„Bądź maleńkim źdźbłem trawy, a staniesz się większy niż oś wszechświata...”

ATTILA JÓZSEF

Mojemu przyjacielowi Fredowi Coudercowi,

którego wielkie skrzydła nauczyły mnie latać,

i jego żonie Laurence,

zrywnemu szybowcowi.

Dla „Zone Libre”

za dźwięk – na czerwonym polu.

CZĘŚĆ PIERWSZA
CIEPŁA DŁOŃ

1

– Boisz się, mały?... Mów: boisz się?

Ali nie odpowiadał – za dużo gorzkich słów cisnęło mu się na usta.

– Widzisz, jak to się kończy, mały Zulusie? Widzisz?!

Nie, nie widział. Chwycili go za włosy, zaciągnęli przed rosnące w ogrodzie drzewo i zmusili, żeby patrzył. Ali uparcie chował głowę w ramionach. Słowa zamaskowanego olbrzyma kąsały go w kark. Nie chciał podnieść wzroku. Ani krzyczeć. Uszy wypełniało mu skwierczenie pochodni. Mężczyzna zacisnął twardą dłoń na skórze jego głowy.

– Widzisz, mały Zulusie?

Ciało kołysało się niczym wiotki worek na gałęzi jakarandy. Tors lśnił lekko w świetle księżyca, lecz Ali nie rozpoznawał twarzy: ten człowiek powieszony za nogi, szczerzący się w krwawym uśmiechu, to nie był jego ojciec. Nie, to nie on.

Niezupełnie.

Już nie.

Sjambock[1] znów strzelił.

Zebrali się tu wszyscy, wyszkoleni „green beans” mający utrzymywać porządek w townshipach, czarni na żołdzie burmistrzów przekupionych przez związanych z władzą dygnitarzy wojskowych i inni, bojkotujący, którym odcięto uszy: Ali chciał błagać, powiedzieć, że to nie ma sensu, że się mylą, ale nie mógł wydobyć słowa. Olbrzym go nie puszczał:

– Patrz, mały, patrz!

Oddech cuchnął mu piwem i nędzą bantustanu[2]; uderzył ponownie, jeszcze dwa razy, świszczące ciosy rozdzierały ciało jego ojca, ale mężczyzna wiszący na drzewie już nie reagował. Stracił za dużo krwi. Płaty skóry odklejały się od ciała. Nie do rozpoznania. Popękana rzeczywistość. Ali tępo wpatrywał się w odległy punkt na niebie: to nie jest jego ojciec... Nie.

Wykręcono mu szyję, jak śrubę, po czym ciśnięto twarzą do ziemi. Ali upadł na wyschnięty trawnik. Nie rozpoznawał otaczających go mężczyzn: zasłonili twarze pończochami i kominiarkami, dostrzegał tylko wściekłość bijącą im z oczu, nabrzmiałe żyły. Ukrył twarz w dłoniach, chcąc zatopić się w nich, skulić, znów otoczyć się płynem owodniowym... Nieco dalej Andy wyraźnie słabł. Miał jeszcze na sobie czerwone szorty, które zakładał na noc, teraz przesiąknięte moczem. Jego kolana dygotały. Ręce związano mu na plecach, na szyję zarzucono oponę. Ogry szturchały go, pluły mu w twarz, obrzucały go wyzwiskami. Który znajdzie odpowiednie słowa, najlepsze usprawiedliwienie dla masakry? Andy patrzył na nich wytrzeszczonymi oczyma.

Ali nigdy dotąd nie widział, żeby jego brat stchórzył: Andy miał piętnaście lat, był najstarszy. Oczywiście często się bili, ku rozpaczy ich matki, ale Ali był zdecydowanie zbyt smarkaty, żeby się obronić. Woleli chodzić na ryby, bawić się autkami z drutu, które sami robili. Peugeot, mercedes, ford – Andy był w tej dziedzinie ekspertem. Zmajstrowali nawet jaguara – widzieli takiego kiedyś w czasopiśmie – angielski samochód ich marzeń. Teraz wykrzywione kolana Andy’ego drżały w świetle pochodni, ogród, do którego go zaciągnięto, cuchnął benzyną, a olbrzymi kłócili się przy kanistrach. Dalej słychać było dochodzące z ulicy krzyki Amagoduka, przybyłych ze wsi, którzy nie rozumieli, co spotyka ich sąsiadów – skazanych na karę obroży.

Andy płakał, czarne łzy spływały po jego hebanowej skórze, czerwone szorty przesiąknięte były strachem... Ali ujrzał, jak brat słania się na nogach, gdy przyłożono zapałkę do oblanej benzyną opony.

– Patrz, jak to się kończy, mały! Patrz!

Krzyk, benzyna spływająca po policzkach, niewyraźna sylwetka usiłującego wyrwać się brata, który topi się niczym plastikowy żołnierzyk, i ten nieznośny odór spalenizny...

Ptaki kreśliły nieprawdopodobne linie pomiędzy klifami; pikowały ku powierzchni oceanu, wymyślały samobójcze upadki i bijąc skrzydłami, powracały...

Z niewielkiej równiny górującej nad okolicą Ali Neuman patrzył na sunące po horyzoncie statki towarowe. Świtało, zza Przylądka Dobrej Nadziei wyłaniała się pomarańczowo-niebieska łuna. Wieloryby były celem jego spacerów, gdy dręczyła go bezsenność – garbate ssaki morskie już z początkiem września przypływały, by baraszkować przy afrykańskim cyplu. Ali widział kiedyś parę tych zwierząt, która wyskoczyła nad powierzchnię, a następnie zanurzyła się na długą miłosną chwilę bezdechu, by po chwili wynurzyć się w kłębach piany... Obecność wielorybów zapewniała mu nieco spokoju, jak gdyby przenikała go ich siła. Ale pora amorów minęła – na zawsze. Dzień przedzierał się przez zasnuwającą morze mgłę, a one już nie wrócą, ani tego ranka, ani nazajutrz.

Wieloryby ukrywały się przed nim.

Wieloryby zniknęły z lodowatych wód: one również bały się Zulusa...

Opuszczając otchłań, która wyciągała ku niemu dłoń, Neuman ruszył drogą w dół. Przylądek Dobrej Nadziei był o tej porze bezludny – żadnych autokarów ani chińskich turystów pozujących grzecznie do zdjęć przed mityczną tablicą. Pozostała tylko bryza atlantycka hulająca po ogołoconej ziemi, znajome duchy kłębiące się o świcie i chęć rozprawienia się ze światem. Mroczna wściekłość. Nawet pawiany z parku trzymały się na dystans.

Neuman zszedł równiną aż do bramy Parku Narodowego Góry Stołowej. Samochód czekał po drugiej stronie szlabanu, niepozorny, zakurzony. Wiatr od morza nieco go uspokoił. Ale nie na długo. Nic nie trwa wiecznie. Uruchomił silnik, nie myśląc już więcej.

Najważniejsze to wytrzymać.

[1] Bicz.

[2] Enklawa przeznaczona dla czarnych w czasach apartheidu.

2

– Bass! Bass![3]

Czarni w rozdeptanych espadrylach, którzy wtargnęli na pobocze, czyhali na zwalniające auta, usiłując sprzedać swój lichy towar.

Autostrada N2 łączyła Kapsztad z Khayelitshą, jego największym townshipem. Za Mitchell’s Plain, miastem wzniesionym niegdyś przez Metysów wypędzonych z białych dzielnic, rozciągała się strefa wydm: to na tej piaszczystej równinie rząd za czasów apartheidu postanowił zbudować Khayelitshę, „nowy dom”, model urbanistyki kontrolowanej w stylu południowoafrykańskim, położony bardzo daleko od centrum miasta.

Mimo chronicznego przerostu populacji Josephina nie chciała osiedlić się gdzie indziej, nawet na uzbrojonych terenach Mandela Parku, na południe od townshipu, zbudowanego dla rodzącej się czarnej klasy średniej – jej uśmiech niewidomej i niepoprawna dobroć nie zmieniały faktu, że była uparta jak muł. To tutaj dwadzieścia lat wcześniej oboje znaleźli schronienie – w starych dzielnicach stanowiących właściwą Khayelitshę.

Josephina mieszkała w jednym z core-houses[4] przy ulicy Lindela, osi przecinającej township, i nigdy się nie skarżyła; było ich zazwyczaj pięcioro lub sześcioro tłoczących się na tej przestrzeni składającej się z jednego pokoju, kuchni i ciasnej łazienki, którą z czasem zgodziła się powiększyć. Josephina czuła się na swój sposób szczęśliwa. Miała bieżącą wodę, elektryczność, a dzięki synowi również „wszelkie wygody, o jakich tylko ślepa siedemdziesięcioletnia kobieta może sobie zamarzyć”. Josephina nie ruszała się z Khayelitshy, przy czym jej ogromna tusza nie była tu bez znaczenia.

Ali w końcu dał za wygraną. Potrzebowano jej doświadczenia (Josephina miała dyplom pielęgniarki), jej rad i wiary. Zespół ambulatorium, w którym działała w charakterze wolontariuszki, robił co mógł, żeby pomóc chorym, a cokolwiek by mówić, Josephina nie była całkiem niewidoma: choć nie widziała dokładnie twarzy, rozróżniała sylwetki, które nazywała „cieniami”... Łagodny sposób, żeby powiedzieć, że powoli opuszcza ten świat? Ali nie mógł się z tym pogodzić. Z całej rodziny tylko oni ocaleli, nie będzie już nikogo innego. Jego opiekun zginął bezpowrotnie. Ali trzymał się więc matki.

Dużo pracował, ale w niedzielę wpadał do Josephiny z wizytą. Pomagał jej wypełniać dokumenty i strofował ją, głaszcząc po dłoni i ubolewając, że wkrótce znajdą ją nieprzytomną, jeśli nadal od rana do wieczora będzie przemierzać ulice townshipu. Otyła kobieta śmiała się. Powtarzała, że się starzeje – istne złomowisko – że niedługo trzeba będzie sprowadzić dla niej dźwig, więc on w końcu też zaczynał się śmiać. Żeby jej zrobić przyjemność.

Przez otwarte okno samochodu wpadał ciepły wiatr. Neuman minął końcowy przystanek autobusu w Sanlam Center i skręcił w Lansdowne Street. Blacha falista, deski, wyłamane drzwi, cegły, żelastwo – budowano z tego, co wyrastało z ziemi, co można było odzyskać, ukraść albo wymienić; baraki zdawały się wdrapywać jeden na drugi, a splątane na dachach anteny jakby pożerały się nawzajem w ołowianych promieniach słońca. Neuman podążał asfaltową jezdnią prowadzącą do starych dzielnic Khayelitshy.

Myślał o kobietach, których nigdy nie przyprowadził do domu matki, o Mai, z którą spotka się po niedzielnym obiedzie, gdy nagle jakiś ruch w martwym polu wyrwał go z zadumy. Zahamował przy sprzedawcy papierosów, ten nie zdążył nawet go zaczepić: Neuman cofnął auto o dwadzieścia metrów, by znaleźć się na wysokości niezagospodarowanego terenu.

Za biało-czerwoną taśmą wytyczającą plac budowy przyszłego gimnazjum dwóch młokosów dręczyło dzieciaka, wychudzonego pętaka, który ledwie trzymał się na nogach... Neuman westchnął – miał trochę czasu do końca mszy – i wysiadł z auta.

Rzucili chłopca na ziemię, kopali i usiłowali zaciągnąć w stronę fundamentów. Neuman ruszył naprzód z nadzieją, że ich spłoszy, lecz młodzi nadal bili ze złością – wytatuowani, w bandankach, wyglądali na tsotsi[5]. Dzieciak leżał na ziemi, z ust sączyła mu się krew, wychudzonymi ramionami nie miał jak się osłonić. Najstarszy podniósł głowę na widok Neumana, który pojawił się na placu budowy:

– Czego chcesz?

– Spadajcie.

Zulus był postawniejszy od obu tsotsi, ale starszemu spod żółtej koszulki w barwach Brazylii wystawała broń.

– To ty stąd spieprzaj – syknął – i to migiem!

Młody czarnoskóry wycelował rewolwer prosto w twarz Neumana, samopowtarzalną berettę M92, podobną do tych, jakich używa policja.

– Skąd masz broń?

Dłoń tsotsi drżała. Oczy miał prawie przeźroczyste. Na pewno był naćpany.

– Skąd masz broń? – powtórzył Neuman.

– Spadaj, mówię, albo zrobię z ciebie sito!

– No – dodał jego kompan – nie wtrącaj się, kapujesz?

Dzieciak na ziemi trzymał się za usta, liczył zęby.

– Jestem z policji, oddajcie broń albo naprawdę pożałujecie.

Wyrostki wymieniły spojrzenia i rzuciły kilka słów w nigeryjskim dialekcie dashiki.

– Rozpierdolę ci łeb! – zagroził starszy.

– I spędzę resztę życia w więzieniu, robiąc za panienkę dla kaidów – dokończył Neuman – z tą śliczną buźką nałykasz się kutasów...

Dotknięci do żywego młodzieńcy odsłonili zęby, dwa rzędy brudnych przesiek.

– Ty dupku! – rzucił przywódca, po czym wziął nogi za pas.

Jego towarzysz podążył za nim, mocno kulejąc... Na pewno ćpuny. Neuman odwrócił się w stronę ofiary, lecz na ziemi zobaczył tylko krwistą maź. Dzieciak skorzystał z okazji i przeczołgał się w stronę fundamentów, a teraz uciekał pędem, z nosem całym we krwi.

– Nie bój się! Poczekaj!

Dzieciak rzucił Neumanowi przerażone spojrzenie, potknął się o kawałek gruzu w swoich sandałach z opony, aż wreszcie zniknął w betonowej rurze. Neuman podszedł bliżej i ocenił jej obwód – otwór był zbyt mały, by dorosły człowiek o jego gabarytach zdołał się tam wślizgnąć... Czy istniało gdzieś drugie wyjście? Krzyknął w mrok, lecz nie otrzymał żadnej odpowiedzi.

Wyprostował się, cofając przed smrodem starej uryny. Nie licząc pokrytego parchami psa węszącego przy stojącej w fundamentach wodzie, plac budowy był opustoszały. Zostało tylko słońce i krople krwi w pyle...

*

Township Khayelitsha zmienił się, odkąd Mandela doszedł do władzy: ludzie mieli wodę, elektryczność i wyasfaltowane ulice, wyrosły tam także małe domki z cegieł i budynki administracyjne, a sieć transportu umożliwiała teraz dotarcie do centrum miasta. Wielu krytykowało politykę „małych kroków” wprowadzoną przez ikonę narodową, gdyż setki tysięcy mieszkań nadal tonęły w nędzy, taka jednak była cena „południowoafrykańskiego cudu” – pokojowe wdrożenie demokracji w kraju znajdującym się na granicy chaosu...

Neuman zaparkował auto na skrawku popękanej ziemi stanowiącej ogród matki. Sąsiadki wracały z mszy, szykowne, w sukienkach w kolorach właściwych dla ich kongregacji. Poszukał wzrokiem Josephiny wśród kobiecych strojów, zobaczył jednak tylko dzieci pod parasolkami. Zapukał, popchnął drzwi wejściowe i od razu dostrzegł na krześle podartą bluzkę.

– Wejdź! – powiedziała, rozpoznając jego kroki. – Wejdź, moje dziecko!

Ali zastał matkę w łóżku z pochyloną nad nią pielęgniarką. Na jej czole perlił się pot, a mimo to Josephina uśmiechnęła się na widok sylwetki w drzwiach.

– Jesteś...

Ujął wyciągniętą ku niemu dłoń i usiadł na brzegu łóżka.

– Co się stało? – spytał z niepokojem.

Matczyne oczy powiększyły się, jak gdyby obraz syna wypełniał jej całe pole widzenia.

– Nie rób takiej miny – rzekła łagodnie – kiedy się złościsz, tracisz na urodzie.

– Myślałem, że jesteś ślepa... No więc?

– Pańska matka zasłabła – oznajmiła pielęgniarka stojąca po drugiej stronie łóżka. – Ciśnienie jest w porządku, ale proszę się z nią ostrożnie obchodzić: nadal jest w szoku.

Myriam o cedrowych oczach była dwudziestoletnią pięknością z plemienia Xhosa. Neuman ledwo ją zauważył.

– Powiesz mi, co się stało, tak czy nie?

Josephina zmieniła elegancką sukienkę na starą tunikę, w której chodziła po domu, kompletnie nienadającą się na niedzielne wyjście do kościoła.

– Ktoś cię napadł?

– E tam!

Matka machnęła ręką z niechęcią, jak gdyby przeganiając muchę.

– Pańska matka została dziś rano zaatakowana – ciągnęła Myriam – w drodze do kościoła. Napastnik przewrócił ją i wyrwał jej torebkę. Znaleziono ją nieprzytomną na ulicy...

– Byłam przede wszystkim zaskoczona – stwierdziła Josephina, poklepując syna po dłoni. – Ale nie martw się: głównie najadłam się strachu! Myriam wszystkim się zajęła...

Ali westchnął. Jednym z licznych zajęć Josephiny było członkostwo w ulicznym komitecie zajmującym się rozwiązywaniem problemów rodzinnych, rozstrzyganiem kłótni i pośredniczeniem w kontaktach z lokalnymi władzami. Wszyscy wiedzieli, że jest matką szefa policji kryminalnej w Kapsztadzie; atak na nią oznaczał ściągnięcie na siebie złości jej okrutnego syna.

Na razie Josephina spoczywała wśród białej pościeli na łóżku z baldachimem – dawnym kaprysie zuluskiej księżniczki – a na jej czarnej przygaszonej twarzy pokrytej potem błąkał się mało przekonujący, słaby uśmiech.

– Ten imbecyl mógł ci złamać kręgosłup – powiedział.

– Jestem gruba, ale wytrzymała.

– Siła natury, specjalistka od omdleń – skomentował. – Gdzie cię boli?

– Nigdzie... Naprawdę!

Machała rękami jak stare drzewo gałęziami na wietrze.

– Pani syn ma rację – rzekła Myriam, składając przybory. – Powinna pani teraz odpocząć.

– E tam...

– Było kilku napastników? – dopytywał się.

– O! Ach! Raptem jeden: to mi całkowicie wystarczyło!

– Co ci ukradł?

– Tylko torebkę... Podarł mi bluzkę, ale to nic, była stara!

– Co za ulga.

Za oknem dzieciaki z sąsiedztwa, śmiejąc się, oglądały samochód policjanta. Myriam zaciągnęła zasłony, maleńkie pomieszczenie pogrążyło się w półmroku.

– O której to się stało? – dociekał Neuman.

– Koło ósmej – odparła Josephina.

– Trochę za wcześnie jak na wyjście do kościoła.

– Ale... wybrałam się wcześniej do Sussilów, na comiesięczne zebranie... Niosłam rentę... Sześćdziesiąt pięć randów[6].

Matka współpracowała również z wieloma stowarzyszeniami, klubami oszczędnościowymi, kołami pomagającymi finansować pogrzeby, z parafialnym kręgiem matek... – było tego tyle, że się w tym gubił. Neuman zmarszczył brwi – minęła już dziesiąta.

– Dlaczego nikt mnie nie powiadomił?

– Matka nie chciała nawet o tym słyszeć – odparła pielęgniarka.

– Nie chciałam cię niepotrzebnie niepokoić – tłumaczyła się Josephina.

– Nigdy nie słyszałem większej głupoty... Rozmawiałaś z policjantami z townshipu?

– Nie... nie, wiesz, to wszystko stało się tak szybko. Napastnik zaszedł mnie od tyłu, wyrwał mi torebkę, a ja zemdlałam... Znalazł mnie sąsiad. A tamtego dawno już nie było.

– To nie wyjaśnia, dlaczego żaden policjant nie pojawił się, żeby cię przesłuchać.

– Nie złożyłam skargi.

– Co ty powiesz!

– Ona nie słucha, co się do niej mówi – potwierdziła Myriam. – Pan coś wie na ten temat, prawda?

Ali nie zwrócił na nią uwagi.

– Mogę wiedzieć, dlaczego nie złożyłaś skargi?

– Popatrz na mnie: dobrze się czuję!

Śmiech Josephiny wstrząsnął łóżkiem, zakołysały się jej olbrzymie piersi. Napaść, upadek, omdlenie, wszystko zdawało się już takie odległe.

– Byli może jacyś świadkowie – ciągnął Neuman. – Musisz złożyć zeznanie.

– Jakie wskazówki taka stara niewidoma może podać policji? Poza tym sześćdziesiąt pięć randów nie jest warte zachodu!

– To nie ma nic wspólnego z chrześcijańskim miłosierdziem, to po prostu niekonsekwencja.

– Kochany – rozczuliła się mama. – Mój malutki...

Ali jej przerwał:

– Nie myśl sobie, że skoro jesteś ślepa, to ja nie widzę, co się święci – dał jej do zrozumienia.

Jego matka miała radary na czubkach palców, czujniki sensoryczne w uszach i dookoła głowy. Mieszkała w tej dzielnicy od ponad dwudziestu lat, znała ludzi, ulice i zaułki; z pewnością domyślała się, kim był napastnik, a upór, z jakim usiłowała umniejszyć znaczenie agresji, przekonywał go, że miała ku temu dobry powód...

– A więc?

– Nie chciałabym nalegać, panie Neuman – rzekła pielęgniarka – ale pańska matka zażyła właśnie środek uspokajający, który zaraz zacznie działać.

– Dołączę do pani na zewnątrz – rzekł, chcąc się jej pozbyć.

Myriam uniosła brwi o idealnym kształcie i sięgnęła po torebkę.

– Wstąpię jeszcze wieczorem – powiedziała w stronę Josephiny. – Proszę wypoczywać, dobrze?

– Dziękuję, moje dziecko – staruszka skinęła głową spod baldachimu.

Myriam po raz pierwszy widziała jej ukochanego syna. Smukłe, silne ciało, delikatne i regularne rysy pod ogoloną gładko czaszką, mroczne i przenikliwe spojrzenie, nieprawdopodobne wargi: dokładnie taki, jak opisała go matka... Ali poczekał, aż młoda Xhosa wyjdzie na zewnątrz, by pogłaskać dłoń swojej ukochanej uparciuszki.

– Znasz tego napastnika, prawda? – powiedział, sunąc palcem po śladzie jej żył.

Josephina zamknęła oczy, nie przestając się uśmiechać. Chciała skłamać, ale od dłoni syna biło takie przyjemne ciepło...

– Znasz go, co? – nalegał.

Westchnęła z głębi łóżka, jak gdyby przeszłość zlała się z chwilą obecną – Ali miał takie same dłonie jak jego ojciec...

– Znałam jego matkę – przyznała wreszcie. – Norę Mceli... Przyjaciółkę Mary.

Mary była kuzynką, która przyjęła ich w Khayelitshy, dokąd uciekli z bantustanu KwaZulu. Jej przyjacióła Nora Mceli była natomiast sangoma, znachorką, która wyleczyła go z ciężkiej anginy – Ali pamiętał Afrykankę o spojrzeniu wściekłego kozła, która po podaniu mu licznych mikstur wyrwała kulę ognia wypełniającą jego gardło...

– Straciłyśmy się z oczu po śmierci Mary, ale Nora miała syna – ciągnęła Josephina. – Była z nim na pogrzebie. Simon... Nie przypominasz sobie?

– Nie... To ten Simon cię zaatakował?

Josephina skinęła głową, niemal ze wstydem.

– Jego matka nadal praktykuje?

– Nie wiem – odparła. – Z tego co wiem, Nora i Simon opuścili township kilka miesięcy temu. Ostatni raz widziałam ich na pogrzebie Mary. Simon musiał mieć wtedy jakieś dziewięć lat; miły chłopiec o delikatnym zdrowiu. Raz leczyłam go w ambulatorium. Biedaczek miał szmery w sercu, cierpiał na ataki astmy... Nawet Nora była bezsilna. Może dlatego wyjechali z townshipu... Ali – ciągnęła, ściskając mocniej jego męską dłoń – Nora Mceli pomogła nam w potrzebie. Nie mogę wnieść skargi przeciwko jej synowi, rozumiesz? Poza tym, żeby zaatakować taką staruchę jak ja, trzeba naprawdę nie mieć żadnych środków, prawda?

– Albo być ostatnim nikczemnikiem – rzucił przez zęby.

Josephina zawsze znajdywała dla każdego usprawiedliwienie. Kazania sprawiły, że traciła rozsądek.

– Sądzę, że Simon już mnie nie pamięta – powiedziała zuchwale.

– Nie byłbym taki pewien.

W swoich falbaniastych białych sukniach, z charakterystyczną tuszą i laską, Josephina mogła przejść równie niezauważona jak zorza polarna. Popatrzył na taniutkie bibeloty na stoliku nocnym, na zdjęcia przedstawiające jego samego, który miał tylko ją jedną na świecie, cmentarzysko ich wspólnego życia.

– Simon był sam, kiedy na ciebie napadł?

– Tak.

– Należy do jakiejś bandy?

– Tak słyszałam.

– Co dokładnie słyszałaś?

– Tylko, że włóczy się z innymi ulicznikami...

– Gdzie?

– Nie wiem. Ale jeśli to prawda, że włóczy się po ulicach, to znaczy, że jego matce musiało przydarzyć się jakieś nieszczęście.

Skinął łagodnie głową. Josephina mimowolnie ziewnęła, odsłaniając nieliczne niezepsute jeszcze zęby. Środki uspokajające zaczynały działać...

– No dobrze, zobaczę, co się da zrobić... – Ali pocałował matkę w czoło. – A teraz śpij. Zajrzę wieczorem, żeby sprawdzić, jak dajesz sobie radę.

Staruszka parsknęła śmiechem, na wpół zażenowana, a na wpół zachwycona, że stała się obiektem takiej atencji.

Neuman poprawił zasłony, by zaciemnić pokój.

– A swoją drogą – szepnęła matka za jego plecami – jak ci się podoba mała Myriam?

Pielęgniarka nadal czekała przed domem, smukła sylwetka na lazurowym tle.

– Straszny pasztet – odpowiedział.

[3] Bass: od boss – pan.

[4] Małe domki w stanie surowym, przeznaczone do rozbudowy.

[5] Gangsterzy z townshipów.

[6] Rand – około trzydziestu groszy.

3

Drugie dziecko Oscara i Josephiny urodziło się nazajutrz po historycznym pojedynku w Kinszasie, w listopadzie 1973 roku. Tamtej nocy, wśród nieopisanego chaosu Mohamed Ali, bokser, który przeszedł na islam, stawił czoło George’owi Foremanowi, uznawanemu przez wszystkich za niepokonanego. Rozgrywka toczyła się nie tyle o mistrzostwo świata w wadze ciężkiej, ile o potwierdzenie tożsamości czarnego ludu i udowodnienie za pośrednictwem pięści, że walka o obronę ich praw nie była daremna. Mohamed Ali, który nie miał wielu okazji do ćwiczeń od wyjścia z więzienia, pokonał owej nocy dziką siłę Foremana, mistrza białej Ameryki, i tym samym dowiódł, że inteligencja i zadziorność mogą zdeptać władzę.

Wiadomość nadeszła w najtrudniejszym okresie apartheidu i wzbudziła ogromny entuzjazm Oscara. Dziecku nadano imię po mistrzu – Ali. Josephina uważała, że jest ładne, a Oscar, że rokujące.

Wykształcony Zulus nie wierzył w bzdury, ale amaDlozi, czcigodni przodkowie, najwyraźniej pochylili się nad kołyską najmłodszego syna. Podobnie jak bokser broniący sprawy czarnych, ich syn będzie mistrzem – we wszystkich kategoriach...

I rzeczywiście, Ali Neuman nie wykorzystał punktów za pochodzenie, by stanąć na czele wydziału kryminalnego policji w Kapsztadzie – po prostu pobił wszystkich na głowę. Najzdolniejszy. Najszybszy. Nawet starzy podlegający mu gliniarze o czerwonych twarzach, rozpustni i podchmieleni od rana do wieczora, mieli go za bystrzaka – jak na kafira. Pozostali, którzy znali go z opowieści, uważali go za twardziela, potomka jakiegoś zuluskiego władcy, którego lepiej nie prowokować w kwestiach etnicznych. Czarni przede wszystkim ucierpieli na obniżającym ich wartość dostępie do edukacji[7] i wciąż stanowili mniejszość wśród elity intelektualnej. Neuman dowiódł im, że nie pochodzi od małpy, lecz że zszedł z drzewa, tak jak oni, co nie czyniło z niego bezsilnej istoty...

Walter Sanogo, kapitan stojący na czele komisariatu w Harare, wiedział, że Ali Neuman jest ulubieńcem białych. Wystarczyło spojrzeć na krój jego garnituru – nikt tutaj nie mógł sobie pozwolić na takie stroje. Sanogo nie czuł żadnej wyjątkowej zazdrości, po prostu miał świadomość, że żyje w innym świecie.

Przygotowana na przyjęcie pięćdziesięciu tysięcy osób Khayelitsha liczyła ich sobie dzisiaj milion, dwa, a może trzy: połykała nie tylko squatterów, bezdomnych z innych przeludnionych townshipów i migrujących robotników, ale też uchodźców z całej Afryki...

– Skoro pańska matka nie wniosła skargi przeciwko swojemu napastnikowi – powiedział – to niby jak miałbym spisać jakikolwiek protokół... Rozumiem, że jest pan wściekły z powodu tego, co się stało, ale od uliczników roi się ostatnio jak od szarańczy...

Biuro kapitana wypełniał pomruk wentylatora. Sanogo miał około pięćdziesięciu lat, nos naznaczony brzydką blizną i zmęczone ramiona obleczone w mundur. Połowa listów gończych na ścianie nad nim została wystawiona rok lub dwa lata temu.

– Matka Simona Mceliego była znachorką – powiedział Neuman – najwyraźniej opuściła township, ale jej syn nie. Jeśli Simon należy dzisiaj do jakiejś bandy uliczników, pewnie da się go namierzyć.

Kapitan westchnął ze smutkiem. Nie tyle ze złej wiary, ile z bezsilności. Niemal codziennie, w grupach lub pojedynczo, pojawiali się ludzie, którym spalono pola, ograbiono domy, wymordowano przyjaciół, zgwałcono kobiety na oczach rodziny albo ci wypędzeni przez ropę, epidemie, susze, odrodzenie narodowe torujące sobie drogę za pomocą maczety, etnocydu lub AK-47, ludzie, którym nieszczęście deptało po piętach, przerażeni, pchani instynktem przeżycia w stronę pokojowej Prowincji Przylądkowej. Khayelitsha stanowiła dziś bufor pomiędzy Kapsztadem, „najpiękniejszym miastem świata”, i resztą Afryki Subsaharyjskiej. Sto? Tysiąc? Dwa tysiące? Walter Sanogo nie miał pojęcia, ilu ich przybywało każdego dnia, ale Khayelitsha miała wkrótce eksplodować pod wpływem nadmiaru uchodźców.

– Mam tu tylko dwustu ludzi – powiedział – na setki tysięcy mieszkańców... Powiem tak: jeśli pańska matka nie będzie miała żadnych komplikacji zdrowotnych, niech pan odpuści. Poproszę moich ludzi, żeby pociągnęli tego i owego za język, dzieciaki rozpuszczą wici...

– Jeśli jakaś banda smarkaczy napada na starsze kobiety, to w taki sposób się ich nie uspokoi – zauważył Neuman. – Jeśli włóczą się po okolicy, ktoś musiał ich widzieć.

– Niech pan na to za bardzo nie liczy – odparował Sanogo. – Ludzie domagają się większego bezpieczeństwa, organizują manifestacje przeciwko przemocy i narkotykom, ale ostatnim razem, kiedy zrobiliśmy obławę w townshipie, zostaliśmy przyjęci gradem kamieni. Matki chronią swoich synów, cóż pan chce... Mówi się, że bieda i bezrobocie są przyczyną wszystkich nieszczęść, a nielegalny handel sposobem na życie jak każdy inny. Casspiry[8] odcisnęły piętno na umysłach ludzi – rzekł fatalistycznie – a większość z nich boi się represji. Nawet jeśli w biały dzień zostanie popełnione morderstwo, nie znajdzie się żaden świadek.

– Mógłby pan mimo wszystko zerknąć w komputer? – spytał Neuman, wskazując na sześcian stojący na biurku.

Policjant nie ruszył nawet palcem.

– Prosi mnie pan, żebym wszczął śledztwo w sprawie napaści, która, prawnie rzecz biorąc, nie miała miejsca?

– Nie, proszę, żebym mi pan powiedział, czy Simon Mceli należy do jakiejś znanej bandy albo gangu – odparł Neuman.

– Dziesięciolatek?

– Malcy stoją na czatach, podczas gdy reszta zbiera drobnicę, niech mi pan nie mówi, że o tym nie wie.

Uprzejmy, jak do tej pory, ton rozmowy nagle stał się chłodny. Sanogo pokręcił głową, jakby rozciągał mięśnie karku.

– To nic nie da – powiedział.

Zulus wbił w niego wężowe spojrzenie.

– Proszę to dla mnie zrobić.

Sanogo zrobił strapioną minę, po czym odwrócił się w stronę komputera opornie jak manewrujący statek towarowy.

– Nie poprowadzi pan tego śledztwa – rzekł, sprawdzając pliki. – Khayelitsha nie należy do pańskiego okręgu.

– Chcę tylko uspokoić starą matkę.

Tamten skinął ociężale głową. Na ekranie pojawiły się listy nazwisk. Nie było wśród nich Simona Mceliego.

– Pańskiego chłopaka nie ma w naszych bazach – powiedział, sadowiąc się głębiej w fotelu. – Ale biorąc pod uwagę, że udaje nam się rozwiązać dwadzieścia procent spraw, jeśli należy on do jednego z gangów, ma pan być może szansę znaleźć go w zbiorowym grobie.

– Interesują mnie żywi. Czy w townshipie pojawiły się jakieś nowe gangi?

– Hm... Często młodszy brat przejmuje pałeczkę po starszym. Czarnych owiec nie brakuje.

– Istotnie – odparł Neuman – zamieniłem dziś kilka słów z dwoma typkami na placu budowy gimnazjum. Niespełna dwudziestoletni tsotsi rozmawiający w dashiki...

– Być może nigeryjska mafia – zasugerował kapitan.

– Jeden z nich miał berettę, podobną do policyjnej.

– Broni też nie brakuje.

Walter Sanogo kliknął na ikonę wyłączającą komputer.

– Proszę posłuchać – podsumował, wstając. – Nie mogę na siłę wszcząć śledztwa w sprawie kradzieży, w sytuacji gdy ubiegłej nocy przyjęliśmy dwanaście zgłoszeń o popełnieniu gwałtu, jedno dotyczące morderstwa i dziesiątki skarg na akty przemocy. Ale niech pan powie swojej mamie, żeby się nie martwiła, zazwyczaj ci, którzy napadają na starsze kobiety, nie żyją zbyt długo...

*

Aneks szpitala Red Cross powstał w ramach rozległej polityki zdrowotnej mającej na celu zahamowanie rozprzestrzeniania się epidemii AIDS. Myriam pracowała w ambulatorium od roku; była to jej pierwsza posada, choć odnosiła wrażenie, że całe dotychczasowe życie spędziła na przynoszeniu innym ulgi w cierpieniu.

Jej matka zaraziła się wirusem w najbardziej powszechny sposób – jej ówczesny kochanek bił ją i podejrzewał o zdradę, kiedy prosiła go, żeby założył kondom. Jej siostry odeszły, przerażone chorobą, a Myriam zajmowała się matką aż do końca. Ta nie chciała umierać w szpitalu – podobno bito tam kobiety zarażone wirusem HIV, oskarżano, że zbyt chętnie rozkładają nogi, że same są sobie winne... Jej matka zmarła w ramionach córki: trzydzieści pięć kilo człowieka wypełnionego łzami. Odtąd Myriam mogła opiekować się każdym – cały świat był chory, a Afryka w szczególności...

W zatłoczonej poczekalni ambulatorium dzieci rozgrywały partię morabaraby małymi kamyczkami. Neuman dostrzegł młodą pielęgniarkę wśród tłumu pacjentów. Miała starannie splecione włosy, a jej ciało opinał świeżo wyglądający biały fartuch. Myriam poczekała, aż do niej podejdzie. Ledwo rozbudzone marzenia naraz zgasły.

– Zniknęła pani poprzednio – powiedział, tłumacząc się.

– Miałam dość czekania na pana... Pracuję – dodała, wskazując na przetaczające się po tacce strzykawki.

Była obrażona. Albo udawała.

– Chciałem pani podziękować za zajęcie się moją matką – powiedział.

– Taką mam pracę.

Jej oczy koloru miedzi rzucały iskry. Sztuczne ognie.

– Nie zapłaciłem pani nawet za wizytę domową – rzekł, wręczając jej pięćdziesiąt randów.

Myriam przyjęła pieniądze bez mrugnięcia okiem; kwota trzykrotnie przekraczała koszt dojazdu, ale to będzie dla niego nauczka – nie powinien zachowywać się tak nieuprzejmie, będąc tak przystojnym.

– Wie pan dobrze, że zrobiłabym to za darmo – powiedziała jednak. – Pańska matka bardzo mi pomogła, kiedy zaczęłam pracę w ambulatorium.

– Ona pomogłaby podnieść się nawet kamieniowi...

– Porównuje mnie pan do kamienia? – zdziwiła się z uroczym wyrazem twarzy.

– Do szlachetnego kamienia, w każdym razie w jej oczach – dodał czym prędzej. – Jeszcze raz dziękuję.

Przyjrzała mu się uważnie. Zulusi często bez końca prawili uprzejmości, ale temu osobliwemu mężczyźnie chodziło o coś jeszcze, a jego piękne oczy nie pomagały mu tego ukryć.

– Szukam dziecka – powiedział. – Nazywa się Simon Mceli: jakiś czas temu leczył się tutaj. Dzieciak musi mieć jakieś dziesięć lat. Jego matka była znachorką w townshipie.

– Nie wiem – odparła ze wzrokiem utkwionym w dal. – Ale pewnie to gdzieś odnotowano...

Myriam zdawała się bardzo zaintrygowana blizną na jego czole, którą właśnie dostrzegła.

– Mogłaby mi pani pokazać dokumentację? – nalegał.

Pielęgniarka skinęła głową, wzdychając głośno – całe szczęście, że wcześniej zdążył jej podziękować – i ruszyła, żeby przejrzeć akta medyczne w sąsiednim biurku. Wyciągnęła metalową skrzynkę i zaczęła analizować karty pacjentów. W ciasnym pomieszczeniu panowała duchota, czuła oddech Neumana na swoim ramieniu i niejasny dyskomfort związany z tym, że znajdują się tutaj we dwoje...

– Tak – rzekła po chwili, wyciągając kartę z szufladki. – Simon Mceli. Był tu w styczniu dwa tysiące szóstego.

– Na co cierpiał? Na astmę?

– Nie mam prawa tego panu mówić – odparła pielęgniarka figlarnie – nie wiem nawet, czy mogę robić to, co właśnie robię.

Wydawała mu się zabawna.

– Ale chyba mogę wiedzieć, jaki był jego ostatni adres zamieszkania...

– 124 Bico Street, osiedle C.

Pięć minut drogi samochodem.

– Dziękuję – powiedział.

Myriam było gorąco w białym fartuchu. Żadnej wentylacji. Szukała w myślach jakiegoś słowa, żeby go zatrzymać, ale ściany jakby już ich tutaj nie chciały. Zniknął, powodując lekki ruch zastałego powietrza.

Osiedle C było biedną dzielnicą składającą się z rzędów niewielkich domków z blachy falistej, często powiększonych o backyard shacks, liche przybudówki. Jeśli sąsiad miał telewizor, oglądano stamtąd telewizję, w przerwach między wystawaniem na poboczu drogi. Odkąd ostatni autobus z turystami wysłany w celu zademonstrowania, jak wygląda postapartheidowa rzeczywistość, został obrabowany przez gang, nie widywano tu już białych, jeśli nie liczyć członków organizacji pozarządowych ulokowanych w townshipie. Touroperatorzy musieli przesiąść się do mniej rzucających się w oczy minibusów i skupić na konkretnych wycieczkach: do szkół, kramików z lokalnym rękodziełem, stowarzyszeń charytatywnych...

Bico Street – Neuman zaparkował przy liczniku elektrycznym, skąd pajęczyna kabli rozchodziła się w stronę baraków. Numer 124 wymalowany był na puszce po konserwie przytwierdzonej przed drzwiami. Żadnego nazwiska czy skrzynki na listy – w townshipie nikt nigdy nie otrzymywał listów. Zapukał do drzwi ze sklejki. Otwierając się, niemal spadły mu na nogi.

W progu chatki pojawiła się kobieta ubrana w krótką skąpą sukienkę z błyszczącego akrylu. Kąciki oczu zdradzały powtarzające się w jej życiu nieszczęścia i wiele nieprzespanych nocy. Najwyraźniej właśnie wstała.

– Co jest? – rzucił męski głos za jej plecami.

– Daj spokój, King Kong, to nie twoja liga...

Na twarzy dziewczyny pojawił się uśmiech pasujący do koszulki nocnej.

– Szukam pewnej kobiety – zaczął Neuman – Nory Mceli.

– To nie ja... Szkoda, co?

– To zależy od tego, co się z nią stało. Nora mieszkała tu jeszcze w dwa tysiące szóstym roku, z synem Simonem. Podobno kilka miesięcy temu opuściła township...

– Możliwe.

– Nora Mceli – powtórzył. – Tutejsza znachorka.

Dziewczyna zakołysała biodrami.

– Kto to, do kurwy nędzy?! – powtórzył głos z głębi mieszkania.

– Proszę nie zwracać na niego uwagi, proszę pana – szepnęła poufale. – Jak sobie popije dzień wcześniej, to ma zły humor.

– Odpowiedz, zamiast kręcić tyłkiem! – wrzasnął tamten. – To moja chata!

Neuman zignorował spojrzenie dziewczyny i wszedł do środka. Czarnoskóry około trzydziestki, ubrany w bezkształtne szorty, popijał piwo na sienniku zajmującym połowę pomieszczenia. Na podłodze pety, slipy, rozrzucone puszki, części od silnika w zlewie – dziewczyna tu nie mieszkała.

– Szukam Nory Mceli, znachorki, która tutaj mieszkała.

– Tu jej nie ma – odparł mężczyzna. – Co pan tu robi? To własność prywatna!

Neuman podsunął mu pod wymiętą twarz odznakę.

– Mów, co wiesz, albo rzucę okiem na ten twój majdan.

Czarnoskóry skulił się w swoich sportowych szortach – w pomieszczeniu czuć było silną woń daggi[9].

– Naprawdę jej nie znam. Przejąłem dom po kuzynie Samie – wskazał ruchem głowy gdzieś w bok. – Trzeba by z nim pogadać. Ja nic nie wiem, znam tylko własną datę urodzenia!

Dziewczyna zachichotała, tamten więc również parsknął śmiechem.

– Mówi prawdę! – z tupetem zapewniła dziewczyna.

Nadal podrygiwała przy drzwiach. Jej skóra pachniała pieprzem i miodem. To przypomniało Neumanowi, że wciąż nie uprzedził Mai...

Kuzyn Sam na szczęście okazał się bardziej rozmowny. Nora i Simon Mceli wyprowadzili się mniej więcej rok wcześniej. Znachorka nie miała w dzielnicy najlepszej opinii. Oskarżano ją o przygotowywanie muti, magicznych mikstur, o rzucanie czarów, mówiono, że właśnie z tego powodu się rozchorowała, że jej moce zwróciły się przeciwko niej. Jeśli chodzi o Simona, Sam pamiętał słabowitego i ponurego chłopca, którego unikano z jakimś atawistycznym lękiem, przesądnie...

– Nigdy więcej nie widzieliśmy ich już w okolicy – zapewnił starzec.

– Nora nie miała rodziny?

Sam wzruszył ramionami.

– Czasami wspominała o kuzynce, która mieszkała po drugiej stronie torów kolejowych...

Obozy squatterów.

Południowe słońce przepędzało cienie. Neuman szedł w stronę samochodu, kiedy odebrał wiadomość od Fletchera.

– Ali... Ali, przyjeżdżaj...

*

Chmury spływały niczym ciekły azot ze szczytu Góry Stołowej, opuszczały się po stromiznach aż do Ogrodu Botanicznego Kirstenbosch wspartego o jej zbocze. Neuman wspiął się alejką, nie rzuciwszy nawet okiem na żółte i białe kwiaty rozweselające klomby. Fletcher czekał wśród drzew, z rękami w kieszeniach – była to jedyna oznaka świadcząca o spokoju młodego człowieka. Wymienili przyjazne gesty.

Wiatr był chłodniejszy w cieniu Wonnego Ogrodu. „Wild Iris (Dictes grandiflora)”, widniało na tabliczce. Neuman ukląkł. Pachniało sosną, mokrą trawą i innymi roślinami o naukowych nazwach... Dziewczyna leżała wśród kwiatów: biała kobieta, ledwo widoczna zza krzewu akacji. Bardzo młoda kobieta, sądząc po budowie i strukturze skóry.

– Znalazł ją pracownik miejski – oznajmił stojący nad nim Fletcher. – Koło wpół do jedenastej. Otwierają o dziewiątej, ale ta część parku jest raczej mało uczęszczana. Ewakuowano zwiedzających...

Spod letniej sukienki podwiniętej aż do pasa wystawały poplamione krwią nogi. Niewielka chmara owadów zebrała się przy jej twarzy. Nieszczęsna ofiara otrzymała tyle ciosów, że nie sposób było dostrzec już grzbietu nosa ani łuków brwiowych. Kości policzkowe i oczy również znikły wśród miazgi z ciała, kości i chrząstek; usta były zmiażdżone, zęby wciśnięte w głąb gardła, czoło w wielu miejscach okaleczone. Zmasakrowano ją, jakby chcąc zamazać rysy, usunąć tożsamość.

Dan Fletcher odwracał oczy od zwłok. Miał zaledwie trzydzieści lat, ale i spore doświadczenie u boku Neumana, co jego zdaniem liczyło się podwójnie. Fletcher widział już topielców, spalonych żywcem, zabitych śrutem. Ta dziewczyna na pewno zakłóci mu sen.

– Wiemy, kto to? – spytał Neuman.

– Znaleźliśmy przy niej, w kieszonce sweterka, kartę członkowską wypożyczalni wideo na nazwisko Judith Botha – odparł – i z adresem w Observatory.

Dzielnica studencka.

– Nie miała torebki?

– Ciągle przeszukujemy zarośla.

Neuman, głuchy na poruszenie świerszczy, zdawał się zahipnotyzowany przez żywoczerwony płatek wplątany we włosy ofiary. Widok jej palców, powykręcanych niczym rozgniecione odnóża pająków, sprawiał, że szybkimi haustami zaczerpywał powietrza. Pomyślał o ostatnich chwilach jej życia, o przerażeniu, jakie musiała odczuwać, o losie, który sprowadził ją tutaj i kazał umrzeć wśród irysów... Dziewczyna nie miała nawet dwudziestu lat.

Dan Fletcher stał w milczeniu w cieniu akacji. Miał zamiar trochę posprzątać przed powrotem Claire – trudno, nie uda się. Cztery dni bez niej ciągnęły się jak stulecia, tymczasem na służbie zamieszanie, a te wszystkie wyziewy przyprawiały go o zawroty głowy – lubił tylko zapach swojej żony.

Neuman podniósł się wreszcie.

– Co o tym myślisz? – spytał Fletcher.

– Gdzie jest Brian?

– Kilka razy dzwoniłem na jego komórkę, ale nie odbiera.

Zapachy nasilały się, upajały. Neuman skrzywił się, patrząc na powyginane ciało dziewczyny.

– Wezwij go.

[7] W 1983 roku prezydent Botha przyznał większe prawa Metysom i Hindusom, a pominął czarnych, więc ci odebrali to jako obelgę.

[8] Pancerne pojazdy używane w czasach apartheidu.

[9] Lokalne zioło.

4

Cały świat zakołysał się na falach oceanu nocy. Brian Epkeen runął w głąb otchłani i przebudził się gwałtownie: odgłos przesuwanych drzwi uruchomił zapadkę w jego głowie... Dźwięk dochodził z dołu, cichy, lecz doskonale słyszalny, i wkrótce się urwał.

Brian przetoczył się po łóżku, omijając głowę leżącą na sąsiedniej poduszce, i cofnął się, żeby zrobić małe podsumowanie. Świergot ptaków wpadał przez okno pokoju, rude loki wystawały spod kołdry, a ktoś usiłował dostać się do jego domu.

Epkeen rozejrzał się za rewolwerem, nie było go na sekretarzyku. Zobaczył rozczochraną głowę odwróconą do niego tyłem, ale żadnych ubrań na podłodze... Bezszelestnie wysunął się spod kołdry, sięgnął po trzydziestkę ósemkę, którą trzymał pod łóżkiem, i ruszył po dywanie. Ostrożnie uchylił drzwi.

Był zaspany, wciąż nie miał w polu widzenia swoich ubrań, ale wyczuwał na dole czyjąś obecność: pospieszne kroki opuściły właśnie salon. Słychać było, że ktoś przeszukuje przedpokój... Kocim krokiem pokonał schody, przetarł oczy, które nadal nie dopisywały, dotarł do korytarza na parterze i przylgnął do ściany. Intruz nie musiał wspinać się po ogrodzeniu – drzwi były otwarte.

Epkeen zacisnął dłoń na kolbie broni, teraz już w pełni rozbudzony. Nie miał pojęcia, dlaczego zostawił wszystko otwarte, ale domyślał się – rude loki na piętrze. Dom był dla niego za duży, i to nie tylko jeśli chodzi o system zabezpieczeń... Zbliżył się do przedpokoju targany mieszanymi uczuciami. Cisza zdawała się wtapiać w ściany, śpiew ptaków zamarł. Epkeen, który właśnie wychylił się zza rogu, osłupiał: złodziej stał tam, odwrócony do niego tyłem, i przeszukiwał kieszenie jego marynarki, która jakimś cudem wisiała na wieszaku.

Intruz znalazł właśnie w portfelu dwa banknoty sturandowe, gdy nagle wyczuł za sobą obecność Briana.

– Zostaw kasę – odezwał się Epkeen ochrypłym głosem.

Tamten, mimo iż został przyłapany na gorącym uczynku, nawet nie drgnął – młody biały, mniej więcej dwudziestoletni, ubrany zgodnie z najnowszą modą: ciemne okulary, jeansy doggy bag, koszulka XXL z wizerunkiem zespołu hardcore, długie jasnobrązowe włosy, które odziedziczył po matce.

– Co ty tu robisz? – odparował David.

Nie odłożył banknotów i przyglądał się ojcu.

– To raczej ja powinienem zadać ci to pytanie, to w końcu mój dom – przypomniał.

David nie odpowiedział. Odłożył portfel do kieszeni marynarki, ale nie pieniądze. Żadnych wyrzutów sumienia albo śladu wstydu na twarzy Brada Pitta wychowanego na odżywkach. Wyglądało na to, że marnotrawnemu synowi się spieszy.

– To wszystko, co masz? – zauważył, wskazując na banknoty.

– Resztę ulokowałem na Bahamach.

Brian nie ruszał się, mając nadzieję, że rewolwer zakryje jego nagość, ale David patrzył na wielkiego kutasa z wyrazem obrzydzenia na twarzy... David był wiecznie spłukanym studentem dziennikarstwa, palaczem trawy, prawdziwym dupkiem. Ukochany synek mamusi, bezczelny jedynak, ich gwiazda, na tyle sprytny, żeby mieszkać u rodziców swojej dziewczyny, biały nowego pokolenia, deklarujący liberalno-lewicowe poglądy, który – o ile nie obrzucał wyzwiskami SAP-u[10] – porównywał ojca do faszysty i reakcjonisty, przyprawiając go o ból głowy i zmuszając do wymierzania kompensacyjnych policzków. Brian lubił go – w jego wieku był taki sam.

Nie pierwszy raz syn przychodził, żeby go ograbić; ostatnio obrobił kieszenie nie tylko jemu, ale i śpiącej na piętrze dziewczynie.

– Daj mi kasę – rzucił do ojca.

– Masz dwadzieścia lat, radź sobie sam.

Epkeen chciał mu wyrwać banknoty, ale David wcisnął je sobie do ogromnej kieszeni spodni i rozejrzał się wokoło, rozważając, co by tu jeszcze zwędzić.

– Matka cię przysłała? – spytał Brian.

– Nie przelałeś alimentów za ten miesiąc.

– Kurwa, jest dopiero drugi...

– Dziesiątego będzie tak samo. Wiesz, w jakich warunkach ona żyje?

Młody prowokator miał niejednego asa w rękawie. Brian uśmiechnął się gorzko. Zapożyczył się, żeby zatrzymać dom w nadziei, że David z nim zamieszka, z dziewczyną, jeśli będzie chciał albo nawet z chłopakiem, nie dbał o to; syn jednak nie tylko nigdy się nie sprowadził, ale na dodatek Ruby wciąż wciskała mu kit.

– Skoro matka jeździ sobie beemką coupé ze swoim dentystą – powiedział – to chyba wiąże koniec z końcem, nie?

– A ja?

– Szkoła dziennikarstwa, dwa tysiące randów, które przelewam co miesiąc, to nie wystarcza?

David zrobił obrażoną minę, na twarz opadały mu kosmyki w stylu buntowniczego grunge.

– Wyrzucili nas z domu Marjorie – wyjaśnił.

Marjorie była jego dziewczyną, gotką z piercingiem od stóp do głów. Brian ją widział raz czy dwa wychodzącą ze szkoły dziennikarstwa.

– Myślałem, że jej rodzice uważają, że jesteś świetny...

– Już nie.

– Możecie się wprowadzić tutaj.

– Bardzo śmieszne – zakpił David.

– Czemu nie pójdziecie do twojej matki?

– Ona ma teraz nowe życie, nie mam zamiaru się jej naprzykrzać... Nie – ciągnął – przydałoby się nam mieszkanie w mieście, blisko uczelni. Mamy na oku coś w dzielnicy malajskiej, ale trzeba zapłacić za dwa miesiące z góry, nie licząc żarcia i opłat...

– Zapomniałeś o taksówkach. Łatwiej byłoby wam dojeżdżać na uczelnię, nie?

– No dobra – zniecierpliwił się – więc jak?

Brian westchnął ponownie, wzruszony czułością syna. Wtedy David zauważył damską kurtkę na oparciu krzesła w przedpokoju.

– Widzę, że masz kogo utrzymywać – zadrwił chłopak. – Wiesz przynajmniej, jak ta ma na imię?

– Nie miałem czasu zapytać. A teraz spadaj.

– A ty idź umyj kutasa.

David minął go pędem, przebiegł przez salon i trzasnął drzwiami, pozostawiając po sobie ogłuszającą ciszę.

Brian zastanawiał się, jak mały chłopiec biegający za pingwinami po plaży mógł stać się tym obcym człowiekiem na patykowatych nogach, robiącym miny matki przełożonej, cynicznym do bólu. A kiedyś tak ładnie pachniał... Smucił go nie tyle fakt, że przyłapał syna na kradzieży, ile ten jego zwyczaj wychodzenia bez słowa, nienawistne spojrzenie, zawsze to samo: mieszanina pogardy i goryczy, jak gdyby nie chciał go nigdy więcej widzieć... Brian odłożył rewolwer, który zwisał mu bezwładnie z ręki – zresztą i tak nie był naładowany – spojrzał na swoje ubranie zwinięte w kłąb na stole kuchennym, na fioletową bluzkę na ziemi i na pasujący do niej stanik, po czym ruszył na górę w ponurym nastroju.

W pokoju było gorąco; kobieta o rudych lokach leżała na łóżku z kołdrą zwiniętą na pośladkach. Skórę miała białą, niemal przeźroczystą, wyraźne kształty, ciało szczupłe i gładkie jak z wosku. Tracy, barmanka z Vera Cruz. Rudzielec z wyblakłymi kucykami, w wieku około trzydziestu pięciu lat, z którą spotykał się od niedawna. Mały model, który dawał z siebie bardzo dużo... Wyczuwając jego obecność, Tracy otworzyła oczy koloru zielonego jabłuszka i uśmiechnęła się na jego widok.

– Dzień dobry...

Jej lekko zapuchnięta twarz nosiła ślady odgnieceń z poduszki. Miał ochotę ją pocałować, żeby zapomnieć o tym, co się przed chwilą wydarzyło.

– Która godzina? – spytała, nie okrywając się.

– Nie wiem. Koło jedenastej.

– O nie! – skrzywiła się, jak gdyby dopiero co zasnęła.

Brian usiadł przy niej, przybity. Konfrontacja z synem zmęczyła go, czuł się jak wyrzucone na brzeg i zostawione na pastwę mew oraz kruków stworzenie...

– Co się dzieje? – spytała, głaszcząc go po udzie. – Wydajesz się zatroskany...

– Nie, wszystko w porządku.

– W takim razie wracaj do łóżka. Mamy czas przed wizytą u twojego przyjaciela Jima...

– U kogo?

Tracy zmarszczyła brwi, które ułożyły się w rudą arabeskę:

– No, twojego przyjaciela, tego... Jima... Mówiłeś, że spędzimy niedzielę nad morzem... dał ci klucze od swojej willi.

Epkeen udał, że kompletnie o tym zapomniał – dobry Boże, musi skończyć z tym Jimem; ostatnim razem, kiedy bredził coś na temat tego tak zwanego przyjaciela, chciał zaprosić młodą adwokat do prywatnego klubu golfowego w Betty’s Bay. Co go napadło, żeby gadać o tym typie? Naprawdę miał chorą wyobraźnię...

Tracy odrzuciła kołdrę, odsłaniając dwie jędrne piersi, o ile sobie przypominał bardzo wrażliwe.

– Chodź no tu – uśmiechnęła się.

Brian dał się wciągnąć ruchom jej palców. Ich zmysły wyostrzyły się, poddali się nieopanowanemu szaleństwu, osiągnęli rozkosz, jedno po drugim, wreszcie zmęczeni wymienili kilka pieszczot, pocałowali się.

On wkrótce zniknął w łazience, wszedł pod prysznic, zastanawiając się, jaką wymówkę przedstawić Tracy; w lustrze mignęła mu jego własna twarz, toteż sobie odpuścił.

Brian Epkeen był kiedyś przystojny, ale to już przeszłość. Przeżył za dużo fuszerek, spartolił za dużo spotkań. Nienależycie kochany, za bardzo, źle albo na opak. Czterdzieści trzy lata pokonał z trudem, znoszony na dalekie wody, rzucany tu i tam....

Sięgnął po niewyprasowaną koszulę, która przypominała mu jego samego, wciągnął czarne spodnie i ruszył przez pokój. Tracy, wyciągnięta na łóżku, dopytywała o szczegóły niedzieli nad morzem, kiedy Brian włączył telefon.

Czekało na niego dwanaście wiadomości.

Kapsztad rozciągał się u stóp Góry Stołowej, okazałego masywu kilometrowej wysokości, królującego nad południowym Atlantykiem. Nazywano go „Miastem Matką”. Epkeen mieszkał w Somerset, gejowskiej dzielnicy pełnej modnych barów i klubów – niektóre z nich otwarte były dla wszystkich bez wyjątku. Europejscy koloniści, plemiona Xhosa, hinduscy i malajscy kulisi – w Kapsztadzie od wieków krzyżowały się rasy. Główne miasto w kraju, mały Nowy Jork na plaży, w nim urzędował parlament i w nim, z tego właśnie względu, jako pierwszym wprowadzono apartheid. Epkeen znał je na wylot. Przyprawiało go o mdłości, a zarazem dostarczało silnych emocji.

Jego prapradziadek przybył tu niepiśmienny, w łachmanach, jako jeden z tych farmerów używających swego rodzaju zdegenerowanego języka holenderskiego nazwanego później afrikaans. Stosował prawo odwetu, a strzelbą posługiwał się równie dobrze jak Starym Testamentem. On i towarzyszący mu Burowie napotykali na swojej drodze tylko jałowe ziemie i tubylców kultywujących prehistoryczne zwyczaje, nomadów niezdolnych do odróżnienia dzikiej zwierzyny od udomowionej, ludzi, którzy wyrywali krowom nogi i pożerali je na surowo, podczas gdy zwierzęta zarykiwały się na śmierć, Buszmenów, których musieli przepędzać jak wilki. Stary nikomu nie darował, w przeciwnym razie ryzykował rzeź całej swojej rodziny. Odmawiał płacenia podatków gubernatorowi kolonii angielskiej – która zostawiła ich na pastwę nieprzyjaznych ludów – karczował kraj i walczył o przeżycie. Afrykanerzy nigdy nie liczyli na nic ani na nikogo. Ta właśnie krew płynęła w żyłach Briana, krew pyłu i śmierci – krew stepu.

Atawizm antropologiczny albo syndrom zapowiedzianego końca rasy – Burowie byli wielkimi przegranymi historii. W wyniku wojen burskich, podczas których brytyjski zwycięzca palił ich domy i ziemie, dwadzieścia tysięcy spośród nich, w tym kobiety i dzieci, zginęło z głodu i chorób w angielskich obozach koncentracyjnych, gdzie ich stłoczono. Ustanowienie apartheidu okazało się ich największą porażką[11].

Brian uważał, że jego przodkowie wprowadzili ten system, bo po prostu srali w gacie ze strachu: ich umysłami zawładnął lęk przed czarnymi, a ciała ogarnęła instynktowna, zwierzęca panika, strach przed wilkiem, przed lwem, przed pożeraczem białego człowieka. Na takich fundamentach nie sposób czegokolwiek zbudować; uporczywy lęk przed obcym odepchnął na bok rozum i jego mechanizmy, i jeśli kres haniebnego reżimu zwrócił Afrykanerom nieco godności, to piętnaście lat nie wystarczyło, by wymazać ten epizod historii...

Epkeen jechał wzdłuż starych budynków śródmieścia, minął kolorowe fasady domów z kolumnadami przy Lond Street. Aleje były puste, większość ludzi udała się na plażę. Skierował się w stronę Lions Head i wystawił rękę przez okno, żeby poczuć na niej odrobinę chłodu – klimatyzacja w jego mercedesie wyzionęła ducha już tysiąc lat temu. Model kolekcjonerski, tak jak on sam – wyrażenie Tracy, które odebrał jako komplement. Jechał dalej, nie myśląc już ani o niej, ani o tej całej historii z weekendem u „Jima”.

Po wtargnięciu Davida odczuwał gorycz. Od sześciu lat ze sobą nie rozmawiali, a jeśli już, to tak nieprzyjemnie, że lepiej byłoby milczeć. Brian miał nadzieję, że ich stosunki się poprawią, ale David i jego matka wciąż nie mogli mu wybaczyć. Zdradził ją – to prawda. Z czarnoskórymi – głównie. Brian był wierny tylko swoim przekonaniom, w gruncie rzeczy wina leżała po jego stronie. Ruby zawsze była tragiczną furią urażoną do żywego, a on frajerem pierwszej klasy: aż biło w oczy, że ta dziewczyna stanowiła zapowiedź huraganu o sile dziesięciu. Spotkali się na koncercie Nine Inch Nails podczas festiwalu wspierającego uwolnienie Mandeli. Sposób, w jaki Ruby wiła się pośród elektrycznego zgiełku, sprawił, że Epkeen zmienił się w wykrywacz kobiecych piorunów – dziewczyna skacząca przy riffach Nine Inch Nailsów musiała być prawdziwym dynamitem... Brian zakochał się. Ich spotkanie było jak przecięcie się dwóch linii perspektywicznych, wiązka miłości skierowana prosto w jej szalone oczy...

Kloof Nek: Epkeen o mały włos nie potrącił Metysa z bandażem na głowie, zataczającego się środkiem ulicy, i zatrzymał się na czerwonym świetle. Ludzki wrak w dziurawej i poplamionej krwią koszuli runął nieco dalej na ziemię, w pełnym słońcu, rozrzuciwszy na boki ramiona. Wielu innych wyrzutków społeczeństwa gniło na chodnikach, zbyt otumanionych alkoholem, by wyciągać rękę po jałmużnę do nielicznych przechodniów.

Mercedes skręcił na rogu alei i ruszył M3 w stronę Kirstenbosch.

Dwa samochody policyjne tarasowały dostęp do ogrodu botanicznego. Epkeen zobaczył na parkingu wóz ekipy koronera, auto Neumana przy kiosku z pamiątkami i grupki zbitych z tropu, odpychanych na bok turystów. Chmury zeskakiwały ze szczytów gór niczym przerażone owce. Brian pokazał odznakę oficera konstablowi pełniącemu straż, przeszedł pod sklepieniem wielkiego bananowca stojącego u wejścia i z całą zgrają ścigających go owadów ruszył za świergotem ptaków w stronę głównej alei.

Kirstenbosch, żywe muzeum pełne wyrafinowanych roślin, różnobarwnych drzew i kwiatów układających się żywym kobiercem u stóp góry. Brian minął spacerującego po angielskim trawniku bażanta, który uciekł, drwiąc sobie z niego w żywe oczy, i skierował się w stronę akacjowego zagajnika.

Jego Wysokość stał nieco dalej, metr dziewięćdziesiąt wzrostu zgarbione pod gałęziami, pogrążony w cichej rozmowie z Tembem, lekarzem sądowym. Stary czarnoskóry w zielonych ogrodniczkach czekał z tyłu za nimi, skurczony o połowę pod naporem słońca i za dużej czapki z daszkiem. Ekipa laboratoryjna zbierała odciski z ziemi, inna kończyła robić zdjęcia. Epkeen przywitał się z Tembem w szpanerskim filcowym kapeluszu i ze starym czarnoskórym w ogrodniczkach. Neuman czekał na niego przed przeniesieniem dowodów z miejsca zbrodni do laboratorium.

– Kiepsko wyglądasz – stwierdził na jego widok.

– Zobaczysz, co będzie z tobą za dziesięć lat, mój pięknisiu...

Epkeen dostrzegł wreszcie ciało wśród kwiatów – jego twarz, dość już wymęczona, odkąd się obudził, zszarzała jeszcze bardziej.

– To ten pan ją znalazł dzisiaj rano – powiedział Neuman, zwracając się w stronę ogrodnika.

Czarnoskóry nic nie mówił. Widać było, że najchętniej znalazłby się teraz gdzie indziej. Epkeen nachylił się nad irysami, starając się nad sobą zapanować. Ciało dziewczyny leżało na plecach, miała powyginane kolana, ale to widok jej głowy sprawił, że musiał się cofnąć – nie dało się zobaczyć ani oczu, ani rysów twarzy, wymazano ją całkowicie. A skurczone konwulsyjnie dłonie wyciągnięte w stronę niewidzialnego, a zarazem wszechobecnego napastnika sprawiły, iż wyglądała, jakby zastygła w przerażeniu...

– Zbrodnię popełniono około drugiej tej nocy – powiedział Neuman beznamiętnym głosem. – Teren jest czysty, ale znaleźliśmy zadeptane kwiaty poplamione krwią. Zapewne należącą do ofiary. Brak śladów po kuli. Wszystkie ciosy skupiły się na twarzy i szczycie czaszki. Tembo optuje za młotkiem albo podobnym narzędziem.

Epkeen przyjrzał się białym udom pokrytym plamkami krwi; nogi odznaczały się jeszcze krągłością, dziewczyna musiała być mniej więcej w wieku Davida. Przegonił przerażające wizje i zauważył, że pod sukienką jest naga.

– Gwałt?

– Ciężko stwierdzić – odparł Neuman. – Znaleźliśmy obok niej stringi, gumka była cała. W każdym razie miał miejsce stosunek. Za przyzwoleniem lub nie, to jeszcze trzeba określić.

Epkeen przesunął palcem po nagim ramieniu dziewczyny i uniósł go do ust: skóra miała delikatny słony posmak... Wciągnął gumowe rękawiczki, które podał mu Neuman, obejrzał dokładnie ręce ofiary, jej osobliwie wykrzywione palce (pod paznokciami było trochę ziemi) i ślady na ramionach: maleńkie zadrapania, niemal proste linie. Sukienka była miejscami rozdarta, dostrzegł dziury, jakby od zaczepienia o coś.

– Ma dwa złamane palce?

– Tak, w prawej ręce. Pewnie usiłowała się bronić.

Na ścieżce czekało dwóch pielęgniarzy, obok nich leżały nosze. Długotrwałe stanie na słońcu zaczynało im działać na nerwy. Epkeen wyprostował się. Nogi ciążyły mu, jakby były z ołowiu.

– Chciałem, żebyś to zobaczył, zanim się ją zabierze – rzekł Neuman.

– Dziękuję ci, panie. Wiemy, kto to?

– Znaleźliśmy przy niej kartę z wypożyczalni wideo na nazwisko Judith Botha. To studentka, Dan pojechał to sprawdzić.

Dan Fletcher, ich pupil.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

[10] Południowoafrykańska policja.

[11] Na podstawie Native Land Act przydzielono 7,5% terytorium ludom tubylczym i wprowadzono apartheid.

5

Dostępne w wersji pełnej

6

Dostępne w wersji pełnej

7

Dostępne w wersji pełnej

8

Dostępne w wersji pełnej

9

Dostępne w wersji pełnej

10

Dostępne w wersji pełnej

11

Dostępne w wersji pełnej

CZĘŚĆ DRUGA
ZAZIWE

1

Dostępne w wersji pełnej

2

Dostępne w wersji pełnej

3

Dostępne w wersji pełnej

4

Dostępne w wersji pełnej

5

Dostępne w wersji pełnej

6

Dostępne w wersji pełnej

7

Dostępne w wersji pełnej

8

Dostępne w wersji pełnej

9

Dostępne w wersji pełnej

10

Dostępne w wersji pełnej

CZĘŚĆ TRZECIA
NIECH ZIEMIA ZADRŻY

1

Dostępne w wersji pełnej

2

Dostępne w wersji pełnej

3

Dostępne w wersji pełnej

4

Dostępne w wersji pełnej

5

Dostępne w wersji pełnej

6

Dostępne w wersji pełnej

7

Dostępne w wersji pełnej

8

Dostępne w wersji pełnej

9

Dostępne w wersji pełnej

10

Dostępne w wersji pełnej

11

Dostępne w wersji pełnej

12

Dostępne w wersji pełnej

Podziękowania

Dostępne w wersji pełnej

Tytuł oryginału:

ZULU

Copyright © Éditions Gallimard 2008

Copyright © 2014 for the Polish edition by Wydawnictwo Sonia Draga

Copyright © 2014 for the Polish translation by Wydawnictwo Sonia Draga

Projekt graficzny okładki: Mariusz Banachowicz

Redakcja: Jolanta Olejniczak-Kulan

Korekta: Anna Just, Barbara Meisner

ISBN: 978-83-7508-976-9

WYDAWNICTWO SONIA DRAGA Sp. z o. o.

Pl. Grunwaldzki 8-10, 40-127 Katowice

tel. 32 782 64 77, fax 32 253 77 28

e-mail: info@soniadraga.pl

www.soniadraga.pl

www.facebook.com/wydawnictwoSoniaDraga

E-wydanie 2014

Plik ePub przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl