzi, mających zawieźć podróżnych na statek. Marynarze i robotnicy portowi na próżno usiłowali zaprowadzić choćby częściowy porządek wśród czekających. Trudno było rozpoznać wśród nich pojedynczą twarz.

– Przykro mi – odpowiedział. – Ale nikogo nie widziałem.

Mężczyzna nie czekał nawet, aż dokończy zdanie, lecz pobiegł do następnej stojącej w pobliżu osoby, aby i ją wypytać.

Korneliusz poszedł dalej. Jego wuj z pewnością ucieszyłby się, gdyby siostrzeniec się po prostu zgubił. Mógłby w tym fakcie dostrzec upragnioną zwłokę w podróży, której się tak obawiał.

Nagle Korneliusz przypomniał sobie, że chciał zdobyć dla wuja talerz zupy, ale kiedy rozejrzał się, zobaczył, że z jego zamiaru nic nie wyjdzie: diakoni i wysłannicy Związku św. Rafała przerwali pracę dokładnie w tym momencie, kiedy padł rozkaz zaokrętowania.

Akurat chciał wracać do wuja, kiedy dostrzegł długą halę magazynową. Zupy nie należało się tam co prawda spodziewać, ale może zostały tu zgromadzone zapasy żywności, z których mógłby coś zwędzić. Kiedy wszedł do budynku, w nozdrza uderzyła go niezbyt przyjemna woń – była to mieszanina zgnilizny, tranu i czegoś w rodzaju mydlin.

Cofnął się, chcąc niezwłocznie opuścić budynek, ale w tym momencie usłyszał rozpaczliwe wołanie:

– Na pomoc! Zostaliśmy uwięzieni! Niech ktoś nam pomoże!

Zaczął szukać bez namysłu i szybko natknął się na młodą kobietę i chłopca – tkwili w najmniejszym i bez wątpienia najbardziej brudnym pomieszczeniu wielkiej hali.

Dziewczyna rzuciła się do drzwi, kiedy tylko zobaczyła Korneliusza.

– Bogu dzięki! – zawołała. – W końcu ktoś nas usłyszał.

Chaotycznie, w urywanych słowach dodała:

– Proszę! Możecie nas uwolnić? Schwytano nas i...

Jego oczy z trudem przyzwyczaiły się do panującego tu półmroku. Zobaczył, że dziewczyna ma kasztanowe, lekko kręcone na skroniach włosy, których pojedyncze pasma błyszczały jak miedź; rankiem włosy były zapewne splecione w warkocz, który się już rozplótł. Twarz dziewczyny była błyszcząca od potu, na czole widać było brudną smugę.

– Proszę! – powtórzyła dziewczyna i dodała: – Jestem Eliza von Graberg.

Szlachcianka?

Jego spojrzenie z niedowierzaniem przesunęło się po jej postaci, ale nie potrafił niczego ocenić. Dziewczyna nie miała rękawiczek, a jej ręce były opalone i pokryte licznymi zadrapaniami. Sprawiały raczej wrażenie przyzwyczajonych do ciężkiej pracy. Jednocześnie były drobne, o szczupłych palcach i  pozwalały przypuszczać, że dziewczyna być może potrafi grać na fortepianie. Jej biała bluzka, czerwona peleryna i szara spódnica były zmięte i poplamione, pełne śladów pajęczyn i kurzu, ale materiał, z którego je wykonano, był bez wątpienia dobrej jakości, zaś delikatna koronka przy kołnierzu świadczyła o nieco większym poczuciu elegancji niż u prostej chłopki. Cera dziewczyny była gładka i biała, na jej nosie Korneliusz dostrzegł kilka piegów. Eliza patrzyła na niego błagalnie, a stojący koło niej chłopiec niecierpliwie przestępował z nogi na nogę.

– Wypuście nas! – zawołał.

Opowieść, którą usłyszał Korneliusz, była na tyle chaotyczna, że niewiele z niej zrozumiał. Była w niej mowa o jakichś złodziejach, którymi oni nie byli, o niejakim Lambercie Mielhahnie, który omal nie okradł Elizy. Tak, omal nie zerwał jej łańcuszka z szyi, a jednak to oni znaleźli się tutaj, choć właśnie on na to zasłużył – w ich mniemaniu był to niesympatyczny, odstręczający typ bez żadnych skrupułów.

Korneliusz spojrzał na chłopca przelotnie. W  przeciwieństwie do Elizy von Graberg jego odzież była nędzna, zdradzająca ślady wielokrotnego cerowania i wręcz dziwiło, że jeszcze tworzyła jakąś całość. Na jego krótkich potarganych włosach, podobnie jak na bluzce Elizy, także można było dostrzec ślady pajęczyn, jednak włosy chłopaka musiały być już przedtem sztywne od brudu. W niektórych miejscach były wręcz szare, a nie jasnoblond.

– Proszę, nie czekajcie dłużej! Wszyscy wchodzą już na statek! – odezwała się znów dziewczyna, jak poprzednio błagalnym tonem. – A my... my należy do emigrantów!

Korneliusz wzruszył bezradnie ramionami.

– Pomógłbym chętnie, ale przecież nie mam odpowiedniego klucza – odparł, wskazując na zamek.

Chłopak tupnął nogą niecierpliwie i z rozpaczą; dziewczyna zagryzła wargi, chcąc wyraźnie ukryć fakt, że była bliska łez.

– Ale mogę kogoś poszukać – pospiesznie zapewnił Korneliusz. – Opiszcie mi, jak wyglądał człowiek, który was tu zamknął!

Kiedy chwilę później wyszedł na zewnątrz, poczuł zniechęcenie. Ludzi, którzy pomagali emigrantom bądź ich przepędzali z miejsca na miejsce, ładowali wielkie skrzynie na łodzie albo tylko to nadzorowali, było tak wielu, że nie miał pojęcia, jak ma znaleźć kogoś, do kogo pasowałby niezbyt dokładny opis, jaki otrzymał od obojga uwięzionych.

– Hej, wy! – zawołał w końcu do jakiegoś robotnika, który akurat zajęty był ustawianiem emigrantów w długą kolejkę.

– Hej, wy! – powtórzył głośniej i bardziej zdecydowanie, bo mężczyzna nawet nie zareagował. Robotnik odwrócił się w  końcu i z wyraźną niechęcią zmarszczył czoło, kiedy Korneliusz wyjaśnił szybko, o co chodzi. Nie dał po sobie poznać, czy sam uwięził tych dwoje, czy też wie o koledze, który mógł to zrobić.

– Nie mam z tym nic wspólnego! – oświadczył krótko.

– Ale przecież nie można tak po prostu przetrzymywać tam emigrantów, a już tym bardziej dzieci! Jeśli ich rodzice...

– No, wy nie wyglądacie na ich ojca – odparł robotnik, a jego spojrzenie lekceważąco prześlizgnęło się po sylwetce Korneliusza. Mężczyzna był wysoki, ale o wiele szczuplejszy i drobniejszy w porównaniu z pozostałymi ciężko pracującymi robotnikami.

– Słuchajcie... – Korneliusz dostrzegł pęk kluczy przy jego pasku. – Właśnie dlatego, że to nie wasza sprawa, możecie po prostu otworzyć i wypuścić... – Nie dokończył, bo przerwał mu zasapany i zniecierpliwiony głos.

– Korneliuszu! – wołał wuj, a jego głos był pełen wyrzutu i żalu, jakby pastor leżał na łożu śmierci i był zostawiony samemu sobie. – Co ty wyprawiasz? Czy ty już w ogóle o mnie nie myślisz?

Korneliusz odwrócił się gwałtownie. Twarz pastora była jeszcze bardziej czerwona i nabrzmiała niż przedtem.

– Zostawiłeś mnie na tym słońcu! – lamentował wuj. – Mogłem dostać ataku serca!

Wcale nie brzmiało to tak, jakby była to jego najpoważniejsza obawa. Lepiej przewrócić się i umrzeć, niż jechać w tę dzicz – tak pastor mówił już od czterech tygodni. Ale jego wygląd wskazywał raczej na to, że był zbyt dobrze odżywiony, aby jego życzenie mogło być spełnione.

– Musisz mi pomóc, wuju! – odezwał się nagle Korneliusz.

– Zostawiłeś mnie samego i...

– Wujku Zachariaszu! – przerwał mu ostro Korneliusz, a że raczej rzadko się w ten sposób do niego odzywał, pastor zdumiony umilkł i patrzył na niego szeroko otwartymi oczami.

– Wuju, tam na dole uwięziono dwie niewinne, biedne dusze – zaczął Korneliusz, wskazując na halę magazynową. Zgodnie z jego doświadczeniem wuj zaszczyci go znacznie większą uwagą, jeśli będzie mówił o biednych duszach, a nie o ludziach. I także, zgodnie z doświadczeniem, wuj będzie tym bardziej zaintrygowany, im bardziej on przesadzi.

– Jak wielką krzywdę im wyrządzono! Już niemal umierają z pragnienia i są bardzo osłabieni. Młoda panna jest niezwykle dzielna, ale nie wiem, jak długo będzie w stanie wytrzymać.

Korneliusz patetycznie uderzył się w pierś, aby sprawić wrażenie, że nie jest to sytuacja nieprzyjemna, lecz tragiczna. Zadziałało natychmiast. Na twarzy pastora pojawiło się przerażenie, choć rezygnacja z wody nigdy nie była dla niego tak gorzka jak z wina. Mlasnął tęsknie, nie kryjąc zawodu.

– Poczekajcie! – krzyknął gorączkowo Zachariasz, widząc, że robotnik portowy, do którego się zwrócił, w milczeniu odwrócił się i zamierzał odejść.

– Mój wuj jest pastorem. Nazywa się Zachariasz Suckow. I może poświadczyć, że oboje uwięzieni to wierne i prawe owieczki jego gminy.

Mężczyzna odwrócił się i spojrzał z powątpiewaniem, podobnie jak Zachariasz, który spytał niepewnie:

– Naprawdę mogę?

Korneliusz skinął głową zdecydowanie.

– Tak, możesz! – powiedział surowo.

Zmarszczone czoło pastora wygładziło się natychmiast.

– Oczywiście, że mogę! – oświadczył w odpowiedzi.

– Bo jest tak – Korneliusz znów zwrócił się do robotnika – że ci dwoje każdej niedzieli są w kościele na mszy.

– Naprawdę każdej! – potwierdził Zachariasz.

– A ich rodzice także są uczciwymi, pracowitymi i  skromnymi chrześcijanami!

– Bardzo pracowitymi! – sekundował pilnie wuj. – Bardzo skromnymi!

– Nie ulegają nałogowi pijaństwa, nie są też próżni ani chciwi!

– Nie! Nie ulegają żadnemu nałogowi!

Zachariasz wyprostował się dumnie, tak jak to czynił każdej niedzieli przed kazaniem, kiedy wkraczał na kazalnicę, aby nauczać o miłości boskiej wszystkich ze swojej gminy. Żył dla tych chwil, kiedy uniesienie i zapał ogarniały go w takim stopniu, że na ustach pojawiała mu się piana, twarz robiła się czerwona i tak nabrzmiała, że wydawało się, iż tryśnie z niej krew. No dobrze, o sensie jego życia stanowiły także te chwile, kiedy zasiadał do smakowitego obiadu zaraz po kazaniu. Był jednak doskonałym kaznodzieją, temu nikt nie mógł zaprzeczyć, w dużej mierze dlatego, że w takiej chwili widział swoje owieczki siedzące w odpowiednim odstępie w kościelnych ławkach i nikt nie mógł naprzykrzać mu się ze zmartwieniami i troskami swojego życia.

– Nie możecie przecież więzić tak uczciwych i dobrych ludzi! – zawołał Korneliusz.

– Tak jest! – potwierdził pastor Zachariasz i dodał: – Dokąd zajdziemy, jeśli sprawiedliwi i uczciwi ludzie muszą siedzieć w lochu, podczas gdy złoczyńcy knują dalej swoje niegodziwości!

Korneliusz musiał zadać sobie sporo trudu, aby przytaknąć z poważną miną, a nie roześmiać się.

Robotnik patrzył z niedowierzaniem to na niego, to na pastora. Trudno było stwierdzić, przez którego z obu rozmówców czuł się bardziej wodzony za nos. Ale jeśli nawet patetyczny ton pastora pozwalał mu przypuszczać, że z jego głową nie wszystko jest w porządku, to widok eleganckich ubrań obu mężczyzn przekonał go, że są to ludzie wpływowi i wysoko urodzeni.

Nieco markotnie wyrzucił w końcu z siebie:

– Jeśli za nich ręczycie...

– Z całą powagą swojego urzędu, tak! – zawołał pastor Zachariasz.

– Może być nawet nieco mniej... – wymamrotał kpiąco robotnik.

Tym razem Korneliusz nie mógł opanować szerokiego uśmiechu. Robotnik na szczęście nie zauważył tego, bo akurat był bardzo zajęty szukaniem właściwego klucza, aby zejść z nim do hali.

Pastor Zachariasz trącił swego siostrzeńca, mówiąc:

– Możesz mi powiedzieć, o co tu właściwie chodzi?

Korneliusz roześmiał się, kiedy zobaczył zmieszaną twarz wuja.

– Myślę, że to na pewno był dobry uczynek – oświadczył. – Ale powiem ci wszystko później.

Pastor w ogólnym zamieszaniu zupełnie zapomniał spytać o obiecany talerz zupy. Korneliusz znów się roześmiał, ale umilkł nagle, widząc robotnika wracającego z hali z młodą kobietą i chłopcem, bo w tym momencie dosłownie wpadł na niego jakiś obcy człowiek, wygrażając rękami i wrzeszcząc:

– Jakim prawem ich uwalniacie? Co wam przychodzi do głowy? Nie wolno wam tego robić!

Rozdział III

Ulga Elizy po wyjściu z dusznego więzienia była równie ogromna, jak i przerażenie chwilę potem, kiedy nagle zobaczyła biegnącego w jej stronę Lamberta Mielhahna. Akurat chciała podziękować temu obcemu człowiekowi, który tak bardzo zaangażował się w jej uwolnienie, i zacząć jak najszybciej szukać ojca, kiedy na jej drodze znów pojawił się ten wstrętny, teraz wręcz rozwścieczony człowiek.

Robotnik, który ich uwolnił, zdążył się gdzieś ukryć. A ich właściwy zbawca patrzył pytająco to na nią, to na Poldiego. I  zanim którekolwiek z nich zdołało coś wyjaśnić, także jeszcze zanim Lambert mógł przestać krzyczeć i sformułować swoje zarzuty, Poldi został otoczony wirującym kłębkiem brudnych rąk i gołych stóp. Eliza, nieco oślepiona słońcem po wyjściu z ciemnego pomieszczenia, nie zauważyła nadbiegającej chmary dzieciarni. A na Poldiego wszyscy zaczęli jednocześnie krzyczeć – dwóch chłopców, nieco starszych niż on, równie chudych i w podobnie połatanej odzieży, oraz trzy dziewczynki, z których najmłodsza ledwo umiała chodzić i płacząc, uczepiła się jednej ze starszych sióstr.

– Gdzie byłeś?!

– Mama nas wysłała, żebyśmy cię szukali!

– Okropnie się zdenerwowała!

– Jak możesz sam włóczyć się po porcie?!

Dzieci – najwyraźniej jego rodzeństwo – krzyczały jedno przez drugie, atakując brata. Poldi uśmiechnął się spokojnie.

– Byliśmy uwięzieni! – zawołał z dumą. W jego głosie nie słychać już było ani śladu lęku po przeżytych chwilach, lecz właśnie dumę. – A wszystko z powodu tego człowieka! – dodał i odwróciwszy się, wskazał na Lamberta Mielhahna. Twarz tego ostatniego, ku zdumieniu Elizy, uległa całkowitej metamorfozie. Dopiero co był rozgniewany i gotów chwycić Poldiego za ubranie, a teraz patrzył na grupkę dzieci z zakłopotaniem, pozornie niczego nie rozumiejąc.

– To wręcz niemożliwe! Dzieci Steinera! – wyrwało mu się w końcu. Nie znał Poldiego, ale kiedy ten znalazł się w  otoczeniu swego rodzeństwa, okazało się, że Lambert zna jego rodzinę.

– On mówi, że jestem złodziejem! – oświadczył głośno Pol di. Krzyk rodzeństwa był znów głośny i pełen oburzenia. Najstarszy brat Poldiego zwrócił się Lamberta Mielhahna, ale Eliza nie była w stanie zrozumieć, co mówi, bo jego drugi z kolei brat klepał Poldiego po ramieniu i głośno chwalił go za odwagę, z jaką ten śmiał przeciwstawić się Lambertowi. Jedna z dziewcząt krzyczała w międzyczasie, że wreszcie powinni zacząć szukać rodziców, druga uspokajała najmłodszą siostrę, w efekcie czego ta ostatnia wybuchnęła głośnym płaczem.

I nagle pośród tego zamieszania, które pozwoliło Elizie nieco zapomnieć o niepokoju, jaki panował w porcie i w  magazynie, zabrzmiał głośny gwizd. Krzyki dzieci umilkły niemal natychmiast, choć wydawało się, że słyszą to nie po raz pierwszy. Bo wiedziały dokładnie, czego teraz należy się spodziewać. Wszystkie odwróciły się niemal jednocześnie i zaczęły ustawiać się w szeregu, poczynając od największego wzrostem, i za chwilę stały jedno obok drugiego, zupełnie jak piszczałki organów. Poldi był trzeci z kolei obok dwóch starszych braci, potem stały dziewczęta. Najmłodsza, szukając oparcia, uczepiła się stojącej obok starszej siostry i przestała płakać.

– Co się tu dzieje?

Głos kobiety, która wydała z siebie ten przeraźliwy gwizd, był równie energiczny jak jej ruchy. Christine Steiner, którą w tym momencie poznała Eliza, była kobietą lubiącą dużo mówić i  rzadko kiedy potrafiła usiedzieć spokojnie. Teraz nadbiegła pośpiesznie z falującą piersią do gromadki swoich dzieci, a dwaj towarzyszący jej mężczyźni – mąż i teść – szli powoli i bez pośpiechu. Brązowe, błyszczące oczy kobiety były wprawdzie pełne ciepła, ale poruszały się tak szybko, że chyba nie mogła ujść ich uwadze najmniejsza psota jej dzieci. Jej szerokie i okrągłe wargi były teraz zaciśnięte, jak u Poldiego, kiedy był oburzony. Ciemnoblond włosy, związane w kok z tyłu głowy, przetykane były siwymi pasmami. Skóra jej okrągłej twarzy wokół oczu była pełna zmarszczek, a podbródek obwisły. Musiała być kiedyś piękna – dziś była kobietą, która dokładnie wie, czego chce, i jest w stanie przekazać to swoim dzieciom. Przeszła wzdłuż szeregu dzieci jak generał, który uważnie patrzy, czy każdy z jego żołnierzy prawidłowo przewiesił broń przez ramię i czy dobrze wyczyścił swoje buty.

– A więc? – spytała głośno, podczas gdy dzieci usiłowały uniknąć jej spojrzenia i speszone wpatrywały się w czubki butów.

– Co się tutaj dzieje? I gdzie ty się podziewałeś, Poldi?

W międzyczasie nadeszli też dziadek i ojciec, ale żaden z nich nie próbował się odezwać. Było aż nadto dobrze widoczne, kto tutaj dowodzi. Lambert niespokojnie grzebał stopą w ziemi, aż wreszcie odważył się wystąpić do przodu.

– Nie wiedziałem, że to twój najmłodszy, Christi – odezwał się. Brzmiało to tak, jakby nieporozumienie, do którego sam doprowadził, było dla niego czymś nader przykrym, ale tylko dlatego, że on sam stracił z tego powodu zbyt dużo czasu.

– Myślałem, że twój syn to złodziej. Ale nie może przecież tak być, że samemu włóczy się po porcie.

W międzyczasie podeszła do niego jego żona wraz z dwójką dzieci: nieśmiałym chłopcem i dziewczynką o jasnych, niemal białych włosach. Sądząc po wyglądzie, raczej nie należało oczekiwać, że odważą się zrobić coś, czego można by się spodziewać po dzieciach Christine.

– To nie twoja rzecz, co robi mój syn! – zaatakowała go ostro Christine. Jej pierś unosiła się szybko, tym razem nie z powodu biegu, lecz oburzenia. – Co ci przychodzi do głowy, aby brać go za złodzieja?!

Wyglądało to tak, jakby Lambert kulił się już na sam dźwięk jej głosu, ale nagle zebrał resztki odwagi i wyprostował się, wysuwając do przodu szczękę.

– Gdybyś uważała na swoje dzieci, jak przystoi to porządnej matce, to nic by się stało! – syknął.

– Co takiego?! – wrzasnęła piskliwie Christine. – To ja nie jestem porządną matką?! Sześcioro z ośmiorga moich dzieci wychowałam i żadne nie umarło na zapalenie płuc ani też z głodu! – Jej spojrzenie prześlizgnęło się po dzieciach Lamberta, jakby chciała powiedzieć: „A twoja mrukliwa żona urodziła tylko dwoje!”. Lambert z pewnością nie po raz pierwszy usłyszał wrogość w jej głosie, Eliza przypuszczała więc, że wszyscy pochodzili z tej samej wsi. Większość rodzin emigrantów trzymała się razem, kiedy ruszali do jednego z północnoniemieckich portów. I tylko rodzina Elizy przyjechała tutaj zupełnie sama, choć ich sąsiedzi także przecież bardzo zubożeli i sami musieli pracować na polu. Jednak nikt nie chciał wyjechać razem z rodziną o  szlacheckim pochodzeniu – dla prostych chłopów ludzie ci byli całkowicie obcy.

– Twój syn zasłużył na porządne lanie! – gorączkował się Lambert.

– Nie ty będziesz mi mówił, kiedy mam bić swoje dziecko! – odkrzyknęła Christine. Podeszła do Poldiego, chwyciła go i przytuliła do siebie. Jego chuda, spiczasta buzia zginęła niemal w jej obfitym biuście. Gest Christine zdawał się mówić: nie próbuj wdawać się ze mną ani z nim w kłótnię – i Lambert ustąpił.

– A rób, co chcesz – wymamrotał wściekły i cofnął się gwałtownie. Odwrócił się i odszedł, a za nim potulnie podreptały jego żona i dzieci. Elizie wydawało się, że białowłosa dziewczynka uśmiechnęła się, ale z pewnością nie radość z czyjegoś nieszczęścia była przyczyną, że kąciki jej ust uniosły się, lecz po prostu ulga, że wściekłość jej ojca dziś była skierowana przeciwko komuś innemu.

– Wyobraź sobie – zawołał Poldi, który właśnie zdołał uwolnić się z objęć matki – że wsadził nas do jakiejś śmierdzącej dziury i gdyby nie...

Ale Christine nie słuchała go. Jej twarz, dotychczas pełna wrogości, stała się nagle surowa. Poczekała chwilę, aż Lambert przepadł gdzieś w tłumie, po czym podniosła rękę i  wymierzyła synowi głośny policzek, po którym chłopak aż się zatoczył.

– Nie waż mi się ani razu uciekać! – dodała.

Poldi trzymał się za policzek i zaczął głośno płakać. Ale kiedy Christine uniosła groźnie rękę po raz drugi, umilkł natychmiast i stanął w rzędzie rodzeństwa, które patrzyło na niego z kpiną, ale i nabożnym lękiem. Kiedy Christine zwróciła się do Elizy, jej głos był o wiele łagodniejszy.

– Dzięki ci, dziewczyno! Wprawdzie nie wiem, co zrobiłaś, ale wydobyłaś mojego urwisa z niezłych tarapatów.

– To nie ja! – gwałtownie odpowiedziała Eliza. – To był...

Odwróciła się, szukając wzrokiem mężczyzny o pięknych, delikatnych rękach, falujących brązowych włosach i spojrzeniu, które najpierw wydało jej się łagodne i smutne, ale potem pełne zdecydowania i determinacji. Jego obecność uspokoiła ją natychmiast, choć jednocześnie poczuła obawę, kiedy jego pełne ciepła oczy badawczo przesunęły się po jej sylwetce: miała nadzieję, że to, co w jej wyglądzie świadczyło o zubożeniu i wręcz biedzie, a co usiłowała ukryć równie starannie jak jej ojciec, nie jest aż tak wyraźne i rzucające się w oczy. Nie mogła ocenić, jakie wrażenie wywarła na obcym mężczyźnie – z żalem stwierdziła, że nie było go już koło niej i wobec tego nie będzie mogła zamienić z nim choćby paru słów. W ogólnym rozgardiaszu i wrzawie i on, i towarzyszący mu pastor o wyraźnie zaokrąglonej sylwetce znikli gdzieś niemal niezauważalnie, nie czekając na podziękowanie za to, co zrobili.

Zamiast tego zobaczyła biegnącego w jej stronę ojca, zniecierpliwionego i jak zwykle nieco zagubionego.

– Elizo, jesteś wreszcie! Szukam cię już całą wieczność! Nie słyszałaś, że zaraz wsiadamy na statek? – wołał do niej już z daleka.

– Na statek, tak – wymamrotała i nagle poczuła ulgę, że długie, wycieńczające oczekiwanie wreszcie się kończy, a wraz z nim nawet rozczarowanie, że nie będzie mogła spytać tego uczynnego mężczyzny, czy on też udaje się w podróż na statku Hermann III i czy się tam spotkają.

Kiedy Eliza wcześniej wyobrażała sobie chwilę wsiadania na statek, odczuwała głęboki lęk, ale i coś w rodzaju czci. Miał to być szczególnie uroczysty moment, z jednej strony wzruszający z  powodu pożegnania, z drugiej strony miał to być początek przygody, która na nich czekała. Założyła sobie, że tę chwilę, w której zapewne po raz ostatni będzie czuła pod stopami ojczystą ziemię, przeżyje świadomie i bardzo uroczyście.

Ale teraz, kiedy właśnie miała ona stać się rzeczywistością, wszystko odbyło się gwałtownie i w pośpiechu. Torując sobie drogę, ludzie przeciskali się do przodu w tłoku i zamieszaniu, zewsząd dobiegały krzyki marynarzy i nagle znaleźli się przy kamiennych schodach prowadzących na drewniany trap, do którego przycumowane były małe łodzie, przewożące pasażerów wprost na stojący nieopodal na redzie statek. Panował przy tym taki ścisk i chaos, że jakieś małe dziecko omal nie wpadło do wody. Eliza krzyknęła przerażona, ale matka na szczęście zdążyła w porę chwycić płaczącego malca za kołnierz.

A w następnej chwili siedziała w łodzi i zamiast tracić czas na rozmyślanie o pożegnaniu, zmuszona była walczyć o jakiś kawałek miejsca.

Pozostali pasażerowie rozmawiali w zdenerwowaniu i  podnieceniu o czekającym na nich trzymasztowcu. Szeptano, że jego długość wynosiła 130 stóp, szerokość 35 metrów, podobnie jak wysokość, ale kiedy Eliza chciała coś zobaczyć, widok skutecznie przesłoniły jej głowy pozostałych pasażerów.

Czterech marynarzy chwyciło za wiosła, równocześnie zanurzyło je w wodzie, a jeden z nich rzucił głośną komendę:

– Ruszaj! – I łódź ruszyła do przodu.

Eliza usłyszała chichotanie dziecka, przypuszczalnie tego samego, które dopiero co omal się nie utopiło. Nie odważyła się spojrzeć w tym kierunku, lecz uczepiła się obiema rękami wąskiej ławki z surowego drewna. Łódź kołysała się tak silnie, że miała uczucie, iż jej żołądek skakał w górę i w dół. Jednak gwałtowne fale za chwilę nieco się uspokoiły, płynęli spokojnie i po kilku chwilach znaleźli się koło trzymasztowca, którego widok robił na nich tak niezwykłe wrażenie jeszcze w czasie pobytu na lądzie. Teraz ich uwaga skupiła się nie na potężnych opuszczonych żaglach, lecz na wąskiej, zwisającej sznurowej drabince, po której pasażerowie mieli wspiąć się na pokład. Eliza jeszcze mocniej uczepiła się drewnianej ławki. Choć łupina, w której siedziała, wydawała jej się krucha wobec bezmiaru wody, to naprawdę niebezpieczna wydała jej się teraz konieczność jej opuszczenia. I dopiero kiedy zobaczyła bladą ze strachu Annelie, zebrała się na odwagę. Annelie mogła sobie pozwolić na słabość, na to, aby cały świat zobaczył, jak bardzo się bała. Ona – nie. Ona, Eliza, będzie tą dzielną dziewczyną, za jaką zawsze uważała ją matka i właściwie także ojciec, jeśli akurat nie był pochłonięty marzeniami o synu albo pocieszaniem swej drugiej, tak delikatnej żony.

Była pierwszą osobą w łodzi, która w ogóle odważyła się wejść na drabinkę przytrzymywaną przez dwóch mężczyzn, dzięki czemu nie huśtała się pod jej ciężarem tak mocno, jak się tego obawiała. Twardy konopny sznur boleśnie wbijał jej się w ręce, ale mimo to wspięła się błyskawicznie i na samej górze dwóch marynarzy chwyciło ją za ramiona, pomagając przejść przez reling. Annelie była następna: wspinała się o wiele wolniej i z  widocznym wahaniem, jednak zdecydowanie, z zaciśniętymi wargami. Po dotarciu na górę była jeszcze bledsza, ale nie poskarżyła się ani słowem.

Na twarzy ojca także nie zobaczyła lęku, lecz niepokój i  nieufność, kiedy się rozejrzał dookoła.

– Nasz bagaż... – wymamrotał. – Kufry...

Wszystko znajdowało się jeszcze w małej łodzi, ale nie mógł samemu czuwać nad tym, aby bagaże zostały bezpiecznie dostarczone na pokład, jak zamierzał, bo przed nimi nagle wyrosła potężna postać wysokiego marynarza, który skierował ich wprost do jakichś drzwi. Marynarz miał na głowie kapelusz głęboko wciśnięty na oczy i rozkazywał szorstko:

– Naprzód! Szybko! Jak tu wszyscy będziecie stać, zrobi się taki bałagan, że nikt z was nie znajdzie swojej kajuty!

Wyraz niezdecydowania i niepokoju, który tak często widziała na twarzy ojca, wyżłobił teraz na jego czole głębokie bruzdy. Ale zanim Eliza zdążyła cokolwiek powiedzieć, Annelie nieoczekiwanie pociągnęła go ostrożnie za rękaw, mówiąc:

– Wszystko z pewnością będzie wnoszone po kolei. Dostaniemy nasze kufry później.

Były to od wielu godzin pierwsze słowa, jakie Eliza usłyszała z jej ust – i zabrzmiały zaskakująco energicznie. Wysoki, potężnie zbudowany marynarz w kapeluszu popychał ich nie tylko w kierunku drzwi, ale także wąskich schodów, których stopnie były tak zdumiewająco miękkie, jakby drewno powoli rozpuszczało się i miękło na słonym, morskim wietrze. Za chwilę znaleźli się w korytarzu znajdującym się za nimi, tak niskim, że ojciec musiał pochylić głowę, aby przejść. Otrzymali piątą kajutę po prawej stronie.

Był to jeden z warunków, jakie wysunął przed podróżą Richard von Graberg. Oświadczył wprawdzie, że jest gotów opuścić swoją ojczyznę, ale nie miał zamiaru spędzać podróży z tłumem nieznanych mu ludzi na mrocznym międzypokładzie, gdzie rozbito coś w rodzaju ogromnego obozu. Chciał mieć własną kajutę na górnym pokładzie. I choć ten luksus bardzo nadwerężył ich i tak niewielki zapas pieniędzy, Richard wolał przesunąć podróż o całe miesiące, zamiast zadowolić się gorszymi warunkami, i w końcu zebrał dodatkowe 100 talarów – było to więcej niż podwójna cena za miejsce na międzypokładzie. Zanim wysoki marynarz wpuścił ich do kajuty, głośno wyczytał z listy ich nazwiska:

– Richard Maksymilian von Graberg, jego małżonka Anna Aurelia von Graberg, jego córka Elizabeth Maria von Graberg.

Richard skinął głową, a Eliza drgnęła niemile zaskoczona. Ciągle jeszcze nie mogła się przyzwyczaić, że Annelie nosiła to samo nazwisko co ona.

Annelie ze zwieszonymi ramionami osunęła się na jedną z koi w kajucie. Koje były umieszczone jedna nad drugą, obie tak wąskie, że trzeba było uważać, aby nie spaść przy obracaniu się na drugi bok. W niszy naprzeciwko znajdowało się trzecie miejsce do spania – cienki, słomiany materac na drewnianej pryczy, zaścielony świeżym lnianym prześcieradłem, które, podobnie jak kołdra, było schludne i białe. Ubożsi pasażerowie na międzypokładzie nie mogli nawet marzyć o takim luksusie. Eliza widziała, że musieli mieć ze sobą nie tylko wszystkie przybory potrzebne do jedzenia, ale także własne materace, poduszki i kołdry. Pochyliła się i przejechała ręką po prześcieradle. Materiał był szorstki, ale bez łat. Tuż nad swoją pryczą dostrzegła niewielki luk – obraz za nim był rozmyty i  pozwalał jedynie przypuszczać, gdzie kończyło się morze, a zaczynał horyzont, bo szkło luku nie było przezroczyste, lecz grube i zielone.

Kiedy Eliza odwróciła się, zobaczyła, że Annelie oparła głowę na rękach i po raz pierwszy przejmująco, niemal boleśnie westchnęła.

– Czy nie przyniosłabyś nam trochę wody? – zwrócił się Richard do Elizy. – Chyba musimy się nieco pokrzepić.

Eliza już-już miała odmówić, rozmyśliła się jednak i  postanowiła wykorzystać okazję, aby wyjść z ciasnego pomieszczenia, w którym i tak będzie musiała spędzić jeszcze dużo czasu. W korytarzu tłoczyli się i hałasowali oficerowie i marynarze, kolejni pasażerowie napływali z pokładu i szukali swojego miejsca w kajutach na górnym pokładzie, w czym pomagała im załoga. Rozbrzmiewały głośne pytania – kiedy statek wyjdzie z portu, kiedy będzie pierwszy posiłek, gdzie można dostać świeżą wodę, gdzie jest toaleta? Wszędzie panował kompletny chaos i Eliza nie mogła się zdecydować, dokąd ma się udać, w ogólnym tłoku i ścisku poszła więc razem ze wszystkimi w kierunku schodów, które prowadziły na dół, wprost na międzypokład.

Powietrze było tu tak ciężkie, że można było je wręcz krajać; dookoła unosiła się intensywna woń niemytych ciał i niezbyt świeżej żywności. Choć na czas podróży wszyscy mieli obiecane pełne wyżywienie, to w urzędowych okólnikach dla emigrantów radzono, aby jednak zabrać ze sobą połeć słoniny albo butelkę wódki na wypadek, gdyby posiłki nie były wystarczająco obfite.

Eliza zmarszczyła nos. Niektórzy z pasażerów wzięli te rady zbyt dosłownie, zabrali na statek zepsute resztki żywności i nie wydawało się, że świeże powietrze szybko dotrze do ciasnych pomieszczeń zamiast niemiłej woni. Obok schodów na obu końcach wąskiego korytarza było zaledwie kilka wywietrzników, niewiele większych niż szczurza nora. Brakowało tu jednak choćby jednego okna. Także oświetlenie było równie mętne i niewystarczające.

Eliza rozejrzała się. Zgodnie z przepisami tylko dwie koje mogły znajdować się jedna nad drugą, a nie trzy lub cztery, jak miało to miejsce kiedyś na statkach. Choć wtedy koje były o wiele szersze i było na nich dość miejsca dla czterech pasażerów. Trzy tuziny tego rodzaju miejsc do spania znajdowały się obok siebie, a między nimi niemal nie było już na cokolwiek innego miejsca.

Eliza zgrabnie ominęła kant jednego z niskich stołów, które były przybite gwoździami do podłogi tuż przed znajdującymi się przed nimi kojami. Dzięki temu stoły nie mogły się przesunąć w czasie silnego falowania morza ani o milimetr. Korytarz był tu węższy, w dodatku zastawiony różnego rodzaju skrzyniami i workami z bagażem. Na brzegu koi ktoś powiesił przybory do gotowania, a zaraz obok ubrania. Eliza niemal rozbiła sobie głowę o zawieszoną na sznurze ogromną połeć szynki – podobną do tej, która huśtała się nad nią w czasie nocy spędzanych w  noclegowni. Czy należała do tego samego właściciela? Dobrze jeszcze pamiętała przenikliwy zapach pełnego przypraw wędzonego mięsa, za to nie mogła sobie przypomnieć twarzy właściciela.

– Eliza!

Poldi pomachał jej z końca przejścia ciągnącego się między kojami – przynajmniej jego twarz pamiętała bardzo dokładnie. Uśmiechnęła się i podeszła do niego. Jak się wydawało, Poldi dopiero teraz odkrył, że w kojach można nie tylko spać, ale także wspinać się na nie. Co udało mu się zrobić jednym skokiem. Wylądował na górnej koi, ale dla jego trzech młodszych sióstr było to niemożliwością. Najstarsza przyjęła to z uśmiechem, druga wykrzywiła się żałośnie, a trzecia zaczęła głośno lamentować.

– Christl! Lenerl! Katherl! – zawołał karcąco jeden ze starszych braci. Był podobny do Poldiego jak dwie krople wody: miał jasnoblond włosy, sterczące na głowie jak igły jeża, piegi i figlarny zadarty nos, ale brakowało mu łobuzerskiego uśmiechu i  przekornego błysku w oczach. Sprawiał wrażenie poważnego i  surowego, miał też rozkazujący głos. Głośno płacząca dziewczynka – Eliza nie wiedziała, które z wymienionych imion należy do niej – natychmiast umilkła.

Rozkaz zachowania ciszy nie dotyczył wszystkich. Bo dzieci nie potrafiły go wykonać, tylko ich ojciec i dziadek w milczeniu siedzieli na łóżku, obaj ze zwieszonymi głowami i zgarbionymi plecami. Byli podobni do siebie jak bracia bliźniacy, różniło ich praktycznie tylko to, że jeden z nich miał po prostu bardziej siwe włosy.

Żaden z nich nie podniósł głowy także wtedy, kiedy nagle zabrzmiał jazgoczący głos Christine, który, ku zdumieniu Elizy, nie był skierowany do żadnego z dzieci, lecz do kogoś zupełnie innego.

– Jeśli rzeczywiście miałaby być wolna – Christine wskazała pustą koję – to prawo do niej przysługuje przede wszystkim nam. Ja mam sześcioro dzieci, a ty tylko dwoje. I co ty tutaj w  ogóle robisz? Przedtem wyraźnie widziałam, że przydzielono wam dwie koje tam, z przodu.

Z półcienia wynurzył się nagle Lambert Mielhahn. Eliza mimowolnie cofnęła się, ale mężczyzna, dzięki któremu miała tyle kłopotów, nawet nie zwrócił na nią uwagi.

– Nie będziesz mi mówiła, gdzie ja i moja rodzina mamy spać! – odparł ostro.

– A ty nie zajmiesz koi, której ja potrzebuję dla mojej rodziny!

Oboje przypominali zacietrzewionych dorożkarzy.

– Co tu się dzieje? – Eliza zwróciła się do Poldiego, który nie przestawał się złośliwie uśmiechać. Ten szybko wyjaśnił Elizie, że pasażerom na międzypokładzie przydzielono już koje, ale jedna pozostała wolna i do niej właśnie rościli sobie prawo jego matka oraz Lambert Mielhahn.

– Poszukaj sobie innej! – zaskrzeczała Christine. – Tam z przodu!

– Ile razy mam ci jeszcze powtarzać? Nie wezmę koi numer dziesięć, bo ona znajduje się tuż koło przedniego masztu, a każdy wie, że właśnie w jego pobliżu najbardziej huśta!

– A niby czemu mam się martwić, czy ty w czasie snu zlecisz z łóżka? – prychnęła Christine w odpowiedzi. – Nie będziesz wyszukiwał sobie koi, która ci najbardziej pasuje.

– A niby kto mi w tym przeszkodzi? Ty? Właściwie czemu tu wszędzie stoi wasz bagaż? Nie słyszałaś wyraźnych wskazówek, gdzie go należy umieścić? W żadnym wypadku bagaż nie może znajdować się między miejscami do spania! To jest surowo zabronione!

– Będzie dokładnie tak, jak powiedziałeś: a kto mi w tym przeszkodzi?

Patrzyli na siebie nieprzychylnie, wręcz z  nienawiścią. W oczach Lamberta można było wyraźnie dostrzec nie tylko złość, ale także niedowierzanie, że atakuje go kobieta, w  dodatku tak gwałtownie. Wystraszona żona Lamberta przyciągnęła do siebie dwoje bladych dzieci, ale ten odepchnął ją na bok, po czym usiłował postawić Christine przed faktem dokonanym, kładąc po prostu swój węzełek na pustej koi.

– My bierzemy tę koję – oświadczył Lambert.

Eliza zobaczyła, że Christine wciągnęła gwałtownie powietrze i właśnie zamierzała odpowiedzieć ostro, ale słowa, które nagle zabrzmiały, nie pochodziły od niej:

– Nie sądzę.

Głos był niski i mroczny. Wszyscy odwrócili się gwałtownie, nawet obaj mężczyźni z rodziny Steinerów, którzy dotychczas obojętnie przyglądali się temu, jak Christine samotnie walczy o swoje prawa. Ciemnym przejściem kroczył kolejny pasażer, a Eliza nie była jedyną osobą, z ust której wyrwał się mimowolny okrzyk zaskoczenia, kiedy dostrzegła, że ta osoba podróżowała zupełnie sama.

Wydawało się, że ów niski głos należał do mężczyzny. Ale z  półmroku wynurzyła się kobieta. Jej włosy spięte były w kok, zsunięty nisko na kark, a nie, jak u Christine, trzymający się z tyłu głowy. Kobieta zdjęła z głowy ciemny obcisły czepek i  odezwała się uprzejmie:

– Za pozwoleniem!

Jej zachowanie już tak uprzejme nie było – po prostu przecisnęła się dość bezceremonialnie w kierunku wolnej koi i zajęła ją, przykrywając materac zdjętą z siebie peleryną. Potem otworzyła torbę, którą niosła ze sobą, wyjęła z niej koronkową poduszeczkę – nie większą niż jej własna dłoń i chyba nie bardzo nadającą się tego, aby oprzeć na niej głowę w czasie snu – i położyła ją na końcu koi. Całości dopełniła zwinięta suknia, również ciemna, jak pozostałe części odzieży, obszyta futrem, którą kobieta położyła na pelerynie, z zamiarem używania jej jako przykrycia. Peleryna miała zapewne pełnić rolę prześcieradła. Na koniec kobieta wygrzebała z torby książeczkę w skórzanej okładce, którą Eliza wzięła za Biblię. Znacznie później miało się okazać, że nieznajoma kobieta nie czytała w ogóle tego rodzaju lektur i zabrała ze sobą coś zupełnie innego.

Zaledwie kobieta uporządkowała swoje rzeczy, sięgnęła do swoich włosów i upięła szybko kilka luźnych kosmyków. Eliza daremnie starała się odgadnąć wiek nieznajomej – jej ruchy były dystyngowane, pełne zdecydowania i świadczyły o dużej pewności siebie, co pozwalało domyślać się wysokiej pozycji społecznej. Gdyby jednak była szlachcianką, pomyślała Eliza, nie spałaby tutaj, na międzypokładzie. Choć jej cera, mimo zmarszczek wokół oczu, była tak gładka i biała, że można było mieć pewność, iż ta kobieta nie musiała nigdy ciężko pracować w ostrym słońcu.

Nieznajoma odwróciła się i spojrzała uważnie na krąg wpatrzonych w nią osób. Christine i Lambert, choć właściwie poróżnieni w efekcie kłótni, sprawiali wrażenie całkowicie zaskoczonych i wywiedzionych w pole przez kogoś, kto im tę koję tak po prostu bezceremonialnie zabrał. Zaś miny pozostałych były podejrzliwe i pełne nieufności.

– Za pozwoleniem – odezwała się znów kobieta. – Juliane Eiderstett, z  domu baronówna Kriegseis. Niegdyś zubożała i zmuszona poślubić mieszczanina.

Prezentacja została dokonana bez śladu zażenowania i  dlatego Eliza poczuła, że sama zaczerwieniła się ze wstydu. Jej ojciec także należał do zubożałej szlachty, ale prędzej odgryzłby sobie język, niż przyznałby się do tego tak otwarcie. A ona, Eliza, nawet gdyby musiała poślubić kogoś stanu niższego, nigdy nie miałaby odwagi oświadczyć wszystkim, że zrobiła to tylko dla pieniędzy. Ale imć pani Eiderstett zrobiła to tak, jakby było to oczywiste, choć nikt ją o to nie pytał.

Christine pierwsza ochłonęła i zdobyła się na odwagę, zadając pytanie:

– To gdzie on jest, ten pani mąż?

Pani Eiderstett, nie spiesząc się, umieściła swoją torbę pod koją, wyprostowała się i odwróciła, rozglądając się dookoła tak, jakby kogoś szukała.

– Wygląda na to, że jak okiem sięgnąć nigdzie go nie widać, prawda? – rzekła, nie zastanawiając się długo. – A to chyba znaczy, że nie ma go na statku – dodała głosem pełnym zadowolenia.

Christine zaczerwieniła się wyraźnie, kiedy Jule uśmiechnęła się do niej wyzywająco. Poldi też nie mógł się powstrzymać i  zachichotał głośno, że ktoś się odważył zakpić z jego surowej matki. Zaś Eliza zastanawiała się, co to wszystko znaczy: czy Juliane Eiderstett była wdową i dlatego podróżowała sama? A może jej mąż wysłał ją jako pierwszą – co było wręcz niezwykłe – w  podróż do obcego kraju?

Lambert Mielhahn przestał się tym interesować, coś innego wydało mu się natomiast bardziej skandaliczne niż fakt, że kobieta była w podróży bez męża.

– A dlaczego właściwie rości sobie pani prawo do całej koi dla siebie samej? – warknął nieoczekiwanie.

– To zostało już omówione wcześniej z kapitanem – oświadczyła pani Eiderstett. – Na wielu statkach panuje surowy podział między kobietami i mężczyznami, którzy podróżują samotnie. Ale to dla mnie nie było tak ważne, jak fakt, abym nie musiała dzielić łóżka z mężczyzną. Dostatecznie długo musiałam to robić w czasie trwania mojego małżeństwa. Jeśli jednak wy – zwróciła się do Lamberta – chcecie zająć wszystkie koje wokół mojej, to absolutnie mi to nie przeszkadza.

Poldi znów zachichotał, a Christine, podobnie jak przedtem, była zbyt zakłopotana, aby skarcić go bądź to surowym spojrzeniem, bądź nawet kolejnym policzkiem. Za to Juliane Eiderstett podniosła w górę nieco wyniosłym gestem rękę, jakby chciała dać do zrozumienia wszystkim, że to, iż wolno im podróżować z nią na międzypokładzie, jest dla nich jakimś niesłychanym zaszczytem.

Lambert otworzył szeroko usta; zapewne miał na końcu języka jakąś złośliwą uwagę. Ale właśnie w tym momencie rozległo się głośne wołanie marynarza. Nikt już nie miał czasu zajmować się dłużej osobą pani Eiderstett, bo pasażerów wezwano na pokład, gdzie zaraz miało się zacząć odliczanie. Wszyscy rzucili się do wyjść, jedni przepychając się energicznie i tłocząc, inni niemal zobojętniali wobec tego, co ich czekało. Na górze zapanował wkrótce istny chaos, ludzie w ścisku poszturchiwali się i  krzyczeli na siebie, niektórzy z przerażeniem kurczowo trzymali się relingu, jakby ten fragment pokładu, na którym stali, był jedyną godną zaufania częścią statku. Korneliusz odepchnął czyjś łokieć, starając się nikomu nie deptać po palcach, co właściwie nie było możliwe. Zaledwie jeden z oficerów rozpoczął odliczanie, natychmiast w jego pobliże zaczęło się przepychać tylu pasażerów, jakby wywołanie czyjegoś nazwiska jako pierwszego miało być uhonorowane nagrodą. Aby nie stracić gruntu pod nogami, Korneliusz musiał rozpychać się naprawdę zdecydowanie, ale za chwilę ścisk był taki, że zrobiło mu się gorąco. Poczuł niepokój.

Wykrzyczał jak mógł najszybciej ponad głowami tłoczących się pasażerów pisarzowi towarzyszącemu oficerowi nazwisko swoje i wuja – nie był w stanie w tłoku podejść bliżej – i chciał przedostać się do kajuty, którą dzielił z wujem. Ale szybko zrezygnował wobec bezwzględności i bezwładności tłumu. Nikt nie był w stanie iść w swoim kierunku. Korneliusz, podobnie jak wszyscy, walczył już tylko o to, aby nie zostać po prostu zgniecionym przez tłoczących się ludzi – i o wiele bardziej o to, aby nie wpaść w panikę. I nagle przypomniał sobie o dniu, w którym zmarł Matthias. Niemal z rozpaczą zaczął nagle czepiać się tych szczegółów, które odróżniały dzisiejszy dzień od tamtego. Białe krzyczące mewy. Niewyraźne głosy dwóch mężczyzn, którzy już teraz, mimo że statek jeszcze nie wypłynął z portu, zaczęli sprzedawać wino, piwo i wódkę. Marynarze w swoich mundurach w biało-niebieskie pasy, którzy czekali na to, aby podnieść kotwicę, i zabijali czas, śpiewając głośno.

Oni właśnie, ponieważ wiatr był bardzo korzystny, a  odliczanie skończone, zawołali najsilniejszych mężczyzn, aby ci pomogli im wciągnąć żagle i flagę.

I choć żaden z marynarzy nie skierował swej prośby do Korneliusza, on sam, nie chcąc stać bezczynnie, podszedł w końcu do jednego z nich i spytał, czy może pomóc. Marynarz spojrzał na niego i uśmiechnął się lekceważąco, mimo że Korneliusz zdecydowanie nie sprawiał wrażenia, jakby więcej czasu w swym dotychczasowym życiu spędzał nad książkami niż na pracy w polu.

– Damy sobie radę bez ciebie, chłopczyku.

Korneliusz wzruszył ramionami i cofnął się.

Pastor Zachariasz odmówił wzięcia udziału w odliczaniu, położył się na koi i oświadczył, że jego serce nie wytrzyma trudnego momentu pożegnania. Nie mógł znieść samej myśli, że będzie patrzył, jak tak drogi mu mimo wszystko kraj będzie znikać za horyzontem. Położył sobie na czole nasączone octem chustki, jakby cierpiał z powodu gorączki i głośno skarżył się na panujący na statku smród. Korneliusz uważał, że woń octu była daleko gorsza niż zapach słonej, morskiej bryzy tu, na pokładzie, ale nie powiedział tego głośno. Większość pasażerów po odliczaniu znikła w kajutach i na międzypokładzie na dole statku, przejście do kajut było już wolne, bo tłum rozproszył się, Korneliusz postanowił jednak zostawić w spokoju wuja z chustkami na czole i poszukać sobie miejsca przy relingu. Poczuł nagłe szarpnięcie, kiedy statek ruszył, najpierw tak powoli, jakby obracał się wokół własnej osi. Tuż obok przepłynął kuter rybacki, a dwaj stojący na nim mężczyźni krzyczeli coś w ich stronę, czego nie można było zrozumieć. Ale choć trzymasztowiec sprawiał wrażenie zbyt powolnego i ociężałego, aby dogonić niewielki i szybki kuter, to jednak za chwilę nabrał takiej prędkości, że szybko znalazł się tuż za nim, huśtanym przez wysokie fale jak łupina orzecha, co jednak nie przeszkadzało obu mężczyznom w krzykach i  śmiechach. Czy czuli się bardziej pewni siebie, bo zostawali na znanych sobie wodach? Czy też zazdrościli pasażerom trzymasztowca czekającej ich przygody?

– Ja... chciałabym ci podziękować...

Głos za nim zabrzmiał zupełnie niespodziewanie. Korneliusz nie widział nadchodzącej Elizy von Graberg ani też nie wiedział, jak długo za nim stała. Dziewczyna podeszła teraz do relingu. Jej ręce zacisnęły się kurczowo na poręczy, kiedy spojrzała w dół: zobaczyła ciemną i wydawałoby się bezdenną otchłań wody. Tylko w tym miejscu, gdzie jej powierzchnię przecinał statek, woda pieniła się biało.

– Znikłeś poprzednio tak szybko – zaczęła. – Nie było czasu, żeby cokolwiek powiedzieć. Nie wiedziałam też, czy wy w ogóle...

Mówiła z wahaniem i wydawała się nie być pewna, czy wolno jej użyć poufałej formy „ty”. A jemu dopiero teraz przyszło do głowy, że w ogóle się nie przedstawił.

– Gdzie jest twój brat? On nazywa się Poldi, prawda? – spytał Korneliusz.

– Właściwie to wcale nie jest mój brat. Powiedziałam tak tylko po to, żeby mu pomóc. Ale tak, nazywa się Poldi.

– A ja nazywam się Korneliusz Suckow.

Stali onieśmieleni naprzeciwko siebie. Jej warkocz rozplótł się jeszcze bardziej, a wiatr rozwiewał pasma jej włosów tak, że unosiły się nad głową i uderzały ją w twarz. Podniosła ręce, chcąc je odgarnąć, ale szybko dała za wygraną wobec silnej morskiej bryzy. Na świeżym powietrzu jej policzki zarumieniły się, a światło dnia, powoli przechodzące w łagodną czerwień późnego popołudnia, odbijało się w jej oczach. Ile ona mogła mieć lat? Szesnaście, siedemnaście?

– Jesteście więc w drodze do Chile... ty i twój wuj?

Urwała i zagryzła wargi, rumieniec na jej policzkach stał się ciemniejszy.

– Ach, jakież głupstwa mówię! – powiedziała. – Czyż bylibyście na statku Hermann III, gdybyście nie podróżowali do Chile?

Potrząsnęła głową, jakby nie po raz pierwszy była rozgniewana z powodu zestresowania będącego przyczyną jej nieporadnych słów. Korneliusz roześmiał się, i ten nagły śmiech wydał mu się spontaniczny i pełen świeżości, a przecież on zawsze tak starannie rozważał niemal każdą sylabę i słowo, zanim je wypowiedział.

– Tak jest! – zawołał i było w tych słowach jakieś tchnienie wolności.

– Będziemy pierwszymi Niemcami, którzy tam zawitają, prawda? – powiedziała Eliza, bardziej stwierdzając ten fakt, niż pytając. – Przed nami do Chile wyruszyło chyba tylko kilka statków.

Mówiła z wyraźną, choć lekką obawą w głosie, ale jej oczy błyszczały jeszcze bardziej, kiedy patrzyła na przelatujące tuż nad powierzchnią wody mewy.

– O ile wiem, niewielu emigrantów obrało sobie Chile za cel podróży – powiedział Korneliusz. – Ale w przeszłości kilku naszych rodaków tam dotarło. W szesnastym wieku cesarz Karol przyznał prawa do posiadłości ziemskich w tym kraju rodzinie niemieckich przedsiębiorców z Augsburga – Fuggerom, choć oni wcale sobie ich nie rościli. A niedługo później dwóch niemieckich poszukiwaczy przygód, Bartolomeusz Blümlein i  Peter Lisperger, podążyło tam w ślad za hiszpańskimi zdobywcami tych ziem. Należeli też do ich świty. Obaj po przybyciu zajęli się uprawą winorośli, nabywali coraz więcej gruntów i w końcu zbudowali tam miasto – Viña del Mar.

Korneliusz urwał, bo nie był pewien, czy Eliza chciała tego słuchać. Ale ona słuchała z zainteresowaniem, choć sprawiała wrażenie nieco zmieszanej. Nagle przypomniał sobie kpiący głos Matthiasa: „Za dużo czytasz, Korneliuszu. Rewolucję i jej cele trzeba wywalczyć, a nie wyczytać w książkach”. „Ale czytanie”, odpowiedział wtedy Korneliusz, „jest najlepszą bronią w tej walce”.

Walka kosztowała Matthiasa życie, a Korneliusza – jego książki. Zabrał tylko nieliczne w tę podróż, większość zostawił w bibliotece swojego wuja, choć dalekie Chile wydawało się krajem obfitującym w żyzne, niezamieszkałe jeszcze obszary, ale z pewnością nie w książki. Znów pomyślał o Matthiasie i tym razem uśmiechnął się. Choć Matthias zdegradował ich pośpieszny wyjazd, nazywając go po prostu ucieczką, to jednak podobało mu się, że ten tak często zamyślony, zawsze rozsądny Korneliusz odważnie wyruszył na spotkanie przyszłości, w której większym popytem cieszyć się będą wszelkie rzemieślnicze i rolnicze umiejętności, a nie studia całego świata razem wzięte.

Uwagi Elizy von Graberg nie uszedł zmieniony wyraz jego twarzy.

– Dlaczego się uśmiechasz? – spytała.

– Ach, nic, nic – odpowiedział szybko. – Pomyślałem tylko... – zawahał się, przemilczał imię Matthiasa i dokończył: – Jest jeszcze jeden Niemiec, który na długo przed nami wyruszył do Chile. To Adalbert von Chamisso. Zwiedził południe kraju i czytałem książkę, w której opisał swą podróż. Zgodnie z tym, co pisze, Chile musi być fascynującym krajem, z górami o zupełnie nieznanym nam charakterze, poprzecinanymi licznymi wąwozami, jeziorami o turkusowej wodzie, lodowcami i wulkanami. To kraj, gdzie zastaniemy zarówno puszcze, jak i stepy z  nieznanymi nam gatunkami zwierząt i roślin.

Wiatr zmienił kierunek – wiał teraz Elizie prosto w twarz, zwiewając z niej włosy. Dziewczyna wpatrywała się nieruchomym wzrokiem w hamburski port, stopniowo malejący na horyzoncie.

– Długo nie będziemy mieli stałego lądu pod stopami – powiedziała cicho.

Korneliusz przytaknął w milczeniu. Wiedział, że w czasie tej podróży przez dwa oceany będą widzieli liczne wybrzeża, ale dopiero w chilijskim porcie Corral zejdą na ląd.

– Boisz się? – spytał nagle.

Wieże kościoła św. Katarzyny i św. Michała były już niemal tak małe jak dziecinne klocki.

– Nie – odpowiedziała zdecydowanie. – Nie, nie boję się. Tak długo czekałam na tę chwilę... – zawahała się. Wydawała się nie być pewna, czy wolno jej powierzyć mu coś tak osobistego, po czym jednak dokończyła: – Tego roku umarła moja matka. W ostatnich słowach poleciła mi, abym opuściła Hesję za wszelką cenę. Tu nie ma dla ciebie przyszłości, powiedziała. Twoja przyszłość jest w dalekim Chile.

Jej nieruchomy wzrok był nieobecny i zamyślony. Chyba widziała swoją matkę. Korneliusz także pomyślał w tej chwili o  ludziach, których tutaj zostawił, a których prawdopodobnie nigdy już nie zobaczy. Ale miał przed oczami pełne wrogości i niechęci twarze swoich krewnych, którzy – jedynie z wyjątkiem wuja – nie traktowali go inaczej niż jakiegoś parobka przybywającego nie wiadomo skąd.

Nagle w oddalającym się porcie zobaczył małą dziewczynkę – przyszła z matką, aby zobaczyć wielkie statki i spektakl, jaki zgotował jeden z nich, opuszczając port. Z tej odległości dziewczynka nie była większa niż dłoń, a jednak wydało mu się, że widzi jej śmiejącą się i przejętą buzię.

Dziewczynka machała im i sprawiała wrażenie tak pełnej nadziei i beztroski, jakby to miała być wesoła wycieczka, a nie daleka podróż, pełna wielu niebezpieczeństw. Korneliusz dostrzegł jakiś ruch obok siebie i zobaczył, że Eliza podniosła rękę i także pomachała dziewczynce.

Nie trzymała się w tej chwili poręczy, tak jak dotychczas, i  kiedy statek przechylił się lekko, zachwiała i wydawało się, że upadnie.

Korneliusz chwycił ją szybko za rękę, ciepłą, lecz silną, a ona mimo woli odwzajemniła jego uścisk.

– Muszę tu uważać! – zawołała przerażona.

Nie wypuściła jego ręki ze swej dłoni. Oboje stali obok siebie, wspierając się nawzajem, dzięki czemu mogli razem pomachać dziewczynce, która śmiała się i cieszyła, stając się szybko coraz mniejszym, znikającym punktem na dalekim horyzoncie.

Rozdział IV

Pokład ciągle jeszcze był pełen pasażerów, kiedy pilot, który na niego wszedł w porcie w Hamburgu, wyprowadzał statek na pełne morze. Gdy pilot opuszczał pokład i schodził na płynący obok Hermanna III kuter, rozległy się głośne okrzyki i wołania. Wszyscy machali energicznie. Marynarze, wołając głośno, biegali gorączkowo po statku, aby – jak później dowiedziała się Eliza – ustawić żagle w ten sposób, że w część z nich wiatr dmuchał z przodu, a w część z tyłu, dzięki czemu statek zatrzymał się na chwilę. Pasażerowie z otwartymi ustami wpatrywali się w  niewielką łódkę z dwoma marynarzami przy wiosłach, która została opuszczona z kutra, aby zabrać z pokładu trzymasztowca pilota. Łódź kołysała się na olbrzymich falach i wydawało się, że za chwilę się wywróci. Eliza, jak wielu innych, krzyknęła przerażona, za to Poldi, którego uwagi nie uszedł żaden szczegół tego widowiska, śmiał się razem z rodzeństwem. Wśród pasażerów byli też tacy, którzy robili zakłady, czy łódź dotrze cało do statku czy też nie. W następnych dniach zakłady dotyczyły przede wszystkim długości czasu podróży: czy będzie ona wynosić 100, czy też, czego się obawiano, 150 dni.

Łódź znalazła się wreszcie tuż przy burcie trzymasztowca, pilot opuścił się na nią po linie, po czym załoga powiosłowała w stronę kutra. Marynarze, głośno wołając i przeklinając, znów zaczęli biegać po pokładzie, aby zmienić położenie żagli. Dmuchnął wiatr i statek zaczął szybko nabierać prędkości.

Pokład powoli pustoszał; wiatr wiał coraz mocniej w  zapadającym zmroku, a morze wydawało się przybierać coraz ciemniejszą barwę. Nie było już słychać krzyczących donośnie mew, które odleciały w stronę lądu. Eliza szła powoli za Korneliuszem na dół, w stronę kajut; oboje milczeli. Nie trzymali się już za ręce, a przed drzwiami kabiny, którą dzielił z wujem, Korneliusz skinął jej krótko głową, uśmiechając się. Eliza uśmiechnęła się nieśmiało i poczuła żal, że musi już iść, ale przecież mieli spędzić ze sobą jeszcze tyle czasu na statku. Pośpieszyła w stronę swojej kajuty.

W pierwszych dniach podróży powoli ustępowało podniecenie związane z wyjazdem, jak też ból pożegnania – większość z pasażerów chyba przypuszczała, że opuszczali ojczyznę na zawsze. To, co było tak nowe i obce, wkrótce stało się dniem powszednim na statku. Pokład nigdy nie był tak wypełniony ludźmi jak pierwszego dnia, szybko też wszyscy przyzwyczaili się do tego, co z początku było tematem zapalczywych dyskusji bądź też zaniepokojonych szeptów.

Eliza nauczyła się, że w czasie snu można zupełnie nieświadomie turlać się w łóżku zgodnie z ruchem statku, przyzwyczaiła się też do ciągłego uczucia mdłości po przebudzeniu. Walczyła z osobliwym wrażeniem chwiania się na nogach i mimo wszystko próbowała za wszelką cenę nie stracić dobrego humoru, bo w pierwszym tygodniu miała takie problemy żołądkowe, jakby zjadła coś nieświeżego. Jej mdłości nie były tak silne jak Annelie, która kiedy tylko statek wypłynął na pełne morze, cierpiała z powodu ciągłych torsji i stale odmawiała zjedzenia choćby tylko małej przekąski. Richard patrzył bezradnie na swoją młodą żonę, która leżała w koi blada jak kreda. Eliza udawała, że nie dostrzega jej cierpienia, choć nie mogła oprzeć się współczuciu. Szczerze życzyła Annelie, aby ta wreszcie mogła przyjść do siebie i zacząć jeść, tym bardziej że posiłki na statku były o wiele lepsze, niż się spodziewano.

Jeszcze tego wieczoru, zaledwie kiedy statek wypłynął z  portu, zostali zaprowadzeni przez stewarda do mesy, gdzie odtąd każdego dnia przy śniadaniu, obiedzie i kolacji spotykali się pasażerowie pierwszej i drugiej klasy. Zawsze podawano mięso, zadziwiająco miękki chleb i mocne wino, dla Elizy na prośbę ojca rozcieńczane wodą. Trzeciego dnia podróży podano świeże ryby; łupacze, sole i flądry w ostrym sosie pieprzowym: zakupiono je od belgijskiego kutra rybackiego. Opowiadano ze śmiechem, że jeden z marynarzy niemal wypadł za reling, odbierając kosz pełen ryb od załogi kutra. Soczyste, białe i miękkie mięso ryb było pyszne i niemal rozpływało się w ustach.

– No, to rzeczywiście można zjeść. – Eliza usłyszała za sobą znajomy głos. Kiedy się odwróciła, zobaczyła, że po raz pierwszy także pastor Suckow ze swoim siostrzeńcem pojawili się w mesie, zamiast, jak do tej pory, kazać sobie przynieść posiłek do kajuty. Korneliusz mrugnął do niej porozumiewawczo, a kiedy odwzajemniła jego spojrzenie, znów poczuła osobliwe uczucie słabości w żołądku, ale tym razem z pewnością nie było ono spowodowane, jak dotychczas, mdłościami, lecz dziwnym niepokojem, którego nie potrafiła sobie wytłumaczyć. Poczuła, że się czerwieni, i było to tak nagłe, że szybko pochyliła się nad talerzem. Właśnie podano deser – gotowane śliwki ze szklanką portweinu z  Madery – kiedy Korneliusz wyprowadzał wuja z mesy i pozornie przypadkowo przeszedł tuż koło ich stołu.

– Popatrz, wujku Zachariaszu! To jest Eliza von Graberg, którą kilka dni temu uratowałeś.

– Jak to, ty zostałaś uratowana? Przed czym? – spytał zaskoczony ojciec Elizy, który dotychczas nie miał pojęcia o tym, co wydarzyło się w hamburskim porcie.

– Można powiedzieć, że nie przed, a wprost ze szponów diabła – odparł poważnie Korneliusz, korzystając przy okazji z pretekstu, aby móc elegancko przedstawić się Richardowi von Grabergowi i zapewnić, że bardzo cieszy się z poznania rodaków. Bo przecież w kraju, do którego się udają, w całkowitej dziczy, czeka ich życie bardzo ubogie pod względem towarzyskim, a tu – Korneliusz tęsknie spojrzał na śliwkowy deser – tym bardziej należy trzymać się razem. Zanim Richard mógł cokolwiek odpowiedzieć, odczuli gwałtowne szarpnięcie, a statek przechylił się lekko – Zachariasz niemal upadł wprost na stół i zawołał przerażony:

– Wielki Boże, wiedziałem, idziemy na dno!

– Ależ skąd – roześmiał się Korneliusz, przytomnie chwytając szklankę portweinu, która omal się nie przewróciła. – Nie idziemy na dno, tylko z powrotem do kajuty.

W następnych dniach rodziny von Grabergów i Suckowów siadywały czasem obok siebie podczas posiłków. A ponieważ steward już na samym początku podróży wyznaczył im stałe miejsca przy długich stołach, przybitych do podłogi podobnie jak ławki, pasażerowie sami wybierali sobie współtowarzyszy, z którymi lubili rozmawiać w czasie posiłku.

Pastor Zachariasz mówił przede wszystkim o jedzeniu, o ile nie wpadał w panikę przy każdym gwałtowniejszym ruchu statku. I nie było dla niego pociechą nawet to, że okrętowa kuchnia była cały czas znakomita: po świeżych rybach serwowano wołowinę, ozory i befsztyki – te ostatnie także na śniadanie, na które obok chleba i masła podawano codziennie świeże jajka.

– Przyzwyczaimy się do tego! – wołał wiecznie niezadowolony Zachariasz. – A kiedy wreszcie prowiant się skończy, tym bardziej gorzki będzie niedostatek!

Ciąg dalszy w wersji pełnej

Rozdział V

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział VI

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział VII

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział VIII

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział IX

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział X

Dostępne w wersji pełnej

Księga druga
Zaczarowane jezioro
1853–1856

Rozdział XI

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział XII

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział XIII

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział XIV

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział XV

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział XVI

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział XVII
Rok później

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział XVIII

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział XIX

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział XX

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział XXI

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział XXII

Dostępne w wersji pełnej

Księga trzecia
Ognisty Kwiat
1863–1864

Rozdział XXIII

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział XXIV

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział XXV

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział XXVI

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział XXVII

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział XXVIII

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział XXIX

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział XXX

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział XXXI

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział XXXII

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział XXXIII

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział XXXIV

Dostępne w wersji pełnej

Księga czwarta
Śmierć, bieda i chleb
1880

Rozdział XXXV

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział XXXVI

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział XXXVII

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział XXXVIII

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział XXXIX

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział XL

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział XLI

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział XLII

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział XLIII

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział XLIV

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział XLV

Dostępne w wersji pełnej

Epilog

Dostępne w wersji pełnej

Spis osób

Dostępne w wersji pełnej

Uwagi historyczne

Dostępne w wersji pełnej

Tytuł oryginału:

IM LAND DER FEUERBLUME

Copyright © 2010 Droemersche Verlagsanstalt Th. Knaur

Nachf. GmbH & Co. KG, Munich, Germany

Copyright © 2012 for the Polish edition by Wydawnictwo Sonia Draga

Copyright © 2012 for the Polish translation by Wydawnictwo Sonia Draga

Projekt graficzny okładki: Mariusz Banachowicz

Zdjęcie na okładce: © Klubovy

Mapy: © Computerkartographie Carrle

Zdjęcie autorki: © FinePic / Helmut Henkensiefken

Redakcja: Małgorzata Kur

Korekta: Wioletta Bagnicka, Joanna Rodkiewicz

ISBN: 978-83-7508-833-5

WYDAWNICTWO SONIA DRAGA Sp. z o. o.

Pl. Grunwaldzki 8-10, 40-127 Katowice

tel. 32 782 64 77, fax 32 253 77 28

e-mail: info@soniadraga.pl

www.soniadraga.pl

www.facebook.com/wydawnictwoSoniaDraga

Katowice 2012. E-wydanie 2013

Plik ePub przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl