CO DWA TYGODNIE DO KOŃCA ŻYCIA

Copyright © 2016 by Jolanta Mokrzyńska

Copyright © 2016 for the Polish edition by Wydawnictwo Sonia Draga

Projekt graficzny okładki: Mariusz Banachowicz

Redakcja: Agnieszka Radtke

Korekta: Anna Just, Iwona Wyrwisz

ISBN: 978-83-7999-828-9

WYDAWNICTWO SONIA DRAGA Sp. z o.o.

Pl. Grunwaldzki 8-10, 40-127 Katowice

tel. 32 782 64 77, fax 32 253 77 28

e-mail: info@soniadraga.pl

www.soniadraga.pl

www.facebook.com/wydawnictwoSoniaDraga

E-wydanie 2016

Skład wersji elektronicznej:

konwersja.virtualo.pl

Mężczyznom, którzy odeszli z częścią mnie

Chciałabym mieszkać z Tobą w małym miasteczku

Gdzie wieczny półmrok i wieczne dzwony

I w małym wiejskim zajeździe ciche tykanie starego zegara

Jak kropelki czasu

A czasem wieczorem z jakiegoś poddasza flet

I sam flecista w oknie

I duże tulipany na oknach

I może byś nawet mnie nie kochał

W środku pokoju wielki kaflowy piec

A na każdym kaflu rysunek

Serce – róża – okręt

A w jedynym oknie śnieg, śnieg, śnieg

Leżałbyś taki, jakiego Cię kocham

Leniwy, obojętny, beztroski

I tylko z rzadka cichy trzask zapałki

Papieros jarzy się i przygasa

I długo, długo drga na jego czubku szary słupek popiołu

Nie chce Ci się nawet go strzepywać

I cały papieros leci w ogień

MARINA CWIETAJEWA

PRZEKŁAD: JOANNA SALAMON

Mężczyźni, którzy nie potrafią robić minety, są najgorsi. Właśnie taki mi się trafił. Muszę mu oddać, że starał się usilnie, ale im bardziej się starał, tym gorzej mu to wychodziło. Nawet pojękiwał z rzekomego zatracenia, klęcząc przede mną i przed wielkim brązowym biurkiem, na którym siedziałam z nogami na jego ramionach. Tyle że wszystko robił źle. Poruszał językiem nie tam, gdzie trzeba, i nie w takim tempie, jak należy. Chaotycznie, zbyt brutalnie, bez sensu i bez przekonania, chociaż przecież w tym wieku musiał już znać szczegóły anatomicznej budowy kobiecego ciała. Może w szkole spał na lekcjach biologii; łechtaczka wciąż miała dla niego zbyt wiele tajemnic. Przesunęłam pośladki do przodu po gładkiej i śliskiej powierzchni służbowego biurka. To nie był dobry ruch – poczułam jego zęby na swoich wargach. O nie, tylko nie to. Jeśli on zacznie gryźć, ja zacznę krzyczeć. I to bynajmniej nie z rozkoszy. Zanurzyłam rękę w gęstych, ciemnych włosach. Udało mi się pohamować, by nie odepchnąć jego głowy jednym szybkim ruchem. Podciągnęłam ją tylko nieco do góry; może uda się jeszcze skierować go na właściwe tory. Nie udało się. Drażnił mnie, zamiast pieścić, a moja irytacja narastała wprost proporcjonalnie do kurczących się nadziei na zaspokojenie. Dobry Boże, co za oferma. Było to tym smutniejsze, że w jego sytuacji naprawdę sporo zależało od tego, jak sobie poradzi. Niestety, nie radził sobie w ogóle. Z grzeczności chciałam wytrzymać jeszcze trochę, ale już nie mogłam. Moje uda same się zaciskały, stopy walczyły z pokusą kopnięcia go w obojczyki, a wargi zamykały się byle ściślej, byle szczelniej, byle tylko nie dać jego nieporadnemu językowi dostępu do miejsc, które były zbyt delikatne na tępą jednostajność tych ruchów, stanowczo za mocnych i źle wymierzonych.

– Dobrze, dajmy sobie z tym spokój.

Nie odepchnęłam jego głowy kolanami, tylko odsunęłam go nieco i złączyłam nogi tuż przed jego twarzą. Zachowałam się więc jak najbardziej kulturalnie, ale zaskoczenie malujące się na twarzy chłopaka było tak wielkie, jakbym co najmniej wycelowała szpilką buta w jego oko.

– Ale jak to?

Usta miał całe mokre; niestety nie z powodu mojej ekstazy, a jedynie od swojej śliny. Wstałam z biurka i zgarnęłam majtki z podłogi. Wciągnęłam je dość zgrabnie, nawet nie musiałam podnosić spódnicy. Wygładziłam ją tylko i sprawdziłam ułożenie szwów. Wszystko pod jego wzrokiem – najpierw zaskoczonym, później pytającym, a na końcu bliskim płaczu.

– Tak to, normalnie. – Nie chciałam być okrutna, wystarczyło, że byłam rozczarowana. I to w dniu, w którym tak bardzo potrzebowałam rozluźnienia. – Nie zaliczę panu tego egzaminu. – To znaczyło, że nie zwolnię go z powtórki z koszmaru. We wrześniu miał zdawać poprawkę u profesora Piekutowicza, postrachu i legendy studentów nauk politycznych. Już w czerwcu oblewała mniej więcej połowa, a tylko nielicznym udawało się uratować podczas sesji poprawkowej. Przyjmujemy ich zbyt wielu i bez żadnej weryfikacji, mówiono na radzie wydziału. Starzy profesorowie nie mogli się pogodzić z tym, że matura zastąpiła egzamin wstępny. Musieli znaleźć jakiś inny sposób na odsianie studenckiego ziarna od plew; sposobem tym okazał się egzamin u mojego promotora i przełożonego. – Musi pan poczekać do września, pójść do profesora i po prostu zdać egzamin.

Rzecz jasna, słowo „zdać” wyrażało w tym przypadku nieuzasadniony optymizm, jeśli nie wprost kpinę. Profesor Piekutowicz zje studenta Baślaka na śniadanie, tak jak zrobił już poprzednio, wpisując mu dwóję do indeksu; wiedzieliśmy o tym i ja, i student Baślak.

– Ale… pani doktor… przecież pani obiecywała! – Mówił jak rozżalone dziecko, któremu nierozsądny rodzic wspomniał kiedyś o kolejce elektrycznej, a gdy przyszły święta, to stać go było tylko na samochodzik. Mnie w tym przypadku nie było stać na nic. Dostał szansę – sam sobie jest winien, że ją zmarnował.

– Niczego nie obiecywałam, zastanawiałam się. Przykro mi, nie zda pan u mnie. Nie umie pan.

Rzeczywiście nie umiał, a jak się okazało, nie posiadał innych zalet, które zrekompensowałyby braki w jego wiedzy. Sięgnęłam po czarny żakiet – zupełnie zbędny w lipcowym upale, ale konieczny na uroczystości, na którą się wybierałam. Pozostało mi już niewiele czasu, a student Baślak zaczynał mnie męczyć. Powinien mieć na tyle rozumu w głowie, by pojąć swoją kompromitację i jak najszybciej wyjść z mojego gabinetu. Zwłaszcza że trzeba mu było brać się za nadrabianie lektur do egzaminu u Piekutowicza – skoro zaniedbał tajniki sztuki minety, to teraz musi poświęcić się meandrom historii myśli politycznej.

– Ale… mówiła pani mówiła, że mam szansę zdać u pani.

Profesor Piekutowicz ufał mi absolutnie; nie tylko mogłam zwolnić kilka osób z egzaminu, ale też ku niewysłowionej uldze studentów zdarzało mi się czasem go zastępować podczas sesji poprawkowej. Tak jak w tym roku – profesor wyjeżdżał na jesień do Baton Rouge i nie uśmiechało mu się zostawiać sobie poprawkowiczów na czas, gdy myślami był już przy Ericu Voegelinie i jego niemieckich perwersjach nad Platonem. Dlatego dwa z trzech terminów poprawkowych – wbrew uniwersyteckiej tradycji i zupełnie pozaregulaminowo, za to ku ogromnej radości studentów – wyznaczył na lipiec; i to podczas moich, a nie swoich dyżurów. Sobie zostawił tylko jeden wrześniowy dzień; dobrze wiedział, że wieści o szczęśliwym zastępstwie szybko się rozniosą, więc i tak wszyscy ustawią się w kolejce do mnie. Student Baślak nie tylko ustawił się w kolejce, ale też przyniósł mi kawę z serduszkiem wyrysowanym pianką i czekoladą, skomplementował mnie dziesięciokrotnie, po czym zapytał, czy może przyjść na mój dyżur poza oficjalnymi godzinami egzaminowania. Miał spore nadzieje; ja też miałam pewne – bardzo chciałam dostać jakąś przyjemność, zanim pójdę tam, dokąd się wybierałam.

– Szansę, panie Piotrze. Szansę pan miał, ale wpisu nie będzie. A teraz przepraszam. Trochę się spieszę.

Wyminęłam go i podeszłam do drzwi. Przekręciłam klucz w zamku; rzecz jasna wcześniej zadbałam o to, by zamknąć gabinet od środka. Wciąż nie otarł ust; wilgoć zasychała wokół jego warg pełnych i dużych, które były teraz otwarte i zdziwione. Miał bardzo ładne usta, sądziłam, że się nada. Szkoda.

– Muszę wyjść, więc gdyby i pan był uprzejmy…

Potrwało jeszcze chwilę, zanim zrozumiał. Otworzyłam drzwi na oścież, na wypadek gdyby jego zawód przeszedł we wściekłość. Nie wyglądał wprawdzie na takiego, co bije kobiety, ale różnie bywa z mężczyznami, którym zburzono dobre mniemanie o sobie, i to nie tylko w sferze intelektualnej.

– Do widzenia.

Nic nie odpowiedział; usiadł na ławce w korytarzu. O tej porze roku Wydział Dziennikarstwa i Nauk Politycznych świecił pustkami, ale cóż, jeśli chce tam siedzieć, jego sprawa. Zamknęłam drzwi i kierując się do wyjścia, przeszłam obok niego. Dłonie zaciśnięte w pięści, kolana oskarżycielsko we mnie wycelowane, pochylona głowa. Student Baślak – obraz nędzy i rozpaczy z bezużytecznym językiem w fałszywie rozkosznych ustach. Na korytarzu było nie tylko pusto, ale też głucho; stukot moich szpilek musiał docierać do niego bardzo wyraźnie. Pewnie tak wyraźnie, jak wizja powtórnego egzaminu u postrachu studentów. Nie miałam czasu na myślenie o jego stresie i zmartwieniu; miałam własne. Spieszyłam się na pogrzeb.

*

„Informujemy, że Pani Michalina Kańska w dniu 24 maja 2004 roku złożyła egzamin z wynikiem 99/100 punktów i niniejszym zostaje przyjęta na pierwszy rok studiów magisterskich na Wydziale Polonistyki, i wpisana w poczet studentów Uniwersytetu Warszawskiego”. Zaledwie kilka linijek potwierdzających to, co już wiedziałam – parę dni temu widziałam listę przyjętych wywieszoną wraz z punktacją; moje nazwisko było u samej góry. Jednak płachta papieru przyczepiona pinezką do drzwi przez jednego z asystentów to nie to samo, co pismo z odpowiednią pieczątką i niezbędną suchością sformułowań. Zły styl jako warunek mocy urzędowej. Drugi list przyszedł trzy dni później, jakby nie mogli włożyć dwóch kartek do jednej koperty. „Informujemy, iż na rok akademicki 2004/2005 Pani Michalinie Kańskiej zostało przyznane miejsce w Domu Studenckim nr 3, ul. Kickiego 9, 04-398 Warszawa Praga Południe”. Ponura sława tej dzielnicy jeszcze nie stanowiła dla mnie żadnego konkretnego obrazu. Wyłącznie niedopowiedzenia, jedynie luźne hasła, same kontury, które dopiero trzeba będzie wypełnić kolorem. Zresztą po czterech latach internatu daleko od domu żaden akademik nie był w stanie mnie przestraszyć. Ważne, by mieć tam swoje łóżko i swój kawałek podłogi na książki. Niewiele więcej było mi trzeba. Wszystko inne dopiero miało się zacząć, wszystko miało być piękne i wszystko było jeszcze przede mną. Tak jak najdłuższe wakacje w życiu – cztery miesiące leniwych poranków i nieprzyzwoicie długich wieczorów, spacerów po polach i książek przerzucanych kartka za kartką. Nieznośne oczekiwanie, końcówka wyroku, ostatnie dni odsiadki w poczekalni życia. Jeszcze trochę, już niedługo, zaraz wszystko się zacznie. Niesprecyzowane, zupełnie niewiadome wszystko. Tak jakby do tej pory moje życie było wprawką; prawdziwą powieść miałam zacząć pisać od październikowej kartki w kalendarzu.

A tymczasem była nuda – nuda za długich, podobnych do siebie dni, nuda pustych popołudni, nuda wciąż tych samych twarzy spotykanych na rynku, w spożywczym albo na przystanku. Centrum życia mojej wsi stanowiła pijalnia piwa – podupadła gospoda, która z garmażerii przestawiła się na wyszynk najmniej wyszukanych i najtańszych trunków. Mimo zakazu wynoszenia naczyń poza lokal w letnie wieczory chodnik przed dawną gospodą roił się od obserwatorów życia ze szklankami w dłoniach. Najczęściej były to popękane dłonie o brudnych paznokciach, choć pracy we wsi było coraz mniej. Nielegalna wycinka drzew w lasach, pola coraz częściej leżące odłogiem, bo za ceny upraw w skupie i tak nie można się było utrzymać, jeden zakład włókienniczy, który ocalał z PRL-u, ale wciąż balansował na granicy plajty. Widok na kościelną wieżę i cmentarz na górce. Nieruchome, letnie powietrze nakrywało wszystko jak czapka; przyduszało, tłamsiło, mdliło. Z przystanku czasem odjeżdżały autobusy, ale częściej okupowali go młodzieńcy z odpowiednim zapasem puszek piwa w kolorowych siatkach. Moi koledzy z podstawówki – niby młodzi, niby jeszcze ożywieni, ale już niebezpiecznie podobni do swoich ojców sprzed pijalni. Z lekką mgiełką nieuchronnej beznadziei w oczach wpatrywali się gdzieś przed siebie, gdzieś za domy i obejścia. Może szukali na horyzoncie obiecanych efektów wejścia Polski do Unii Europejskiej, ale chyba na razie nie udawało im się niczego dostrzec. Nie ma pracy, nie ma perspektyw, jest piwo.

Czekając, aż to się wreszcie skończy, odliczając czas, skreślając dni w kalendarzu, czytałam ostatnią książkę Andrzeja Wajnerta. Tę, za którą dostał wszystkie możliwe nagrody, tę, którą gazetowi krytycy zgodnie się zachwycali, zarzuciwszy swe dotychczasowe spory. Słowa jak perły z zerwanego sznurka toczyły się po marmurowej posadzce skojarzeń, oczekiwań, nastrojów. Obrazy powstawały w mojej głowie i rosły; rosły podlewane idealnym koktajlem mądrej treści i kunsztownej formy. Zakładałam małodusznie, że wszystko już było – a jednak nie; jednak Wajnert był świeży, był odkrywczy, był jak korytarz, który prowadzi nie wiadomo dokąd. Może do jasnego salonu, a może do ciemnych zakamarków strychu albo do zatęchłych mroków piwnicy. Wehikuł do odległych podróży – ich celu nigdy nie dało się przewidzieć, ale zawsze znajdował się daleko stąd. Daleko od pustych dni i stojącego powietrza, daleko od mojej milczącej matki i jej rozszczekanego psa, daleko od pola niezebranej aronii i od ojca, który zamiast ją zbierać, pił piwo przed sklepem. Wajnert nie tylko obiecywał, że gdzieś tam, za rogatkami, jest inne życie. On zdawał się znać odpowiedzi na wszystkie pytania, a przecież tak niewielu potrafi pisać o miłości.

Był dobry, był ostry, był błyskotliwy. Pisał felietony do jednego z tygodników; miał stałą rubrykę, od której zawsze zaczynałam lekturę. Tamtego lata pisał dużo o sporcie – w dalekiej, pięknej Portugalii drużyny piłkarskie biły się o Puchar Europy, a Wajnert widział w boiskowych zmaganiach dużo więcej niż rozrywkę dla mas i popisy zawodników. Widział arenę – jeśli już nie z krwią, to chociaż z bólem – odwieczny taniec plemienny, widział męskie zmagania wojenne ubrane w zastępczy kostium cywilizowanych reguł gry. Wajnert we wszystkim dostrzegał coś więcej, a ja tak bardzo miałam dość tych wszystkich, którzy zawsze zatrzymują się na mniej. W stopce redakcyjnej tygodnika podany był warszawski adres. Właściwie dlaczego by nie? pomyślałam w pewien czerwcowy poranek, łudząco podobny do dwudziestu dziewięciu innych czerwcowych poranków. Nikomu o tym nie powiedziałam, nawet siostrze, z którą byłam wtedy blisko. Czekałam, aż pomysł urośnie, dojrzeje, spadnie z gałęzi jak jabłko. Wierzyłam, że będzie soczyste. Napisanie do kogoś, kto zna mnie tak dobrze, wydawało się zupełnie słuszne, naturalne, oczywiste. Musiał mnie znać, przecież tak pięknie ubierał w słowa wszystko, co czułam. To, że dotąd nie poznaliśmy się osobiście, wydawało się tylko jakimś drobnym niedopatrzeniem, które przecież bez trudu można naprawić. Nawet nie pomyślałam o pułapkach niebezpiecznych skojarzeń – kartki słane do fanklubu, plakaty wieszane nad łóżkiem, zdjęcia idola wycinane z gazet przez rozgorączkowaną nastolatkę. Wiedziałam aż za dobrze, że nią nie jestem. Mnie chodziło o coś innego; chodziło o to, by podejść bliżej. Bliżej tego, co czeka na mnie za wsią, za mostem, za drogą. Czas było wyjść na tę drogę i każdego dnia iść trochę dalej. Coraz dalej stąd, coraz bliżej tego, co za zakrętem.

„Drogi Panie”. „Szanowny” wydało mi się stanowczo zbyt sztampowe. „Mam dziewiętnaście lat” – tych trzydzieści, które nas dzielą, nie miało przecież znaczenia – „i czuję się odrobinę samotna wśród tych wszystkich ludzi, którzy nie nauczyli się dostrzegać tego, co Pan zauważa z taką łatwością”. Nie chodziło mi o to, by oceniał moje próbki literackie, nie zastanawiałam się nad stylem ani nad tym, co sobie pomyśli podczas czytania. Ja miałam studiować literaturę, on ją tworzył i oboje szukaliśmy lekarstwa na pustkę. Ja jeszcze na pustkę dookoła, on już na tę w sobie, ale tego nie mogłam wówczas wiedzieć, niezależnie od tego, jak wnikliwie wczytywałam się w jego teksty. Napisałam, że w październiku zaczynam studia, że pomaga mi przebrnąć przez zastój wsi i smutek lata, przez banał zwykłych dni i wrzask telewizora, przez wspomnienia wojskowego drylu z czasów zakonnego internatu, które budzą mnie przed świtem i nie pozwalają z powrotem zasnąć. Że sił i wiary dodaje mi świadomość, że jest ktoś, kto rozumie, kto współodczuwa, kto na moje wątpliwości nie odpowiada bezwartościowym słowem. Ktoś, kto wie, że nie jest łatwo. Podałam swój numer telefonu, adres akademika, nazwisko. Gdyby zechciał się spotkać, zobaczyć, porozmawiać. Gdzieś, kiedyś, w każdej chwili. Nieoczywisty smutek lata przeszedł w niewątpliwy spleen jesieni; pola zaczęły straszyć zeschniętą trawą i chwiejnymi stogami siana, chłopcy na przystanku autobusowym założyli cieplejsze kurtki. Białe mgły nadpełzały znad ściernisk. Wyjechałam na studia. Wiedziałam, że już nigdy nie wrócę.

Mój list zaginął gdzieś w czeluściach pocztowych worków, zawieruszył się w odmętach sortowni, przeczekał tygodnie wciśnięty w zakamarek podszewki torby listonosza. Dopiero pod koniec października trafił do siedziby tygodnika „Kultura”; ręka jakiejś usłużnej sekretarki wrzuciła go do przegródki z nazwiskiem adresata. Musiał poczekać tam jeszcze tydzień; Wajnert nie zwykł zbyt często pojawiać się w redakcji – miał przecież wiele innych, poważniejszych zajęć, a felietonistyką parał się tylko przez wzgląd na uroki krótkiej formy. Albo dla stałego miesięcznego dochodu. Kiedy wyjmował list i patrzył na nic mu niemówiący adres nadawcy, na nieznajomy charakter pisma, na przybrudzoną biel koperty, która zwiastowała wieści z daleka, drzewa były już nagie, a smutek pełzał wśród opadłych liści. Kiedy czytał o samotności i uwielbieniu, jesienny chłód wkradał się do mieszkań, do łóżek i pod ubrania. Kiedy drżącymi palcami wybierał numer podany mu w postscriptum, wiatr targał gałęziami za oknem, przez które wyglądałam na szare, niskie niebo podczas bardzo nudnych ćwiczeń ze wstępu do językoznawstwa.

– Przepraszam na chwilę.

Z brzęczącym telefonem w ręku przepychałam się dość niezdarnie przez rzędy dziewcząt wpatrzonych w młodego doktora. Nie był zadowolony, że zakłócam mu występ. „W tej części ćwiczeń przedstawię koncepcje teoretyczne”. Nerwowy uśmiech, niepewny wzrok. „A następnie swoją ich krytykę”. To musiały być jedne z pierwszych zajęć, jakie prowadził. Konspekt na kilka kartek, ściśle rozpisany plan zajęć, bardzo duże przejęcie i jeszcze większe zadowolenie ze wzroku studentek śledzącego ruchy jego wyschniętych ust. Język staro-cerkiewno-słowiański – bezsprzecznie martwy, zwłaszcza w porównaniu z tym, który usłyszałam w telefonie. Piękna polszczyzna z seksowną chrypką.

– Dzień dobry pani, Andrzej Wajnert.

– Dzień dobry. Tak się cieszę…

– To się jeszcze okaże. – W jego głosie słychać było miliony wypalonych papierosów, tysiące wypitych kieliszków, setki bezsennych nocy. – Przeczytałem pani list. Podobał mi się.

Chyba nie o podobanie mi chodziło, ale wzięłam ten matowo pobrzękujący pieniądz komplementu za dobrą monetę.

– Napisałam po prostu to, co myślę. O panu i w ogóle. Jestem pod wrażeniem i…

– Naprawdę ma pani dziewiętnaście lat? – przerwał mi dość bezceremonialnie.

– Naprawdę.

Chwila ciszy w słuchawce; długa jak wywód młodego doktora o prawie sylaby otwartej w języku prasłowiańskim, który dobiegał do mnie przez drzwi.

– Ma pani głos dojrzałej kobiety.

– W tym roku zdałam maturę. – Dość rozpaczliwa obrona wobec niedowierzania i narastającego dystansu.

– No nie wiem.

Ale ja wiem, do cholery. Najlepszy wynik w całej szkole, świadectwo z czerwonym paskiem, summa cum laude.

– Tak właśnie jest.

Znów milczał przez chwilę. Jakby zastanawiał się nad głównymi tendencjami rozwojowymi w języku prasłowiańskim, których echa docierały do niego przez drzwi, przez osłonę mojej dłoni, przez telefon przy moim uchu.

– To skoro już pani napisała, skoro rozmawiamy… – Rozważał coś, co chyba nie do końca miało związek z językiem prasłowiańskim. – Może spotkamy się jakoś na chwilę?

Nie spodziewałam się tego – ani takiej propozycji, ani tonów wahania pobrzmiewających w jego głosie mężczyzny po przejściach tajemniczych i mrocznych.

– Zobaczymy się, pogadamy, wypijemy jakąś herbatę…

Od herbaty wolałam kawę, ale z Wajnertem mogłam wypić nawet dzbanek cejlońskiej albo zielonej.

– Oczywiście. Z przyjemnością.

– Piątek?

Już, tak szybko, za dwa dni?

– Jak najbardziej.

Podał mi nazwę jakiejś knajpy, której nie znałam.

– Na placu Trzech Krzyży. Wie pani, gdzie to jest?

Nie wiedziałam dokładnie, ale przecież nie ma takich braków w wiedzy, których nie można uzupełnić przy odpowiedniej motywacji.

– Wiem, znajdę.

– W takim razie do zobaczenia.

– Do zobaczenia.

Do zobaczenia z Andrzejem Wajnertem. To było zaskakujące. Nieoczekiwane. Doskonałe. Kiedy wróciłam do sali i usiadłam z powrotem na swoim miejscu pod oknem, nawet spróbowałam słuchać młodego doktora i jego nieporadnych zachęt do dyskusji, ale jesień za oknem jakimś dziwnym trafem zamieniła się w maj. Nagie gałęzie zakwitły, pożółkłe liście na powrót stały się zielone, zamiast suchego smutku znad ziemi uniosła się wilgotna nadzieja. Zbyt byłam pochłonięta tą niemożliwą przemianą, by zareagować na pełne entuzjazmu wyzwanie.

– Co panie o tym sądzą? Hym?

Jak to na polonistyce, w grupie były same kobiety. Chyba nienawykłe do publicznego zabierania głosu albo zbyt onieśmielone dwiema publikacjami w „Przeglądzie Językoznawczym”, które pan doktor miał na koncie. Na wszystkich poprzednich zajęciach jako jedyna ratowałam go przed pedagogiczną klęską; przykro mi było, że tym razem nie mogłam mu pomóc, ale dziś mówił do mnie przez szklaną taflę, przez głębinę wód, przez kosmiczne odległości jak stąd do Nagrody Nike albo do stutysięcznych nakładów powieści. Tym razem nie mogłam ocalić jego zajęć.

– Pani Michalino? – Ostatnia deska ratunku, dość rozpaczliwy chwyt; chyba nie odszyfrował właściwie moich rozchylonych ust i szeroko otwartych oczu. – Pani też nie?

Po kilku minutach krępującej ciszy resztki nadziei w jego wzroku zamieniły się w rozczarowanie. Moja twarz wyrażała zachwyt, ale nawet on rozumiał już, że nie pod jego adresem.

*

– Bliżej już nie da rady. Kogoś ważnego chyba chowają, że taki tłok tu dzisiaj.

Taksówkarz, owszem, tłumaczył się, ale tak naprawdę wcale nie wyglądał na zmartwionego, że nie może mnie podwieźć pod samą bramę Powązek. Pobliże zakładu Kamieniarz Zając musiało wystarczyć. „Murowanie grobów, dochowanie do istniejących, płyty nagrobne” – przeczytałam wielkie niebieskie litery, podziwiając językową kreatywność kamieniarza Zająca. A także jego wszechstronność biznesową, bowiem „nagrobki, tablice i pomniki” mieszały się z „parapetami, schodami i blatami kuchennymi na wymiar”.

– Rozumiem. Nie szkodzi.

Zapłaciłam i wysiadłam z taksówki. Moje majtki zwilgotniały od śliny studenta Baślaka; dobrze, że można było liczyć na ciepły, letni wiatr. Poczułam go pod spódnicą, kiedy dołączyłam do licznego grona zmierzających w tym samym kierunku. W stronę miejsca wiecznego spoczynku ludzi na tyle znamienitych lub ustosunkowanych, by znalazła się dla nich kwatera na najsłynniejszym stołecznym cmentarzu. Cmentarz był wojskowy, ale od nieboszczyków nie wymagano munduru; kiedyś wystarczała przynależność partyjna, dzisiaj – zasługi dla kultury lub śmierć w katastrofie lotniczej. Dobrze, że nie wzięłam samochodu; wprawdzie obawiałam się raczej o swoją przytomność umysłu niż o korek, ale teraz okazało się, że to drugie jest dużo realniejszym zagrożeniem. Samochodów, ludzi i wiązanek było mnóstwo – msza, którą postanowiłam sobie darować, musiała skończyć się niedawno i żałobnicy zjeżdżali właśnie na drugą część imprezy. Uroczystej i smutnej, ale mimo owych niedogodności takiej, na której należało się pokazać. Dźwięk klaksonów i trzaskających drzwi samochodów mieszał się ze szmerem rozmów tyleż przyciszonych, co pełnych przejęcia. Większość idących była ubrana na czarno, część taszczyła wieńce, niektórzy przyszli tylko popatrzeć. Paparazzi czatowali w załomie cmentarnego muru i za stoiskiem ze zniczami; słowo „hiena” nabierało w tym kontekście niesmacznie rażącej dosłowności. Choć nieboszczyk stanowił poniekąd własność publiczną i dobro narodowe, to miał przecież jakąś rodzinę. Rodzinę, która musi teraz znieść całą tę funeralną szopkę ilustrowaną zdjęciami z miejsca zdarzenia. Ujęcie zza sąsiedniego pomnika, kadr z rozkopanym grobem, „Życie na gorąco” z cmentarza. Satelitarne wozy transmisyjne stały tuż przy bramie; telewizja wyprodukuje czarno-białą etiudę, podłoży podniosłą muzykę, całość opatrzy napisem „Ostatnie pożegnanie wybitnego twórcy”. Pewnie pójdzie na wszystkich kanałach, jego rodzina będzie mogła sobie nagrać i obejrzeć. Zdaje się, że miał matkę w Szczyrku, ale ona pewnie już nie żyła. I byłą żonę, która błogosławiła dzień, w którym od niej odszedł. I chyba córkę – przypomniałam sobie jak przez mgłę. Albo kogoś, kogo z jego córką pomyliłam. Kiedyś, dawno temu, w innym życiu.

Nie wiedziałam dokładnie, gdzie mają go pochować, ale wystarczyło kierować się wraz z tłumem. Ludzi było mnóstwo; niemożliwe, by choć jedna trzecia z nich znała go osobiście, a to znaczyło, że nie doceniałam ani siły literatury, ani wierności czytelników. Idąc za innymi, minęłam groby tuż za bramą. Pułkownik Kukliński ustrojony amerykańską flagą, Leszek Kołakowski wyryty w czarnym marmurze o surowych krawędziach, Jacek Kuroń przywalony potężnym głazem. Nowa aleja tych najbardziej zasłużonych. Czyli jednak nie tu go pochowają, choć wiedziałam, że oddałby duszę diabłu, by leżeć obok filozofa z Oksfordu. Tyle tylko, że nie miał czego oddawać – jego dusza pewnie już była w piekle. Szłam dalej prosto, choć nie dało się nie zerkać na boki wobec bogactwa i różnorodności tutejszych dostojnych nieboszczyków. Pochodzących z przeciwnych stron barykady, z jak najdalszych ideologicznych krain i z zupełnie różnych stron podręczników historii, ale leżących tu w cichej i doskonałej pośmiertnej zgodzie. Po prawej towarzysze Ochab i Baryła, po lewej – kwatery poległych w wojnie polsko-bolszewickiej. Armia Ludowa tuż obok Krajowej, „Wiesław” pod okazałym pomnikiem z różowego kamienia tuż za brzozowymi krzyżami powstańców, „towarzyszka Helena Wieczorek-Kwiatkowska, członek KPP, PPR i PZPR” z nieznośnie sztampowym prostokątem nagrobka tuż przy kubistycznej formie odwróconego serca, które strzeże spoczynku Tuwima. Różnorodni stylistycznie i skłóceni politycznie; wszyscy tuż obok siebie, wszyscy razem, wszyscy zrównani w majestacie śmierci. Jakże ciekawe muszą być ich nocne rozmowy. Czy śmierć stępia ostrze żalów i pretensji? Czy wyrównuje krzywdy i zaciera różnice poglądów? Czy śmierć jest silniejsza niż nienawiść?

Szpilki moich butów grzęzły w miękkiej, rozgrzanej ziemi; byłam jedną z nielicznych osób, które szły z pustymi rękami. Kwiatów i żałobnie powiewających wstęg nieboszczyk będzie miał dosyć, a na światło znicza nie zasłużył. Niczego mu więc nie niosłam, choć pewnie podobałby mu się cygański zwyczaj zaopatrywania zmarłych w wódkę i papierosy. Zwłaszcza że konotacje były nobilitujące – tak samo dzieje się na grobach zbuntowanych samobójców, eterycznych poetów, muzyków, którzy byli czymś więcej niż tylko gwiazdami; grób Morrisona na Père-Lachaise cały jest w tytoniowych darach od wielbicieli. Wajnert palił francuskie papierosy – wszystko pasowało. Nic z tego; nic dla ciebie nie mam, niech ci kto inny przyniesie pośmiertny podarunek, niech kto inny się za ciebie modli do Boga, w którego nie wierzyłeś. Ja przyszłam tylko popatrzeć. W siebie bardziej niż na twój pogrzeb, chociaż to twoje serce dzisiaj kładą na wadze. Policzone, zważone, podzielone. Zło i dobro uwzględnione w najdrobniejszych przejawach, najbardziej precyzyjna waga świata, zaświatów i okolic, zasługi i przewiny odmierzone z dokładnością do tysięcznej części miligrama zbawienia. Albo potępienia. Dobrze, że nie żyjemy w Egipcie faraonów; wtedy musiałabym uznać, że twoje serce zostanie rzucone na pożarcie demonowi z głową krokodyla. Bo przecież oboje wiemy, jaki będzie wynik ważenia, choć ty nie wierzyłeś w Boski odważnik. A może jednak wierzyłeś i właśnie dlatego w noce udręki musiałeś uciekać sam przed sobą? Teraz już nigdzie nie uciekniesz; wszystko będzie rozliczone albo – jak sam wolałeś – wszystko jest skończone.

Dostrzegłam już, dokąd zmierzamy; kondukt zatrzymał się bardzo blisko monumentu smoleńskiego. Tam się wszyscy tłoczyli, w cieniu przełamanego skrzydła pomnikowego samolotu, po lewej. To ostatnie było akurat oczywiste; strona na średniowiecznych malowidłach Sądu Ostatecznego zarezerwowana dla potępionych. Podział utrwalony w ikonografii chrześcijańskiej – zbawieni na prawo, potępieni na lewo. Wajnert na lewo, Wajnert od serca. Nie widziałam wyraźnie, ale pracownicy firmy pogrzebowej musieli właśnie rozkładać swój obrzędowy namiot nad miejscem pochówku dostojnego klienta. Zatrzymałam się na chwilę przy najpiękniejszym nagrobku nowych Powązek; któryś z uczniów wystawił architektowi Kuryłowiczowi doskonały pomnik jego kunsztu. Mówili wprawdzie, że prawdziwy grobowiec mistrza Stefana – czarny i granitowy – stoi na rogu Alei Jerozolimskich i Brackiej, ale ten tu nie był ani trochę kontrowersyjny. I dla odmiany biały. Czystość i elegancja formy, klasyczna kolumna sprowadzona do geometrii linii prostych, krzyż o proporcjach złamanych, ale wciąż idealnych. Ciekawe, czy Wajnertowi też postawią coś tak ładnego? Czy może skończy jak Przemysław Gosiewski, z kiczem złoceń, przyciężką bryłą i portretem w stylu ukraińskich mafiosów? Może też wygrawerują mu cytat, ale akurat w tym przypadku przynajmniej będzie z czego wybierać.

Udało mi się podejść bliżej, z podejrzaną łatwością wyminęłam charakterystyczne dziewczęta w długich, powłóczystych spódnicach i z książkami pod pachą; na pewno były studentkami polonistyki. Mogły też mieć coś wspólnego z teatrologią, sądząc po tym, że przypuszczalnie planowały wrzucić Wajnertowi jego własne książki do grobu. Albo je przy nim czytać – jedno i drugie równie przerażające. Na pewno będą głośno płakać; lepiej było znaleźć się od nich jak najdalej, sekty zawsze są niebezpieczne. Wolałam stanąć na uboczu; blisko, ale w stosownej odległości od pierwszych rzędów żałobników. Oficjalne delegacje, urzędnicy reprezentujący powagę państwa i jego instytucji kulturalnych, członkowie z ramienia i inni smutni panowie. Parę znanych twarzy, prezes Instytutu Książki, minister kultury i sekretarz stanu z kancelarii prezydenta. A wśród nich bardzo mała i bardzo dostojna pani; cała siwa i cała na czarno, troskliwie usadzona na rozkładanym krzesełku. Więc jego matka żyła. Więc naraził ją jeszcze i na to. Więc musiała przyjechać tu nieznośnie brudnym i powolnym pociągiem Polskich Kolei Państwowych aż ze Szczyrku. Staruszka zmuszona opuścić swoje góry i swój dom w dolinie, by raz jeszcze – a ten raz był najtrudniejszy – zająć się swoim synem. Miała boleśnie ściągniętą twarz; pewnie przez całe życie potomek zdążył przysporzyć jej tyle samo zgryzot, co dumy. Ktoś odszedł na bok, odsłoniwszy mi widok na trumnę. Solidna, dębowa, szczelnie zamknięta.

– Nie miał jeszcze nawet sześćdziesięciu lat. To takie straszne.

– No cóż, sama wiesz, że się nie oszczędzał. To zdaje się była marskość wątroby.

– Słyszałam, że rak.

– Tak czy inaczej: guz na wątrobie. A to się nie bierze znikąd.

Dwóm kobietom tuż za mną chyba nie robiło różnicy, czy zostaną usłyszane. Szkoda, że nie wypadało się odwrócić; głos jednej z nich wydał mi się znajomy. Serialowa aktorka? Czy może spikerka z telewizji? Ciekawe, kim dla niej był Wajnert? A jeszcze ciekawsze, ile nas tu jest dzisiaj. Nas, uwiedzionych Wajnertowym pisaniem i skoligaconych jego kutasem. Nas, szwagierek we wzlocie ekstazy i w upadku rozczarowania. Powiodłam wzrokiem po twarzach. Ta z prawej, kilka metrów ode mnie. Te dwie z tyłu, rzecz jasna. Jedna na uboczu z ręką kurczowo zaciśniętą na pasku od torebki. I jeszcze ta. I tamta. I dziesiąta, piętnasta, dwudziesta ósma. Wszystkie kochanki Wajnerta towarzyszyły mu w ostatniej drodze. Szkoda, że nigdy nie wierzył w zaświaty – mógłby teraz z zadowoleniem kontemplować ten widok. Wszystkie jego smutne dziwki w jednym miejscu; prawie jak u Márqueza. Nie każdemu zdarza się taki luksus, choćby pośmiertnie; pewnie chętnie popatrzyłby sobie z góry. Ale gdyby uważnie się przyjrzał, dostrzegłby, że żadna z nas nie płakała. A niektóre nawet uśmiechały się do siebie.

– Zebraliśmy się tu dzisiaj, aby pożegnać Andrzeja Wajnerta. Wybitnego pisarza, zasłużonego twórcę, zaangażowanego obywatela. Wraz z jego śmiercią polska kultura poniosła dotkliwą, nieopisaną stratę. Książki Andrzeja Wajnerta na trwałe weszły do kanonu. Tłumaczony na wiele języków, wydawany w całej Europie, znany i nagradzany, zawsze i niezmiennie pozostawał zakorzeniony w polskiej rzeczywistości. I polskim czytelnikom dostarczał wzruszeń, wrażeń, przemyśleń.

Minister kultury wygłaszał te słowa z autentycznym przejęciem i smutkiem na szczupłej, inteligenckiej twarzy. Pewnie sam był w młodości zapalonym czytelnikiem powieści Wajnerta. Wspólnota ukąszonych, bractwo wychowanych na kłamstwie, towarzystwo złych wzorców.

– Znałem Andrzeja osobiście, jak większość Polaków znałem też jego książki. Jego eseje i felietony publikowane w prasie.

Minister pochodził z Wrocławia, może rzeczywiście zetknął się z Wajnertem w jego nadodrzańskich czasach. Jeśli tak, to musiał być świadom także mniej spiżowych obliczy najjaśniejszej gwiazdy polskiej literatury.

– Zawsze zaangażowany w sprawy kraju, zawsze z mądrą radą, zawsze ze spojrzeniem, które widzi więcej.

Zawsze myślący tylko o sobie, zawsze egoistyczny, zawsze gotów wykorzystać kogoś w imię swojej przyjemności. Niezmiennie magnetyczny.

– Tracimy dziś nie tylko – minister skinął wymownie głową w kierunku siwej staruszki – syna, ojca, oddanego przyjaciela i dobrego człowieka. Każda strata jest trudna, każda bolesna, ale ta ma dodatkowy, nieszczęsny wymiar. Polska literatura nie będzie już taka sama.

Piękne, letnie słońce zabawiało się werniksem na trumnie. Była jasnobrązowa; Wajnert uwielbiał brąz, ale zdaje się, że wolał ciemniejsze odcienie – należał do tych, którzy szukają głębi. Teraz miał tylko promienie światła ślizgające się po lśniącej powierzchni. Co tak naprawdę było w środku? Mężczyzna, którego kiedyś kochałam, czy pustka utkana ze zdradliwej materii słów?

– Trudno dziś wyrazić nasz smutek. To Andrzej był mistrzem słów. Nam pozostaje tylko czytać to, co po nim zostało, i w nieprzemijającym pięknie jego opowieści szukać pocieszenia.

Minister oddał mikrofon i wrócił na swoje miejsce, manewrując nieudolnie wśród wstęg płożących się po udeptanej, powązkowskiej ziemi, wśród wieńców rozpychających się między żałobnikami, wśród westchnień dochodzących z tylnych rzędów. Nikt z rodziny nie chciał przemawiać nad trumną Wajnerta. Dziwne. A może całkiem zrozumiałe? Jakaś kobieta – sądząc po pięknie ustawionym głosie, aktorka – odczytała fragment Skradzionej modlitwy, najsłynniejszej powieści zmarłego pisarza. Nawet w sytuacji ostatecznej Wajnert pozostawał wierny tytułowi swego dzieła – wciąż kradł modlitwę Bogu po to, by poświęcić ją samemu sobie. Aktorka albo nie zaliczała się do grona jego kochanek, albo była prawdziwą profesjonalistką; czytała pewnie, płynnie, głosem spokojnym i mocnym. Słowa niebezpiecznie piękne i drgające od znaczeń unosiły się nad cmentarzem i szybowały w stronę sąsiednich grobów, by ich lokatorom zakłócać wieczny odpoczynek, by im przypominać bezpowrotnie utracony ogród rozkoszy ziemskich, by czynić wieczność jeszcze trudniejszą do zniesienia. Rozejrzałam się po nagrobkach; profesor Religa, generał Petelicki, po przeciwnej stronie Kazimierz Deyna. Towarzystwo Wajnert będzie miał dobre, zwłaszcza ten ostatni grób zdawał się stanowić ciekawe sąsiedztwo. I gwarancję odwiedzin – wielbiciele Legii nie zaniedbywali legendarnego zawodnika. Przez nagrobek przewieszony był szalik w barwach klubowych, a czerwone, białe i zielone lampki płonęły na płycie, troskliwie ustawione przez wiernych kibiców. Może odwiedzając Deynę, czasem zajrzą i do Wajnerta. Przecież on też lubił piłkę.

– Panie Jezu Chryste, chowamy dziś Twego wiernego sługę Andrzeja. – Ksiądz przystąpił do odprawiania swoich egzekwii: kropidło, woda święcona, grudka ziemi we wciąż jeszcze zaciśniętej dłoni. – Składamy jego ciało do grobu, ale jako Twoi wierni uczniowie wierzymy, że jako i Ty powstałeś z martwych, tak i nasze ciała wskrzesisz, byśmy cieszyli się życiem wiecznym u Twego boku. Ty powiedziałeś, Panie, kto we mnie wierzy, ten będzie miał życie wieczne. Prosimy Cię, przyjmij naszego sługę Andrzeja, zbaw jego duszę i wskrześ jego ciało do życia w chwale.

Niepoprawny optymizm księdza można było zrozumieć, ostatecznie na tym polegała jego praca. Ale byli tu na tym cmentarzu tacy, którzy wiedzieli. Którzy wiedzieli doskonale, że w tym akurat przypadku to nawet nie tyle pobożne życzenie, co po prostu niedoczekanie. Daremny i spóźniony apel; gdziekolwiek był teraz Wajnert, to miejsce nie znajdowało się za bramami raju.

– Prochem jesteś i w proch się obrócisz. – Grudka ziemi uderzyła o wieko trumny teraz już opuszczonej w wilgotną głąb, do czarnego dołu. – Wieczny odpoczynek racz mu dać, Panie, a światłość wiekuista niechaj mu świeci.

Pogrzeb był państwowy; żołnierze wyprostowani jak struny celowali w niebo lufami karabinów i nieruchomymi paciorkami wzniesionych w górę oczu. Pełen ceremoniał, salwa honorowa przewidziana w finale, wielka pompa dla wielkiego pisarza. Zadbano o każdy cal oprawy, także liturgicznej. „Pan jest moim pasterzem, niczego mi nie braknie, pozwala mi leżeć na zielonych pastwiskach, nad wody spokojne prowadzi mnie”. Nawet psalm zaśpiewali mu najpiękniejszy, choć wcale nie zasłużył. Oderwałam się od tłumu żałobników i ruszyłam cmentarną alejką w kierunku, z którego przyszłam; nie było sensu zostawać tu dłużej. Grabarze wzięli się do swoich obowiązków – ruchy ich łopat na początku były jeszcze powolne i dostojne, ale nie pozostawiały żadnych złudzeń co do finału. Zasypią go, zakopią, przywalą stertą poświęconych kwiatów. Ciało Wajnerta zgnije wraz z nimi, odwiecznym prawem biologicznego cyklu rozłoży się, zamieni w wodę i sole mineralne. A później wyrośnie z niego drzewo; sok z jego liści będzie zatruty.

*

Umówił się ze mną na siedemnastą. Byłam na miejscu już dwadzieścia minut wcześniej – ja, dziewczyna, która na żaden wykład nie potrafiła przyjść punktualnie. „Dzień dobry, pani Kańska, jednak nas pani zaszczyciła” – nie dalej jak dziś rano witał mnie profesor od historii literatury polskiej, kiedy przeciskałam się wśród rzędów ławek i ciał w poszukiwaniu wolnego krzesła. Wykład dla całego roku, jeden z głównych budynków uniwersytetu, duża aula. W takich okolicznościach miejsce dla spóźnionych znajdowało się zawsze już tylko w pierwszym rzędzie. Profesor znał mnie z egzaminu wstępnego; był przewodniczącym komisji. Stukot rozkładanych drewnianych siedzeń, szelest wyjmowanych z torby notatek, moje niczym nieprzysłonięte nogi dokładnie na wprost katedry. Ukradkowy ruch, którym wybitny historyk literatury poprawiał okulary. Niektórzy – zwłaszcza koleżanki w długich, oazowych spódnicach i butach na płaskim obcasie – podejrzewali mnie o celowy efekt obliczony na widowiskowe entrée i malowniczość spóźnień zakłócających monotonię profesorskich wywodów. Być może nawet mieli rację, ale tym razem brakowało mi tej dozy pewności siebie, która jest niezbędna, by pozwolić się o coś podejrzewać.

W miejscu wyznaczonym przez Wajnerta zjawiłam się więc o wiele za wcześnie. To zachowanie, nowe dla mnie i zupełnie nie w moim stylu, utrudniało wszystko, co w zamyśle miało ułatwić. Nie chciałam wejść tam pierwsza i czekać na niego przy stoliku – takie rozwiązanie wydawało mi się nie do zaakceptowania nawet w barze Pod Sosnami uruchamianym w mojej wsi na czas sezonu plastikowych kubków z rozwodnionym piwem i kiełbasek na papierowych tackach, a co dopiero tutaj – w modnej warszawskiej knajpie, całej w szkle, stali i pretensjach. Stanie przed drzwiami przez dwadzieścia minut było chyba jeszcze gorszym pomysłem, a na pewno gwarancją ściągnięcia na siebie uwagi obsługi, która jak widziałam przez szybę, dość niemrawo kręciła się wśród stolików. Obcisłe, czarne T-shirty, odęte usta, obraza na cały świat, a najbardziej na klientów. Czy oni tak mają we wszystkich takich lokalach czy tylko w tym, który preferuje Wajnert? W pobliżu nie było nawet żadnego sklepu, na którego witrynę mogłabym się pogapić. Żadnego patrzenia na ciuchy, na które mnie nie stać – tylko pusty, reprezentacyjny plac miasta, okrągła bryła kościoła pośrodku, jedno dostojne ministerstwo i same knajpy dookoła.

Przeszłam kawałek dalej, mijając pomnik Witosa, który deskorolkarze obsiedli jak gołębie; mieszkałam w Warszawie dopiero od miesiąca, ale dobrze wiedziałam, dokąd prowadzi Wiejska. Właściwie nie wyglądała imponująco – krótka ulica, parę drzew, fasady kamienic, owszem, odnowione, ale na pewno nie oszałamiające. Czytelnik w kontrze do baru Wajnerta zupełnie bezpretensjonalny – z jednej strony zejście jak do zwykłego bufetu zakładowego, z drugiej księgarnia. Żaden tam wielofunkcyjny Empik z zestawami do decoupage’u i czekoladą w promocyjnej cenie, po prostu książki na wystawie. Same poważne pozycje: tylko klasyka i albumy o sztuce, żadnych błysków okładek sensacji ani jaskrawych kolorów obwolut romansów. Poezje Różewicza, nowy Myśliwski, Księga z Saint Michel. I Wajnert, rzecz jasna. Patrzyłam jak urzeczona na gustowny granat minimalistycznej okładki i na czystość bieli liternictwa, na grubość tomu i na powagę sąsiedztwa. Andrzej Wajnert Rzecz o szaleństwie i ukojeniu. „Nowa powieść zdobywcy Nagrody Nike 2003” – głosiła papierowa szarfa przecinająca okładkę. Nie mogłam oderwać wzroku od napisów zniekształconych przez popołudniowe jesienne światło rozlewające się plamą na szybie wystawy. Patrzyłam na książkę Wajnerta – patrzyłam jak dziecko na karmelki wyjątkowej słodyczy schowane w szklanym słoju na najwyższej półce cukierni. Księgarnia była już zamknięta, nie mogłam po prostu wejść i wziąć tej książki do ręki. Wziąć do ręki nowego Wajnerta.

Dołożyłam rysunek swoich palców do kilku smug zdobiących szybę; tylko świadomość spojrzeń przechodniów powstrzymała mnie przed odciśnięciem na niej czubka nosa. Nie był to pierwszy raz, kiedy widziałam na wystawie jego dzieło – było ich pełno w każdej księgarni – ale po raz pierwszy widziałam Rzecz…, nową powieść zapowiadaną tak szumnie od tylu miesięcy. Poza tym czas i miejsce były wyjątkowe. Nową powieść Wajnerta zobaczoną przypadkiem na wystawie tuż przed spotkaniem z nim samym nietrudno było uznać za wyjątkowy zbieg okoliczności. A raczej za wyjątkowy dowód własnego szczęścia. Za dowód namacalności tego, co niedotykalne, przekreślenia odległości, zniesienia zasady decorum. Andrzej Wajnert, wielki pisarz, gwiazda polskiej literatury, Angelus, Gdynia i Kościelscy. I zwykła studentka, która po prostu odważyła się napisać list. List do gazety, przesłanie do mentora, wyznanie uwielbienia. Książka ułożona za wystawową szybą, tak poważna, ważna i odległa, i kawa – a raczej herbata – w modnej knajpie, już za chwilę, tuż za rogiem. Ktoś dotąd oglądany zza szyby, teraz będzie na wyciągnięcie ręki. Bezcielesny substrat słów stanie się ciałem, peany krytyki literackiej i martwe zdjęcia w prasie zyskają wymiar materialny i materii właściwą wagę, kreacja obróci się w życie. Potencja zamieni się w akt, istnienie warunkowe i dorozumiane – w rzeczywiste i samoistne. A punkt ciężkości zostanie przeniesiony z powieści na człowieka. Czy człowiek może dorównać powieści?

Nie doszłam już do Sejmu; trzeba było wracać, bo pomimo całej wcześniejszej zapobiegliwości teraz groziło mi spóźnienie. Koniec października wydawał się wyjątkowo ciepły tego roku, ale wiatr nadpływający gdzieś znad dachów przejął mnie chłodem. Zapięłam kurtkę – moją najlepszą, solidną, skórzaną; prezent, który dostałam od babki po tym, jak najlepiej w szkole zdałam maturę. Pod spodem miałam tylko cienką, białą bluzkę – klasyczna koszula i czarne, prążkowane spodnie wydały mi się właściwym strojem na taką okazję. Jakiś kadr ze starych filmów o mafii, odległe skojarzenia z akademią szkolną, ostry kant porządnie zaprasowany – nie wiadomo tylko czy od „porządek”, czy od „pożądanie”. Właściwie sama dziwiłam się sobie, że nie założyłam krótkiej spódnicy; przecież tak byłoby najprościej. Ale akurat tym razem nie chciałam iść na łatwiznę swoich zgrabnych nóg. Nie z Wajnertem; Wajnert zbyt był mi drogi na tanie sztuczki.

Kiedy ja dopiero zbliżałam się do miejsca naszego spotkania, on już tam był. Czekał na zewnątrz – wysoki, dużo wyższy, niż myślałam, i chyba zdenerwowany. Jakieś napięcie garbiło jego plecy, zaciskało mu palce u dłoni, marszczyło czoło. Czyżby aż tak bardzo obawiał się spotkania z zakochaną czytelniczką? A może bał się, że zamiast czytelniczki pojawi się ktoś inny?

– Więc jednak pani istnieje. – Zgrabnie zaczął od spójnika wynikowego, lekce sobie ważąc reguły stylistyczne. Widać one obowiązują tylko ubogich językowo.

– Owszem. – Dziwnie się czułam, potwierdzając kategorycznie coś tak oczywistego. – Zakładał pan, że może być inaczej?

– Nie. – Pauza była odrobinę zbyt długa, by mogła uchodzić jedynie za zabieg retoryczny. – A właściwie tak.

Przyjrzałam mu się uważnie; wyglądał lepiej niż na zdjęciach i w telewizyjnych migawkach, które – jak się okazało – pozbawiały jego spojrzenie głębi, a twarz wyrazu. Tutaj, teraz, przede mną był wyrazisty i ostry jak precyzyjne zdania jego prozy.

– Myślałem przez chwilę, że to koledzy z „Kultury” robią sobie ze mnie żarty. – Kiedy się uśmiechnął, zmarszczki w kącikach jego oczu pogłębiły się niebezpiecznie. Zestaw skojarzeń był oczywisty: mężczyzna po przejściach, człowiek z przeszłością, żeglarz smagany wiatrami życia. Był ode mnie starszy o trzydzieści lat; wierzyłam, że wie wszystko to, czego ja dopiero muszę się nauczyć.

– Ale to bzdura, nieważne, przepraszam. – Widziałam wzrok, którym omiata moją twarz, długie włosy, moje nogi schowane pod prążkowaną tkaniną spodni. – Wejdźmy, nie powinienem tak tu pani trzymać na zewnątrz.

Otworzył mi drzwi i przytrzymał je dłonią; na tyle blisko, że musiałam otrzeć się o nią, przechodząc. Pachniał Chanel Égoïste Platinum, tytoniem i drogim proszkiem do prania nie do końca wypłukanym z ubrań. Knajpa nazywała się Modulor – jej wnętrze nie było aż tak pretensjonalne jak nazwa, ale i niewiele ciekawsze. Stoliki na chwiejnych nóżkach, podróbki dizajnerskich krzeseł Starcka, wszędzie biel, szarość i nowoczesność, wersja przezroczysta. Woda mineralna z gazem jako specjalność zakładu, sałatka z serem – koniecznie kozim – i awokado w cenie dwudaniowego obiadu, ziewnięcie kelnera gratis.

– To jedno z moich ulubionych miejsc – powiedział Wajnert, rozglądając się dookoła z miną stałego bywalca. Rzeczywiście chyba nim był, sądząc z tempa, w jakim zjawiła się przed nami popielniczka. Teraz, z daleka od otwartej przestrzeni i zachodu jesiennego słońca, w zimnym, sztucznym świetle restauracji poczułam się dziwnie, siedząc tak z nim. Z portretem z czwartej strony okładki, z panem z cotygodniowego felietonu, z ekspertem telewizyjnego salonu literackiego. Z Andrzejem Wajnertem we własnej osobie, w zieleni swoich oczu i siwiźnie swoich skroni.

– Bardzo się cieszę, pani Michalino, naprawdę bardzo się cieszę.

Nie mówił już, że mam głos dojrzałej kobiety; wszelkie smugi niewiary i rysy braku zaufania zniknęły jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki. Albo czarodziejskiego widoku moich dziewiętnastoletnich wpatrzonych w niego oczu.

– Opowiadaj – zażądał. – Opowiadaj wszystko po kolei.

Zachłanność na historie, niepowstrzymany apetyt na opowieści, tekstożarłoczność. Cecha u literatów nie tylko dopuszczalna, ale wręcz naturalna. Powinnam była to wiedzieć, ale i tak wzięłam ją za ciekawość mojej osoby. Opowiedziałam mu zatem. Opowiedziałam o dzieciństwie w zapadłej wiosce na depresyjnych sieradzkich równinach, opowiedziałam o upiornym i ponurym internacie przyklasztornym, opowiedziałam o literaturze, która pomaga tylko na krótko, i o mężczyznach, którzy zawsze zawodzą, bo są zbyt młodzi, za mało oczytani, zupełnie nie w moim guście. Mówiłam o jesieni, o lepkiej pajęczynie pustych dni i mroku długich, zimnych nocy; ubierałam w kostium stylowych wyznań wszystkie te opiłki rzeczywistości, które od miesięcy tkwiły we mnie wczepione ostrymi krawędziami i uwierały coraz bardziej. O których napisałam do niego w liście, i które – choć nie dojrzały aż do miana klinicznej depresji – na tyle były naznaczone samotnością i smutkiem, by mogły boleć, poruszać, inspirować. Inspirować do poszukiwań kogoś takiego jak Wajnert. Przecież on o tym pisze. Przecież on musi mnie zrozumieć. Przecież on to wszystko wie.

Nawet jeżeli wiedział, to chyba jednak nie zrozumiał. Przy naleśnikach z warzywami i beszamelem jeszcze mnie słuchał, przy kawie już raczej przestawał, przy tiramisu (koniecznie z akcentem na „u”, jak można było wnosić z przesadnej wymowy kelnera) patrzył już tylko w dekolt mojej lekko rozpiętej bluzki. Trzy zbędne guziki na białej listwie, krzyżyk znikający między piersiami, jego wzrok coraz mniej badawczy, za to coraz bardziej roziskrzony.

– Internat, akademik, ludzie dookoła. To raczej inny wymiar samotności.

Wiedziałam, że od lat mieszka sam – jakiś trudny rozwód w tle, jakieś powidoki porzucenia, noszącej wszelkie znamiona ucieczki przeprowadzki z Wrocławia, w którym przemieszkał lata, oczu od dawna wpatrzonych tylko w cztery ściany nowego mieszkania w obcym mieście. U mnie było inaczej – banał samotności w tłumie i dojmującego poczucia nieprzystawalności. Nieprzystawalności do rodziców pogrążonych w technikolorze serialowego erzacu życia, do koleżanek z klasy myślących tylko o tym, jak dobrze wyjść za mąż, do kolegów z akademika zajętych szukaniem okazji, by wydać się samcem, a nie szczeniakiem. Jakby cały świat, w którym funkcjonowałam, odkleił się ode mnie. Albo jakbym to ja odkleiła się od świata. Zazwyczaj Wajnert pomagał. Pomagał z kart swoich powieści; teraz to było więcej, niż mogłam oczekiwać.

– Inny, ale równie rzeczywisty. – Odpowiedziałam mu, wierząc w powagę, z jaką potraktuje moje słowa. Przecież nie mogło być inaczej: poważna sprawa, poważny pan pisarz, spełnienie moich marzeń.

– Może. – Odpowiedział, gasząc papierosa. Palił gauloisy – oryginalny wybór, francuski sznyt, socjalizm i szczypta dekadencji wymieszane ze sobą w oparach dymu.

– Dlaczego napisałaś ten list? I to nawet nie mail, tylko list.

Biała kartka papieru, ręczne pismo, znaczek pocztowy. Rzeczywiście mało dzisiejsze, ale na pewno stylowe. I jak mi się wydawało – właściwe. Adresatem był przecież literat ze starej szkoły – zgrzyt stalówki, obłoki słów wokół jego głowy, stereotyp tyleż nieaktualny, co uroczy. Właściwie byłam rozczarowana, że nie ma palców poplamionych atramentem.

– Sama do końca nie wiem. – Odpowiedziałam zgodnie z prawdą. – Dostałam się na studia do Warszawy, wiedziałam, że pan tu mieszka, chciałam być bliżej kogoś, kto widzi to wszystko bardziej tak jak ja niż jak cała reszta.

Lata czytania w zachwycie i w domniemaniu prawdy, dalekie podróże we własnej głowie, godziny strawione w lepszych światach na kontynentach fikcji. Wyobraźnia rozwinięta ponad miarę, parę otwartych granic, rozbudzone emocje. Nie mogłam nie chcieć spotkać się z Wajnertem – przecież to on uczył mnie życia. Życia schowanego w książkach i pełnego wiary w to, że jest, jak napisano.

– Sądzi pani, że ja widzę świat tak jak pani? – Sprawiał wrażenie, jakby go to bawiło. Nie za bardzo, ale trochę. Może lepiej niż ja zdawał sobie sprawę ze skutków niewłaściwego doboru lektur? Albo z uroku płynnego przechodzenia od dystansu „pani” do bezpośredniości „ty”, i na odwrót.

– Oczywiście.

Zdawało się, że moja pewność mu pochlebia. Podobnie jak blask w moich oczach, których nie mogłam od niego oderwać. Andrzej Wajnert, ze mną, tutaj.

Było już zupełnie ciemno, kiedy wyszliśmy w jesień, w wieczór i w świat, który – jak wierzyłam – postrzegamy tak samo, zjednoczeni wspólnotą wniosków i podobieństwem wrażliwości. Moje obcasy więzły w nierównościach chodnika, światła samochodów mieszały się z jasnością neonów, dzwon kościoła Świętego Aleksandra zwoływał wiernych na wieczorne obrządki. Wydawało mi się niesamowite, że idzie tak obok mnie, że patrzy na mnie, że mówi, że dziękuje, że napisałam, i że chce się jeszcze ze mną zobaczyć.

– To jedna z najlepszych rzeczy, jakie ostatnio spotkały mnie w życiu.

To było tak dziwne i tak niecodzienne, że cała rzeczywistość tej sceny stawała pod znakiem zapytania. Jesienny wieczór w środku tygodnia upływał spokojnie, mijało nas niewielu przechodniów, posępny gmach dawnego KC straszył jak upiorny relikt minionego, lecz nie do końca martwego. Jakby giełda – symbol kapitalizmu – nie całkiem wyparła to, co było tam wcześniej. Boczne powierzchnie parteru stanowiły doskonałe miejsce na sklepy, a mimo to pozostawały puste. Jakby właścicieli ekskluzywnych marek i drogich butików odstraszały grasujące tam duchy minionej świetności. Echa partyjnej przeszłości hulały po wampirycznym gmaszysku, wielki plakat na słupie ogłoszeniowym zachęcał do obejrzenia Ryszarda III w Teatrze Narodowym, duchy PRL-u musiały prowadzić jakiś dialog z upiorami Szekspira. Ręka Wajnerta zacisnęła się wokół mojej dłoni. Właśnie tak – nie wziął mnie za rękę, nie splótł swoich palców z moimi, po prostu otoczył drobne kości mojej dłoni mocnym chwytem. Trzymał mnie tak, jak trzyma się niesforne dziecko, przeprowadzając je przez pasy, jak przytrzymuje się kogoś, kto chce uciec, a komu nie chcemy pozwolić się wyrwać. Nie było w tym w ogóle czułości, za to wyraźny instynkt posiadania, ale ja byłam za młoda, by go rozpoznać. Wystarczyła mi ręka Wajnerta – duża, ciepła i silna.

– Dziękuję pani, pani Michalino. Bardzo pani dziękuję.

Wyższy ode mnie co najmniej o dwadzieścia centymetrów, musiał się pochylić, aby dotknąć moich ust swoimi. Przelotny dotyk, miękkość obietnicy niejasnej i mglistej, chyba mi się wydawało.

Rozstałam się z Wajnertem na pustym placu przed frontem nawróconego na kapitalizm KC. Przystanek tramwajowy Muzeum Narodowe, postukujące tory, długa droga na Pragę. Szyba, o którą oparłam policzek, była chłodna i taka rzeczywista – w przeciwieństwie do tego wszystkiego, co przed chwilą. Im dalej za Wisłę, tym coraz mniej ludzi. Nie było jeszcze na tyle późno, by mogło zrobić się niebezpiecznie, ale spojrzenie, które znad wełnianej czapki naciągniętej na oczy rzucił mi samotny pijak, nie było przyjazne. Może nie podobał mu się sygnał esemesa w moim telefonie. „Chciałem tylko życzyć Pani dobrej nocy”. Andrzej Wajnert, osobiste zdanie od pisarza, parę słów, które złożył specjalnie dla mnie. „Nie wiem, czy będę mogła dziś spać” – odpisałam mu nie do końca świadoma kokieteryjnych walorów swojej szczerej deklaracji. „Pani Michalino, rozmowy z Panią, pocałunki z Panią to są mocne zakłócenia przed snem, więc śpijmy za wszelką cenę”. Tramwaj zatrzymał się na przystanku z połamaną ławką i zdartym rozkładem jazdy, zarys akademika majaczył gdzieś za ciemnością siedmiu bram i siedmiu podejrzanych podwórek, bajka była nieco szemrana, ale właśnie się zaczynała. „I żyli długo i szczęśliwie” stanowiło tylko kwestię tempa rozwoju opowieści.

*

– Naprawdę musiałaś mnie ściągać do tej żałośnie podupadłej knajpy w środku nocy?

Gwoli ścisłości, był to ogródek żałośnie podupadłej knajpy, ale upalne lipcowe powietrze zachęcało, by nawet nie zawracać sobie głowy myśleniem o wejściu do środka. Mój przyjaciel usiadł ciężko w jednym z wiklinowych foteli i rozejrzał się wokoło, by sprawdzić, czy już odnotowano jego przybycie. Gdyby pora była obiadowa – albo chociaż kolacyjna – obecność jednego z najbardziej znanych szefów kuchni w jednej z najwykwintniejszych restauracji na pewno nie pozostałaby niezauważona. Rzecz jasna i tak nic by tu nie zjadł, ale poruszenie wywołałby sam fakt, że ktoś taki odwiedza miejsce, które w porównaniu do tego, w którym pracuje, jest barem mlecznym albo lokalem gastronomicznym trzeciej kategorii. Ale nie o północy; o północy w piątkową noc w knajpie o złej sławie, jeszcze gorszej kuchni i całkiem przyzwoitym wyszynku siedzieli tylko pijacy. A tych zazwyczaj smak interesuje najmniej spośród zmysłowych przyjemności.

– Przecież nie spałeś.

– Daj spokój. Od trzech dni nie śpię. Robimy menu na jesień. Nie wychodzę z kuchni.

Wyobraziłam go sobie, jak zamknięty w sterylnym laboratorium na zapleczu restauracji miesza składniki, doprawia, próbuje. Nie sądzę, by oblizywał palce; Filip Pełczyński nie przypominał Nigelli Lawson. Był raczej jak chemik, który płynne mikstury przyrządza w retortach i probówkach, a ciała stałe kroi na czymś w rodzaju stołu operacyjnego. Szerokie blaty, ostre noże, minimalizm bardzo na czasie i bardzo en vogue.

– Czym będziesz karmił jesienią? – Nie czekając, aż cokolwiek zamówi, dość egoistycznie i mało elegancko wlałam w siebie zawartość swojego kieliszka. Trzecia wódka, bez popitki.

– Jeszcze do końca nie wiem. Na pewno postawimy na topinambur i buraka. Myślę też o sarninie i oleju z trawy żubrowej.