Tytuł oryginału:

LA IMPARABLE CONQUISTA CHINA

Copyright © 2015, Heriberto Araújo y Juan Pablo Cardenal

Copyright © 2016 for the Polish edition by Wydawnictwo Sonia Draga

Copyright © 2016 for the Polish translation by Wydawnictwo Sonia Draga

Wykonanie graficzne okładki: Marek J. Piwko

Redakcja: Jolanta Olejniczak-Kulan

Korekta: Mariusz Kulan, Iwona Wyrwisz

ISBN: 978-83-7999-774-9

Wszelkie prawa zastrzeżone. Nieautoryzowane rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci jest zabronione i wiąże się z sankcjami karnymi.

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując ją, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo!

Polska Izba Książki

Więcej o prawie autorskim na www.legalnakultura.pl

WYDAWNICTWO SONIA DRAGA Sp. z o.o.

Pl. Grunwaldzki 8-10, 40-127 Katowice

tel. 32 782 64 77, fax 32 253 77 28

e-mail: info@soniadraga.pl

www.soniadraga.pl

www.facebook.com/wydawnictwoSoniaDraga

E-wydanie 2016

Skład wersji elektronicznej:

konwersja.virtualo.pl

Podziękowania

Ta książka przybiła wreszcie do portu, przede wszystkim dzięki współpracy niezliczonej ilości osób w co najmniej dwudziestu krajach.

Pragniemy przekazać najszczersze wyrazy podziękowań niemal czterystu osobom, z którymi przeprowadziliśmy wywiady podczas pracy nad tą książką. Wszyscy ci ludzie zgodzili się bezinteresownie podzielić z nami swoją wiedzą i doświadczeniem. To dzięki ich współpracy mogliśmy opisać, w jaki sposób Chiny stają się światową potęgą – i jakie ten proces ma konsekwencje dla reszty świata. Ze względu na ograniczoną ilość miejsca w książce nie jesteśmy w stanie ich wymienić z nazwiska, ale niech te kilka linijek będzie podziękowaniem dla wszystkich razem i każdego z osobna za ich wkład i ofiarność – począwszy od biskupów watykańskich aż do polujących na foki myśliwych z Grenlandii.

Jesteśmy też wdzięczni wszystkim ekspertom, fachowcom, uczonym, analitykom, dziennikarzom i przyjaciołom, którzy przejrzeli poszczególne rozdziały i poprawili je. Dzięki ich pomocy zdołaliśmy uniknąć wielu błędów, dopracować szereg pojęć i nadać im odpowiednie znaczenie. Za każdy błąd, przeoczenie czy niedokładność, których nie zdołaliśmy wyeliminować, odpowiedzialność ponosimy oczywiście tylko my, autorzy.

Pragniemy ponadto podziękować naszym rodzinom za ich nieskończoną cierpliwość i wsparcie. Z uwagi na cały ten długi czas, z którego ich – nie da się ukryć – po prostu okradliśmy, ta książka jest w pewien sposób również ich dziełem.

I na koniec chcemy także gorąco podziękować naszej agencji literackiej oraz wydawnictwu za zaufanie, dzięki któremu od 2011 roku możemy publikować naszą trylogię na temat Chin.

Wprowadzenie

CHINY WKRACZAJĄ NA ZACHÓD

Kiedy w 2011 roku samolot linii Air Berlin wystartował z lotniska w Windhoek, stolicy Namibii, by się skierować na północ, nad subsaharyjskie równiny, ostatecznie zamknęliśmy nasze trwające dwa i pół roku śledztwo. Odwiedziliśmy 25 krajów, aby zbadać wpływ Chin na kraje rozwijające się. Nasz projekt zakończył się wiele miesięcy później wydaniem książki Podbój świata po chińsku. Ale czekała nas jeszcze kolejna praca, dalsze śledztwo. Gdy siedzieliśmy na pokładzie tego samolotu, wiozącego głównie niemieckich turystów, nie spodziewaliśmy się, że rozpoczniemy je tak prędko. Jednak już niecały rok później byliśmy ponownie w drodze, by osobiście obserwować tę drugą fazę internacjonalizacji Chin: ich wejście w świat Zachodu.

Wtedy właśnie stało się jasne, że rola Chin w świecie, a dokładnie w krajach Zachodu, uległa zasadniczej zmianie. Wyruszyliśmy zatem w nową dziennikarską podróż dookoła świata z takim samym entuzjazmem, wiedząc, że podejmujemy się zbadania jednego z najbardziej znamiennych globalnych zjawisk nowego stulecia. Nowe śledztwo zawiodło nas do co najmniej piętnastu krajów Europy i Ameryki Północnej, w których Chiny są w coraz większym stopniu obecne.

Oczywiście, tym razem już nie trzeba było nawiązywać jak najlepszych stosunków z rządem sudańskim, żeby móc się dostać do zapory Merowe na Nilu – największego hydroprojektu Chin w Afryce, ani dokonywać niezwykłych wolt, by dotrzeć do stanu Kaczin w Birmie, gdzie chińscy przedsiębiorcy monopolizują handel jadeitem. Nie musieliśmy też już ryzykować życia na niebezpiecznych szlakach Demokratycznej Republiki Konga ani postępować wbrew logice na pustyni Turkmenistanu, gdzie Chińczycy eksploatują złoża gazu ziemnego.

A jednak ta nowa przygoda była równie fascynująca. Chodziło o opracowanie pewnego rodzaju kroniki tego, w jaki sposób Chiny wkradają się w świat krajów wysoko rozwiniętych, co zresztą przynosiło nam wiele wyzwań. Na przykład logistycznych w takich sytuacjach jak ta, kiedy utknęliśmy na Grenlandii z powodu złej pogody i cierpieliśmy z powodu warunków meteorologicznych na pokładach maleńkich samolocików czy helikopterów, podczas lotów poprzez praktycznie dziewicze tereny, na których się zbiegają globalne ocieplenie i chiński apetyt na surowce. Albo kiedy prowadziliśmy samochód po pokrytych lodem szosach pośród rezerwatów Indian w Kanadzie, dokąd pojechaliśmy, by wysłuchać głosów ich mieszkańców, sprzeciwiających się budowie rurociągu naftowego przez Pacyfik, gdyż zagraża on stylowi ich życia, a także przyszłości Ziemi! Zresztą to wyzwanie było nie tylko logistyczne.

Ponownie zaczęliśmy błądzić po omacku, kiedy się staraliśmy w naszych dochodzeniach dotrzeć do sedna. Szczególnie trudne było podążanie drogą chińskiego cyberszpiegostwa, które się stało poważnym problemem dla Stanów Zjednoczonych i innych krajów, do „sprawy Snowdena” włącznie. Pragnienie zrozumienia, co się kryje za światem hakerów i w jaki sposób oni atakują, zawiodło nas do Moskwy, Amsterdamu i Bangkoku; chęć spotkania oko w oko z osobami będącymi wiarygodnymi źródłami informacji powiązanymi z agencjami wywiadu Stanów Zjednoczonych i przemysłem technologicznym wymagała od nas lotów do Waszyngtonu i San Francisco, gdzie niewielka grupa wysoko postawionych menedżerów przyjęła nas na konferencji słowami: „Witajcie w klubie firm szpiegowanych przez Chiny!”, po czym z największą uprzejmością odmówiła nam udzielenia wywiadu, by nie zagrozić swojej pozycji na chińskim rynku.

Dotarcie do wiarygodnych i chętnych do rozmowy źródeł stało się także prawdziwą odyseją w Watykanie, gdzie się zetknęliśmy z dylematem, jaki w związku z Chinami ma Kościół katolicki – od lat podzielony na tych, którzy popierają nawiązanie stosunków dyplomatycznych przez Państwo Watykańskie z Pekinem, i tych, którzy są temu przeciwni. Żeby dotrzeć do kluczowych postaci w Rzymie, trzeba było przejść przez filtr Hongkongu; zdobycie ich zaufania w obu miastach wymagało od nas miesięcy pracy, w końcu jednak otworzyły się przed nami bramy Stolicy Apostolskiej i jej pasjonującego, pełnego tajemnic świata. Równie dużo wysiłku wymagały próby rozszyfrowania, w jaki sposób są obmyślane giełdowe oszustwa firm chińskich na Wall Street, które spowodowały wśród inwestorów miliardy dolarów strat i doprowadziły Chiny oraz Stany Zjednoczone do konfliktu dyplomatycznego, który zresztą trwa do dziś.

Nasza podróż dookoła świata od Kanady po Cypr objęła też takie kraje, w których chińskie elity starają się za wszelką cenę zyskać prawo stałego pobytu, będące dla nich „wyjściem awaryjnym”, pozwalającym na ucieczkę z Chin w razie, gdyby grunt zaczął im się palić pod nogami. Pójście śladem pieniędzy tych milionerów sprawiło, że musieliśmy się zanurzyć w zagmatwanym świecie rajów podatkowych, gdzie wyżej wymienione elity chronią swoje fortuny, których początki nie zawsze są jasne ani legalne; skończyło się to dla nas przy stołach do gry w kasynach fascynującej enklawy, Makau, miejscu luksusu i nadużyć, w dodatku prawdziwej mekce prania brudnych pieniędzy.

Co odkryliśmy podczas tych wszystkich podróży? Przede wszystkim to, że Chiny doskonale wykorzystały czynnik kryzysu – co jest zresztą podstawowym zagadnieniem w całej naszej książce – i że właśnie to pozwoliło Pekinowi dostać się na zachodnie rynki o wiele wcześniej, niż przewidywał. Nie tylko dlatego, że świat od 2008 roku bardzo się zmienił, przede wszystkim dlatego (i głównie to skłoniło nas do napisania tej książki), że Chiny powodują dualizm na całym Zachodzie. Bo jak się przeciwstawić krajowi o autorytarnym reżimie, który równocześnie posiada większy potencjał finansowy niż wszystkie inne państwa świata, a przy tym oferuje najlepszy rynek wzrostu na przyszłość? Wybór pomiędzy niebezpieczeństwem poniesienia klęski a nowymi możliwościami, czyli wei ji, co po chińsku oznacza „kryzys” – ustawia Zachód na straconej pozycji.

Wzrost potęgi azjatyckiego giganta od ponad sześciu lat, czyli od wybuchu kryzysu światowego, jest po prostu nadzwyczajny. Jego inwestycje i nabytki są wszelkiego rodzaju: od aktywów w sektorach strategicznych i przejmowania ogromnych długów państw, niemal już tonących, aż do zakupu technologii o wysokiej wartości dodanej, czy też zagrożonych bankructwem zachodnich firm. Oczywiście nie wszystko polegało na wykorzystywaniu okazji właściwych kryzysowi; w wielu wypadkach Chiny płaciły wysokie sumy za możliwość dostania się na rynki zachodnie i budowania podstaw tego, co prawdopodobnie niebawem zobaczymy na własne oczy: największej przemysłowej potęgi na świecie.

W krajach rozwijających się strategia Pekinu, prowadzona od około piętnastu lat, polega przede wszystkim na zapewnieniu sobie na przyszłość dostaw surowców, a ponadto na budowie i finansowaniu miejscowej infrastruktury, Zachód z kolei stanowi dla Pekinu świetną okazję, by wprowadził swoje firmy do światowej gry. A przy tym żeby Chiny dostały się już ostatecznie do ekskluzywnej grupy państw, które dzięki swoim wpływom politycznym, potędze gospodarczej i możliwościom militarnym pociągają za sznurki, czyli mają bezpośredni wpływ na losy świata. Tym samym Chiny przypuszczają szturm za pomocą rozmaitych sposobów, takich jak: wielomilionowe nakłady finansowe na firmy energetyczne lub kopalnie w Kanadzie czy Australii, kontrolowanie najważniejszego portu we wschodniej części Morza Śródziemnego, a wreszcie kupowanie niemieckich małych i średnich przedsiębiorstw, dzięki wysokiej technologii znajdujących się w światowej czołówce na niszowych rynkach. Chiny zawarły już umowy na inwestycje w sektorach energetycznych Portugalii i Włoch, jak również wykupiły 49,9% kapitału portu lotniczego w Tuluzie, najważniejszego w południowej Francji, co niewątpliwie stanowi przykład chińskich aspiracji, aby zaistnieć w europejskich sektorach strategicznych.

Nie koniec na tym. Taki sam kapitał zainwestowały Chiny w wykupienie mających kłopoty finansowe lub wręcz bankrutujących europejskich producentów samochodów. Udało im się nawet znaleźć dla siebie miejsce w tak delikatnym sektorze, jakim jest produkcja satelitów, dzięki zainwestowaniu, jak dotąd wyłącznie pieniędzy, we francuską firmę Eutelsat. Obecnie Chiny bardzo poważnie planują wejście do – równie strategicznego – sektora żywności, czego dowodem jest wykupienie pewnego „giganta mięsnego” w Stanach Zjednoczonych. Wymienione inwestycje w większości mają charakter państwowy, ale są także inwestycje prywatne – szybko się bogacąca elita chińska wykupuje nieruchomości, jedne z najdroższych na świecie, poczynając od projektów w Nowym Jorku czy Miami aż do hoteli w Londynie; chińscy miliarderzy zakupili też winnice w najbardziej ekskluzywnym regionie produkcji win francuskich, Burgundii, a to tylko niektóre przedsięwzięcia. Wszystko to omówimy szerzej w dalszej części tej książki.

Miejscem, w którym najprawdopodobniej najbardziej się odczuwa tę falę inwestycji, jest Europa. Deutsche Bank podaje, że w 2010 roku bezpośrednie zagraniczne inwestycje Chin na Starym Kontynencie wyniosły około 6,1 miliarda euro, ale pod koniec 2012 roku liczba ta wzrosła do 27 miliardów, a zatem kilkakrotnie. Według The Heritage Foundation inwestycje Chin w ciągu ostatniego dziesięciolecia w Zjednoczonym Królestwie, Francji, Niemczech, Grecji, Włoszech, Portugalii i Hiszpanii przekroczyły ogólną kwotę 50 miliardów dolarów. Wymienione liczby są jeszcze skromne, zwłaszcza w porównaniu z tym, co kraje zachodnie do dziś zainwestowały w Chinach. Trzeba jednak podkreślić charakter i potencjał tych inwestycji, biorąc pod uwagę możliwości finansowe kraju, który w pierwszych miesiącach 2015 roku dysponował rezerwami dewizowymi w wysokości 3,8 biliona dolarów. Plany Chin na przyszłość są w związku z tym bardzo ambitne: na przykład starają się one włączyć w budowę elektrowni jądrowych w Zjednoczonym Królestwie, a także uczestniczyć w budowie kopalń metali ziem rzadkich na Grenlandii – by wspomnieć tylko o tych dwóch projektach, które będą omówione.

Dla kraju, który dosłownie przed kilkudziesięciu laty był jedną wielką wytwórnią zabawek, tanich ciuchów i urządzeń elektrycznych niewielkiej wartości, taki skok jakościowy jest odzwierciedleniem nadzwyczajnych środków, jakie od tamtych czasów zgromadzili Chińczycy. Według The Heritage Foundation Chiny od początku 2005 do końca 2014 roku zainwestowały ponad 257 miliardów dolarów w Europie, Ameryce Północnej i Australii. Te liczby w ciągu najbliższych lat będą nadal wzrastać i – według konsultantki The Rhodium Group – w zakresie zagranicznych inwestycji Chin na całym świecie w 2020 roku osiągną wysokość od jednego do 2 bilionów dolarów. W tym na inwestycje w Europie ma przypaść od 250 do 500 miliardów dolarów rocznie.

Napływ chińskiego kapitału ma niewątpliwie pozytywne znaczenie dla Zachodu, przede wszystkim ze względu na możliwość wzrostu liczby miejsc pracy oraz zastrzyk finansowy dla skarbca publicznego. Jest to też zastrzyk pieniędzy dla firm, które w przeciwnym wypadku zbankrutowałyby. Takie postrzeganie Chin, jako kraju nieodzownego dla odrodzenia gospodarczego, czy też w dalszej perspektywie jako wspólnika handlowego, doprowadziło do tego, że rządy wielu państw gwałtownie zmieniły swoje nastawienie do nich na co najmniej pozytywne. Jedną z konsekwencji tego scenariusza czasów kryzysu jest fakt, że rządząca w Chinach dyktatura w oczach władz państw zachodnich została uznana za coś zupełnie normalnego! To jedna z najważniejszych konsekwencji obecnej koniunktury w Europie.

Owo postrzeganie Chin jako kraju opatrznościowego doprowadza zachodnie rządy do odsuwania na dalszy plan dwóch kwestii. Z jednej strony firmy otwierane przez chińskich biznesmenów są przedsiębiorstwami państwowymi albo ich fundusze pochodzą po prostu z kasy chińskiego rządu. Należy przez to rozumieć, że wiele z tych pieniędzy pochodzi od korporacji, które mniej lub bardziej służą rządowi i partii komunistycznej. Drugim naprawdę ważnym faktem jest to, że politycy, przedsiębiorcy, naukowcy i inni obserwatorzy nie widzą, albo po prostu nie chcą widzieć tego, co najistotniejsze: ogromu wpływu, jaki Chiny będą miały na nasze rządy, kiedy znacząca liczba zachodnich aktywów znajdzie się w rękach ich państwowych firm. Z drugiej strony powstaje także problem co do zasad wzajemności: podczas gdy chińskie firmy wchodzą z inwestycjami na Zachód wręcz po czerwonym dywanie, przedsiębiorstwa zachodnie napotykają za każdym razem coraz większe przeszkody przy wchodzeniu na rynek chiński.

Nie chodzi tylko o to, że te dwa problemy są na ogół spychane na dalszy plan, ale także o to, że zarówno potencjał rynku chińskiego, jak i wielomilionowe inwestycje chińskie na naszych rynkach mają obecnie nadzwyczajną siłę przyciągania. To wyjaśnia, dlaczego – ze strachu przed utratą przeczuwanych okazji – wiele demokratycznych rządów Europy i Ameryki stara się dodatkowo za wszelką cenę o spełnienie chińskich życzeń przez wprowadzanie odpowiednich zmian legislacyjnych. Oto tylko parę przykładów: Grenlandia zmieniła na niekorzyść swoje przepisy dotyczące zatrudnienia, żeby ułatwić wejście na jej teren chińskich firm i ich pracowników i w ten sposób zrealizować pierwszy wielki projekt budowy kopalni na obrzeżach Arktyki. Rząd kanadyjski mniej więcej w tym samym czasie podpisał umowę o inwestycjach, które jak twierdzą ich przeciwnicy, dają Chinom gwarancje, jakich nigdy dotąd nie uzyskał w Kanadzie żaden międzynarodowy inwestor. Hiszpania tak zmodyfikowała prawo, aby zamknąć dwie toczące się już sprawy w Sądzie Najwyższym przeciwko wysokim rangą członkom Komunistycznej Partii Chin, tylko dlatego, żeby uniknąć gniewu Pekinu.

W gruncie rzeczy wobec coraz słabszego autorytetu moralnego Zachodu – przynajmniej w oczach Chińczyków – Chiny wchodzą w ten świat z coraz bardziej arogancką postawą, co w dodatku się przenosi na obszary czysto gospodarcze. Pekin na przykład zmienił system rozliczeń ze Zjednoczonym Królestwem po tym, jak premier Wielkiej Brytanii David Cameron odważył się przez 36 minut rozmawiać telefonicznie z Dalajlamą: Chiny wówczas po prostu zamroziły stosunki dyplomatyczne z Wielką Brytanią na półtora roku. Podobne represje zastosowano wobec Norwegii, kiedy w 2010 roku Pokojową Nagrodę Nobla przyznano najsłynniejszemu z chińskich dysydentów, Liu Xiaobo, który wciąż odsiaduje wyrok jedenastu lat więzienia za głoszenie „niesłusznych poglądów”. W różnych międzynarodowych czy multilateralnych porozumieniach – od ONZ po Antarktydę – Pekin na najrozmaitsze sposoby odmawia przestrzegania zasad gry, z których ustanowieniem, co podaje jako wytłumaczenie, nie miał nigdy nic wspólnego.

W tym sensie jednym z wielkich sukcesów rządu chińskiego było przekonanie elit zachodnich – rządów, firm i urzędów – że nie można prowadzić negocjacji z Chinami, o ile nie ma korzystnego klimatu w zakresie instytucjonalnym i dyplomatycznym. Innymi słowy: obrażanie tego giganta grozi konsekwencjami gospodarczymi w postaci zamrożenia transakcji handlowych i inwestycji. Co prawda fakty wielokrotnie temu przeczą, ale podczas naszego śledztwa stało się dla nas dostatecznie jasne, jak bardzo rozpowszechnione jest to mniemanie wśród polityków i urzędników państw Zachodu. Przede wszystkim w Brukseli, gdzie Chiny zręcznie wykorzystują nasze słabości. Gdyby nie to, państwa członkowskie UE byłyby w stanie uzgodnić wspólne stanowisko – jak to się dzieje w przypadku umów handlowych – które chroniłoby je przed działaniami Pekinu. To by skutecznie osłabiło chińską strategię „dziel i rządź”.

Pewien członek delegacji Malediwów, który brał udział w słynnym szczycie klimatycznym w Kopenhadze w 2009 roku, opowiedział nam, jak ten mały archipelag na Oceanie Indyjskim postawił się Pekinowi tuż przed negocjowaniem limitów, po to, żeby uratować szczyt. Gdy delegacje krajów zachodnich na czele z Barackiem Obamą i Angelą Merkel były już w rozpaczy i właściwie miały ustąpić wobec stanowczych żądań Chin, przez co spotkanie zakończyłoby się fiaskiem, Malediwy – jeden z krajów, które najbardziej ucierpiały na skutek zmian klimatycznych – złapały byka za rogi i publicznie przeciwstawiły się Pekinowi, by przeforsować ugodę i wprowadzenie pewnych nowych tematów. Była to doskonała lekcja, jak należy postępować z azjatyckim gigantem¹.

Mimo że Pekin się obraził, jak opowiada nasz rozmówca: „trzy tygodnie później na Malediwy przyleciał chiński minister spraw zagranicznych, a po kilku tygodniach to samo zrobił wiceprzewodniczący Chińskiej Republiki Ludowej. Spytano ich po prostu: »czego chcecie?«. Tego, że maleńki archipelag Malediwów potrafi doskonale bronić własnych interesów i wyciągnąć z tego korzyści, dowodzi fakt, że napływ chińskich turystów po tym wydarzeniu znacznie się zwiększył. Czy Unia Europejska nie mogłaby więc postąpić tak samo? Kiedy przebywaliśmy w Chinach w charakterze korespondentów, a także podczas całego śledztwa, zrozumieliśmy, że Pekin bardziej szanuje tego, kto mu się przeciwstawia, niż grzecznego, układnego rozmówcę, między innymi dlatego, że uległość jest przez Chińczyków postrzegana jako oznaka słabości.

Jednak, jak widać, być może z powodu połączenia naszych własnych pilnych potrzeb, pewna doza naiwności i wręcz niesłychanej szczerości działa dokładnie odwrotnie. Zaskakująca była wypowiedź dyplomaty wysokiego szczebla Europejskiej Służby Działań Zewnętrznych rezydującego w Chinach, który po tym, jak Bruksela nie była w stanie bronić swoich interesów z azjatyckim gigantem, nie miał innego argumentu poza: „A wy co byście zrobili? Czy macie jakąś propozycję, by ich zmusić do spełnienia obietnic? Nie wiemy, jaką mamy obrać strategię”. Inny europejski biurokrata mówił to samo: „Nie mamy już więcej kijów, możemy więc tylko proponować marchewkę i mieć nadzieję, że to poskutkuje”.

Nic zatem dziwnego, że – nie bez ironii – niektórzy z obserwatorów w odniesieniu do traktatu mówili o kowtow, stosowanym przez niektórych liderów państw zachodnich wobec przywódców komunistycznych. Kowtow to rytuał, który w epoce cesarstwa zobowiązywał „barbarzyńskich” przedstawicieli innych krajów do klękania i poniżania się przed najwyższym władcą. Ustalana była tym samym hierarchia jako element niezbędny do utrzymywania stosunków dyplomatycznych i handlowych z Państwem Środka. Dzisiaj w sytuacji kryzysu i odczuwalnej siły Chin ów rytuał się odrodził, tyle że w stylu XXI wieku. Rytuał ten jest znakiem naszych czasów.

Tak więc podczas gdy Pekin uważa, że ma dostateczną siłę, żeby dyktować innym krajom warunki, elity rządowe najbardziej rozwiniętych państw świata stają wobec ogromnego problemu: jak daleko doprowadzić stosunki z Chinami, albo raczej jakie znaczenie mają mieć inne czynniki niż handlowe dla ich stosunków z azjatyckim gigantem.

Z takim problemem spotkał się nawet Watykan – papież Franciszek za jeden z priorytetów uważa skierowanie na właściwą drogę stosunków pomiędzy Stolicą Apostolską a Pekinem, zerwanych już ponad sześćdziesiąt lat temu. Tej sprawie poświęcamy cały rozdział, z powodu jej wagi historycznej, a także fascynacji, którą budzą knowania kardynałów i dyplomacji watykańskiej z chińskimi komunistami. Ta nowa dyplomacja watykańska jasno dowodzi, na jakie ustępstwa jest gotów Kościół katolicki, by zaistnieć wśród chińskich wiernych; papież, który jest kluczową postacią w spektaklu zbliżenia pomiędzy Stanami Zjednoczonymi a kubańskim reżimem Fidela i Raula Castro, jesienią 2014 roku w Rzymie nie zawahał się odmówić audiencji Dalajlamie.

Wyjątkiem w tej całej panoramie akceptacji i, jak powiedzieliśmy, normalizacji, są chyba Stany Zjednoczone, gdzie pomimo ścisłych powiązań ekonomicznych o wiele wyraźniej słychać głosy ostrzegające przed ryzykiem związanym z oczywistą naturą chińskiego reżimu, nieuczciwą konkurencją ich państwowego kapitalizmu czy wprowadzaniem ich technologii. Niewątpliwie właśnie technologie stanowią najcenniejsze aktywa Stanów Zjednoczonych gwarantujące im przewagę podczas przyszłej rywalizacji. Alarmujące głosy dochodzą nie tylko ze strony najbardziej radykalnych grup politycznych, jak sugerują pewne kręgi, ale także od przedstawicieli społeczeństwa amerykańskiego i innych narodowości, które nawet w większym stopniu przeciwstawiają się obecnej sytuacji i akceptowaniu chińskiej dyktatury. Różnie się przejawiający opór narasta przeciw wspólnemu wrogowi: docierającym do naszych społeczeństw i na nasze rynki ze swoimi własnymi zasadami, praktykami i wartościami chińskim korporacjom, które w dodatku są powiązane z chińskim państwem.

Mówiła nam o tym w kontekście praw człowieka niemiecka naukowiec Katrin Kinzelbach, autorka studium na temat bezcelowości dialogu na temat praw człowieka pomiędzy Chinami a Unią Europejską: „Awans autorytarnych Chin rzuca wyzwanie międzynarodowym normom, jak również naszym demokratycznym obyczajom”. Niestety Zachód zapłacił polityczną cenę za możliwości, które oferują mu gwałtownie ruszające na podbój świata Chiny. Były to bez wątpienia nasze ustępstwa w dziedzinie praw człowieka. Ponieważ optowaliśmy za zrzeczeniem się tych praw i wybraliśmy cyniczną politykę interesów, czyli „realpolitik”, znajdą się tacy, którzy nam wytkną, że jesteśmy kompletnymi hipokrytami.

Pierwszym pytaniem, jakie zadaliśmy, było, czy prawa człowieka były dla nas kiedyś naprawdę ważne, czy też służyły jedynie naszym interesom w rozmowach z Chinami. Pytamy o to, bo nie tylko zachodni rządzący je poświęcili bez zmrużenia oka, ale też niemal nikt z przedstawicieli zachodnich społeczeństw nie rozdarł szat z tego powodu. Z wyjątkiem jak zawsze szlachetnych osób, zazwyczaj w środowisku organizacji pozarządowych, nikt nie naciskał na wymaganie od naszych przywódców bardziej entuzjastycznej obrony zasad, którymi się tak chełpiliśmy – oczywiście nie robili tego przedsiębiorcy, ani też większość polityków, naukowców i dziennikarzy. To nas prowadzi do kolejnych jeszcze trudniejszych pytań: Czy po prostu się sprzedaliśmy za te parszywe pieniądze? I gdzie się wobec tego podziały te wszystkie wartości, których tak obiecywaliśmy bronić?

W trakcie naszego śledztwa staraliśmy się rozszyfrować, skąd się wziął brak zainteresowania Zachodu obroną swobód narodu chińskiego. Doszliśmy wreszcie do wniosku, że stąd, iż prawa człowieka są, generalnie rzecz ujmując, zupełnie abstrakcyjnym tematem dla wielu ludzi, zwłaszcza tych, którzy – ze względu na miejsce zamieszkania lub na zawód – nie stykają się na co dzień z przejawami niesprawiedliwości i przypadkami stałej przemocy, w których codzienne życie w Chinach po prostu tonie. Z przypadkami, które są rzeczywiste i straszne. Ale skoro ktoś się z nimi nie styka, nie może zrozumieć ich prawdziwych rozmiarów i znaczenia, a wówczas są dla niego po prostu nieprawdopodobne.

To wszystko stale się zdarza nie tylko dlatego, że prawa człowieka, zwłaszcza od czasu, kiedy reżim się czuje zagrożony, są pod rządami Xi Jinpinga coraz mniej przestrzegane. Także dlatego, że ze strony Pekinu nie widać żadnej propozycji poprawy, odczuwa się natomiast zdecydowane stopowanie aspiracji Hongkongu, który pragnie utrzymania czysto demokratycznego systemu wyborczego. To pokazuje, że Pekin, który miał możność pójścia drogą, która z dawnej kolonii brytyjskiej uczyniła jedno z najbogatszych i cieszących się największą wolnością terytoriów na świecie, nie jest bynajmniej zainteresowany zmienieniem modelu państwa na bardziej uczestniczące w życiu świata, bardziej wolne, sprawiedliwsze i uczciwsze. Przesłanie, które się kryje za niedojściem do skutku porozumienia z Hongkongiem, za tymi dziesiątkami tysięcy manifestantów, którzy w 2014 roku sparaliżowali ruch w samym sercu metropolii na dwa i pół miesiąca, oznacza, że Chiny wybrały model władzy autorytarnej.

Ci, którzy zechcą przeczytać tę książkę, znajdą w niej kronikę wchodzenia tych nowych – i coraz potężniejszych – Chin w resztę świata, a także opis stopniowej zmiany równowagi sił i władzy na naszej planecie. Podstawowym pytaniem w tym procesie historycznym jest, czy to Chiny się dostosowują do reszty świata, czy też społeczność międzynarodowa dostosowuje się do Chin. Tym samym, czy reszta państw stara się zmienić Chiny (na lepsze), czy też się ogranicza do współżycia z nimi. Po naszych doświadczeniach i badaniach w ponad 40 krajach w ciągu niemal 5 lat nie jesteśmy optymistami: ani Chiny nie starają się zmienić, ani Zachód nie ma realnych możliwości, by na nie wywrzeć jakikolwiek wpływ. Chiny uważają się za głównego aktora na międzynarodowej scenie, trzeba więc teraz uważnie obserwować, co nam przyniesie przyszłość, skoro pozwoliliśmy złemu dżinowi wydostać się z lampy i nie potrafimy go zmusić, żeby wcisnął się tam z powrotem.

ROZDZIAŁ 1
Bogactwa naturalne

OSTATNIA GRANICA

Niewiele brakowało, by ten akrobatyczny lot zakończył się niepowodzeniem. W godzinę po starcie z Nuuk, stolicy Grenlandii, samolot musiał zawrócić, ponieważ z powodu złych warunków pogodowych trzeba było zamknąć lotnisko w Narsarsuaq, na którym planowaliśmy międzylądowanie w drodze na południe tej największej wyspy świata. A kiedy nareszcie dotarliśmy z powrotem do Nuuk i krążyliśmy nad lotniskiem, burza już się rozpętała na całego. W związku z tym podchodzenie do lądowania i siadanie stało się dla nas niezapomnianym przeżyciem: na pas podeszliśmy z boku, podskakując, właściwie zdani na łaskę i niełaskę wściekłych podmuchów wiatru. Pasażerowie w kabinie reagowali normalnie: najpierw zapadła śmiertelna cisza, potem rozległy się dzikie wrzaski, wreszcie, po wylądowaniu, brawa.

Zastanawialiśmy się nad tym pojedynkiem z siłami natury, kiedy 29 godzin później znowu zajęliśmy miejsca na pokładzie samolotu. Był to lot GL-415. Burza bynajmniej nie ucichła. Panorama, która się roztaczała przez okienko maszyny Dash-7, naprawdę budziła przerażenie. Niebo, ciemne i pokryte czarnymi, masywnymi chmurami całkowicie zasłoniło widok lotniska w Nuuk. Huragan z taką gwałtownością walił deszczem w mały samolocik, że ten, nawet jeszcze stojąc na ziemi, chwilami omal się nie przewracał. Przy schodkach jakaś para pracowników osłaniała przed wiatrem i deszczem ostatnich pasażerów pragnących się dostać na pokład.

Kilka chwil później pilot wychodzi z kabiny. Po zapięciu siatki podtrzymującej ładunek warzyw i inne bagaże zajmujące przednie rzędy zwraca się do dwudziestki pasażerów: „Wiatr wieje z prędkością 40 węzłów, ale nie ma powodów do niepokoju, bo ten samolot wytrzymuje 50. Mogą państwo być spokojni, tyle że w ciągu pierwszych 15 minut lotu może solidnie kołysać”. Mówi najpierw po grenlandzku, a następnie – przez wzgląd na jedynych dwóch cudzoziemców w kabinie – po angielsku.

Po chwili słyszymy huk silników Dash-7. I zanim jeszcze przełkniemy ślinę, mały samolocik już się wznosi ponad chmury. Turbulencje zostawiamy za sobą.

Dla pilotów Air Greenland latanie w ekstremalnych warunkach klimatycznych to chleb powszedni. Kiedy w 1960 roku powstały te linie lotnicze, w stolicy nie było w ogóle lotniska, więc port Nuuk oczyszczano z co większych kawałów kry i gór lodowych po to, żeby mogły tam wodować hydroplany. Dziś ta kompania obsługuje 18 miejscowości i 40 punktów rozmieszczonych na terytorium większym od całej Europy Zachodniej, które zamieszkuje 57 tysięcy osób i gdzie poza osiedlami ludzkimi nie ma właściwie dróg. W związku z tym Air Greenland odgrywa w życiu wyspy kluczową rolę: przewozi pasażerów, zapewnia ratownictwo medyczne, pomaga w badaniach firmom budującym kopalnie, a zimą zawozi żywność do osiedli położonych na północ od równoleżnika 69. Wraz ze statkami, które łączą Grenlandię z kontynentalną Danią, stanowi kręgosłup, na którym się opiera system komunikacyjny państwa.

W takich warunkach Dash-7 czuje się jak ryba w wodzie. Jego aerodynamiczny kształt pozwala na zbliżenia z mniejszą prędkością i na nieomal samobójcze nachylenia, tak że może lądować i startować na pasach o długości zaledwie 900 metrów. To nie dotyczy Narsarsuaq, gdzie w końcu wylądowaliśmy – bez większych kłopotów – po paru godzinach lotu z Nuuk. Tutejszy pas startowy został zbudowany przez Amerykanów podczas drugiej wojny światowej i jest przystosowany do o wiele większych samolotów. Miejscowość, gdzie działa skromniutki hotelik przyjmujący turystów uwięzionych w tym miejscu z powodu złej pogody, jest logistycznym epicentrum całej południowej części Grenlandii; samotną enklawą, w której mniej więcej 150 osób tkwi uparcie na terenie dawnej bazy lotniczej.

Obserwujemy osadę z lotu ptaka, podczas gdy śmigłowiec, do którego wsiedliśmy, żeby dotrzeć do Qaqortoq, wznosi się i przez jakiś czas tkwi nieruchomo w powietrzu, by po chwili rzucić się w dół i nagle przyspieszywszy, podążyć wzdłuż fiordu w stronę celu naszej podróży.

Potem lecimy nad Qassiarsuk, gdzie można zobaczyć czternaście spośród dwudziestu pięciu łodzi, na których dotarli tu w 985 roku z Islandii wikingowie z legendarnym Erykiem Rudym na czele. Pół tysiąca mężczyzn i kobiet zasiedliło tę kolonię na zielonej wyspie i żyło w zgodzie z Eskimosami – zwanymi tu Inuitami – którzy wiele stuleci temu wywędrowali z Ameryki Północnej i egzystowali jako myśliwi-nomadzi na granicy ludzkich osiedli².

Ów majestatyczny spektakl oglądany w locie niemal tuż nad ziemią nie różni się chyba zbytnio od tego, jaki ponad tysiąc lat temu oglądał skandynawski żeglarz. Grenlandia zadziwia swoim ogromem, ciszą i dzikością; swoją niezwykłą przyrodą, właściwie wrogą człowiekowi, który jednak przez nieodpowiedzialne działania próbował ten teren oswoić. Widzimy na własne oczy globalne ocieplenie, o którym tyle się pisze i mówi. Do morza wpada szereg wodospadów, powstałych z rozmrożonego lodu i spływających po zboczach gór; z wysoka widać płynące po oceanie niezliczone ilości tafli z lodowców, wielkich i małych: wyglądają jak kluski, które wykipiały z wielkiego garnka.

Skutki zmian klimatycznych dotykają Arktykę bardziej niż jakiekolwiek inne miejsce na ziemi, ponieważ coraz wyższa temperatura zmienia zarówno środowisko naturalne zwierząt, jak i tryb życia Inuitów, tak bardzo związanych z przyrodą. Niemniej alarmujące tempo, w jakim się rozpuszcza lodowiec pokrywający Grenlandię – co niektórzy naukowcy wiążą z globalnym ociepleniem³ – nie wszyscy uważają za katastrofę. Przeciwnie, twierdzą, że może to być dobra zmiana, która spowoduje poprawę warunków na tej odległej ziemi. Nagle na owym niegościnnym terenie, od zawsze pokrytym pancerzem lodu i niedostępnym, co zapewniała zlodowaciała w 84% powierzchnia, zaczynają panować warunki umożliwiające eksploatację na wielką skalę olbrzymich zasobów bogactw naturalnych, które się kryją pod powierzchnią ziemi.

To, że zmiana klimatu stanowi wielką okazję, wie dobrze tych pięćdziesięciu gospodarzy z Qaqortoq, największego skupiska ludzkiego na południu Grenlandii, liczącego w sumie 3300 mieszkańców. Lata stały się ostatnio dłuższe, a zimy cieplejsze, co pozwala na rozwój hodowli i rolnictwa, które tu istniały dotychczas w bardzo ograniczonym stopniu. „Farmerzy dostosowują się do klimatu i rozszerzają produkcję. Sadzą nowe rośliny i sprowadzają bydło. W ostatnich latach wypróbowaliśmy hodowlę brokułów, sałaty, kapusty, kalafiorów i innych warzyw, a w tym roku po raz pierwszy mieliśmy własne truskawki!” – podkreśla z dumą Aqqalooraq Frederiksen, kierownik centrum badań rolniczych, przeprowadzającego eksperymenty z nowymi odmianami, które później farmerzy zaczną hodować na skalę handlową.

Oprócz tego, że umożliwiają uprawy nowych odmian warzyw, łagodniejsze temperatury przyczyniają się do wydłużenia okresu zbiorów kartofli, dzięki czemu ich produkcja jest wielokrotnie większa niż była wcześniej, do tego stopnia, że można je zacząć eksportować. Zwiększyło się też gwałtownie pogłowie owiec, których jest już ponad dwadzieścia tysięcy – dzięki urodzajom jęczmienia, który te zwierzęta jedzą w zimie, a także dzięki temu, że można teraz wypasać je o wiele dłużej, bo od maja aż do listopada. Jednak to, że niebo się otworzyło na oścież – niemal dosłownie – dla tych pięćdziesięciu pięciu farmerów, nie zmienia faktu, że przyszłość Qaqortoq budzi poważny niepokój. Na ulicach, zabudowanych z obu stron czerwonymi, niebieskimi i żółtymi domkami z drewna, brak możliwości rozwoju jest widoczny bardzo wyraźnie.

Simon Simonsen, burmistrz miasta Kujalleq, którego część stanowi Qaqortoq, przyjmuje nas w swoim biurze i przedstawia dowody na to, że życie na południu wyspy pomału zamiera. Ponad tysiąc mieszkańców z 8053 zarejestrowanych podczas spisu w 2000 roku już wyjechało w związku z brakiem możliwości rozwoju i wysokimi kosztami utrzymania. Przyszłość też się nie przedstawia zbyt atrakcyjnie: do końca obecnej dekady ilość mieszkańców zmniejszy się jeszcze o 20%. „Wielu ludzi, zwłaszcza tych lepiej wykształconych, wynosi się do Nuuk albo za granicę w poszukiwaniu lepszych możliwości. Bezrobocie już przekracza 10%. Jeżeli nie rozwinie się kopalnictwo, nie ma dla nas przyszłości” – zaznacza Simonsen, zawzięty obrońca idei otwarcia tego kraju na obce inwestycje po to, by eksploatować bogactwa naturalne. „Niebawem powstanie tu nowa infrastruktura” – zapowiada.

Uwaga burmistrza przychodzi naprawdę w porę. Podobnie jak w całym kraju, brak infrastruktury stanowi potężną przeszkodę dla rozwoju. Dostać się do pobliskich siedzib czy przyjmować gości można wyłącznie na pokładzie statku albo śmigłowca, w dodatku wystawionych na ciągłe zmiany warunków meteorologicznych. To skazuje mieszkańców na życie w odosobnieniu i ciszy w niewielkich społecznoścach, zwłaszcza podczas niekończących się okresów zimowych, kiedy temperatura spada poniżej zera, a dzień trwa najwyżej pięć godzin. Poza tym ten tak ogromny i słabo zaludniony obszar, niemający najlepszych środków komunikacji, odpowiada za to, że Grenlandia upada: zanika handel, ceny miejscowych produktów rosną, ludność jest zmuszona importować niemal wszystkie dobra konsumpcyjne, nie ma wielu inwestycji zagranicznych i nie powstaje wiele miejsc pracy.

Jedynym naprawdę rozwiniętym przemysłem jest rybołówstwo: daje największe zatrudnienie i odpowiada za wzrost PKB. Ponadto ryby stanowią główny produkt eksportowy Grenlandii⁴. Mimo to w tym sektorze trudno o wartość dodaną, gdyż obowiązuje ograniczenie liczby sztuk, jakie można odłowić. W ostatnich latach nastąpiła nawet drastyczna redukcja „kwot” rybackich ze względu na ochronę środowiska, zwłaszcza dotyczy to krewetek, które tutaj są najcenniejszym surowcem. Te limity ustalają biolodzy w przypadku zmniejszenia się populacji ryb w danym rejonie. Rocznie łowi się obecnie 200 tysięcy ton ryb z powodu niestabilności ekosystemu oceanicznego. Wielu Grenlandczyków ocenia, że około 10 milionów fok zamieszkuje wybrzeża tej arktycznej wyspy, a ponieważ każda zjada rocznie około tony ryb, te morskie ssaki bez litości współzawodniczą w procesie likwidacji rybnych rezerw. Ta sprawa może się wydawać mało znacząca poza granicami Grenlandii, tu jednak jest po prostu kluczowym problemem.

Ogromna populacja fok, wynosząca do 16 milionów sztuk na całym północnym Atlantyku, ma związek z kampaniami przeciwko polowaniom na te zwierzęta, zapoczątkowanymi przez organizacje ekologów, jak Greenpeace, z pomocą takich sław, jak Paul McCartney, Brigitte Bardot, Pamela Anderson i inni. Ich protesty były skierowane przeciwko krwawym jatkom, wybijaniu młodych fok w Kanadzie, z których skór wyrabiano luksusowe futra i inne produkty. W 1983 roku owe akcje spowodowały nawet wprowadzenie kompletnego zakazu importu foczych skór przez Unię Europejską, co w 2010 roku zostało rozszerzone na wszelkie produkty pochodzące od tych zwierząt, a także na ich tranzyt. Chociaż zakaz nie obowiązywał Inuitów polujących na Arktyce, praktycznie stał się dla Grenlandii rujnujący⁵.

Organizacje ekologiczne popełniły ogromny błąd, wsadzając wszystkich do jednego worka, czyli nie odróżniając krwawych jatek, dokonywanych przede wszystkim w Kanadzie wyłącznie w celach komercyjnych, od polowań tubylców na Grenlandii i w innych podobnych okolicach, w celu zdobycia środków do życia⁶. Obrazy tych brutalnych czynów wpłynęły na opinię publiczną w taki sposób, że – z powodu braku podaży – musiano z nimi skończyć, co wpłynęło na rynek eksportu, przynoszący zyski, być może niewielkie, ale jednak znaczące dla utrzymania się miejscowych myśliwych⁷. „To miało ogromny wpływ na naszą firmę, na samych myśliwych i na całą Grenlandię” – potwierdza Lars Berg, dyrektor firmy Great Greenland, witając nas w siedzibie swojej kompanii w porcie Qaqortoq. To jedyna w całym kraju garbarnia posiadająca koncesję na obróbkę handlową skór foczych.

Wystarczy wejść do tej fabryki, by natychmiast stwierdzić, że interes odniósł śmiertelne rany. W części przyjmującej skóry zaledwie parę osób sumiennie pracuje nad skórami, sprowadzonymi z całego kraju, oczyszczając je z tłuszczu i przygotowując do mycia; w kolejnym pomieszczeniu garstka robotników klasyfikuje je według gatunków, jakości, rozmiaru i barwy futra. Widzimy z jednej strony partie surowych skór, gotowych do wysłania do fabryk i firm kuśnierskich w Danii, a z drugiej część towaru złożoną chyba z 300 tysięcy skór, gromadzoną w magazynach od czasu załamania się eksportu. W innej części przedsiębiorstwa zatrudnieni, których liczbę w ciągu ostatniej dekady zredukowano o połowę, pracują w milczeniu, przerabiając focze skóry na botki, palta, teczki i różne modne dodatki.

Sytuacja panująca w warsztacie Great Greenland odzwierciedla nie tylko schyłek najbardziej tradycyjnego, wręcz symbolicznego miejscowego przemysłu, ale także tragedię społeczno-gospodarczą, która według szacunków miejscowych dotknęła tysiące osób żyjących od niepamiętnych czasów w harmonii z przyrodą. Tych 2200 myśliwych, którzy od zawsze utrzymywali się wyłącznie z polowania na foki, musi teraz żyć ze skromnej zapomogi państwa, wynoszącej 35 euro za schwytaną sztukę⁸. Ze względu na wartość dla gospodarki i kultury, jaką to zwierzę ma w rejonach Arktyki, sprawa budzi ogromny niesmak zarówno na Grenlandii, jak i w Kanadzie, która w 2013 roku w ramach protestu sprzeciwiła się wejściu Unii Europejskiej (jako obserwatora) do Rady Arktycznej⁹.

Mówi nam o tym w swoim biurze w Qaqortoq Jorgen Johansen, który w ciągu ostatnich dziesięciu lat dzierżył szereg tek ministerialnych: „Grenlandia to kultura Inuitów oparta na czterech tysiącach lat życia na terenach, na których innym się nie udało przetrwać. O tym nam nie wolno zapominać. Dlaczego mamy być pierwszym pokoleniem, które nie może żyć dzięki fokom, naszemu największemu bogactwu? Niestety, dzisiaj sytuacja jest taka, że gdyby nie subsydia, polujący na foki Inuici nie zarobiliby na przyzwoite życie. To prawdziwa tragedia” – podkreśla. I ciągnie: „W miejscach, w których wyrosłem, możecie zobaczyć, w jakim stopniu kryzys tego sektora przemysłu wpłynął na życie ludzi. Niektórzy mają mniej możliwości i środków niż inni – z trudem udaje im się przeżyć. Ci, którzy ich w ogóle nie mają, cierpią biedę. W dodatku nie są to jedynie trudności ekonomiczne; do tego dochodzą też inne czynniki, co w rezultacie sprawia, że komplikują się sprawy społeczne”.

„Dostajesz w spadku mnóstwo problemów, które się ciągną z pokolenia na pokolenie tylko dlatego, że są ludzie, którzy uważają, iż jedynie słuszna i dobra jest taka kultura, w której świnie i krowy hoduje się w domowym gospodarstwie, żeby się następnie żywić ich mięsem, natomiast nie jest dobre posiadanie takiej samej ilości dzikich zwierząt, upolowanych w cywilizowany sposób, z których potem zrobi się pożywienie. Dlaczego pierwsza ma być właściwa, a druga nie?” – pyta. „Musimy podkreślić, że za tym się kryje wiele z kulturalnego anglosaskiego imperializmu. Podoba nam się jedzenie świń, karmionych i zatruwanych rozmaitymi lekami, ale nie akceptujemy jedzenia mięsa czy ubierania się w skóry dzikiego zwierzęcia żyjącego na wolności, w rejonach, gdzie powietrze nie jest niczym skażone” – stwierdza na koniec.

W Grenlandii istnieje głęboko zakorzenione przekonanie, że kultura i tryb życia Inuitów są przedmiotem napaści ze strony innych kultur. Przyszłość firmy Great Greenland, a co za tym idzie, myśliwych i ich rodzin, nie może zależeć od rynku europejskiego, amerykańskiego czy rosyjskiego, ponieważ wszędzie tam w mniejszym lub większym zakresie obowiązują wymienione restrykcje. Nie wystarczą też już Kanada i Norwegia, jedyni sojusznicy w tym międzynarodowym sporze – Grenlandia musi się rozglądać za nowymi rynkami zbytu. Przede wszystkim jest to rynek chiński, w którym Grenlandia pokłada wielkie nadzieje na przyszłość¹⁰. Faktem jest, że od czasu wizyty grenlandzkiej minister rybołówstwa w Pekinie w 2012 roku w znanym centrum handlowym w sercu „dzielnicy rosyjskiej” Pekinu sprzedawane są modne stroje wykonane z foczych skór z Grenlandii.

W sali wystawowej w stolicy Chin, jedynej takiej na świecie poza Danią, jeden z pracowników zapewnia nas, że dodatki wykonane z foczej skóry są droższe od tych, które się robi z futra norek, gdyż Chińczycy uważają ją za produkt naprawdę bardzo luksusowy. „Chiny są teraz naszym strategicznym, przyszłościowym rynkiem” – twierdzi. Ten azjatycki kraj rzeczywiście mógł być ważnym klientem dla tak ostatnio ograniczonego przemysłu futrzarskiego Grenlandii, którego odrodzenie nie tylko wpłynęłoby na ekonomię wyspy, ale i umożliwiło podtrzymanie wielowiekowej miejscowej tradycji. Chiny mogłyby też mieć znaczący wpływ na inne dziedziny życia gospodarczego, jak kopalnictwo, i stać się stopniowo bliskim partnerem Grenlandii w przyszłości. Podobnie jak w Afryce Chiny są powołane do tego, by przewodzić w wydobyciu bogactw naturalnych i budowie infrastruktury na dalekich obrzeżach Arktyki.