Tytuł oryginału:

TU ROSTRO MAÑANA

Copyright © 2002, Javier Marias

Copyright © 2004, Javier Marias

Copyright © 2007, Javier Marias

Copyright © 2016 for the Polish edition by Wydawnictwo Sonia Draga

Copyright © 2016 for the Polish translation by Wydawnictwo Sonia Draga

Wykonanie okładki: Szara Sowa

Zdjęcie na okładce © Dr. Paul Wolff & Tritschler/Corbis via Getty Images

Redakcja: Bożena Sęk

Korekta: Agnieszka Majewska

ISBN: 978-83-7999-976-7

Wszelkie prawa zastrzeżone. Nieautoryzowane rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci jest zabronione i wiąże się z sankcjami karnymi.

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując ją, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo!

Polska Izba Książki

Więcej o prawie autorskim na www.legalnakultura.pl

WYDAWNICTWO SONIA DRAGA Sp. z o. o.

Pl. Grunwaldzki 8-10, 40-127 Katowice

tel. 32 782 64 77, fax 32 253 77 28

e-mail: info@soniadraga.pl

www.soniadraga.pl

www.facebook.com/wydawnictwoSoniaDraga

E-wydanie 2016

Skład wersji elektronicznej:

konwersja.virtualo.pl

Dla Carmen López M. –

oby chciała nadal mnie słuchać

Dla Sir Petera Russela,

Któremu tą książką spłacam dług

za jego wielki wpływ,

a autorowi,

za długoletnią przyjaźń

I
Gorączka

Nigdy nie powinno się niczego opowiadać, dostarczać informacji czy przywoływać historii, ani powodować, by ludzie snuli wspomnienia na temat istot, które nigdy nie istniały, nie postawiły stopy na ziemi ani nie przemierzyły świata, a jeśli nawet przezeń przemknęły, teraz są już prawie bezpieczne w niepewnej i na poły ślepej niepamięci. Kiedy opowiadasz, to jakbyś dawał prezent, nawet jeżeli opowieść zawiera truciznę, też jest więzią i wyrazem zaufania, a ten kto zaufał, rzadko nie doświadcza wcześniej czy później zawodu, rzadko więź nie gmatwa się i nie zapętla tak bardzo, że trzeba użyć noża lub brzytwy, żeby ją przeciąć. Iluż ludzi nie zawiodło mego zaufania spośród wielu, którym je okazałem, ja, tak ufny we własny instynkt, nie zawsze jednak dający mu wiarę i zbyt długo naiwny? (Teraz już mniej, znacznie mniej, ale to mija bardzo powoli). Nie zawiedli mnie dwaj przyjaciele, nadal im ufam, w przeciwieństwie do dziesięciu innych, którzy to zaufanie utracili lub roztrwonili; przetrwały resztki zaufania do ojca i, nie pozbawione wstydu zaufanie, jakim obdarzałem matkę, uczucia bardzo do siebie podobne, jeśli nie jednakie, w dodatku z matką to było krótko, już nie może mnie zawieść, chyba że zza grobu, zakładając, że pewnego dnia dokonam jakiegoś okropnego odkrycia i coś skrywanego wyjdzie na jaw; nie przetrwało zaufanie do siostry, do dawnych narzeczonych, kochanek ani do żadnej byłej, obecnej albo wymyślonej żony (siostra bywa zazwyczaj pierwszą miłością z lat dziecinnych), bo zdaje się, że w takich związkach niemal obowiązkowo to co się wie lub widziało, zostaje w końcu wykorzystane przeciw ukochanej osobie czy współmałżonkowi – albo przeciw komuś, czyje ciepło i ciało liczyło się tylko chwilowo – przeciw komuś, kto coś ci wyjawił, kto zgodził się mieć cię za świadka własnych strapień i słabości i był gotów do zwierzeń, przeciw komuś, kto z głową na poduszce po prostu wspominał głośno, pogrążony w myślach i nieświadomy ryzyka, nieświadomy ani lustrującego go bezlitosnego oka, ani nadstawionego i wybiórczo słuchającego ucha (często to nic poważnego, najwyżej do użytku domowego, kiedy jest się przypartym do muru lub w defensywie można to wykorzystać, by dowieść swojej racji podczas przeciągającej się sprzeczki, wtedy niech służy za argument).

I to także oznacza zawieść zaufanie: nie tylko wyrządzić krzywdę lub doprowadzić kogoś do zguby za sprawą własnej niedyskrecji, nie tylko używać tej zakazanej broni, gdy osobie, która wcześniej opowiadała i wyjawiała sekrety – a teraz tego żałuje i zaprzecza, i plącze się, i myli tropy, i chciałaby to wymazać, i milczy – wiatr zawieje w oczy i los się od niej odwróci, lecz także uzyskiwać korzyści z przekazanych nam w chwili słabości, nieuwagi lub wielkoduszności informacji, bez szacunku i względu na okoliczności, w jakich weszliśmy w posiadanie tej wiedzy, którą teraz łatwo nam zmanipulować i sfałszować – czasem wystarcza samo powiedzenie czegoś na głos, by to coś uległo przeinaczeniu: czy były to zwierzenia poczynione podczas miłosnej nocy albo w chwili rozpaczy, wieczorem w poczuciu winy lub po przebudzeniu smutnym rankiem, w pijanym słowotoku bezsenności: jakiejś nocy albo jakiegoś dnia, gdy ktoś mówił tak, jakby po tej nocy lub po tym dniu nie było już żadnej przyszłości (bądź jakby jego nieokiełznany język miał umrzeć wraz z tą nocą i tym dniem), nie wiedząc, że zawsze jest coś, co ma nadejść, zawsze zostaje coś jeszcze, minuta, włócznia, sekunda, gorączka, i jeszcze jedna sekunda, sen – włócznia, gorączka, mój ból i słowo, sen – a także nieskończony czas, który nie zatrzymuje się ani nawet nie zwalnia tempa po naszym ostatecznym końcu, lecz nadal dopowiada, mówi, szepce i zadaje pytania, i opowiada, choćbyśmy nic już nie słyszeli i choćbyśmy zamilkli. Pogrążyć się w milczeniu, tak, zamilknąć, to wielkie pragnienie, którego nikt nie spełnia, nawet po śmierci, a już na pewno nie ja, który często opowiadałem, w dodatku na piśmie, w raportach, i jeszcze gorzej: który patrzę i słucham, choćbym już o nic w zamian nie pytał. Nie, nie powinienem niczego opowiadać ani słuchać, bo nigdy nie zdołam sprawić, by nie zostało to powtórzone lub użyte przeciwko mnie, na moją zgubę, albo co gorsza, żeby nie zostało powtórzone i użyte przeciwko tym, których kocham, aby ich zgubić.

A potem jest nieufność. Jej również nie brakowało w moim życiu.

To ciekawe, że wymiar sprawiedliwości bierze nieufność pod uwagę, a jeszcze dziwniejsze, że zadaje sobie trud, by nas ostrzec: kiedy ktoś zostaje aresztowany, przynajmniej na filmach, pozwala mu się zachować milczenie, ponieważ, jak zostaje natychmiast poinformowany, „wszystko co powie, może zostać użyte przeciwko niemu”. Jest w tym ostrzeżeniu jakiś dziwny – albo niekonsekwentny i sprzeczny – zamysł, by nie prowadzić zupełnie nieczystej gry. To znaczy, informuje się więźnia, że od tej chwili reguły gry nie będą czyste, komunikuje mu się i przypomina, że tak czy inaczej zamierza się go dopaść i wykorzystać w tym celu wszystkie jego potknięcia, niekonsekwencje i błędy – już nie jest podejrzanym, lecz oskarżonym, zamierza się dowieść jego winy, obalić alibi, nie może już liczyć na bezstronność, w każdym razie od dzisiaj aż do dnia rozprawy – wszystkie wysiłki zostaną skoncentrowane na zdobyciu dowodów potrzebnych do jego skazania, cała inwigilacja, podsłuchy, śledztwo i dochodzenie będą służyć zdobyciu dowodów obciążających go, potwierdzających decyzję o aresztowaniu. A mimo to daje mu się możliwość milczenia, niemal żąda się od niego, by milczał; w każdym razie powiadamia się go, że przysługuje mu takie prawo, o czym mógł nie wiedzieć, i tym samym czasem wprost podsuwa mu się taki pomysł: w ogóle nie otwieraj ust, nawet nie zaprzeczaj zarzutom, nie ryzykuj obrony na własną rękę; zachowanie milczenia jawi się albo jest przedstawione jako ze wszech miar najbardziej roztropne i jako coś, co może nas ocalić, nawet jeśli uważamy się za winnych i jesteśmy winni, jako jedyny sposób na to, by ta zapowiedziana nieczysta gra nie przyniosła skutku albo nawet nie mogła mieć zastosowania w praktyce, a przynajmniej nie przy mimowolnej naiwnej współpracy więźnia: „Ma pan prawo zachować milczenie”, w Ameryce nazywają to „formułą Mirandy”, nawet nie wiem, czy w naszych krajach istnieje jej odpowiednik, kiedyś w Ameryce zastosowano tę formułę wobec mnie, dawno temu albo nie bardzo, ale policjant nie wyrecytował mi jej w całości, tak jak trzeba, gdy szybko wyrzucił z siebie słynne zdanie: „Wszystko co pan powie, może zostać użyte przeciwko panu”, zapomniał dodać „przed sądem”, byli świadkowie tego pominięcia i z tej przyczyny zatrzymanie okazało się nieważne. Ten sam dziwny obyczaj przesądza o innym prawie podsądnego, by nie zeznawać na swoją niekorzyść, nie szkodzić sobie własnymi wypowiedziami, odpowiedziami, zaprzeczeniami albo własnym jąkaniem. Nie szkodzić sobie własną opowieścią (tak, to może wyrządzić wielką szkodę); mieć tym samym prawo do kłamstwa.

Gra jest w istocie tak brudna i wyrachowana, że w tych okolicznościach żaden wymiar sprawiedliwości nie może uchodzić za sprawiedliwy, a w takim razie może nie ma co liczyć na żadną sprawiedliwość nigdy, nigdzie – może sprawiedliwość to fantasmagoria i fałszywe pojęcie. Bo oto mówi się oskarżonemu: „Jeżeli zeznasz coś, co nam się nada albo posłuży naszym celom, damy ci wiarę, uwzględnimy to i użyjemy tego przeciwko tobie. I odwrotnie, jeżeli złożysz zeznania na swoją korzyść i we własnej obronie, jeżeli powiesz coś, co oczyści cię z zarzutów, a dla nas będzie niewygodne, nie damy ci wiary i będą to słowa rzucone na wiatr, ponieważ przysługuje ci prawo do kłamania i przyjmujemy za pewnik, że wszyscy, to znaczy wszyscy przestępcy z tego prawa korzystają. Jeżeli wymknie ci się jakieś obciążające cię stwierdzenie albo uwikłasz się w jakąś wyraźną sprzeczność, albo wyznasz coś otwarcie, twoje słowa będą się liczyć i zadziałają na twoją niekorzyść: usłyszymy je, zarejestrujemy, przyjmiemy do wiadomości, uznamy, że zostały wypowiedziane, będą odnotowane, dołączymy je do akt twojej sprawy i będą stanowić zarzut przeciwko tobie. Każde zdanie natomiast, które pomoże ci uwolnić się od zarzutów, będzie nieistotne i zostanie zlekceważone, udamy, żeśmy go nie słyszeli, i nie zwrócimy na nie żadnej uwagi, nie weźmiemy go w rachubę, będzie jak powietrze, dym, szkodliwe opary i nie zadziała na twoją korzyść. Jeżeli przyznasz się do winy, uznamy, że to prawda, i potraktujemy poważnie; jeżeli powiesz, że jesteś niewinny, potraktujemy to jak żart z całym dobrodziejstwem inwentarza”. Uznaje się za pewnik, że zarówno niewinny, jak i winny przyzna się do winy, a więc jeżeli się odezwą, nie będzie między nimi różnicy, będą postawieni na równi albo potraktowani tak samo. I wtedy właśnie się dodaje: „Możesz zachować milczenie”, chociaż to też nie pozwoli odróżnić niewinnego od winnego. (Pogrążyć się w milczeniu, tak, milczeć, oto wielkie pragnienie, którego nikt nie spełnia nawet po śmierci, a przecież właśnie to nam się doradza i do tego się nas przekonuje w najważniejszych chwilach: „Milcz, nie mów ani słowa, nie mów nawet, żeby się uratować. Trzymaj język za zębami, połknij go, choćbyś miał się udławić, jakby ci go kot pożarł. Milcz i wówczas się uratuj”).

W kontaktach z innymi, w normalnym życiu bez niespodzianek, nie zdarzają się takie ostrzeżenia i może powinniśmy stale pamiętać o ich nieobecności lub braku czy też, co sprowadza się do tego samego, o zawsze oczywistym i groźnym powtarzaniu, dokładnym lub przeinaczonym, wszystkiego co mówimy i o czym rozmawiamy. Nic na to nie można poradzić, prędzej czy później ludzie mówią wszystko, to co ciekawe i to co nieistotne, to co osobiste i to co publiczne, to co głębokie i to co błahe, to co powinno pozostać ukryte i to co powinno zostać podane do wiadomości, mówią o smutkach i radościach, i urazach, o pretensjach i uwielbieniu, o planach zemsty, o tym, z czego są dumni i czego się wstydzą, o tym, co wydawało się sekretem, i o tym, co się dopominało, by sekretem pozostać, o tym, co powszechnie wiadome, i o tym, do czego nie można się przyznać, i o tym, co okropne i co oczywiste, i o tym, co istotne – że się zakochali – i o tym, co nieważne – że się zakochali. Bez chwili zastanowienia. Ludzie mówią bezustannie i opowiadają, nie zdając sobie z tego sprawy, zupełnie nieświadomi uruchamianych przez siebie i nie poddających się kontroli mechanizmów intrygi, dwuznaczności i chaosu, które mogą się okazać fatalne, rozmawiają bez ustanku o innych i o sobie, a także o sobie, rozmawiając o innych. To ciągłe mówienie jest czasem postrzegane jak transakcja, chociaż chce się wydawać prezentem (w każdym przypadku ma w sobie coś z prezentu), a często jest raczej łapówką albo wyrównaniem jakiegoś rachunku, albo przekleństwem rzuconym pod adresem konkretnej osoby, albo na chybił trafił, żeby ślepy los obrócił to na dobre lub na złe, albo monetą, za którą kupuje się pozycję społeczną i przysługi, i zaufanie, a nawet przyjaźń i oczywiście seks. A także miłość, kiedy to co druga osoba mówi, zaczyna być nam niezbędne i staje się naszym stylem bycia. Niektórym z nas za to płacą, za mówienie i słuchanie, za wprowadzenie ładu i opowiedzenie. Za zachowanie w pamięci i za spostrzeganie, i za selekcjonowanie. Za wyłudzanie wiadomości, upiększanie, zapamiętywanie. Za interpretowanie i tłumaczenie, i poduszczanie. Za ciągnięcie za język i przekonywanie, i przekręcanie. (Mnie płacili za opowiadanie o tym, czego jeszcze nie ma i czego nie było, o tym co przyszłe i prawdopodobne albo zaledwie możliwe – za hipotezę – to znaczy za przeczucie i wyobrażenie sobie, i wymyślenie; i za przekonanie do tego innych).

Potem większość zapomina, jak i od kogo dowiedziała się tego, co wie, a niektórzy są nawet przekonani, że sami na to wpadli, cokolwiek to było, opowiadanie, pomysł, pogląd, plotka, anegdota, kłamstwo, dowcip, gra słów, maksyma, tytuł, historia, aforyzm, dewiza, przemówienie, cytat albo cały tekst – zawłaszczają to skwapliwie przekonani o własnym autorstwie, a może i wiedzą, że dokonują kradzieży, lecz wolą o tym nie myśleć i tym sposobem ukrywają to sami przed sobą. Zdarza się to dzisiaj coraz częściej, jakbyśmy w naszych czasach niecierpliwie przesuwali wszystko do domeny publicznej, jakby nie istniało już pojęcie autorstwa czy też, ujmując rzecz mniej banalnie, jakbyśmy nie mogli się doczekać, by wszystko zmienić w plotkę, greps, anegdotę, które biegną z ust do ust i z pióra na pióro, i z ekranu na ekran, wszystko poza kontrolą, bez staranności, pochodzenia, przynależności i właściciela, wszystko podkręcone, bezwstydne i bez zahamowań.

Ja natomiast zawsze dokładam starań, by dobrze pamiętać swoje źródła, być może to skrzywienie zawodowe, które mnie nie opuszcza, ponieważ nadal wykonuję tę pracę (musiałem wyćwiczyć pamięć, by odróżniać to co prawdziwe od tego co wyobrażone, to co się zdarzyło od tego co domniemane, to co powiedziane od tego co zrozumiane), i w zależności od źródła, od kogo coś wiem, staram się nie wykorzystywać tych informacji albo tej wiedzy, a nawet zabraniam sobie tego, bo teraz zajmuję się tym tylko okazjonalnie, tylko wtedy, kiedy to silniejsze ode mnie i nie mogę się powstrzymać albo gdy proszą mnie przyjaciele, którzy mi za to nie płacą bądź nie płacą pieniędzmi, a jedynie swoją wdzięcznością i niejasnym uczuciem, że są moimi dłużnikami. To marna zapłata, czasami bowiem się zdarza, wcale nie tak rzadko, że starają się sprzedać to uczucie mnie, żebym to ja się z nim męczył, a jeśli nie jestem chętny do takiej zamiany rolami, nie poczuwam się do zobowiązań i nie zachowuję się tak, jakbym zawdzięczał im życie, zaczynają mnie w końcu uważać za niewdzięczną świnię i stronić ode mnie: wiele osób żałuje, że prosiło o przysługi i wyjaśniło, na czym miały polegać, mówiąc tym samym zbyt dużo o sobie.

Jakiś już czas temu pewna znajoma nie poprosiła o uprzejmość, tylko zmusiła mnie, żebym jej wysłuchał i – nie tyle dramatycznie, ile ze strachem – wprowadziła mnie w szczegóły swego świeżo nawiązanego romansu, chociaż to z jej mężem jestem bardziej i dłużej zaprzyjaźniony niż z nią. Wyświadczyła mi niedźwiedzią przysługę, bo całe miesiące czułem się udręczony tą wiedzą – a ona ją poszerzała, dorzucała stale coś nowego, teatralnie i egoistycznie, coraz bardziej popadając w narcyzm – pewny, że wobec przyjaciela, jej męża, powinienem zachować milczenie: nie z tego powodu, bym nie czuł się w prawie powiadomić go o czymś, czego być może – skąd można to wiedzieć – wolał pozostać nieświadomym; nie żebym nie chciał wziąć na siebie odpowiedzialności za spowodowanie swymi słowami działań bądź decyzji innych ludzi, lecz ze względu na to, jakim sposobem dotarła do mnie ta niewygodna informacja. Nie mogę swobodnie dysponować czymś, czego nie odkryłem na własną rękę, wypełniając jakieś zlecenie lub prośbę, powiedziałem sobie. Gdybym natknął się na żonę mego przyjaciela wchodzącą z kochankiem na pokład samolotu do Buenos Aires, mógłbym pewnie rozważyć jakiś neutralny sposób ujawnienia tego, co wcale nie chcąc, zobaczyłem, owego faktu poddającego się interpretacji, chociaż skądinąd bezspornego (przede wszystkim nie wiedziałbym o jej związku z tym mężczyzną, nie mnie zatem przyszłoby coś podejrzewać, lecz memu przyjacielowi), aczkolwiek czułbym się pewnie jak donosiciel albo intruz, w każdym razie nie sądzę, bym się do tego posunął. Jednakże, powiedziałem sobie, miałbym przynajmniej taką możliwość. Dowiedziawszy się zaś od niej tego, co wiedziałem, nie miałem prawa użyć tego przeciwko niej lub rozpowiadać o tym bez jej zgody, nawet gdybym żywił przekonanie, że działam w interesie mego przyjaciela, a bardzo mnie to kusiło w chwilach większego wzburzenia, na przykład kiedy przebywałem w towarzystwie ich dwojga albo kiedy jedliśmy we czwórkę kolację (moja żona jako czwarta, nie kochanek) i znajoma wymieniała ze mną porozumiewawcze spojrzenie z wyraźnym dreszczykiem emocji (a ja wstrzymywałem oddech), albo kiedy mój przyjaciel wspominał beztrosko o jakiejś wszystkim wiadomej zdradzie popełnionej przez kogoś nam dobrze znanego, o czym współmałżonek tej osoby nie miał pojęcia. (A ja wstrzymywałem oddech). Tak oto zachowywałem milczenie przez wiele miesięcy, wysłuchując o czymś i niemal temu asystując, co ani mnie nie obchodziło, ani mi się nie podobało, a wszystko pewnie po to, myślałem w najczarniejszych chwilach, by pewnego dnia – kiedy cała sprawa wyjdzie na jaw albo zostanie wyznana bądź dostrzeżona, bo zasłona spadnie wreszcie z oczu – okazać się biernym świadkiem lub wspólnikiem czy też, jeśli ktoś woli, współkonspiratorem, i to przez osobę, której sekretu dotrzymuję i której wyłączną władzę w tej sprawie uznałem i zawsze szanowałem, nie mówiąc nikomu ani słowa. Jej władzę i jej autorstwo, mimo że w sprawę są jeszcze zamieszane co najmniej dwie osoby, jedna świadomie, druga nie mając o tym pojęcia, a może mój przyjaciel nie jest w to jeszcze zamieszany i stałby się dopiero wtedy, gdybym mu powiedział. Może to ja jestem już zamieszany z powodu tego, co wiem, oraz dlatego, że wysłuchałem i dokonałem interpretacji – myślałem – moje długie doświadczenie i długa lista obowiązków to mi właśnie podpowiadają i potwierdzają codziennie, każdego dnia, który mija i coraz bardziej je zaciera, oddala ode mnie tak, że chwilami wydaje mi się, iż musiałem o nich tylko czytać albo oglądać je w kinie, albo sobie wyobrażać, że nie tak łatwo się z nich wyplątać ani nawet o nich zapomnieć. Albo że to w ogóle niemożliwe.

Nie, nigdy nie powinienem niczego opowiadać ani nigdy niczego słuchać.

Przez pewien czas słuchałem i czyniłem spostrzeżenia, interpretowałem i opowiadałem, wtedy to była moja praca, ale zawsze tak robiłem i nadal robię, biernie i mimowolnie, bez wysiłku i bez wynagrodzenia, widocznie nic na to nie mogę poradzić albo taki mam sposób bycia, będzie mi towarzyszył aż do śmierci, dopiero wtedy od niego odpocznę. Nieraz mówiono mi, że mam dar, a Peter Wheeler zwrócił mi na to uwagę, zaalarmował mnie, objaśniając i opisując ów dar, bo jak wszyscy wiedzą albo przeczuwają, rzeczy istnieją dopiero wtedy, gdy zostaną nazwane. Ja natomiast czasem postrzegam ten dar jako przekleństwo, mimo że teraz ograniczam się zazwyczaj do trzech pierwszych czynności, które dokonują się bez słów i wewnętrznie, zachodzą tylko w mojej głowie i wcale nie muszą dotyczyć nikogo innego poza mną, a opowiadam coś komuś tylko wtedy, gdy nie mam innego wyjścia albo ktoś usilnie o to prosi. Albowiem w okresie mego zawodowego życia w Londynie, powiedzmy: życia za wynagrodzeniem, nauczyłem się, że to co nam się po prostu przydarza, nie ma na nas szczególnego wpływu lub ma, lecz nie większy niż to, co nam się nie przydarza, natomiast liczy się właściwie tylko opowieść (również opowieść o tym, co się nie przydarza), jakkolwiek nieprecyzyjna, zdradziecka, przybliżona i w gruncie rzeczy bezużyteczna, opowieść jest decydująca, wpływa na nasz stan ducha i sprowadza nas na manowce, i zatruwa nasze kroki, ona też niewątpliwie utrzymuje w ruchu gnuśne, leniwe koło świata.

W działaniach szpiegowskich, konspiracyjnych czy przestępczych nie przypadkiem i nie dla kaprysu poszczególni uczestnicy akcji, spisku albo napadu – tego co skrywane, potajemne – znają tylko pojedyncze, częściowe, fragmentaryczne i niewyraźne dane, każdy wie, jakie ma konkretnie zadanie, ale nie zna zadania pozostałych ani ostatecznego celu. Na filmach możemy zobaczyć, jak partyzant przekonany, że zginie w następnej akcji, mówi, żegnając się z narzeczoną: „Lepiej, żebyś nic nie wiedziała, kiedy będą cię przesłuchiwać, powiesz, że nic nie wiesz, powiesz prawdę, prawda jest łatwa, ma większą siłę i jest bardziej wiarygodna, prawda przekonuje”. (Kłamstwo faktycznie wymaga umiejętności zmyślania i improwizacji, pomysłowości, niezawodnej pamięci i ekwilibrystyki, wszyscy posługują się kłamstwem, lecz mało kto robi to umiejętnie). Albo jak gangster, który zaplanował duży skok, pomysłodawca i mózg całej akcji, poucza swego pomagiera: „Jak będziesz znał tylko swoją część roboty, to choćby cię złapali albo choćbyś nawalił, plan się powiedzie”. (To prawda, można sobie pozwolić, by jeden z elementów planu nie wypalił lub żeby coś się nie powiodło, nie tak łatwo o szybką definitywną klęskę, w każdym przedsięwzięciu, w każdym naszym działaniu walczymy do upadłego, nim pogodzimy się z przegraną). Albo jak szef tajnych służb szepce do agenta, wobec którego powziął podejrzenia i któremu już nie ufa: „Twoja niewiedza zapewnia ci najlepszą ochronę, o nic więcej nie pytaj, w tym twój ratunek i twoja polisa”. (Najłatwiej ustrzec się zdrady, gdy nie ma czego zdradzić bądź kiedy w grę wchodzą tylko bezwartościowe plotki bez żadnego ciężaru gatunkowego, puste opakowanie, figiel spłatany temu, kto płaci). Albo jak ktoś, kto zleca zbrodnię lub grozi, albo jak ktoś, kto wyznaje swoje niegodziwości i tym samym naraża się na szantaż, albo jak ktoś, kto kupuje coś po kryjomu – kołnierz zawsze podniesiony, twarz w cieniu, nigdy nie zapalaj papierosa – ostrzega wynajętego mordercę bądź szantażowaną osobę, bądź potencjalnego szantażystę, bądź kolejną kobietę, dawno zapomnianą namiętność, nadal jednak powód do wstydu: „Pamiętaj, nigdy się nie spotkaliśmy, nie wiesz, kim jestem, nie znasz mnie, nigdy z tobą nie rozmawiałem ani nic ci nigdy nie powiedziałem, nie znasz mojej twarzy ani głosu, ani oddechu, ani imienia, ani pleców. Ta rozmowa ani to spotkanie nigdy się nie odbyły, to co teraz widzisz, nigdy się nie wydarzyło, tego nie ma, tych słów nie było, bo ich nie wypowiedziałem. Nawet jeżeli teraz je słyszysz, ja ich nie wypowiadam”.

(Milczenie i wymazywanie, zatajanie, odwoływanie i milczenie również w przeszłości: oto wielkie, acz nieosiągalne pragnienie świata i dlatego właśnie nie wystarczają żadne środki zastępcze, a dziecinadą jest wycofywanie tego, co się powiedziało, odwoływanie nic nie pomoże; i także dlatego zapieranie się w żywe oczy jest takie irytujące – bo wbrew pozorom jedynie to może zaszczepić wątpliwość i czasem być skuteczne – zaprzeczanie, że się powiedziało to, co się powiedziało i co wszyscy słyszeli, zaprzeczanie, że się zrobiło to, co się zrobiło i czego inni doznali, wprawia w rozpacz, że nieodwołalnie i co do joty może spełnić się coś, co zapowiadają te wcześniejsze słowa, które mogły paść z tak wielu i z tak różnych ust, z ust podżegacza i rzucającego groźby, kogoś, kto przeczuwa, że padnie ofiarą szantażu i płaci potajemnie za swoje przyjemności i korzyści, a także z ust ukochanej osoby albo przyjaciela – i że tym słowom można wówczas równie rozpaczliwie zaprzeczyć).

Wszystkie te kwestie zasłyszane w kinie wypowiedziałem ja sam albo ktoś je do mnie skierował lub kiedyś usłyszałem je od innych w realnym życiu, które pozostaje w dużo większym związku z kinem i z literaturą, niż to się zazwyczaj przyznaje i uważa. Nie chodzi o to, że jak się twierdzi, jedno naśladuje drugie, rzecz w tym, że nasze nieustanne fantasmagorie należą też do życia, poszerzają je i komplikują, sprawiają, że staje się ono mniej przejrzyste i zarazem łatwiejsze do przyjęcia, choć nie bardziej wytłumaczalne (a jeśli nawet, to bardzo rzadko). Cieniutka linia oddziela fakty od fantasmagorii i pragnienie od jego spełnienia, i to co wyobrażone od tego co rzeczywiste, bo w gruncie rzeczy wyobrażenia są już faktami, a pragnienia są swoim spełnieniem i zdarza się to co wymyślone, choćby nie działo się tak nigdy z punktu widzenia zdrowego rozsądku lub prawa, które na przykład dostrzega przepastną różnicę między zamiarem i przestępstwem albo między popełnieniem przestępstwa a jego usiłowaniem. Świadomość nic nie wie o ustawach, nie obchodzi jej także ani nie pociąga zdrowy rozsądek, każda świadomość ma własny rozsądek i jak wynika z mojego doświadczenia, ta cieniutka linia się rozmywa i znikając, niczego już nie rozdziela, toteż nauczyłem się obawiać wszystkiego, co przebiega przez myśl, a nawet tego, co jeszcze nie przyszło na myśl, bo niemal zawsze się przekonuję, że wszystko już gdzieś było, nim przeniknęło umysł, nim do niego dotarło. Nauczyłem się zatem obawiać nie tylko powziętej myśli, pomysłu, ale i tego, co jest wcześniej, co je poprzedza. I tak oto jestem swoim własnym bólem i własną gorączką.

Mój dar albo moje przekleństwo to nic nadzwyczajnego, chcę przez to powiedzieć, że nie jest niczym nadnaturalnym, nadprzyrodzonym, sprzecznym z naturą ani przeciwnym naturze, nie ma nic wspólnego ze zdolnościami paranormalnymi ani nawet z jasnowidzeniem, chociaż czegoś na kształt tego ostatniego oczekiwał w końcu mój przejściowy szef, człowiek zatrudniający mnie przez pewien czas, który wydawał się bardzo długi, odpowiadał mniej więcej okresowi mojego rozstania z Luisą, kiedy wróciłem do Anglii, by nie pozostawać w pobliżu żony, gdy ona powoli oddalała się ode mnie. Ludzie z godną uwagi częstotliwością zachowują się idiotycznie ze względu na swoją skłonność, by wierzyć w powtarzalność tego, co im sprawia przyjemność: jeżeli raz zdarza się coś dobrego, to powinno się zdarzyć ponownie, a przynajmniej ku temu zmierzać. Wystarczyło, że przy jednej okazji udało mi się trafnie zinterpretować pewien związek, ważny (przejściowo) dla pana Tupry, by Mr Tupra – w istocie tak zawsze się do niego zwracałem, dopóki się nie uparł, żebym nazywał go Bertramem, a trochę później Bertiem, choć nie miałem na to wielkiej ochoty – zechciał wynająć moje usługi, początkowo okazjonalnie, a wkrótce potem już na pełny etat, powierzając mi teoretyczne funkcje tyleż nieokreślone, co rozmaite, wśród nich rolę współpracownika czy też okazjonalnego tłumacza podczas jego hiszpańskich i iberoamerykańskich eskapad. W rzeczywistości jednak, a raczej w praktyce, byłem dla niego interesujący, i w takim charakterze mnie przyjął, jako interpretatora ludzkich losów, by przytoczyć jego pompatyczne sformułowanie i nadmierne oczekiwania. Byłoby lepiej powiedzieć po prostu „tłumacz” albo „obserwator ludzi”: ich zachowań, reakcji, skłonności, charakterów i wytrzymałości; ich podatności na wpływy i uległości, ich słabej lub nieugiętej woli, ich niestałości, ograniczeń, naiwności, braku skrupułów i oporu; różnych stopni ich lojalności lub nikczemności oraz ich szacunkowej ceny, ich trucizn i pokus; a także możliwych do wydedukowania i będących ich udziałem historii, nie tych przeszłych, lecz przyszłych, takich, które jeszcze się nie zdarzyły i dlatego można im było zapobiec. Albo można je było stworzyć.

Poznałem go u profesora Petera Wheelera z Oksfordu, wybitnego emerytowanego już hispanisty i portugalisty, człowieka, który wie więcej niż ktokolwiek na świecie o życiu księcia Henryka Żeglarza, jednego z najlepszych znawców Cervantesa, dziś już sir Petera Wheelera i pierwszego laureata Nagrody Nebrija przyznawanej w Salamance największym sławom w swojej specjalności albo dziedzinie i – co trochę zaskakujące w świecie uniwersyteckim, skąpym lub spauperyzowanym, w zależności od konkretnego przypadku – związanej z pokaźną sumą pieniędzy, w związku z czym jego skąpi albo klepiący biedę zagraniczni koledzy skierowali na niego zwężone z zazdrości oczy po raz przedostatni. Jeździłem do niego co jakiś czas z Londynu (godzina pociągiem w jedną i godzina w drugą stronę), poznawszy go wiele lat wcześniej i mając z nim trochę do czynienia jeszcze w swoich kawalerskich czasach – teraz byłem w separacji, w Anglii zawsze samotny – kiedy przez dwa lata pracowałem jako lektor języka hiszpańskiego na Uniwersytecie Oksfordzkim. Wheeler i ja przypadliśmy sobie do gustu od samego początku, może z szacunku dla Toby’ego Rylandsa, profesora literatury angielskiej, który nas sobie przedstawił, bliskiego przyjaciela Wheelera od czasów młodości, bardzo do niego podobnego pod wieloma względami, a także wiekiem i statusem przymusowego emeryta mimo woli. O ile Rylandsa odwiedzałem często, o tyle Wheelera nie spotkałem już do końca mego ówczesnego pobytu, bo kiedy u nas trwały zajęcia ze studentami, on wykładał jako profesor emerytowany w Teksasie, w wakacje natomiast ja wyjeżdżałem zazwyczaj do Madrytu lub podróżowałem, tak więc nie nadarzyła się sposobność. Kiedy Rylands umarł, już po moim wyjeździe, Wheeler i ja nadal darzyliśmy go szacunkiem, a ponieważ od tej chwili był to już szacunek dla wspomnienia lub bezbronnego ducha, przypuszczam, że będzie trwał w nieskończoność: korespondowaliśmy i dzwoniliśmy do siebie od czasu do czasu, a jeżeli przyjeżdżałem na kilka dni do Londynu, starałem się wykroić wolną chwilę i odwiedzić go, sam albo z Luisą (Wheelera jako zastępcę lub następcę Rylandsa albo jako spadek po nim: to szokujące jak łatwo zastępujemy ludzi, którzy znikli z naszego życia, jak podejmujemy starania, by zapełnić puste miejsce, jak nigdy nie godzimy się na to, by zmniejszyła się obsada, bez której kiepsko sobie radzimy i ledwie umiemy przeżyć, i jak równocześnie wszyscy jesteśmy gotowi zająć w zastępstwie puste miejsca, które nam się przydziela, ponieważ rozumiemy ten mechanizm stałej powszechnej substytucji i uczestniczymy w nim, on dotyczy wszystkich, nas zatem także, toteż zgadzamy się na rolę nieudolnych naśladowców i sami znajdujemy się w otoczeniu coraz większej ich liczby).

Bawił mnie i wiele mnie nauczył swoją inteligentną, pozbawioną zatem okrucieństwa złośliwością i dziwną przenikliwością, tak subtelną i wolną od ostentacji, że często trzeba się było jej domyślać albo ją odgadywać z jego uwag i pytań pozornie nieszkodliwych, retorycznych bądź nieistotnych, ale dla kogoś dostatecznie czujnego zagadkowych jak hieroglify: trzeba go było słuchać „między słowami”, podobnie jak czasem trzeba czytać między wierszami jego zapiski, aczkolwiek ten sposób komunikowania się nie wprost nie przeszkadzał mu również – gdy znudzony niedopowiedzeniami postanawiał odrzucić je nagle jak zbędny balast – być tak szczerym i bezlitosnym w stosunku do osób trzecich, do życia albo do samego siebie (nie zachowywał się tak zazwyczaj wobec swego bezpośredniego rozmówcy) jak żadna ze znanych mi osób, może z wyjątkiem Rylandsa i mnie, lecz jako ucznia i wychowanka ich obu. Ja dostarczałem mu pewnie rozrywki – nie ośmielałem się myśleć inaczej – i swoją nieskrywaną sympatią, łatwym zadowoleniem i pełnym admiracji śmiechem podbijałem mu bębenka, do czego nie trzeba mnie zachęcać w obecności osób, które szanuję i podziwiam, a Wheeler wzbudza we mnie oba te uczucia. (Ja nie byłem dla niego zastępcą ani następcą nikogo, w każdym razie nikogo mi znanego, może kogoś z jego zamierzchłej przeszłości, długo odwlekanym, a kto wie, czy nie wykluczonym już zastępstwem jakiejś dawnej postaci, której odgłosu albo tylko cienia lub odbicia już się wyrzekł).

Tak więc w czasie mego pobytu w Londynie, gdzie pracowałem dla BBC Radio, dopóki nie wyciągnął mnie stamtąd Mr Tupra, odwiedzałem go w Oksfordzie, w jego domu położonym nad rzeką Cherwell, podobnie jak dom Rylandsa, jego dawnego sąsiada, robiłem to z własnej inicjatywy, a bywało, że i z jego, gdy z jakiego bądź powodu pragnął mieć świadków swoich występów lub teatralnych inscenizacji albo kiedy miał gości i chciał im zapewnić trochę urozmaicenia – na przykład w postaci Hiszpana, który nie miał już nic wspólnego z dobrze wszystkim znanym środowiskiem uniwersyteckim – albo innych gości, na których temat miał ochotę ze mną porozmawiać następnego dnia, kiedy już będziemy sami. Odniosłem takie wrażenie dwa albo trzy razy: jakby Wheeler, dobrze już po osiemdziesiątce, przygotowywał sobie zawczasu rozmowy, które mogły mu dostarczyć rozrywki lub pobudzić go do działania w niedalekiej, dla niego ciągle przewidywalnej jeszcze przyszłości. A jeżeli przewidywał, że będzie się dobrze bawił, rozmawiając ze mną potem o Tuprze, opowiadając mi jakieś niedyskrecje na jego temat, komentując jego przywary, śmiesznostki czy tajemnice, to powinienem był wcześniej Tuprę poznać, a przynajmniej kojarzyć go z jakimś konkretnym głosem i konkretną twarzą i wyrobić sobie jakiś pogląd, choćby powierzchowny, z którym on mógłby się potem zgodzić lub nie, a nawet wykłócać się ze mną na ten temat z niepotrzebnym uporem, tylko wtedy bowiem nasza rozmowa sprawiała mu przyjemność. Potrzebny mu był przeciwnik, kiedy perorował.

Zastanawiam się, czy zagadkowy kruchy czas starości nie na tym właśnie polega, na paradoksalnym odkryciu – przez tych, którym udaje się go doczekać i przynależeć do niego – że jest tego kurczącego się czasu nadmiar i że niemałą jego część można poświęcić na przygotowanie czy komponowanie wybranych momentów; albo, powiedzmy, na wybieganie myślą w trakcie wielu pustych lub bezczynnych chwil ku kilku zawczasu wymyślonym scenom i zamierzonym dialogom, zapamiętawszy już wcześniej kwestie przeznaczone w nich dla siebie: jakby starzy ludzie bardzo dbali, by ich czas – zarazem krótki i powolny, skąpy i obfity, czas przebiegłego starca – był jak najlepiej zaplanowany, ukierunkowany i zarządzany, i jakby się nie godzili – już dość, wystarczy: dość już bólu i dość gorączki; dość słowa, włóczni, a nawet snu – żeby był sprawą zwykłego przypadku, tego co niewiadome i niezależne od nich, lecz chcieli zmienić go w rezultat ich własnego działania, ich własnej dramaturgii i zamysłu. Albo, co sprowadza się do tego samego, jakby starali się ten czas antycypować, nadawać mu kształt i jak najbardziej wypracować jego zawartość: tego właśnie chcieli jako jedynego pewnego sposobu na prawdziwe wykorzystanie czasu, który im pozostał, który zdaje się płynąć bardzo wolno, ale przecież spada im z ramion jak śnieg, sypki i niewzruszony. A śnieg zawsze topnieje.

W odniesieniu do Tupry niewątpliwie miałem wrażenie, że Wheeler chciał, żebym go poznał albo zobaczył, w przeciwnym bowiem razie zadzwoniłby tylko i powiedział: „Zaprosiłem kilkoro przyjaciół i znajomych na bufetową kolację, w sobotę za dwa tygodnie; może byś przyszedł, wiem, jaki jesteś samotny w Londynie”. Wcale nie wiedział, czy jestem trochę czy bardzo samotny, czy może uskarżam się na nadmiar towarzystwa, zwykł jednak przypisywać innym własną sytuację, własne potrzeby, a nawet zaniedbania, taki podstęp, ucieczka do przodu, bo wtedy trudno się spodziewać, że ktoś wytknie mu coś podobnego albo czymś podobnym się zrewanżuje, byłoby to mało oryginalne ze strony rozmówcy, infantylne. Ale chociaż użył takich mniej więcej słów, to kiedy z ochotą przyjąłem zaproszenie i zanotowałem sobie dzień i godzinę, nie rozłączył się, tylko dodał z udawanym wahaniem (ale nie ukrywał, że je udaje): „W każdym razie będzie ten gość, Bertram Tupra, dawny uczeń Toby’ego”. („Fellow”, tego słowa użył, jest chyba mniej lekceważące niż „gość”, bo rozmawialiśmy po angielsku i po hiszpańsku, a czasem każdy mówił w swoim języku). Nim zdążyłem zrobić jakąś uwagę na temat tego niewiarygodnego nazwiska, uprzedził mnie, literując je na wszelki wypadek, i przyznał: „Tak, wiem, brzmi jak wymyślone i mogłoby takie być, istotnie, ale bardziej prawdopodobne, że nieprawdziwe jest imię, Bertram, nie Tupra, takie nazwisko musi być autentyczne, rosyjskie albo czeskie, nie wiem, może fińskie, a może tylko tak się wydaje, bo brzmi trochę jak «tundra», nie sądzisz? Tak czy owak, na pewno nie jest angielskie, jest aż nazbyt wyraźnie cudzoziemskie, może ormiańskie albo tureckie, pewnie uznał, że rozsądnie będzie zrównoważyć je imieniem godnym angielskich scen teatralnych, sam wiesz, takie imiona jak Cyryl, Bazyli, Reginald, Eustachy, Bertram pojawiają się we wszystkich starych dramatach. Może dlatego je zmienił, bo gdyby się nazywał, czy ja wiem, Vladimir Tupra albo Vaclav Tupra, albo Pirkka Tupra, nie mógłby się poruszać tu swobodnie bez wzbudzania podejrzeń, wyobraź sobie, jeszcze kilka lat temu byłoby to dla niego bardzo niefortunne, zatrudniliby go w balecie albo w cyrku, ale nie zrobiłby kariery w swoim fachu, jak przypuszczam…”. Wheeler roześmiał się drwiąco, jakby przez sekundę ujrzał oczyma wyobraźni znanego mu Tuprę ubranego w ciemne rajstopy, kostium z dekoltem w serek lub głębokim wycięciem, jak pląsa po scenie na nogach o silnie umięśnionych udach i potężnych żylastych łydkach; albo w ażurowym fosforyzującym dopasowanym trykocie akrobaty. Milczał chwilę, nim na nowo podjął wątek, jakby czekał jakiejś zachęty z mojej strony albo nie mógł się zdecydować, czy wyjaśnić, co oznacza „w swoim fachu”. Nic nie powiedziałem, więc nadal się wahał, zaczął mówić, ale zauważyłem, że nie zwraca uwagi na to, co mówi, miałem wrażenie, że chce tylko zyskać czas na podjęcie jakiejś decyzji: „Zastanawiam się, czy nie zainspirował go ten legendarny księgarz z okolic Covent Garden, Bertram Rota, znasz to miejsce, chyba był dwojga imion, Cyril Bertram Rota, dopiero teraz uświadomiłem sobie, że ma bardzo ekscentryczne nazwisko jak na właściciela lokalu przy Long Acre czy gdzieś w tamtej okolicy, pewnie hiszpańskie, prawda? Znasz w Hiszpanii kogoś o nazwisku Rota, jak ten skorumpowany trybunał kościelny? No więc może naprawdę mieć na imię Bertram, mam na myśli Tuprę, pewnie jego ojcu, zakładając, że to ojciec przyjechał tu z tundry albo ze stepu, przyszło do głowy, żeby zrobić ze swego syna Brytyjczyka już przy urodzeniu, złagodzić ten barbarzyński, niemal oskarżycielski efekt Tupry, w Hiszpanii przez słowo „estupro”, gwałt, musiałby całkiem zmienić nazwisko, co? Ale takie proste sztuczki zdają egzamin, weźmy przykład tego Roty, do dzisiaj na to nie wpadłem, a od tylu lat wydaję fortunę na kosztowne książki z jego katalogu; muszę zagadnąć Anthony’ego, syna Roty, chyba jeszcze żyje…”. Wheeler zamilkł znowu, perorując, rozważał w głębi ducha, czy mi coś powiedzieć, oznajmić albo w jakiejś sprawie się mnie poradzić. „A poza tym”, podjął natychmiast, „mając na imię Bertram, Tupra może oczekiwać, że wszyscy będą nazywać go prywatnie Bertiem, czuje się jak bohater utworów Wodehouse’a, kiedy jest wśród przyjaciół albo z narzeczoną, a właśnie, narzeczona też przyjdzie, nowa narzeczona, chce nam ją przedstawić, założę się, że jest bardziej dumny z jej wyglądu niż z inteligencji, której poziom łatwo przewidzieć…”. Przerwał po raz ostatni, ja jednak nie byłem nazbyt komunikatywny, nie miałem też nic do dodania, zrobił więc jeszcze jedną dygresję, żeby zakończyć w dobrym stylu, i ta dygresja zaintrygowała mnie bardziej niż wszystkie poprzednie: „Po angielsku mówi, rzecz jasna, jak rodowity niezbyt wykształcony Anglik z południowego Londynu, powiedziałbym. W istocie jak się zastanowić, to może jest bardziej Anglikiem niż ja, bo przecież urodziłem się w Nowej Zelandii i przyjechałem tu dopiero w wieku szesnastu lat, w dodatku ze zmienionym nazwiskiem, choć z innych naturalnie przyczyn, bez związku z patriotycznym brzmieniem albo ze stepami. No tak, ale to wszystko już wiesz i nie ma to nic do rzeczy, rozgadałem się. Liczę wobec tego na twoją obecność i do soboty”. A na pożegnanie zwrócił się do mnie najmilszym tonem, który maskował obecną zawsze ironię: „Czekam niecierpliwie na twój przyjazd. Tam, w Londynie, jesteś bardzo samotny. Nie wystaw mnie do wiatru”. To ostatnie zdanie powiedział w moim języku: „No te me rajes”.

Taki był i jest sir Peter Wheeler – był i jest nieprawdziwym starcem, chcę przez to powiedzieć, że jego czcigodny i emanujący spokojem wygląd przysłania często energiczne, niemal akrobatyczne machinacje, a za jego rozkojarzonymi dywagacjami skrywa się spostrzegawczy, analityczny, przewidujący i interpretacyjny umysł, który bezustannie ocenia. Przez kilka ciągnących się w nieskończoność minut kierował moją uwagę na owego Bertrama Tuprę, przez co czułem się teraz zobowiązany przyjrzeć mu się w trakcie bufetowej kolacji, taki był zapewne główny cel Wheelera, żebym jemu właśnie się przyjrzał. Ale nie wyjaśnił w końcu dlaczego i w gruncie rzeczy nie powiedział ani słowa na temat tego gościa czy też fellow prócz tego, że swego czasu był uczniem Toby’ego Rylandsa i że ma nową narzeczoną, cała reszta to były jałowe rozważania i domysły na temat jego absurdalnego nazwiska. Nie zdecydował się nawet po tych wszystkich niewypowiedzianych wahaniach sprecyzować, co oznacza „w swoim fachu”, w którym nigdy nie zrobiłby kariery, gdyby się nazywał Pavel albo Mikka, albo Jukka. A na koniec uniknął moich prawdopodobnych indagacji w tej kwestii, napomykając po raz pierwszy w mojej przytomności o swoich nowozelandzkich korzeniach, nie tak wczesnym znowu przyjeździe do Anglii oraz zmienionym bądź apokryficznym nazwisku i nie pozwalając mi zarazem zadać mu na ten temat żadnego pytania, bo natychmiast dodał: „Ale to wszystko już wiesz i nie ma to nic do rzeczy”, aczkolwiek z całą pewnością wcześniej o niczym nie wiedziałem.

Jeszcze jedna cecha wspólna z Tobym, pomyślałem, odłożywszy słuchawkę. O Tobym opowiadano między innymi, że pochodził z Afryki Południowej: jeszcze jeden powód, dla którego zaprzyjaźnili się w młodości, obaj byli cudzoziemskimi Brytyjczykami albo Brytyjczykami z obywatelstwa jedynie, obaj byli przyszywanymi Anglikami. Rylands nie poświęcił nigdy ani słowa tym pogłoskom ani ja go o to nie nagabywałem, nie lubił zanadto wspominać swojej przeszłości, tak się o nim mówiło i taki był ze mną; nie uważałem za właściwe wypytywać o te sprawy po jego śmierci, oznaczałoby to sprzeniewierzenie się jego woli w chwili, gdy on sam nie mógł już podtrzymać jej w mocy ani zmienić („Dziwne to – niczego więcej nie pragnąć”, zacytowałem w duchu z pamięci, „dziwne nawet swe własne imię odrzucić”). Zawahałem się, czy nie zadzwonić od razu do Wheelera, żeby mógł rozwinąć trochę te nowe informacje na swój temat, na temat swojej przeszłości, i żeby mi wytłumaczył, dlaczego, u diabła, rozwodził się tak długo o Tuprze, doprowadzając mnie niemal do desperacji. Tuż przed telefonem od niego wykręcałem bowiem numer w Madrycie, który był nadal zapisany na moje nazwisko, ale już nie był mój, lecz Luisy i dzieci, i który pozostawał tak uparcie zajęty, że chciałem jak najszybciej spróbować ponownie choćby po to, by zmierzyć czas moich bezowocnych wysiłków. Dlatego nie zadzwoniłem do Wheelera od razu, zaraz po odłożeniu słuchawki, było mi spieszno ponownie wykręcić tamten utracony numer, a raczej numer, z którym przyszło mi się rozstać i pod którym dawniej sam często się zgłaszałem, będąc w domu. Teraz nigdy się pod nim nie zgłaszałem, bo nie było mnie już w domu, nie mogłem już wracać do domu na noc, znajdowałem się poza tym w innym kraju i chociaż nie byłem taki samotny, jak sądził Wheeler, to czasem jednak trochę byłem, a może źle znosiłem brak stałego towarzystwa i to, że nie okazywałem się stale zajęty, czas mi wtedy ciążył albo ja powodowałem, że się dłużył, może dlatego bez większego trudu wysłuchałem najpierw uważnie Wheelera u niego w domu, a potem przyjąłem propozycję Tupry, bo propozycja ta gwarantowała mi stałe towarzystwo, nawet jeżeli czasem nie było towarzystwem bezpośrednim, lecz za pośrednictwem słuchu lub wzroku, zapewniała także, że będę stale zaprzątnięty.

Telefon Luisy w Madrycie był nadal zajęty. Nie był uszkodzony, jak wyjaśnili mi w biurze napraw, a żadne z nas nie miało telefonu komórkowego, tego szpiegowskiego wynalazku. Może była połączona z Internetem, zachęcałem ją do założenia drugiej linii, żeby nie blokować telefonu, proponowałem nawet, że za to zapłacę, ale jeszcze tego nie zrobiła, korzystała z Internetu tylko okazjonalnie, to pewne, niemożliwe więc, żeby z tego właśnie powodu telefon był tak długo zajęty w czwartek wieczór, w jeden z dni, kiedy zgodnie z naszymi ustaleniami miałem odbywać telefoniczne rozmowy z synkiem i córeczką, zanim dzieci pójdą spać, zrobiło się już zbyt późno, godzina później w Hiszpanii, tam już po dziesiątej wieczór, tutaj po dziewiątej, pewnie zjedli we troje kolację, oglądając telewizję albo jakiś film na wideo, trudno im było dojść do porozumienia na temat tego, co chcą oglądać, dzieliła ich zbyt duża różnica wieku, na szczęście chłopiec był cierpliwy i opiekuńczy wobec siostry i często jej ustępował, zaczynałem się o niego niepokoić, był opiekuńczy nawet wobec własnej matki, a możliwe, że i wobec mnie, szczególnie teraz, kiedy wiedział, że jestem daleko i na wygnaniu, osierocony w jego mniemaniu, ludzie, którzy są tarczą, bardzo cierpią w życiu, podobnie jak strażnicy, którzy zawsze mają wytężony słuch i czujne oko. Pewnie już leżą w łóżkach, ale przez kilka minut będą jeszcze mieli zapalone światło, to rodzaj bonusa, jaki dawaliśmy im z Luisą, żeby mogli jeszcze coś poczytać – komiks, byle co, jakąś bajkę – nim nadejdzie sen, to okropne, kiedy znasz dokładnie zwyczaje domu, w którym nagle już cię nie ma i do którego wracasz tylko z wizytą, zapowiedziawszy się zawczasu, jak jakiś bliski krewny raz na jakiś czas, lecz ciągle jeszcze tkwisz w utkanej przez siebie pajęczynie, w świecie zdarzeń, które budowały twoje poczucie bezpieczeństwa i wydawały się niemożliwe bez twojego współudziału, bez ciebie, wieloletniego wspólnika tego, co się robiło i widziało tyle razy, i nie jesteś w stanie wyobrazić sobie żadnych zmian, chociaż wiesz, że nic ich nie powstrzyma, może już się dzieją, mogą być nawet pożądane i jesteś już zdolny jakimś wewnętrznym okiem je widzieć takie, jakie mogłyby być te zmiany, które zajdą pod twoją nieobecność i za twoimi plecami, ciebie już tam nie ma, nie jesteś już uczestnikiem ani nawet świadkiem, jakbyś został wyrzucony z potoku czasu, który widziany z niekorzystnej odległości, zmienił się dla ciebie w nieruchomy obraz albo zastygłe w bezruchu wspomnienie.

Wierzę niemądrze, że będą wiernie czekać na mój powrót albo przynajmniej symbolicznie odgrywać rytuał oczekiwania, a przecież nieskończenie łatwiej pozbyć się symboli niż minionych zdarzeń, które i tak są wypierane i wymazywane bez szczególnego wysiłku – wystarczy być zdecydowanym i podporządkować temu wspomnienia. Nie wierzę, że Luisa nie znajdzie wkrótce nowej miłości albo nowego kochanka, nie wierzę, że na niego nie czeka, choćby bezwiednie, że nie wypatruje go z wyciągniętą szyją czujnym wzrokiem i że – choć jeszcze nie wie, kogo wypatruje – nie czeka bezczynnie na oczywiste pojawienie się kogoś, kto jeszcze nie ma twarzy ani imienia i dlatego posiada wszystkie możliwe twarze i imiona, takie i siakie, znośne i odpychające. A mimo to, wbrew zdrowemu rozsądkowi, roję sobie, że Luisa nie weźmie swojej nowej miłości czy kochanka do domu, w którym mieszkają nasze dzieci, ani nie zaprowadzi go do naszego łóżka, które jest już tylko jej łóżkiem, że będzie się z nim spotykała po kryjomu, jakby ciągle świeże jeszcze wspomnienie o mnie narzucało jej takie zachowanie i dopraszało się o nie – jakiś szept, jakaś gorączka, jakieś zadraśnięcie – jakby ona była wdową, a ja godnym żałoby nieboszczykiem, którego miejsca nie można tak szybko zająć, jeszcze nie, kochany, czekaj, poczekaj, jeszcze nie nadeszła twoja chwila, nie zepsuj wszystkiego, daj mi trochę czasu i daj go trochę zmarłemu, jego czas już nie biegnie, daj mu nieco czasu, niech się rozpłynie, pozwól, żeby stał się duchem, nim zajmiesz jego miejsce i wygnasz jego żywą obecność, pozwól mu stać się nicością, poczekaj, aż jego zapach ulotni się z pościeli i z mego ciała, poczekaj, by nie było już tego, co było. Nie wierzę, że Luisa dopuści, ot tak, tego mężczyznę do naszych obrzędów czy na wspólne zdjęcia, że pozwoli nagle, aby to on pomagał jej w przygotowywaniu kolacji – zostaw, ja zrobię te omlety – aby on oglądał z nią i dziećmi film na wideo – wszyscy się zgadzają, może być „Tom i Jerry” – aby to on wchodził na palcach do pokoi dzieci – jesteś wykończona, ja pójdę, nie wstawaj – i gasił światło, upewniwszy się przedtem, że moje dzieci zasnęły z książeczką o Tintinie, która teraz zsunęła się bezgłośnie na podłogę, albo z misiem na poduszce przygniecionym leciutkim ciężarem niewinnych snów.

Trzeba się jednak przyzwyczaić do myśli, że nikt nie odprawia żadnej żałoby ani nikt nie żywi żadnego szacunku dla wspomnień o nas ani dla tego, co teraz – za późno – decydujemy się podnosić do rangi symbolu, dlatego między innymi, że Luisa wcale nie jest wdową, ani my nie jesteśmy martwi, ani ja nie umarłem: nie wykazaliśmy tylko dostatecznej troski i nic nam się nie należy, a przede wszystkim dlatego, że jej czas, czas, który obejmuje i zawłaszcza dzieci, już nie jest naszym czasem, jej czas biegnie bez nas, a ja dobrze nie wiem, co mam zrobić z moim, który biegnie również beze mnie, a może nie umiałem jeszcze uczynić go moim czasem, może już nigdy go nie dogonię i zawsze będę podążał samotnie w ślad za nim. Wkrótce będzie miała kogoś, kto zrobi omlety i codzienną troskliwością zaskarbi sobie względy jej i dzieci, kto nie będzie okazywał zniecierpliwienia, że nie ma jej tylko dla siebie o każdej porze, kto cierpliwy, wyrozumiały, solidarny, swoimi taktownymi przemilczeniami, troskliwymi pytaniami i uśmiechem współczująco kwitującym przeszłość wykopie mi grób głębszy niż ten, w którym już mnie pogrzebano. Tego właśnie można się spodziewać, ale kto wie… Ten ktoś może być beztroskim wesołym bon vivantem, który co wieczór będzie ją wyciągał z domu i nawet nie będzie chciał słyszeć o dzieciach albo wchodzić do naszego domu dalej niż za próg, będzie czekał w przedpokoju, wystrojony i gotowy do wyjścia na bankiet, bębniąc przynaglająco palcami o framugę drzwi; oderwie ją od dzieci, doprowadzi do tego, że je zaniedba, narazi ją na różne niebezpieczeństwa i skłoni do tych samych wesołych ekscesów, na jakie ja tu sobie pozwalam wcale nierzadko… To może być także jakiś despota, zgorzknialec, który będzie ją gnębił, odseparuje od przyjaciół i narzuci niepostrzeżenie własne wymagania i zakazy pod maską czułości, słabości, zazdrości, pochlebstw i próśb, dewiant, który pewnej deszczowej nocy zaciśnie jej na szyi swoje wielkie łapska, gdy tymczasem dzieci – moje dzieci – będą się temu przyglądać z kąta pokoju wciśnięte w ścianę, jakby chciały, żeby ustąpiła pod ich naporem i znikła, a wraz z nią ten okropny widok i więznący im w gardle szloch, zły sen, i to przeciągłe rzężenie, które wydobywa się z ust ich umierającej matki. Ale nie, nic takiego się nie wydarzy, takie rzeczy się nie zdarzają, nie będę miał tego szczęścia albo tego nieszczęścia (ani fantasmagoria się nie ziści, ani rzeczywistość nie zmieni się w koszmar)… Kto wie, kto nas zastąpi, wiemy tylko, że ktoś taki zawsze się znajdzie i bez względu na okoliczności zastąpi nas we wszystkim, co robimy – w przyjaźni, w pracy, w miłości i nienawiści, która też się w końcu nami zmęczy; w domach, w których mieszkamy, w miastach, które nas przyjmują, w telefonicznych rozmowach, które nas do czegoś przekonują albo w których ktoś słucha nas cierpliwie, śmiejąc nam się do ucha lub pomrukując twierdząco, w grze i w interesach, w sklepach i w gabinetach, w krajobrazie z dzieciństwa, który wydawał się tylko nasz, i na ulicach wyczerpanych widokiem takiej zgnilizny, w znajomych restauracjach i w alejach, i w naszych fotelach, w naszej pościeli, w której zniknie nasz zapach i wszelki ślad po nas i która zostanie wreszcie podarta na szmaty i na ścierki, i ktoś nas zastępuje w naszych pocałunkach i całując, zamyka oczy, i w myślach, i w marzeniach, i wszędzie jestem tylko jak śnieg na ramionach, sypki i niewzruszony, a śnieg zawsze topnieje.

Spoglądam przez okno mego mieszkania przemyślnie urządzonego przez jakąś Angielkę, której nigdy nie widziałem, odkładam i znowu biorę do ręki słuchawkę, wybieram numer i znowu odkładam słuchawkę, spoglądam na leniwy londyński wieczór na placu, z którego powoli znikają ruchliwe postaci i cichnie odgłos ich zdecydowanych kroków i na krótką chwilę – interregnum – zaludniają go postacie niespieszne, zmierzające teraz chwiejnym krokiem w stronę koszy i pojemników na śmieci, w których zagłębiają popielate ramiona w poszukiwaniu niewidzialnych dla nas skarbów albo szczęśliwej zapłaty za kolejny przeżyty dzień, kiedy ciągle jeszcze nie jest noc, ale z pewnością już nie dzień, gdy ciągle jeszcze jest dziś dla wracających do domu albo dla tych, którzy szykują się do wyjścia, lecz już jest wczoraj dla tych, którzy przychodzą i odchodzą i są w tym wszystkim pogubieni. Unoszę wzrok, żeby odnaleźć żywy świat, świat, który wie, dokąd zmierza, do którego, jak sądzę, nadal przynależę, który chroni się w rozświetlonych wnętrzach przed popielatością zmierzchu, chcę się oddalić od pogubionego świata owych zjaw, które grzebią w śmieciach i zmieniają się w śmieci, nie chcę się upodobnić do tego świata; unoszę wzrok ponad zamierający ruch uliczny i żebraków niczym cienie, i ostatnich maruderów – pięć albo sześć kroków biegiem, a potem skok do ruszającego już z przystanku piętrowego autobusu bez drzwi, stukają damskie obcasy, są w poważnym niebezpieczeństwie – spoglądam w górę, nad korony drzew, na drugą stronę placu, za pomnik, gdzie wznosi się elegancki hotel i ogromny biurowiec, i domy mieszkalne zamieszkane przez rodziny lub nie zawsze rodziny, nie zawsze ludzi takich jak ja dawniej, czasem takich jak ja teraz – będę bardziej sobą, będę teraz bardziej sobą, mówię sobie w duchu, I’ll be more myself, żyjąc i mieszkając samotnie – widuję czasem ludzi podobnych do mnie pod jednym względem: ludzi mieszkających samotnie i co najwyżej przyjmujących gości, zdarza się, że gość zostanie u nich na noc, u mnie też tak bywa, jeśli to mnie ktoś się przygląda z jakiegoś obserwatorium.

Naprzeciwko, za drzewami, których korony wypełniają sobą środek placu, mieszka jakiś mężczyzna dokładnie na tej samej wysokości co ja, na trzecim piętrze. W angielskich domach nie ma żaluzji, rzadko zdarzają się firanki lub okiennice, a gdy są, pozostają na ogół odsłonięte lub otwarte aż do chwili, gdy sen zaczyna swe odurzające łowy, i często zdarza mi się widzieć, jak ten mężczyzna tańczy, czasami z kimś w parze, ale najczęściej sam. W tych swoich tańcach, a raczej w tanecznych wygibasach przemierza radośnie cały, długi na cztery okna salon. Nie ma cienia wątpliwości, że nie są to ćwiczenia zawodowego tancerza – w żadnym razie: mężczyzna jest kompletnie ubrany, jakby zaraz miał wyjść z domu, zdarza się, że ma nawet krawat, jakby wrócił właśnie do domu po pracy i w swej niecierpliwości zdołał ledwie zdjąć marynarkę i podwinąć rękawy koszuli (częściej jednak ma na sobie elegancki sweter lub polo z długim albo krótkim rękawem), a jego taneczne kroki są żywiołowe, chociaż nie pozbawione harmonii i wdzięku, ale powiedziałbym, że bez ładu ni składu, bez szczególnego wyczucia rytmu i zamysłu, dopasowane każdorazowo do muzyki, którą słyszy tylko on, jak sobie to wyobrażam, przyglądając mu się przez lornetkę, jakiej używa się na wyścigach. Zdawało mi się, że widzę, jak wkłada sobie do uszu słuchawki albo jakieś inne urządzenie, bez wątpienia bezprzewodowe, inaczej nie mógłby tak hasać i poruszać się z taką swobodą. To by tłumaczyło, dlaczego niekiedy rozpoczyna swoje tańce bardzo późno, szczególnie jak na angielskie zwyczaje nie dopuszczające głośnej muzyki po jedenastej wieczorem ani nawet godzinę wcześniej, nie mam pojęcia, co zrobił, żeby wygłuszyć hałas tanecznych kroków. Może zaczyna tak późno, bo chce łatwiej przywołać sen, robi to wszystko, aby się zmęczyć, wprawić w oszołomienie, zamroczyć, uwolnić się od myśli o swoich zmartwieniach. Jest szczupłym, zwinnym trzydziestokilkulatkiem o ostrych rysach twarzy i dość atletycznej budowie – mocno zarysowana szczęka, nos i wydatne czoło, szerokie bary, płaski brzuch – która sprawia wrażenie naturalnej, nie zaś wypracowanej ćwiczeniami na siłowni. Nosi wypielęgnowany wąsik w stylu dawnych bokserów, ale prosty, nie podkręcony do góry na modłę dziewiętnastowieczną, włosy ma zaczesane do tyłu z przedziałkiem pośrodku, może nawet wiąże je z tyłu w ogonek, ale tego nie jestem pewien. Dziwne jest to obserwowanie jego ruchów, gdy nie słyszy się równocześnie prowadzącej go muzyki, bawię się w zgadywanie, co też to może być, podkładam muzykę w myślach, aby – że tak powiem – nie narażać go na śmieszność pantomimy, taka sytuacja jest jakoś idiotyczna, lepiej więc przywołać coś z własnej pamięci muzycznej – albo podrzucić coś z płyty, jeśli ma się akurat coś odpowiedniego pod ręką – melodię, która zawładnęła tancerzem i prowadzi go bezgłośnie, czasem myślę: Sądząc po namiętnym kołysaniu tułowiem, tańczy pewnie „Hucklebuck” Chubby’ego Checkera, może to coś Elvisa Presleya, na przykład „Burning Love”, bo potrząsa głową jak kukła i drobi kroki, a może to jakiś nowszy kawałek, może to Lynard Skynard i ich sławna piosenka o czymś tam z Alabamy, bo wyrzuca wysoko nogi jak Nicole Kidman, gdy tańczyła to w jakimś filmie; a teraz to może być calypso, co poznaję po ruchu bioder naśladującym taniec z Antyli, w dodatku trzyma w rękach marakasy, lepiej odejdę od okna, inaczej zaraz będę musiał nastawić ma adapterze „I learn a Merengue, mama” albo „Barrel of Rum”, ten facet to jakiś wariat, ale wygląda na szczęśliwego, nie zamartwia się tym, co jego bliźnich wpędza w ponury nastrój albo ich zżera, jest bez reszty oddany swojej pasji, tańcowi nie przeznaczonemu dla nikogo, zdziwiłby się na wieść, że czasem, gdy nie mam nic lepszego do roboty, przyglądam mu się, może zresztą nie ja jeden, obserwowanie go to właściwie dobra zabawa, która podnosi na duchu; jest w nim jakaś tajemnica, nie potrafię sobie wyobrazić, kim jest ani czym się zajmuje, to wykracza – co rzadkie – poza moje zdolności interpretacji czy też dedukcji, które prowadzą mnie na ogół do jakichś wniosków, trafnych lub nie, ale przecież nigdy mnie nie opuszczają; od razu potrafię stworzyć jakiś prowizoryczny portret, łowię jakiś stereotyp, wiarygodne przypuszczenie, jakiś zarys lub strzęp życia jakkolwiek byłoby to wydumane, to z gruntu mój własny, detektywistyczny sposób myślenia, idiotyczny sposób myślenia, z powodu którego krytykowała mnie i robiła mi wyrzuty Clara Bayes, gdy mieszkałem tu przed wieloma laty, zanim jeszcze poznałem Luisę; musiałem ten sposób myślenia przy Luisie powściągnąć, żeby jej nie irytować i nie przyprawiać o lęk, ten zabobonny lęk, który zawsze wyrządza największą szkodę; jednakże nie na wiele się to zdało, nie sposób poradzić sobie z tym, co już wiemy i co wzbudza w nas największy strach (może dlatego, że sami prowokujemy wówczas los, by uniknąć rozczarowania), a wiemy zazwyczaj, jak sprawy się skończą, jak będą ewoluować i co nas czeka, ku czemu wszystko to zmierza i jaki będzie różnych spraw koniec; wszystko widać jak na dłoni, w gruncie rzeczy bardzo szybko wszystko jest w związku widoczne, jak we wszystkich uczciwych, prostych opowieściach, wystarczy ośmielić się i spojrzeć, jedna chwila zawiera w sobie zapowiedź wielu przyszłych lat i niemal cały kształt naszego życia – jedna brzemienna swoim znaczeniem chwila – i jeśli tylko chcemy, możemy ją dostrzec i rozszyfrować, nie ma tak wielu możliwości, wskazówki rzadko są mylne, jeżeli tylko umiemy odczytać ich znaczenie, jeżeli jesteśmy na to gotowi – ale to trudne i może się okazać katastrofalne; pewnego dnia dostrzegasz jakiś nieomylny gest, jesteś świadkiem jakiejś ewidentnej reakcji, słyszysz przesądzający o wszystkim ton głosu, choćby ta druga osoba od razu ugryzła się w język – za późno; czujesz na karku spojrzenie o zamierzonej intencji, spojrzenie ufne w to, że niby rzucone dla niepoznaki, tyle jest przecież spojrzeń mimowolnych; zauważasz nadmierną słodycz lub niecierpliwość, dostrzegasz zamiary ukryte, lecz nigdy do końca, albo zamiary nieświadome, czasami można przewidzieć działanie kogoś drugiego, nim on sam je przewidzi, nim sam je pozna lub wyczuje, i wówczas odgaduje się jeszcze nieuknutą zdradę i niewyczuwalną jeszcze pogardę; zakłopotanie, w jakie wprawia twoja obecność, irytację albo niechęć, jakie wywołujesz, albo przeciwnie, co nie zawsze jest lepsze: otaczającą cię bezwarunkową miłość, nadmierne oczekiwania, oddanie, czyjś wysiłek, by cię zadowolić, stać się niezbędnym i zająć potem twoje miejsce, i stać się tym, kim ty jesteś; żądzę posiadania, złudzenia, czyjąś determinację, aby trwać przy tobie albo zdobyć twoje serce, niedorzeczną, irracjonalną lojalność; potrafisz rozróżnić prawdziwy entuzjazm albo tylko schlebianie, albo mieszankę jednego i drugiego (bo nic nie występuje w postaci czystej), wiesz, kto nie jest godny zaufania i kto jest ambitny, kto nie ma skrupułów i kto pójdzie do celu po twoim trupie, a kto jest szczerą duszą i wiesz, co będzie, gdy napotkasz tego ostatniego na swojej drodze, wiesz, co go czeka, jeżeli się nie zmieni, nie stanie się kimś gorszym, a i wówczas gdy to zrobi: wiesz, czy będzie twoją ofiarą. Kiedy przedstawiają cię jakiemuś szczęśliwemu małżeństwu albo jakiejś parze, widzisz, kto kogo porzuci pewnego dnia, i widzisz to natychmiast, gdy tylko się przywitasz, albo najdalej pod koniec wieczoru. Wyczuwasz też, kiedy coś idzie nie tak albo się rozpada, albo staje na głowie i sprawy przybierają inny obrót, kiedy wszystko się wali, wyczuwasz chwilę, w której przestajemy kochać tak jak dawniej albo w której nas przestają kochać, wyczuwasz, kto się z nami prześpi, a kto nie i kiedy przyjaciel odkryje własną zazdrość, a raczej postanowi jej ulec i pozwoli, by tylko ona kierowała odtąd jego poczynaniami i była mu przewodniczką; kiedy zaczyna wychodzić na jaw albo staje się ciężka od urazy; wiemy, co mamy w sobie męczącego albo irytującego i co nas gubi, co trzeba było powiedzieć, a nie zostało powiedziane, albo o czym trzeba było milczeć, a nie zostało przemilczane, co sprawia, że pewnego dnia inni patrzą na nas nagle innymi oczyma – złymi albo gniewnymi oczyma – już coś mają za złe; kiedy rozczarowujemy lub kiedy nawet nie rozczarowując, wywołujemy irytację, bo nie dajemy upragnionego pretekstu, żeby nas odprawić; wiemy, jaki miły gest staje się nagle nie do zniesienia i że sygnalizuje to moment, kiedy my stajemy się na zawsze nie do zniesienia, i wiemy też, kto będzie nas kochał do śmierci i czasem, ku naszemu ubolewaniu, po śmierci mojej albo po obu śmierciach… czasami wbrew naszej woli… Ale nikt nie chce nic widzieć i dlatego prawie nikt nie widzi, co go czeka, co nas czeka albo co wcześniej czy później nas spotka, nie powstrzymujemy się od nawiązania rozmowy lub przyjaźni z kimś, kto przyniesie nam tylko wyrzuty sumienia i kłótnie, gorycz i płacz, ani z kimś, komu my to wszystko przyniesiemy, choćbyśmy widzieli to jasno od pierwszej chwili. Staramy się, by sprawy nie miały się tak, jak się mają i jakie się jawią, upieramy się bezsensownie, by przekonać samych siebie, że podoba nam się ktoś, kto od początku mało nam się podoba, i darzyć zaufaniem kogoś, kto budzi naszą głęboką nieufność, to tak, jakbyśmy często występowali przeciwko samym sobie i naszej wiedzy, bo tak to często czujemy, bardziej jako wiedzę niż intuicję, wrażenie, żadna z tych rzeczy nie ma nic wspólnego z przeczuciem, nic w tym nie ma nadprzyrodzonego ani tajemniczego, tajemnicze jest tylko to, że nie przykładamy do tego wagi. Skoro tak wielu ludzi doświadcza tego uczucia, to wyjaśnienie musi być proste: po prostu wiemy, lecz nienawidzimy tej wiedzy; nie możemy znieść tego, że widzimy, wzbudza naszą nienawiść ta nasza wiedza, pewność i przekonanie. Nikt nie chce stać się swoim własnym bólem i gorączką…

Jak już wspominałem, niekiedy – aczkolwiek wówczas widziałem to wcześniej zaledwie dwa razy – mężczyzna ten, którego nie udało mi się zinterpretować, odgadnąć czy ocenić, nie umiem wyrobić sobie na jego temat żadnego zdecydowanego, a nawet ogólnego zdania, otóż ten mężczyzna czasem, wbrew swemu zwyczajowi, tańczył w parze, z dwiema różnymi kobietami, za pierwszym razem widziałem go tańczącego z białą, za drugim razem z Murzynką lub Mulatką (nie widziałem dobrze, światło było przygaszone), ale i wtedy robił wrażenie przejętego głównie sobą i raczej własną niźli partnerek przyjemnością, chociaż bez wątpienia lubił dla odmiany tańczyć w parze, lubił obracać swoje partnerki, przyciągać je do siebie i ocierać się o nie w swoim przestronnym salonie bez mebli, jakby specjalnie urządzonym do tanecznych harców. Biała kobieta ubrana była niestety w spodnie; czarna natomiast miała na sobie fruwającą i unoszącą się w tańcu spódnicę, która niekiedy nie opadała do końca, lecz na chwilę zaczepiała się na pończochach (albo rajstopach czy jak tam się dzisiaj nazywa ta część garderoby, co sięga aż do pasa), dopóki lekki ruch bioder lub przypadkowy ruch ręki nie uwolnił materiału i nie oddał go znowu we władanie cenzorskim prawom ciężkości. Z przyjemnością patrzyłem na jej uda, chwilami migały też pośladki, dlatego zaniechałem korzystania z lornetki, podglądanie w zasadzie nie jest w moim stylu, przynajmniej zamierzone, jak w tym przypadku. Biała kobieta pożegnała się zaraz po sesji tańca, ujrzałem ją na dole, jak wychodziła z budynku, w którym mieszkał mężczyzna, i wsiadła na rower (mogła włożyć spodnie z powodu roweru, chociaż nie trzeba koniecznie szukać powodu); Murzynka albo Mulatka została, jak sądzę, na noc: oboje zatrzymali się po dłuższym tańcu, po czym zgasło światło i długo nie widziałem, żeby wychodziła, było już późno, a potem zrobiło się jeszcze później, postanowiłem się położyć i zapomnieć o niej. U mnie też czasem zostawały kobiety, szczególnie w trakcie pierwszych kilku miesięcy zadomawiania się, rozpoznawania nowej sytuacji i robienia bilansu: tak, było ich jak dotąd trzy – jedna przyszła ponownie, druga miała ochotę przyjść, ale się nie zgodziłem, trzecia nie miała nawet takiego pomysłu, straciła zainteresowanie, nim nasza przygoda zdążyła się zacząć, nic o niej nie wiem ani później nic o niej nie słyszałem, w każdym razie od chwili kiedy zjadła u mnie w kuchni śniadanie, machinalnie i szybko, jakby nie było nic dziwnego w tym jej pobycie u mnie o tak wczesnej porze, ot, przypadek; była zaręczona z synem jakiejś ważnej figury i drżała z emocji na myśl o rychłej zapowiedzi małżeństwa, przerażała ją ta bliskość ślubu, nerwowy narzeczony mógł do niej wydzwaniać od poprzedniego wieczora albo od wczesnego ranka, wybierać numer, odkładać słuchawkę, podnosić słuchawkę i wybierać numer, a ona nie odbierała albo zgłaszała się automatyczna sekretarka lub poczta głosowa, nieznośne jest tak dzwonić i dzwonić na próżno, sam z trudem już znosiłem kolejne próby dodzwonienia się do Luisy, co ona może robić – może specjalnie odłożyła słuchawkę, bo ma gościa, może ktoś miał zostać u niej na noc i był tylko jeden sposób, aby zagwarantować sobie, że nie przerwę niczego ani nie zakłócę swoim głosem – pewnie nagle, gdy już stało się jasne, że gość zabawi dłużej, uświadomiła sobie, że to czwartek – włócznia, gorączka, mój ból, sen, to co istotne lub bez znaczenia – czyli dzień, kiedy trzeba położyć dzieci troszkę wcześniej niż zwykle i na całą noc zdjąć słuchawkę z widełek telefonu, rano zawsze można wytłumaczyć to nieuwagą.

Ale na tym przynajmniej etapie zostaje tylko gorliwy zalotnik, który robi co może, żeby się wprowadzić i zająć puste miejsce w ciepłym łóżku, bez ambicji dokonywania jakichś zmian, bo bardzo mu się podoba wszystko, co robił jego poprzednik, i pragnie tylko stać się nim, nawet jeżeli sam o tym nie wie; wesoły bon vivant przychodzi albo nie przychodzi, interesuje go życie pełne rozrywek, a nie spanie na jednej poduszce; zaborczy despota z początku się kryguje, bardzo dba o to, by nie wydać się natrętem, czeka na słowa zachęty, ale i wtedy odrzuca zwykle pierwsze zaproszenie („Nie chcę ci komplikować życia, to byłby dla ciebie kłopot, może jeszcze nie masz pewności, czy chcesz mnie zobaczyć rano, lepiej jeszcze się zastanów”), jest ustępliwy, pełen rewerencji i ciągle jeszcze przezorny, powściąga swoją natarczywość, nie zabawia długo ani nie mitręży czasu na obcym terytorium właśnie dlatego, że zamierza całe to terytorium zawłaszczyć i na razie nie chce wzbudzać podejrzeń. Ten nie zostanie na noc, choćby go błagano, nie na początku: ponownie się ubiera mimo późnej godziny, zmęczenia i chłodu, pokonuje własne lenistwo – trzeba znowu włożyć skarpetki – odkłada na później wszelką ochotę i wszelki pośpiech – nie ma nic przeciwko temu, żeby ochota i pośpiech się nasiliły – wsiada do samochodu albo wzywa taksówkę i znika bezszelestnie o świcie również po to, by szybko za nim zatęskniono, kiedy tylko zamknie za sobą drzwi i otworzy drzwi windy, i pozostawi nieubraną, ciągle jeszcze gorącą kobietę, żeby wróciła sama do niegościnnego skotłowanego łóżka, do pomiętej pościeli, w której nadal utrzymuje się ich zapach. Jeżeli jest tam taki mężczyzna, taki pokrętny facet, który później nie da jej chwili wytchnienia i całkowicie odizoluje ją od przyjaciół, który nie będzie nawet musiał mnie grzebać i zakopywać głębiej, bo wraz z pierwszym jej strachem, pierwszą prośbą i pierwszym spełnionym rozkazem zdążył już zatrzeć wspomnienie o mnie; jeżeli to on jest jej gościem tej nocy, możliwe, że Luisa odłoży słuchawkę z powrotem na widełki, kiedy już sobie pójdzie, starannie ubrany jak wtedy, gdy przyszedł, nawet w rękawiczkach, może odłoży słuchawkę na widełki, słysząc w bramie i na ulicy odgłos jego kroków, głośnych teraz, pewnych i władczych, bo odniósł trwały i znaczący sukces na swojej drodze do niej. Być może zatem powinienem być wytrwały, spróbować znowu później, kiedy zdecyduję się iść spać, żeby o niej zapomnieć, już prawie jedenasta w Madrycie, co ja tu robię tak daleko, nie mogę nawet wrócić na noc do domu, co ja tu właściwie robię, w obcym kraju, zachowując się jak zdenerwowany narzeczony albo gorzej, jak pozbawiony szans adorator, albo jeszcze gorzej, jak żałosny zalotnik, który nie chce przyjąć do wiadomości tego, co już wie, czyli że nigdy nie będzie przyjęty. Już nie czas na takie emocje, to już nie jest mój czas, mój czas już minął, mam od dawna dwoje dzieci, a kobieta, do której dzwonię, jest ich matką, mam dzieci dostatecznie długo, by moje myśli zawsze wokół nich krążyły i żeby były dla mnie wiecznie dziećmi, dlaczego mój czas się wykoleił, dlaczego uległ zawieszeniu, jaki ma sens, abym się denerwował o przyszłość wszystkich trojga w zależności od tego, kto mnie przy nich zastąpi, na razie, o ile wiem, na nikogo się nie zanosi, nikt się jeszcze nie wybiera, aczkolwiek gdyby był już ktoś taki, Luisa nie musiałaby mi o niczym opowiadać, również o tym, kogo widuje albo z kim się umawia, nie wspominając już o tym, z kim sypia i kogo odprowadza do drzwi w szlafroku zarzuconym na rozgrzane nagie ciało, z kim żegna się długim pocałunkiem, jakby chciała przechować ten smak do następnego razu. Może jest blada pod koniec długiego dnia, bez śladu makijażu, włosy ma potargane jak dziecko po całodziennej zabawie, a podkrążone oczy i poszarzała cera wskazują na zmęczenie, nawet chwilowa radość z tego, co właśnie się zdarzyło, nie potrafi upiększyć jej twarzy, która domaga się odpoczynku i snu, jeszcze więcej snu, żeby wreszcie przestać myśleć. Ja też nie opowiedziałem jej o tych trzech kobietach, które zostały u mnie na noc, o żadnej z nich – o której? po co miałbym to robić? – nawet o tej, która przyszła ponownie.

Żebracy już się wycofali, zgarnąwszy swoje trofea – są zwykłym interregnum popiołu i cienia – plac jest niemal pusty, od czasu do czasu ktoś przechodzi, nikt nigdzie nie jest ostatni, zawsze ktoś przechodzi później. Palą się światła w eleganckim hotelu i w kilku mieszkaniach, ale w tej chwili żadna postać nie pojawia się w moim polu widzenia. Nieodgadniony tancerz z naprzeciwka już skończył i zgasił światło, zresztą rozpoczął dziś o zbyt późnej porze, żeby podołać dłuższym harcom. Zostaję więc zupełnie sam niczym narzeczony lub kochanek, zarazem z krwi i kości i fantomiczny, mało znaczący, jestem tu i ciągle nie śpię.

„Si?”

Podniosłem słuchawkę na dźwięk dzwonka, była tuż pod ręką. Machinalnie odezwałem się po hiszpańsku, od dłuższego czasu rozmyślałem w swoim języku.

„Deza”. Tak właśnie, po nazwisku, zwracała się do mnie Luisa, kiedy czuła się winna albo czegoś ode mnie chciała, a także kiedy była w złym humorze z mojego powodu. „Cześć, pewnie próbowałeś się dodzwonić, przepraszam, siostra przez godzinę trzymała mnie w charakterze osobistego psychoterapeuty przy telefonie, fatalnie układa jej się z mężem, a mnie uważa teraz za ekspertkę. Dobre, co? Dzieci już śpią, naprawdę mi przykro, położyłam je o zwykłej porze, szczerze mówiąc, kompletnie zapomniałam, że dziś jest czwartek, przypomniałam sobie dopiero przed chwilą, kiedy skończyłam z nią rozmawiać, wiesz, jak to jest: coś, co dla ciebie jest całkiem jasne, w ogóle takie nie jest dla tej drugiej osoby, powtarzasz jej wszystko dziesięć razy i powoli szlag cię trafia, tak samo z moją siostrą, w gruncie rzeczy chce słyszeć tylko to, co sama sobie mówi, a nie to, co ja mogę jej powiedzieć albo doradzić. Co u ciebie?”

Wydawała się zmęczona i nieobecna, jakby rozmowa ze mną była dla niej dodatkowym wieczornym obowiązkiem, którego nie wzięła wcześniej w rachubę, i jakby nadal prowadziła rozmowę z siostrą, nie ze mną, zakładając, że rozmowa z siostrą w ogóle się odbyła. Zawsze jest tak samo, każdego dnia, ciągle, przy każdej wymianie słów z każdym możemy wierzyć albo nie wierzyć w to, co nam się mówi, nie ma tak wielu możliwości, wierzymy zatem prawie we wszystko, co nam się mówi, a jeżeli nie wierzymy, to zazwyczaj zachowujemy w tym względzie milczenie, w przeciwnym wypadku wszystko się staje uciążliwe i skomplikowane. Cokolwiek zatem zostanie powiedziane, przyjmowane jest w zasadzie jako prawda, i to co prawdziwe, i to co fałszywe, chyba że to ostatnie jest nagminne, nagminnie fałszywe. Nie był to teraz przypadek Luisy, mówiła o czymś, co mogło się wydarzyć naprawdę lub co tylko maskowało prawdę, czyli jakąś inną rozmowę telefoniczną, kolację w mieście i wynajęcie gadatliwej opiekunki do dzieci, czyjąś dłuższą wizytę i pożegnanie, to nie była moja sprawa, zresztą jakie mogło to mieć znaczenie, musiałem przyjąć wyjaśnienie Luisy za dobrą monetę, właściwie nie powinienem zadawać żadnych pytań. A poza tym jest przecież inna możliwość, posługujemy się półprawdami, prawda nas inspiruje do wymyślania i snucia na jej osnowie kłamstw, zawsze więc te kłamstwa mają w sobie ziarno prawdy, osnowę, punkt wyjścia, swoje źródło. Ja zazwyczaj wiem, nawet jeżeli owe kłamstwa mnie bezpośrednio nie dotyczą albo nie ma sposobu, by się o tym przekonać (często nic mnie nie obchodzą, jest mi wszystko jedno). Odkrywam je bez konieczności posiadania dowodów, ale na ogół zachowuję tę wiedzę dla siebie, chyba że ktoś mi płaci za to, bym je wskazał, jak wówczas gdy zajmowałem się tym zawodowo w Londynie.

„Wszystko dobrze”, powiedziałem i nawet to krótkie zdanie było fałszywe. Właściwie wcale nie miałem ochoty rozmawiać. Nawet pytać co u dzieci, z pewnością nic nowego. Mimo to podała mi szybki skrót wiadomości, niejako tytułem zadośćuczynienia za to, że nie usłyszałem dziś wieczorem ich głosów: może dlatego zwróciła się do mnie po nazwisku, Deza, chciała, żebym jej wybaczył niedopatrzenie, którego nie wypominałem, bo i tak te kilkuminutowe rozmowy telefoniczne z synem i córką były zawsze rutynowe i idiotyczne, zawsze te same moje pytania i podobne ich odpowiedzi, nigdy mnie o nic nie pytali z wyjątkiem tego, kiedy przyjadę i co im przywiozę, potem kilka czułych słów i jakiś żarcik, wszystko drętwe, uczucie przykrości przychodziło później, w ciszy, przynajmniej w moim przypadku, ale dawało się znieść.

„Jestem ledwie żywa”, powiedziała na zakończenie Luisa. „Nie mam już siły dzisiaj rozmawiać przez telefon. Idę spać”.

„Dobrej nocy. Spróbuję zadzwonić w niedzielę. Śpij dobrze”.

Odłożyłem słuchawkę, a raczej odłożyliśmy słuchawki, ja też czułem się wykończony, nazajutrz czekał mnie huk pracy w BBC Radio, ciągle tam pracowałem, nie wiedziałem, że już niedługo. Gdy rozbierałem się przed snem, przypomniałem sobie jak kiedyś, tysiąc lat temu, niedługo po urodzeniu się naszego syna, nie całkiem jeszcze przyzwyczajony do istnienia dziecka, do jego wszechobecności, zadałem Luisie bzdurne pytanie, kiedy rozbierała się do snu. Zapytałem ją wówczas, czy sądzi, że mały zawsze już będzie mieszkał z nami, dopóki będzie dzieckiem albo nastolatkiem. Zdziwiona i odrobinę zniecierpliwiona odpowiedziała: „Jasne, a niby z kim? Co za idiotyczne pytanie”. I zaraz dodała: „Jeżeli nic nam się nie przytrafi”. „Co masz na myśli?”, spytałem trochę rozkojarzony, jak często w owym czasie. Stała niemal naga. I odpowiedziała: „Nic złego”. Teraz nasz syn wciąż jeszcze był dzieckiem, a jednak nie mieszkał już z nami, tylko z nią i z naszym drugim dzieckiem, ze swoją siostrą, która też miała zawsze mieszkać z nami. Musiało nam się zatem przytrafić coś złego, może nie nam obojgu, tylko mnie. Albo jej.

Przy pierwszym kontakcie i na przyjęciu Tupra okazał się miłym człowiekiem, uśmiechniętym i zaskakująco przyjaznym jak na mieszkańca Wysp Brytyjskich, jego delikatna prostoduszna próżność nie była uciążliwa, wręcz przeciwnie, pozwalała traktować go z odrobiną ironii i budziła odruchową niemal sympatię. Był ponad wszelką wątpliwość Anglikiem mimo swego dziwacznego nazwiska, bardziej Bertramem niż Tuprą: gestykulacja, intonacja, naprzemiennie wysokie i niskie tony w obrębie jednej wypowiedzi, lekkie kołysanie się na piętach z rękoma założonymi na plecach, nieśmiała początkowo postawa, uważana w Anglii za wyraz uprzejmości albo wstępną deklarację, że nie będzie się podejmować żadnych prób werbalnej dominacji – w jego przypadku ta nieśmiałość była bardzo początkowa, to znaczy nie trwała dłużej niż wzajemne prezentacje; a mimo to miał w sobie odmienność, jakiś odległy, lecz widoczny ślad obcych korzeni – może tylko ze strony ojca – może przesiąkł tym bezwiednie i całkiem naturalnie w domu i nigdy nie utracił mimo swego miejsca zamieszkania, szkoły, a nawet studiów na Uniwersytecie Oksfordzkim, gdzie ludzie nabierają specyficznej maniery, uczą się szczególnego sposobu wyrażania się i ekskluzywnych charakterystycznych zachowań – będących niczym swoiste znaki rozpoznawcze albo kody – znacznej wyniosłości, a nawet tików na twarzy w przypadku osobników bardziej i śmielej utożsamiających się z miejscem czy raczej z jego legendą. To coś pozostawało w związku z pewną twardością charakteru lub niejakim stałym napięciem, a może była to jakaś odsunięta w czasie, ukryta, trzymana na wodzy porywczość, zawsze gotowa wybuchnąć bez świadków – albo tylko przy osobach zaufanych. Nie wiem, jak to wyrazić, nie zdziwiłbym się bowiem, gdyby Tupra, będąc sam w domu bądź nie mając nic lepszego do roboty, tańczył jak wariat w swoim pokoju, z partnerem lub bez, ale raczej w parze z kobietą, rzucało się w oczy, że niezmiernie lubi kobiety (w Anglii, gdzie wszyscy się krygują, takie rzeczy są bardzo widoczne), nie tylko tę jedną, z którą w danej chwili był, lecz niemal wszystkie, nawet te w dojrzałym wieku, miał jakby zdolność widzenia ich takimi, jakie były dawniej, jako młode kobiety, a kto wie, może i jako małe dziewczynki, jakby potrafił czytać w nich wstecz i okiem zagłębionym w przeszłość sprawić, by ta przeszłość w chwili, gdy on się jej przyglądał i ocalał ją, na nowo stawała się teraźniejszością i by te kulące się w sobie, więdnące, wycofujące się kobiety odzyskiwały w jego obecności zdolność pożądania i wigor (a może nie było to nic ponad blask; szalone efemeryczne iskrzenie, bardziej efemeryczne nawet niż pierwszy błysk zapałki po potarciu o draskę). Uderzające było, że nie tylko on je tak widział swoimi oczyma, lecz że widzieli je tak inni, jakby zarażał ich swoją wizją, gdy o nich opowiadał lub, innymi słowy, jakby uczył nas i przekonywał, by dostrzegać to, co on widział od razu, a czego my nigdy byśmy nie zobaczyli bez jego pomocy, bez jego słów i palca wskazującego.

Zaobserwowałem to już podczas bufetowej kolacji u sir Petera Wheelera, później oczywiście też, lepiej go poznawszy. Potem zdałem sobie bowiem sprawę, że jego ostrość widzenia napisanych już w połowie biografii i przebytych w połowie dróg dotyczy wszystkich w ogóle, zarówno kobiet, jak i mężczyzn, chociaż kobiety pobudzały go i poruszały dużo bardziej. Na przyjęciu zjawił się w towarzystwie kobiety, którą wcześniej zapowiedział Wheelerowi jako swoją narzeczoną, osoby o dziesięć, piętnaście lat od niego młodszej, która zdawała się znać na wylot tak Tuprę, jak i tę sytuację: nie szczędziła uśmiechów zamożniej wyglądającym gościom i zadawała się z nimi bez entuzjazmu, starając się brać udział w rozmowie, jakby odgrywała znaną na pamięć rolę i myślała tylko o tym, która to może być godzina (w istocie dwa razy zerknęła bezwiednie na zegarek). Była wysoka, niemal za wysoka na wysokich obcasach, poruszała się na nich perfekcyjnie, miała nogi silne i umięśnione, jak Amerykanka, a twarz nieco końską, rysy wdzięczne, ale groźnie zarysowaną dolną szczękę, duże, ściśnięte, zbyt długie zęby, w uśmiechu górna warga załamywała się w połowie i prawie znikała – nie było jej do twarzy z uśmiechem. Ładnie pachniała swoim naturalnym zapachem, należała do kobiet, których przyjemna, lekko kwaśna woń – bardzo ponętny zapach ciała – przebija wszelkie dodatki, to z pewnością ten zapach najbardziej podniecał jej narzeczonego (nie mówiąc o wyeksponowanych udach).

Tupra mógł mieć około pięćdziesięciu lat i był od niej niższy, jak większość mężczyzn na przyjęciu, wyglądał jak doświadczony w podróżowaniu dyplomata, ciągle jeszcze wysyłany znienacka to tu, to tam, albo jak wysoki urzędnik działający raczej poza biurem niż w biurze, to znaczy jak ktoś, kto nie tyle jest ważny nominalnie, ile niezbędny w praktyce, raczej przyzwyczajony do gaszenia wielkich pożarów i łatania dużych dziur, do zażegnywania wojen, do uspokajania i ogrywania rebeliantów niż do wypracowywania strategii zza biurka. Sprawiał wrażenie człowieka mocno stąpającego po ziemi, nie zagubionego na szczytach władzy ani ślepo stosującego protokół: czymkolwiek się zajmował („w swoim fachu”), z pewnością częściej chodził po ulicach niż po dywanach, aczkolwiek były to pewnie wybrane, eleganckie i zamożne ulice. Ciemne włosy łagodziły wrażenie pękatej czaszki, były ciemniejsze, gęstsze i bardziej kręcone, niż spotyka się zazwyczaj w Wielkiej Brytanii (z wyjątkiem Walii), prawdopodobnie farbował je sobie na skroniach, gdzie skręcały się niemal w pierścionki, zdradzając niepożądaną, chociaż późną siwiznę. Oczy miał niebieskie albo szare, zależnie od światła, rzęsy długie i nazbyt gęste, by nie wzbudzały zazdrości każdej niemal kobiety i podejrzeń każdego niemal mężczyzny. Spojrzenie bladych oczu było żartobliwe, nawet jeśli bez takiej intencji – wyraziste zatem i wówczas, gdy było bez wyrazu – i dość życzliwe czy też powinienem powiedzieć: dowartościowujące, dla takich oczu zawsze jest ważne to, co mają przed sobą, osoby, na których spocznie takie spojrzenie, czują się godne zainteresowania, jakby jego bystrość od razu kazała oczekiwać, że przeniknie do głębi osobę, przedmiot lub scenę. Potępia się taki rodzaj patrzenia, rzadko już występujący w naszych społeczeństwach, i odmawia mu się prawa bytu. W Anglii na pewno nie zdarza się często, bo tamtejsza długa tradycja nakazuje, by spojrzenia były ukradkowe, bez wyrazu i nieobecne; ale i w Hiszpanii, gdzie przecież patrzono tak dawniej, teraz nikt nikogo nie widzi ani nie wykazuje w tym kierunku najmniejszego zainteresowania, a swoiste spojrzeniowe sknerstwo każe ludziom zachowywać się tak, jakby innych w ogóle nie było albo jakby byli tylko kształtem lub przeszkodą do ominięcia bądź oparciem, na którym można się wesprzeć lub można po nim przejść, a jeśli się wgniecie, to i lepiej, i wszystkim się wydaje, że bezinteresowne spojrzenie na bliźniego byłoby przyznaniem mu niezasłużonego znaczenia, które w dodatku pomniejsza znaczenie samego patrzącego.

Jednakże ktoś, kto nadal patrzy tak jak Bertram Tupra, pomyślałem, kto skupia wzrok na właściwej wysokości, czyli na wysokości człowieka, kto chwyta i łapie, a raczej przyswaja pojawiający się przed nim obraz, wiele zyskuje, szczególnie na wiedzy i na tym, co wiedza umożliwia: może nakłaniać i wywierać wpływ, może stać się niezbędnym i spowodować, by za nim tęskniono, gdy się odsuwa lub odchodzi albo użyje takiej groźby, może odradzać i przekonywać, i zawłaszczać, może insynuować i podbijać. Tupra przypominał w tym Toby’ego Rylandsa, którego był studentem, wykazywał ciepłe, wszechogarniające zainteresowanie; miał też coś wspólnego z Wheelerem, mimo że spojrzenie Wheelera było nieufne, czujne, oczy zawsze sprawiały wrażenie wyrabiających sobie opinię, nawet gdy zdawały się zamyślone, rozkojarzone lub senne, myślących samodzielnie bez udziału głowy, osądzających, gdy nie było potrzeby wydawania sądu nawet na własny użytek. Tupra natomiast początkowo nie wzbudzał strachu, nie sprawiał takiego wrażenia i dlatego nie czułeś potrzeby, by mieć się na baczności, zapraszał cię raczej do opuszczenia tarczy i zdjęcia hełmu, by lepiej mógł się przyjrzeć. Wszyscy trzej mieli ze sobą coś wspólnego, a on, jako łączące ogniwo, sprawił, że uświadomiłem sobie więcej podobieństw między dwoma starcami, przyjacielem żyjącym i przyjacielem zmarłym: pokrewieństwo charakterologiczne; a może nie chodziło o to, lecz o podobne zdolności. Może u wszystkich trzech to był dar.

Pomyślałem, że Tupra musi nieodparcie pociągać kobiety (myślałem tak wiele razy, widziałem to) niezależnie od ich pozycji społecznej, zawodu, doświadczenia, zadufania w sobie czy wieku, mimo że miał już około pięćdziesiątki i właściwie nie był przystojny, był jednak ogólnie atrakcyjny, aczkolwiek niektóre jego cechy mogły być dla obiektywnego obserwatora odpychające: nie tyle zbyt gruby nos, jakby rozbity kiedyś jednym ciosem albo kilkoma, nie tyle niepokojąco błyszcząca i gładka jak na ten wiek skóra w złocistym odcieniu piwa (naturalnie wolna od zmarszczek bez sztucznych zabiegów), nie tyle brwi przypominające plamy sadzy i chętnie się zrastające nad nasadą nosa (pewnie wyskubywał je co jakiś czas pęsetą), lecz raczej usta, zbyt miękkie i mięsiste, pozbawione jędrności i za szerokie, wargi trochę afrykańskie, a może raczej indyjskie albo słowiańskie – z pewnością cofały się przy pocałunku i rozpłaszczały jak miękka, ugnieciona plastelina albo takie powodowały uczucie swoim dotykiem jak dotyk przyssawki, dotykiem stałej nieusuwalnej wilgoci. A mimo to, pomyślałem, usidli każdego, kogo będzie chciał, bo nic nie ma krótszego żywota niż obiektywizm, a gdy go zabraknie lub gdy człowiek się go pozbędzie, by móc dalej żyć, nic nie jest odpychające. Poza tym niektórym podobają się pewnie takie usta i rozpalają w nich namiętność. W wieku męskim, a i w niepewnych latach pierwszej młodości, rzadko kiedy czułem się bez szans w obecności innego mężczyzny przekonany, że gdyby taki gość lub fellow spojrzał na towarzyszącą mi kobietę, nie zdołałbym żadną miarą jej przy sobie zatrzymać. Jednakże nie towarzyszyła mi żadna kobieta ani podczas kolacji u Wheelera, ani przez większość czasu, kiedy pracowałem u Tupry jako jego współpracownik. Całe szczęście, że nie ma ze mną Luisy, pomyślałem; nie ma jej tu i nie powinienem się obawiać (myślałem tak wiele razy, widziałem to). Ten mężczyzna bawiłby ją, rozumiał i pochlebiałby jej, zabierałby ją co wieczór do miasta i wystawiał na najstosowniejsze i najbardziej owocne z niebezpieczeństw, byłby troskliwy i solidarny i wysłuchałby jej opowieści od początku do końca, i odseparowałby ją także od wszystkiego, i narzuciłby jej niepostrzeżenie swoje wymagania i zakazy, wszystko równocześnie lub w bardzo krótkim odstępie czasu, i nie musiałby wcale kopać ani cala głębiej, żeby mnie posłać na samo dno piekła, ani też podejmować najmniejszego wysiłku, by odesłać mnie w niebyt, mnie i wspomnienia o mnie, jej incydentalną i nieprawdopodobną tęsknotę za mną.

To przekonanie powodowało, że stosunek jego nowej narzeczonej do niego wydawał mi się jeszcze dziwniejszy, kobieta sprawiała takie wrażenie, jakby jakiś czas temu przebyła już z nim całą podróż: podróż była długa, nawet dłuższa, niż planowano, i doprowadziła do przesytu wspólną wędrówką, a tym samym do lekkiego znudzenia samym Tuprą, którego, rzec by można, tolerowała raczej ze względu na dawną zażyłość i pojednawczą naturę – może też trochę naturę pochlebcy – niż podążała za nim po wielkim salonie z entuzjazmem bądź natrętną uporczywością nowej kochanki czy nowego kochanka, którzy jeszcze nie dają wiary swemu szczęściu (on mnie kocha, ona mnie kocha, co za rozkosz) i mylą je z przeznaczeniem albo podobnymi wzniosłymi głupstwami. Nie żeby nie wydawała się uzależniona od Tupry, raczej jednak z tego względu, że był jej osobą towarzyszącą i to on zaciągnął ją lub przyprowadził do domu Wheelera i do tych wszystkich ludzi, w połowie pracowników uniwersytetu, w połowie dyplomatów, finansistów, polityków lub przedsiębiorców, a może też literatów bądź przedstawicieli wolnych zawodów (trudno rozeznać się wśród elegancko ubranych ludzi w obcym kraju rządzącym się archaiczną etykietą, choćby się tam mieszkało; na przyjęciu był też obecny ogromnego wzrostu podchmielony mężczyzna ze szlacheckim tytułem, lord Rymer, mój stary znajomy z Oksfordu i emerytowany już dyrektor, czyli warden, jednego z oksfordzkich kolegiów, All Souls), nie przyszła zaś z wyboru, posłuszeństwa, ochoty lub miłości albo z naturalnej chęci poznania czegoś nowego, co przez krótką chwilę ociąga się z utratą waloru nowości, a to właśnie chciałoby się przyspieszyć (wszystko co nowe jest bardzo męczące, bo wymaga nauki i nie ma wytyczonego biegu). Peter przedstawił mi ją jako Beryl, bez żadnych dodatków. „Mr Deza, stary przyjaciel z Hiszpanii”, powiedział po angielsku, kiedy przyszli, a ja już byłem w środku, nadał im wyższą rangę, przedstawiając mnie w pierwszej kolejności, zobowiązywała do tego obecność damy, a może i coś więcej; potem dodał: „Mr Tupra, z którym przyjaźń sięga jeszcze dalszych czasów. A to Beryl”. Nic więcej.

Jeżeli Wheeler chciał, żebym przyjrzał się Tuprze i poświęcił mu więcej uwagi niż innym gościom, przeliczył się w swoich rachubach, zapraszając równocześnie innego Hiszpana, niejakiego De la Garzę, nie byłem pewien początkowo: attaché kulturalnego, prasowego czy też sprawującego jeszcze bardziej nieokreśloną i pasożytniczą funkcję w ambasadzie Hiszpanii, aczkolwiek po kilku jego wypowiedziach nie mogłem całkowicie wykluczyć, że jest urzędnikiem delegowanym jedynie do stosunków nieobyczajnych, degustacji alkoholi, potajemnego dawania łapówek i dotrzymywania towarzystwa. Był to osobnik nienagannie ubrany, ograniczony i bezczelny, który – jak to na ogół bywa wśród moich rodaków, gdy los zetknie ich z cudzoziemcem przy jakiejkolwiek okazji lub w jakimkolwiek miejscu, czy to w Hiszpanii, gdzie są gospodarzami, czy to poza nią, gdzie są podejmowani jako goście, bez względu na to, czy stanowią większość czy też występują w pojedynkę – nie znosił w gruncie rzeczy zadawać się z cudzoziemcami ani znajdować się w uciążliwej sytuacji, gdy trzeba okazać im trochę uprzejmego zainteresowania, kiedy zatem natknął się na ziomka, przykleił się do mnie na dobre i przestał zwracać jakąkolwiek uwagę na tubylców (koniec końców to myśmy tam byli przyjezdni), wyjąwszy dwie albo trzy, a może cztery seksualnie ponętne kobiety wśród piętnastu w sumie biesiadników (posiłku na zimno, czyli z bufetu, przysiadających więc na krótkie chwile w różnych miejscach, kręcących się to tu, to tam albo stojących), chociaż polegało to bardziej na gapieniu się na te kobiety w nazbyt czytelny sposób, wypowiadaniu na ich temat grubiańskich uwag, wskazywanie na nie nieokiełznanymi ruchami brody – posunął się nawet do tego, że raz czy dwa dał mi w bok bezwstydnego, niedopuszczalnego, porozumiewawczego kuksańca – niż na podejściu i nawiązaniu znajomości lub rozmowy, czyli na przejściu ze stadium patrzenia do bardziej konkretnych zalotów, co na pewno nie było dla niego łatwe po angielsku. Kiedy nas sobie przedstawiono, od razu zauważyłem jego radość i ulgę: mając pod ręką Hiszpana, nie tracił czasu i oszczędzał sobie fatygi posługiwania się lokalnym językiem, którym w swoim mniemaniu mówił, ale jego mało wyszukany akcent powodował, że najzwyklejsze słowa brzmiały jak chrapliwy bełkot niezrozumiały dla nikogo oprócz mnie – co nie było zaszczytem, lecz męką, bo moje obeznanie z jego niewzruszoną fonetyką pozwalało mi odszyfrowywać mimowolnie wszystkie bzdury oraz impertynencje; mógł bez zahamowań dawać upust swojemu krytykanctwu i przeklinać do woli, nie ryzykując, że ktoś z krytykowanych go zrozumie, czasem zapominał co prawda o sir Peterze Wheelerze i jego znakomitej znajomości języka hiszpańskiego, kiedy jednak o tym pamiętał, a gospodarz znajdował się na odległość słuchu, przechodził na obsceniczny rynsztokowy żargon, to znaczy na jeszcze bardziej obsceniczny i rynsztokowy niż w innych sytuacjach; czuł się uprawniony do poruszania przy mnie absurdalnych tematów krajowych, nie zawsze wynikających z rozmowy, a ja nic prawie nie wiem o bykach ani o kretynizmach lansowanych przez tabloidy, ani o członkach rodziny królewskiej, aczkolwiek nie mam też nic przeciwko tym pierwszym i prawie nic przeciwko tym ostatnim; mógł też przy mnie kląć i wtrącać do woli wszelkie plugastwa, a w obcym języku to rzeczywiście jest trudne (potoczyście i przekonująco) i na ogół ludziom bardzo tego brakuje, jeżeli są do takiego mówienia przyzwyczajeni, często miewam okazję przekonać się o tym za granicą, gdzie widzę, jak ministrowie, arystokraci, ambasadorowie, potentaci przemysłowi i profesorowie uniwersytetów, a nawet ich szacowne i bardzo wyelegantowane żony i córki, jak również matki i teściowe różnej proweniencji, wiedzy i wieku natychmiast wykorzystują moją obecność, by wylać z siebie potok piekielnych przekleństw i wyzwisk po hiszpańsku (albo po katalońsku). Spadłem De la Garzy z nieba i byłem dla niego błogosławieństwem, nie odstępował mnie zatem i chodził za mną krok w krok po pokoju i ogrodzie, nie zważając na wieczorny chłód, i raczył mnie na zmianę wulgaryzmami i nadętą uczonością oraz odreagowywał po hiszpańsku swój stres.

Przez cały wieczór był moim cieniem i nawet jeżeli rozmawiałem z innymi osobami, oczywiście po angielsku, on pojawiał się po kilku chwilach (gdy jego rozmówca umknął zniesmaczony nagromadzeniem fonetycznych idiotyzmów i przeinaczeń) i wtrącał się, najpierw w swojej okropnej angielszczyźnie, by – wobec faktu, że zrozumienie go wymagało nie lada wysiłku od moich rozmówców – przejść od razu na hiszpański z oczywistym żądaniem, żebym mu służył za tłumacza symultanicznego („Dalej, przetłumacz tej głupiej krowie mój dowcip, przecież widać, że nic nie kuma”), i ze skrywaną intencją wypłoszenia wszystkich moich interlokutorów i zapewnienia sobie monopolu na moją uwagę i na rozmowę ze mną. Starałem się nie dać mu tej satysfakcji i spokojnie robiłem swoje, nie słuchając jego paplaniny, chyba że zanadto podnosił głos i docierały do mnie dwuznaczne fragmenty albo pojedyncze słowa, które wtrącał przy pierwszej chwili ciszy, lub nawet na takową chwilę nie czekając, ale i wtedy nie wiedziałem najczęściej, jaki jest ich kontekst, ponieważ attaché De la Garza tkwił obok, jakby był moim prywatnym attaché, i ani na chwilę nie przestawał perorować niezależnie od tego, czy mu odpowiadałem, słuchałem go czy nie.

To się zaczęło po naszym pierwszym spięciu – zaskoczyło mnie, wywinąłem się zmaltretowany i zaniepokojony – kiedy to przepytał mnie na okoliczność moich obowiązków i wpływów w BBC Radio, a zaraz potem zaproponował mi sześć albo siedem pomysłów na programy radiowe oscylujące między imperialną arogancją i bezdenną głupotą, a często łączące jedno i drugie, rzekomo pożyteczne z punktu widzenia jego ambasady oraz naszego kraju i bez najmniejszej wątpliwości jego osobistej kariery, zakomunikował mi mianowicie, że jest specjalistą od nieszczęsnego Pokolenia 27 (nieszczęsnego, bo wyeksploatowanego do granic i strywializowanego) i od nieszczęsnego Złotego Wieku (nieszczęsnego, bo wałkowanego na okrągło), i od wcale nie nieszczęsnych pisarzy faszystowskich z okresu przed wojną domową, po wojnie domowej i w trakcie wojny domowej, chociaż byli to zawsze ci sami pisarze (nie ponieśli w czasie walk większych strat, niestety), chociaż on ich oczywiście nie określił tym epitetem, bo tę bandę donosicieli i lepszych cwaniaków uważał za godnych szacunku bezstronnych ludzi.

– To w większości nadzwyczajni styliści, trzeba być naprawdę małodusznym, żeby się czepiać poglądów politycznych, mając do czynienia z taką poezją i prozą. Trzeba wreszcie oddzielić literaturę od polityki, chłopie. – I dodał z naciskiem: – Już na to, kurwa, czas. – Prezentował sobą mieszankę pretensjonalności i chamstwa, ckliwości i prostactwa, czułostkowości i arogancji tak częstą wśród moich rodaków, istna plaga i poważne zagrożenie (ciągle zdobywa sobie nowych adeptów, z pisarzami na czele), kiedyś cudzoziemcy uznają to wreszcie za dominującą cechę charakteru narodowego. Odkąd mnie poznał, zwracał się do mnie per „ty”, dla zasady: należał do tych Hiszpanów, którzy formę „pan” rezerwują już tylko dla podwładnych i rzemieślników.

Chciałem cisnąć rękawiczką w tę przylizaną wypomadowaną głowę (jak nic przylepiłaby się do włosów), ale pod ręką miałem tylko serwetkę, a – mimo postępującej bylejakości naszych czasów – to jednak nie to samo, odpowiedziałem zatem, raczej szorstko niż pogardliwie, żeby sobie ulżyć:

– Istnieje taka proza i taka poezja, których styl jest sam w sobie faszystowski, choćby traktowały o słońcu i księżycu i choćby były podpisane przez samozwańczych lewicowców, pełno tego w naszych gazetach i księgarniach. To samo tyczy się umysłów albo charakterów: niektóre same w sobie są faszystowskie, choćby należały do ludzi chętnie wznoszących zaciśniętą pięść i zawsze obecnych na manifestacjach i pochodach, wśród których uwijają się gromady robiących im zdjęcia fotoreporterów. Jeszcze by tego brakowało, żeby rehabilitować sposób myślenia i styl ludzi, którzy nie dość, że byli faszystami, to jeszcze ogłaszali to z dumą na każdym kroku na wypadek, gdyby nie dało się tego wyczytać z ich pisania, z każdej wydrukowanej strony i każdego donosu złożonego na policji. I bez tego odcisnęli swój ślad wśród dzisiejszych pisarzy, aczkolwiek większość z nich się do tego nie przyznaje i powołuje się na mniej skompromitowanych mentorów, choćby na nieszczęsnego Queveda, a niektórzy nie są nawet świadomi tej bezpośredniej schedy, którą mają we krwi i która aż w nich kipi.

– Kurwa, chłopie, jak ty możesz mówić takie rzeczy? – zaprotestował De la Garza bardziej ze zdumienia niż z prawdziwego sprzeciwu, na który nie dałem mu czasu. – Skąd możesz wiedzieć, czy jakiś styl jest sam w sobie faszystowski? Albo umysł? Popisujesz się i tyle.

Kusiło mnie, żeby odpowiedzieć, naśladując jego sposób mówienia: „Jak sam tego nie widzisz po pierwszych czterech akapitach tekstu albo po półgodzinnej znajomości z kimś, to znaczy, że nie masz, kurwa, bladego pojęcia o literaturze ani o ludziach”. Zamiast tego zamyśliłem się na chwilę, zamyśliłem powierzchownie. Tak, faktycznie nie było łatwo wytłumaczyć, skąd to wiem ani nawet na czym polega ten typ umysłowości i stylu o tak wielu różnych obliczach, ja jednak umiałem szybko je rozpoznać, albo tak mi się wówczas zdawało, a może istotnie była to tylko czcza przechwałka. Z pewnością przesadziłem – chociaż tylko w głębi ducha – mówiąc o czterech akapitach i półgodzinnej znajomości, powinienem był powiedzieć lub pomyśleć: „po kilku godzinach znajomości”, a i tak byłaby to przechwałka. Bywa, że trzeba na to dni i tygodni albo miesięcy i lat, czasem widzi się coś jasno w tej pierwszej półgodzinie, by później stracić ostrość widzenia i odzyskać ją dopiero po upływie dziesięciolecia lub połowy życia, a zdarza się, że nie da się jej odzyskać już nigdy. Czasem najlepiej nie godzić się na to, by minęło więcej czasu, nie pozwolić, by nas omotał darowany innym czas i zmylił nas czas nam darowany. Najlepiej nie dać się oślepić, co czas zawsze stara się zrobić, a równocześnie bezustannie mija. Podobnie wcale nie było już łatwo zdefiniować, co jest faszystowskie, to określenie zmienia się w przestarzałe i często używa się go niewłaściwie i oczywiście nieprecyzyjnie, aczkolwiek ja zwykłem używać go w potocznym znaczeniu i niewątpliwie przez analogię, a w tym znaczeniu i użyciu dobrze wiem, co oznacza, i wiem, że używam go właściwie. Wobec De la Garzy użyłem go jednak głównie po to, żeby mu dokuczyć i umieścić we właściwym miejscu wszystkich tych okropnych pisarzy faszystowskich, których darzył taką estymą, ten facet nie spodobał mi się od pierwszego wejrzenia, wielu takich widziałem, odkąd byłem dzieckiem, oni nie wymierają, wkładają tylko odpowiedni kostium i dostosowują się: są wielkopańscy, próżni i bardzo sympatyczni, uśmiechnięci, a nawet pozornie serdeczni, są ambitni i raczej fałszywi (tak, nie są całkiem fałszywi), starają się robić wrażenie wyrafinowanych, a zarazem udają swoich chłopów czy wręcz plebejuszy (zła to imitacja, nikogo nie nabiorą, szybko ich demaskuje wewnętrzna niechęć do tego, co naśladują), dlatego nadużywają przekleństw w przekonaniu, że to z nich robi prostych ludzi i zaskarbia im zaufanie niezdecydowanych, dlatego łączą w sobie nienaturalne wyrafinowanie z nieco żołdackimi manierami i więziennym żargonem, bardzo im się przydała do tego służba w wojsku, i koniec końców otrzymujemy wyperfumowanego chama. Nie miałem wrażenia, by De la Garza był faszystą, nawet przez analogię. Miał tylko umysłowość pochlebcy, należał do ludzi, którzy nie mogą znieść myśli, że ktoś mógłby ich nie lubić, nawet ktoś, kogo sami nie cierpią, należał do ludzi starających się, by kochali ich nawet ci, których krzywdzą. Tylko wtedy wbijał sztylet z własnej inicjatywy, kiedy musiał zabiegać o czyjeś względy, wkradać się w czyjeś łaski albo gdy otrzymywał takie polecenie i wówczas działał bez skrupułów, bo tacy ludzie mają bardzo elastyczne sumienie.

Odsunąłem jednak te myśli na później, w odpowiedzi pokręciłem tylko głową i uniosłem brwi, jakbym mówił: „Cóż więcej mogę powiedzieć?”, dałem spokój temu tematowi, a i on nie nalegał, skorzystał z mojego milczenia, by zakomunikować, że ma też od groma wiadomości – tym razem z zamiłowania, nie jako ekspert – o światowej literaturze fantastycznej, łącznie ze średniowieczną (tak powiedział, że „od groma” i że „łącznie ze średniowieczną”). Z jego tonu mogłem wywnioskować, że fantastykę uważa za coś z klasą. Pomyślałem sobie, że pewnego dnia zostanie ministrem kultury albo przynajmniej sekretarzem stanu w tej gałęzi, by użyć starego wyrażenia, aczkolwiek nigdy nie zrozumiałem do końca, co znaczy „gałąź” w biurokratycznym, a nie botanicznym sensie.

Owo krótkie polityczno-literackie spięcie nie przeszkodziło attaché, jak już wspomniałem, przykleić się do mnie i w kilka chwil po naszej pierwszej rozmowie znowu deptał mi po piętach, mimo że kilkakrotnie odwracałem się do niego tyłem bez żadnych ceregieli i oddawałem konwersacji z innymi gośćmi w najbardziej wyszukanym, afektowanym i dla niego odstręczającym angielskim, na jaki było mnie stać. On zaś na przykład krótką rozmowę, którą miałem sposobność przeprowadzić z Tuprą, zakłócił niestosownymi wtrętami po hiszpańsku. Okazja po temu nadarzyła się, gdy obaj z Tuprą piliśmy kawę, stojąc w pobliżu kanap zajętych w owej chwili przez Wheelera, narzeczoną Beryl i piersiastą wdowę po dziekanie katedry w Yorku oraz jeszcze ze dwie albo trzy inne osoby, krążenie bowiem i zmiana miejsca to stałe elementy dramaturgii takich zimnych kolacji bufetowych na stojąco.

Prawdę mówiąc, Wheeler nic nie zrobił, żeby doprowadzić do naszej rozmowy, Tupry i mojej, zacząłem nawet podejrzewać, że jego długi telefoniczny wykład na temat tego gościa, czyli fellow, czy też raczej jego imienia i nazwiska, był przypadkowy i nie miał żadnego ukrytego celu, chociaż trudno mi było uwierzyć, by Peter kiedykolwiek poprzestawał na oczywistych i widocznych na pierwszy rzut oka celach, a już na pewno nie mogło być tak, by nie przyświecała mu w ogóle żadna intencja. Zajmował się w równiej mierze wszystkimi niemal gośćmi, wspomagany przez panią Berry (bardziej elegancką niż zazwyczaj), gospodynię odziedziczoną po Tobym Rylandsie, gdy ten zmarł wiele już lat temu, i przez trzech kelnerów zakontraktowanych na ten wieczór wraz z wiktuałami i kończących pracę punktualnie o dwunastej, jak napomknął mi z leciutką obawą w głosie (ufał, że o tej porze nie zostanie już wielu gości). My dwaj prawie ze sobą nie rozmawialiśmy, wiedząc, że będzie na to czas następnego dnia: miałem zanocować u niego, jak czasami robiłem, by spędzić razem przedpołudnie i zjeść wspólnie niedzielny obiad. Obserwując go z daleka, widziałem, że jak przystało na dobrego gospodarza, żadnego ze swych gości nie wyróżniał, nie aranżował także konkretnych spotkań, przynajmniej co się tyczy mnie, bo nie wierzyłem, żeby specjalnie wypuścił na mnie De la Garzę, który zadręczał mnie i paraliżował każdą moją rozmowę swoją paplaniną i uwagami zawsze nie na temat; choć De la Garza lepiej rozumiał angielski, niż sam nim mówił, to znaczna ilość alkoholu, którą podlewał swoje monologi – chciał brać udział w rozmowie, nie zadowalało go słuchanie samego siebie – szybko osłabiła jego zdolności intelektualne (jeśli tak to można nazwać) i sprawiła, że komentarze stały się jeszcze bardziej ordynarne.

Kiedy na przykład na samym początku kolacji rozmawiałem przez chwilę z Beryl (rozmawiała niechętnie i z obowiązku, nie wyglądałem jej na zamożnego gościa), krążył wokół nas i pozwalał sobie na niestosowne uwagi na jej temat, na szczęście nikt poza mną go nie rozumiał („Ja pierdolę, widziałeś, jakie ta laska ma długie nogi? Leżysz na nich jak na sankach. Jak obstawiasz? Myślisz, że moglibyśmy ją wyrwać temu cyganowi, z którym tu przyszła? Olewa go totalnie, ale on nie spuszcza z niej oka i gotów nas jeszcze dźgnąć nożem mimo angielskiej flegmy”). A kiedy prowadziłem nudną rozmowę o terroryzmie z irlandzkim historykiem o nazwisku Fahy, jego żoną i laburzystowskim burmistrzem Bóg raczy wiedzieć jakiej nieszczęsnej mieściny w Oxfordshire, attaché, słysząc padające z moich ust nazwy kilku baskijskich miejscowości, usiłował wtrącić odrobinę folkloru („Słuchaj, powiedz im, że to dzięki nam, mieszkańcom Madrytu, Baskowie mają to swoje pieprzone San Sebastian, bo spędzaliśmy tam wakacje i daliśmy im je w prezencie przewiązane wstążeczką, inaczej byłoby dziurą zabitą deskami, no już, powiedz im to, bo tyle ślęczą na tych uniwersytetach, a pojęcia o świecie nie mają”. W tym czasie zmieszał już sherry z whisky i z trzema różnymi rodzajami wina). Obfite kształty wdowy po dziekanie katedry w Yorku podobały mu się jeszcze bardziej niż narzeczona Beryl, bo kiedy gawędziłem chwilę z wdową, De la Garza powtarzał: „Zajebista, nie ma co, smakowita kobitka”, widocznie brakowało mu słów, by dokonać bardziej wyrafinowanej analizy, ocenić detale, zauważyć subtelności albo cokolwiek dodać (wlał w siebie dodatkowo kieliszek porto). Jego podniecenie było równie szczeniackie jak słowo „zajebista” i bardziej pasowało do kogoś, kto nie miał jeszcze wiele do czynienia z kobietami, niż do starego, doświadczonego rozpustnika. Przyszło mi na myśl, że De la Garzę czeka jeszcze wiele nocy z kobietami, które uzna za godne pożądania tylko w wyniku nadmiaru alkoholu i własnej zachłanności, a następnego ranka będzie się łapał za głowę, widząc, że wieczorem wpakował się do łóżka z olbrzymią kuzynką Oliviera Hardy’ego albo uwodzicielskim sobowtórem Beli Lugosiego. Nie był to przypadek wdowy po dziekanie, rumianej, z miłą twarzą i wydatnym biustem podkreślonym jeszcze przez wielki naszyjnik z czegoś, co wyglądało mi na hessonity albo cyrkonie w kształcie cząstek pomarańczy, ale wdowa mogłaby być matką (prawda, że młodą) swego nieopierzonego wielbiciela o niewyparzonej gębie.

Tupra z filiżanką kawy w ręce zapytał mnie, jaką dziedziną się zajmuję, stosując się tym samym do oksfordzkich reguł, które każą przyjmować za pewnik, że każdy w tym mieście zajmuje się jakąś specyficzną dziedziną, ucząc bądź pracując naukowo, albo przynajmniej czymś, czym chce się pochwalić.

– Nie jestem zanadto stały w swoich zawodowych wyborach – odpowiedziałem – a na uniwersytecie pracowałem tylko chwilowo, właściwie przez przypadek. Wiele lat temu wykładałem tu przez dwa lata literaturę hiszpańską i teorię tłumaczenia, sir Petera znam z tamtych czasów, chociaż miałem z nim wówczas mało do czynienia, a dużo więcej z profesorem Tobym Rylandsem, u którego jak rozumiem, pan studiował. – Mogłem na tym zakończyć, powiedziałem dostatecznie dużo jak na pierwszą odpowiedź, a nawet ułatwiłem mu zadanie, napomykając o Tobym, którego mógł zacząć teraz wspominać, a ja bym mu w tym z wielką przyjemnością asystował. Minęła jednak sekunda, dwie, a Tupra nie podjął rozmowy, pewnie zrobiłby to w trzeciej, czwartej, a może w piątej sekundzie (jeden, dwa, trzy, cztery; i pięć), ale tego nie jestem pewien, należał do tych rzadko spotykanych ludzi, którzy umieją wytrzymać ciszę, mogą milczeć i milczeć, choć nie z zamiarem wyprowadzenia z równowagi rozmówcy, lecz by okazać mu zaufanie, dać do zrozumienia, że gotowi są nadal słuchać, jeżeli tylko ta druga osoba chce dalej mówić. Taką podatnością na słuchanie i uprzejmym albo przyjacielsko żartobliwym spojrzeniem zapraszał do mówienia. Dałem się zaprosić, może i dlatego, że swoimi lakonicznymi informacjami chciałem zdobyć sobie większe prawo do zadania jemu takiego samego pytania, czyli do zapytania o jego dziedzinę, „jego fach”, jak wyraził się Wheeler, już czas, żebym się dowiedział, i dziwne, że rozważałem w kategorii „prawa” coś tak niewinnego i normalnego, wszyscy wszystkich pytają o to, czym się w życiu zajmują, to jedno z pierwszych pytań. A może to dlatego, że przy Tuprze człowiek czuł się zobowiązany, by mówić, nawet jeżeli on wcale się nie odzywał, jakby był zawsze naszym milczącym wierzycielem. Dodałem zatem: – Potem byłem jakiś czas w Stanach Zjednoczonych, ale po powrocie do kraju prawie nie zajmowałem się nauczaniem, imałem się różnych zajęć, przez pewien czas pracowałem w bardzo wpływowej gazecie, robiłem tłumaczenia, rozkręciłem ze dwa interesy, założyłem też maleńkie wydawnictwo, potem mnie to znużyło i sprzedałem je.

– Mam nadzieję, że z zyskiem – wtrącił z uśmiechem.

– Z wielkim i niezasłużonym zyskiem, prawdę mówiąc. – Teraz ja się uśmiechnąłem. – Aktualnie pracuję dla BBC Radio w Londynie, w programie nadawanym po hiszpańsku, czasem również w programach po angielsku, kiedy poruszane są tematy związane z Hiszpanią albo z Ameryką Łacińską, rzecz jasna. Te same stare sprawy w kółko, jest tylko kilka hiszpańskich tematów budzących zainteresowanie Anglików, w gruncie rzeczy wyłącznie terroryzm i turystyka, mordercza kombinacja. – Zamiast powiedzieć: „te same stare sprawy w kółko”, miałem na końcu języka hiszpańskie wyrażenie „es siempre sota, caballo y rey”, ale nie byłem pewien, czy mówi się podobnie po angielsku ani czy w ogóle istnieje takie wyrażenie, a jego dosłowne tłumaczenie, „to zawsze walet, królowa i król”, w ogóle nie miało sensu, toteż przez krótką chwilę poczułem zrozumienie dla De la Garzy i jego tęsknoty za własnym językiem, i sprzeciwu wobec języka obcego, niekiedy obce języki przytłaczają nas i nużą, choćbyśmy do nich przywykli i swobodnie się nimi posługiwali, kiedy indziej znów tęsknimy za obcymi językami, które znamy, lecz prawie nigdy nie mamy okazji ich używać. Sota, caballo y rey. To była tylko chwila, bo od razu się zirytowałem, słysząc znowu kretyńsko żenującą wypowiedź De la Garzy skierowaną do mnie, lecz przynależną do jakiegoś jemu tylko znanego wątku:

– Las mujeres son todas putas y las mas guapas las españolas – doleciało do moich uszu. „Wszystkie kobiety to dziwki, ale wyglądem żadna nie umywa się do Hiszpanek”. Był już wtedy niewątpliwie zalany, bo spostrzegłem wcześniej, jak wznosi porto dwa albo trzy toasty pod rząd z lordem Rymerem (no to chlup w ten głupi dziób), kiedy ten na kilka krótkich minut zaprosił go, ku mojej uldze, do wspólnego picia. Lord Rymer, przypomniałem sobie, znany był od dawna w Oksfordzie pod złośliwym przezwiskiem The Flask, co zachowując podobieństwo fonetyczne oraz intencję, przetłumaczyłbym jako El Frasco, Flacha.

– Rozumiem – powiedział Tupra z sympatią, gdy ochłonął ze zdumienia. Na szczęście, jak dowiedziałem się później, znał po hiszpańsku tylko kilka słów, aczkolwiek były wśród nich, jak można się było obawiać i czego też dowiedziałem się później, „mujeres”, „putas”, „españolas” i „guapas”, grubianin De la Garza nie zadał sobie nawet trudu, by użyć mniej czytelnego słownictwa. – Teraz każda inna praca wydałaby się panu bardziej atrakcyjna, nieprawdaż? Nie żeby BBC nie było obiektywnie atrakcyjne, ale staje się pewnie troszkę monotonne. Jeżeli lubi się różnorodność i ma się tej pracy po dziurki w nosie, to kto by zważał na obiektywizm, prawda? – Tupra miał dość niski, raczej smutny głos (tu wybrałbym inne słowo z języka, w którym rozmawiałem, może słowo ailing), brzmiał jak struna, mam tu na myśli, że odnosiło się wrażenie, jakby powstawał z przeciągania smyczkiem po strunie, jakby z tego przeciągania się rodził lub na nie odpowiadał, zakładając, że wiola da gamba albo wiolonczela mogą emitować uczucia (choć może się myliłem, może nie tyle był smutny, ile poruszający, a słowo „ailing” nie pasowało: bo nie on doświadczał tego delikatnego, niemal przyjemnego, kojącego uczucia, lecz słuchająca go osoba). – Proszę mi powiedzieć, panie Deza, iloma językami pan mówi, ile języków pan rozumie? Wspomniał pan, że zajmował się tłumaczeniami. Mam na myśli inne języki poza tymi oczywistymi, pański angielski jest wspaniały, gdybym nie znał pańskiej narodowości nigdy bym nie pomyślał, że jest pan Hiszpanem. Kanadyjczykiem może.

– Dziękuję, to dla mnie komplement.

– I słusznie, taką miałem intencję, proszę mi wierzyć. Pod każdym względem. Akcent wykształconych Kanadyjczyków, głównie tych z Kolumbii Brytyjskiej, jak można wywnioskować z samej nazwy, najbardziej przypomina nasz. Proszę mi powiedzieć, jakie pan zna języki. – Tupry nie rozpraszały meandry rozmowy sprowadzające ją na błędne lub nieokreślone tory, dopóki starcza sił i czasu, on zawsze wracał tam, gdzie chciał być.

Wypił jednym haustem swoją kawę (te szerokie usta), od razu odstawił z pośpiechem talerzyk z pustą filiżanką na niski stolik przy sofach, jakby coś, co spełniło swoją rolę i nie było więcej przydatne, wzbudzało w nim zniecierpliwienie albo parzyło mu ręce. Schylając się ku stolikowi, obrzucił szybkim spojrzeniem swoją narzeczoną, Beryl: miniaturowa spódniczka ledwie jej przykrywała nogi, które wcale nie były skrzyżowane (pewnie stąd to spojrzenie), z niższej niż nasza perspektywy pewnie było widać… jak by to powiedzieć… trójkącik majtek, jeśli miała je na sobie, zerknąłem na De la Garzę usadowionego na pufie o właściwej wysokości, to nie mógł być przypadek. Beryl śmiała się i rozmawiała z bardzo grubym młodym człowiekiem, który zapadał się głęboko w kanapie – wcześniej przedstawił mi się jako „sędzia Hood” i tyle tylko o nim wiedziałem, że prawdopodobnie był sędzią mimo swej otyłości i młodego wieku – i nadal nie zwracała większej uwagi na Tuprę, jakby był nudnym mężem, mało zabawnym i nieciekawym, ot częścią domu, nie tyle meblem, ile może wiszącym na ścianie portretem, takie portrety, chociaż nie zwraca się na nie uwagi, zawsze na nas patrzą i przyglądają się, co robimy. Tupra wymienił też spojrzenie z Wheelerem, który nie rozmawiając z nikim, zapalał z uporem palące się już cygaro (istne ognisko) bardzo długą zapałką, uduchowiona wdowa z Yorku sprawiała wrażenie sennej i mniej pneumatycznej, pewnie nigdy nie przesiadywała do tak późna albo alkohol zrobił swoje. Nie dostrzegłem gestu ani znaku wymienionego przez Tuprę i Wheelera, lecz ten drugi pozwolił sobie rzucić krótkie spojrzenie ponad płomieniem i dymem i powstrzymując mruganie, utkwić je w Tuprze, wydało mi się, że było to spojrzenie porozumiewawcze i zarazem instrukcja: „W porządku, ale nie zwlekaj już dłużej”, i że instrukcja dotyczyła mnie. Tak jak mnie opowiedział kilka rzeczy o Tuprze, tak jemu też musiał coś napomknąć na mój temat, nie wiedziałem co ani w jakim celu. Rzeczywiście, Tupra powiedział wcześniej „jeżeli ma się tej pracy po dziurki w nosie”, a ja przecież nie mówiłam, od jak dawna pracuję w BBC ani jak długo jestem na powrót w Anglii – jakże mogłem być na powrót, mój poprzedni pobyt należał do zamierzchłej przeszłości, której nigdy nie można stworzyć na nowo bądź z której nikt nie wraca – musiał się dowiedzieć od Wheelera, to były tylko trzy miesiące. Tak, zaledwie trzy miesiące wcześniej byłem jeszcze w Madrycie, miałem normalny dostęp do swego domu, a raczej do naszego domu, bo jeszcze tam mieszkałem, chociaż oddalanie się Luisy już się rozpoczęło i postępowało w zastraszającym tempie, to oddalanie się było poruszające i zdumiewające, i codzienne – a może następowało z godziny na godzinę – trudno uwierzyć, jak szybko coś, co jest i trwa, nagle przestaje być i unieważnia się, kiedy już przekroczy się ostatnią linię światła i zaczyna się proces wchodzenia w cień i dwuznaczność. Traci się zażyłość z kimś, z kim łączyły nas długie lata rozmów, ta osoba już ci nic nie opowiada ani o nic nie pyta, a nawet nie odpowiada, ty zaś nie masz śmiałości o nic zapytać ani niczego opowiadać, powoli zapada cisza i nadchodzi dzień, w którym druga strona w ogóle przestaje się odzywać, odtąd staje się jasne, bądź zostanie ustalone, że wspólny dom wkrótce przestanie nim być i kto będzie musiał się wyprowadzić, starasz się być w tym domu niezauważalny lub ulec dematerializacji, masz poczucie, że przebywasz tam tylko tymczasowo, dopóki nie znajdziesz sobie innego schronienia, jak nieproszony gość, który widzi i słyszy nie przeznaczone dla niego rzeczy, wyjścia i powroty, bez słowa komentarza wcześniej i słowa późniejszej relacji, tajemnicze i niezrozumiałe dla niego rozmowy telefoniczne, nie różniące się pewnie od tych, których jeszcze niedawno wcale nie słuchałeś ani nawet nie zauważałeś, bo wówczas nie byłeś czujny ani się nad nimi nie zastanawiałeś, ani nie uważałeś, że mogą cię dotyczyć, ani nie wymyślałeś, czym mogą grozić. Wiesz aż nadto dobrze, że prowadzone teraz rozmowy już cię nie dotyczą, mimo to podrywasz się, ilekroć słyszysz odgłos wybierania numeru czy dźwięk dzwonka. Milczysz jednak albo podnosisz słuchawkę ze strachem i milczysz, aż dochodzisz do takiego momentu, kiedy jedynym pasem transmisyjnym bądź punktem zaczepienia są dzieci, którym często opowiadasz coś tylko po to, żeby ona to usłyszała z drugiego pokoju albo się o tym dowiedziała, albo żeby sobie na coś zasłużyć, choć to nigdy już nie będzie postrzegane jako zasługa, podobnie jak wykluczone są emocje, a poza tym żadne dziecko na świecie nie jest wiarygodnym emisariuszem. A kiedy wreszcie się wyprowadzisz, prócz żalu lub rozpaczy czujesz lekką ulgę – a może to wstyd – ale ta wymieszana z czymś lekka ulga nie trwa długo, znika od razu, gdy zdasz sobie sprawę, że twoja ulga jest niczym w porównaniu z ulgą odczuwaną przez tę drugą stronę, która zostaje, nie wyprowadza się i oddycha pełną piersią, patrząc, jak się oddalasz i przepadasz. Wszystko jest śmieszne i subiektywne, nawet nieznośne skrajności, bo wszystko zawiera w sobie swoją odwrotność: te same osoby w tym samym miejscu kochają się i nie mogą się ścierpieć, coś, co było utartym zwyczajem, powoli lub znienacka – wszystko jedno, nieważne – staje się nie do przyjęcia lub niedopuszczalne, ktoś, kto zbudował dom, ma zakaz wchodzenia do niego, dotyk, otarcie się tak niezauważalne, że niemal nieświadome, stają się zuchwałością lub obelgą, to tak jakby trzeba prosić o pozwolenie, by dotknąć samego siebie, coś, co się podobało i było zabawne, wzbudza odrazę i przyprawia o mdłości, przeklina się i krzyczy, słowa, na które wczoraj czekało się z utęsknieniem, dziś zatrułyby powietrze i przyprawiły o mdłości, nie chce się ich słyszeć pod żadnym pozorem i podejmuje się starania, by słowa wypowiedziane milion razy nie miały już żadnego znaczenia (wymazać, zawiesić, odwołać i wcześniej już milczeć, oto pragnienie świata); bywa też na odwrót. Ten z kogo się drwiło, jest teraz traktowany poważnie, wzywa się tego, kto był odrażający: „Chodź, chodź – mówi się – tak bardzo się wcześniej myliłam”. „Usiądź tu, obok mnie, wcześniej nie umiałam cię zobaczyć takim, jaki jesteś”. Dlatego zawsze trzeba prosić o zwłokę. „Zabij mnie jutro, oszczędź mnie dziś w nocy”, przypomniałem sobie cytat. Jutro możesz chcieć mnie żywą, choćby na pół godziny, a ja nie będę mogła cię zadowolić i twoje pragnienie będzie niczym. Jest niczym albo nic nie jest niczym. Te same rzeczy i te same zdarzenia, i te same istoty są zarazem swoją odwrotnością, dziś i wczoraj, jutro, potem i dawniej. A pomiędzy jest tylko czas, który usilnie stara się nas oślepić, to jego jedyny cel i dążenie, i tym sposobem my, którzy go jeszcze przemierzamy, nie jesteśmy godni zaufania, jesteśmy wszyscy głupi i nieistotni, i niedokończeni, ja głupi, ja nieistotny, ja niedokończony, mnie też nikt pewnie nie ufa… Oczywiście miałem jej po dziurki w nosie, jeszcze nim się rozpoczęła, nigdy mnie nie interesowała ta praca w BBC Radio, była po prostu najrozsądniejszym sposobem na to, by przestać już być nieistotnym, fantasmagorycznym i tak bardzo milczącym, sposobem na wyjście stamtąd i zniknięcie.

– Tylko z angielskiego odważyłem się tłumaczyć i nie robiłem tego długo. Porozumiewam się bez trudu po francusku i włosku, ale nie znam tych języków na tyle dobrze, by porwać się na tłumaczenie literatury. Dość dobrze rozumiem kataloński, ale nie zaryzykowałbym mówienia po katalońsku.

– Kataloński? – zdziwił się Tupra, jakby słyszał tę nazwę pierwszy raz w życiu.

– Tak, to język, którym mówi się w Katalonii, na równi z hiszpańskim albo częściej, dziś znacznie częściej niż po hiszpańsku, niż po kastylijsku, jak często nazywamy język hiszpański na Półwyspie Iberyjskim. Katalonia, Barcelona, Costa Brava, no, wie pan. – Tupra jednak nie zareagował od razu (może coś sobie przypominał), więc dodałem dla lepszej orientacji: – Malarze Dalí, Miró.

– Dorzuć mu jeszcze Montserrat Caballé, śpiewaczkę operową – wtrącił De la Garza, siedząc mi niemal na karku. – Ten dupek na pewno przepada za operą. – Więcej niewątpliwie rozumiał, niż sam potrafił powiedzieć, a nazwy hiszpańskie, kiedy je wyłapał, przyciągały go niczym magnes. Chwilę wcześniej wstał z pufy i znowu mnie zadręczał (Beryl skrzyżowała nogi, taki musiał być prawdziwy powód). Podejrzewam, że chciał znowu nazwać Tuprę „cyganem” (wyobrażałem sobie, że z powodu skręconych w pierścionki ciemnych włosów) i że na skutek nadmiaru wychylonych kieliszków wyszło mu niechcący inne słowo.

– Architekt Gaudí? – podsunąłem, nie zamierzałem zwracać uwagi na De la Garzę, bo dopuściłbym go niejako do rozmowy.

– Tak, tak, oczywiście, George Orwell i cała reszta – powiedział Tupra, rozumiejąc w końcu, co do niego mówię. – Proszę wybaczyć, coś mi się przypomniało… Niewiele pamiętam z moich lektur na temat waszej wojny domowej, takie książki czyta się w młodości, sam pan wie, ta romantyczna wojna fascynuje, jak się ma dziewiętnaście albo dwadzieścia lat, może ze względu na młodych brytyjskich chłopców, idealistów, którzy pojechali na nią na ochotnika, żeby tam zginąć, było wśród nich kilku poetów, łatwo się z nimi w tym wieku utożsamić. Jak jest dzisiaj, nie wiem, mówię o swoich czasach, chociaż myślę, że nic się nie zmieniło, oczywiście z punktu widzenia młodych, niespokojnych ludzi: czytają nadal Emily Brontë i Salingera, „Dziesięć dni, które wstrząsnęły światem” i o waszej wojnie domowej, te sprawy tak bardzo się nie zmieniły. Pamiętam, że byłem pod wielkim wrażeniem historii Nina, cóż za absurdalne oskarżenie, ten zarzut o szpiegostwo. I farsy odegranej przez niemieckich członków Brygad Międzynarodowych, którzy przebrali się za nazistów, żeby go uwolnić, to dowodzi, że w najbardziej nawet szalone i nieprawdopodobne historie można uwierzyć w odpowiedniej chwili. Czasem ta chwila trwa kilka dni, a czasem rozciąga się na zawsze. Prawda jest taka, że w pierwszej chwili wierzy się na ogół we wszystko. Bardzo dziwne, ale tak jest.

– Nin? Ten przywódca trockistowski? – spytałem zdumiony. Nie zgadzało mi się, że Tupra nie wiedział, kto to Dalí i Miró, Montserrat Caballé i Gaudí (tak wywnioskowałem z jego milczenia), znał natomiast, na pewno lepiej niż ja, historię Andresa Nina, który padł ofiarą oszczerstwa. Może nie znał się na sztuce i nie przepadał za operą, a jego dziedziną była polityka albo historia.

– A któż by inny? Choć z Trockim ostatecznie zerwał.

– Był też inny Nin, muzyk, jest też okropna pisarka o tym nazwisku – zauważyłem, ale dało mi to do myślenia. Takie książki czyta się w młodości, powiedział. Zdarzenia, które dla mnie nadal były rzeczywiste i bliskie, w innym, nieodległym kraju postrzegano na równi z „Wichrowymi wzgórzami”: czyli jako fikcję literacką, w dodatku romantyczną, którą zaczytują się najbardziej ponurzy i zbuntowani studenci, żeby we własnej wyobraźni poczuć się przegranymi i czystymi, a może i bohaterskimi. Taki jest pewnie los wszystkich okropności i wojen, pomyślałem, ciągłe powtarzanie opowieści na ich temat upiększa je i zmienia w coś abstrakcyjnego, a po jakimś czasie służą za pożywkę młodzieńczych i dorosłych fantazji, tym szybciej, im bardziej cudza jest wojna, może hiszpańska wojna domowa jest już dla wielu cudzoziemców równie fikcyjna i odległa jak Rewolucja Francuska i wojny napoleońskie albo kto wie, jak oblężenie Numancji bądź Troi. A przecież mój ojciec omal na tej wojnie nie zginął pod sztandarami Republiki w naszym oblężonym mieście, a pod jej koniec urządzono mu sfingowany proces i skazano na frankistowskie więzienie, mojego siedemnastoletniego wówczas wuja zabiła z zimną krwią w Madrycie druga strona (podzielona na wiele frakcji, co sprzyjało fałszywym oskarżeniom i czystkom), nieumundurowane i pozostające poza wszelką kontrolą milicje, do których każdy mógł wstąpić; zabili go bez powodu, gdy był w wieku, w którym snuje się fantazje i nie ma się niczego poza marzeniami, a starsza siostra, moja matka, szukała w tym samym oblężonym mieście jego zwłok i nie znalazła nic prócz maleńkiej urzędowej fotografii jego trupa, którą widziałem i teraz ja ją przechowuję. A może nie byłem świadom, że i w moim kraju ta wojna zmieniała się w fikcję, wszystko dzieje się coraz szybciej, jest coraz mniej trwałe, wcześniej traci rację bytu i zostaje odesłane do lamusa, a nasza przeszłość staje się coraz gęstsza, pełniejsza i bardziej zatłoczona, ponieważ zadekretowano – a nawet uznano za prawdę – że wczoraj jest już nieważne, przedwczoraj tylko historią, a to co zdarzyło się przed rokiem, zamierzchłe i niepamiętne. (Pewnie to co zdarzyło się przed trzema miesiącami również). Pomyślałem, że nadeszła chwila, by dowiedzieć się wreszcie, co jest „jego fachem”, już sobie na to zasłużyłem, jeśli w ogóle potrzebowałem jakichś zasług. W głębi duszy tak nie myślałem, miałem jednak wrażenie, że tak było. – Jaką dziedziną, jeśli wolno spytać, zajmuje się pan, Mr Tupra? Nie jest to chyba historia mego kraju? – Uświadomiłem sobie, że prosiłem o pozwolenie, by postawić najprostsze i najbardziej niewinne z pytań, jakie ludzie sobie zadają.

– Och, nie, oczywiście, że nie, może pan być pewien – odpowiedział, śmiejąc się ochoczo, naprawdę serdecznie, pokazał w uśmiechu małe, ale bardzo lśniące zęby, długie rzęsy trzepotały. Jego twarz, gdy już się do niej przyzwyczaiłeś, stawała się z minuty na minutę bardziej sympatyczna, obiektywizm wobec niego szybko znikał, rozwiewały się podejrzenia. Od razu rzucało się w oczy, że nie skąpi ci swego zainteresowania, jakby ważna była dla niego tylko osoba rozmówcy, a za naszymi plecami zgasły światła całego świata, który zmieniał się w zwykłe, podkreślające naszą obecność tło. Wiedział, jak przyciągnąć uwagę rozmówcy, w moim przypadku wystarczyła wzmianka o Andresie Ninie, by mnie zaintrygować, nie tyle zdumiał mnie zakres wiedzy Tupry, ile poczułem nagłą ochotę, by rzucić się na książkę Orwella „W hołdzie Katalonii” i na szkic Hugha Thomasa o wojnie domowej i odświeżyć sobie historię niesłusznie oskarżonego bohatera, z której nic już prawie nie pamiętałem. Było też dostrzegalne u Tupry dziwne napięcie albo rodzaj jakiejś odsuniętej w czasie gwałtowności, ale początkowo brało się to za efekt jego naturalnej czujności. Był świetnie ubrany, lecz bez najmniejszej ekstrawagancji, dyskretne materiały i kolory (materiał zawsze znakomitej jakości, elegancki krawat zawsze ze szpilką), tylko grube wełniane kamizelki noszone pod marynarką zdradzały jego próżność – a może była to pozostałość dawnego złego gustu, miał taką na sobie podczas kolacji u Wheelera. – Nie, ja też zajmowałem się różnymi sprawami, podobnie jak pan, ale najzręczniejszy jestem zawsze w negocjowaniu, na rozmaitych polach i w rozmaitych okolicznościach. Również w służbie mojego kraju… jeżeli można, należy to robić, prawda?… nawet jeśli nie jest to służba wprost i chodzi przede wszystkim o własną korzyść.

Wykręcił się od odpowiedzi, to wszystko było bardzo ogólnikowe, nie powiedział nawet, co studiował w Oksfordzie, chociaż jego nauczyciel, Toby Rylands, był profesorem literatury angielskiej. Na tym uniwersytecie nie ma znaczenia, co się studiuje, liczy się sam fakt studiowania, poddanie się metodzie i duchowi, żadne studia, nawet najbardziej ekscentryczne i niepraktyczne nie przeszkadzają oksfordzkim doktorom lub magistrom zajmować się później tym, czym zechcą, nawet jeśli nie ma to związku ze studiami: możesz całymi latami prowadzić studia nad Cervantesem, a ostatecznie pracować w finansach, albo prowadzić badania nad starożytnymi Persami, by później zrobić karierę polityczną lub dyplomatyczną, z pewnością Tupra pracował właśnie w dyplomacji, pomyślałem znowu, tym razem nie tyle wiedziony intuicją lub jego wyglądem, ile z powodu słowa „negocjowanie” i wyrażenia „w służbie mojego kraju”. Miał na swój sposób szczęście, że w języku angielskim nie ma słowa porównywalnego do jednoznacznego słowa „patria”, oznaczającego w moim języku ojczyznę (albo są słowa bardzo wyszukane, na użytek oratorski), że użył słowa „country”, które w konkretnym kontekście zastępuje słowo ojczyzna, ale jest mniej nacechowane emocjonalnie i mniej pompatyczne i niemal zawsze powinno być tłumaczone jako „kraj”. Inaczej pomyślałbym może – gdyby użył kastylijskiego słowa „patria”, co było niemożliwe, a i bez tego miałem taką mało konkretną myśl – że mógł mieć faszystowską mentalność przez analogię, mimo pozornej solidarności lub sympatii, z jaką napomknął o sprawie Nina, dawnego sekretarza Trockiego, bo w tym potocznym znaczeniu czy przez analogię słowo to pasuje do każdej ideologii, ideologia wyznawana przez konkretnego człowieka nie musi mieć nic do rzeczy, dlatego właśnie dziś stało się tak nieprecyzyjne, wśród oficjalnych przywódców dawnej lewicy, tej, która zdawała się lewicą ponad wszelką wątpliwość, byli ludzie o faszystowskiej w istocie mentalności (i takiż mieli styl pisania, jeżeli pisali). W słowach o służbie wyczuwało się jakiś ślad kokieterii i cień przechwałki. Kokieterii człowieka, którego bawi własna tajemniczość, przechwałki kogoś, kto ma się za osobę zawsze wyświadczającą przysługi, choćby ojczyźnie. Oto trzeci cudzoziemski Brytyjczyk, trzeci przyszywany Anglik, pomyślałem, jak Toby, wedle krążących na jego temat plotek, i jak Peter, jak on sam mi wyznał przed kilkoma tygodniami, nie miałem jeszcze okazji, by go o to zapytać. Przyszywany co najmniej z powodu nazwiska, dziwnego faktycznie nazwiska Tupra, może nie z powodu miejsca urodzenia w jego przypadku, nowo przybyli oraz ludzie o podejrzanych nazwiskach są zazwyczaj najgorętszymi patriotami, najbardziej gotowymi do świadczenia służby w szlachetnych lub niegodziwych celach, czystej lub brudnej, są wdzięczni i zgłaszają się na ochotnika albo czują się w ten sposób niezbędni krajowi, który kiedyś ich przygarnął i nadal toleruje, co najwyżej toleruje, nawet jeśli zmienili nazwisko jak ten biedny Hohanness z Anatolii, który w Ameryce stał się Joe Arnessem, albo austriacki bogacz Battenberg, który stał się Mountbattenem na okoliczność swego życia w Anglii. Dziwne, że Tupra zachował swoje nazwisko, może uznał, że to przesada i zbyt ryzykowne i że „dziwne nawet swe własne imię odrzucić”.

– Słuchaj, Deza – znowu usłyszałem przy sobie głos De la Garzy, który kursował niestrudzenie – jak dalej będziesz zabawiał tego cygana, wszystkie laski przejdą nam koło nosa. W tym tempie żadnej nie wyrwiemy, a panna Długonoga zaraz wyjdzie z grubasem, zobacz, jak się ta góra tłuszczu do niej przystawia. Żal patrzeć.

Nawet Wheeler ze swoją dogłębną znajomością literackiego hiszpańskiego nie zrozumiałby tym razem ani słowa. Faktycznie, młody sędzia Hood szeptał coś do ucha Beryl, a ona nagradzała go wybuchami śmiechu, górna warga zaniedbującej swoje obowiązki narzeczonej była od dłuższego czasu niewidoczna; siedzieli bardzo blisko siebie na sofie, sędzia ogromny i rozłożysty. Nic nie odpowiedziałem attaché, jeszcze nie, jakby go nie było, zdawał się chyba zapominać, z kim Długonoga przyszła na kolację. Ale sam Tupra o nim napomknął, pewnie już wcześniej przyglądał mu się spod oka, jak ja, albo domyślił się, o co mu chodzi mimo nieznajomości naszego języka, a tym bardziej slangu De la Garzy, ten slang wydawał się wysilony i natrętny, brzmiał jak obelga, jak naigrawanie się. Wypomadowana fryzura De la Garzy straciła fason, włosy miał w nieładzie, w Oksfordzie nikt nigdy nie przetrwał bez uszczerbku picia z Flachą.

– Lepiej niech pan się zajmie swoim rodakiem czy też znajomym – zwrócił się do mnie Tupra z ojcowskim rozbawieniem – denerwuje się z powodu kobiet, a jego angielski nie pomaga mu w tym względzie. Powinien przyjść mu pan z pomocą. Nie sądzę, by coś wskórał z panią Wadman, wdową po dziekanie – użył prawnego określenia na wdowę, a może ironicznego: „dowager” – wcześniej powiedziałem jej kilka komplementów, przez co nie tylko rozkwitła na resztę wieczoru, ale poczuła się… jak by to ująć… nieprzystępna, dziś jest zapewne przekonana, że żaden śmiertelnik nie jest jej godzien, niech pan na nią spojrzy, jest ponad wszelkie ziemskie namiętności, piękna w swej dojrzałości, pełna spokoju na progu nieznanej jeszcze jesieni. Niech lepiej spróbuje z Beryl, chociaż jest w tej chwili bardzo zajęta i zaraz będziemy wychodzić, wracamy samochodem do Londynu. Albo z Harriet Buckley, jest doktorem medycyny i chyba rozwiodła się kilka dni temu, nowa sytuacja życiowa mogłaby ją zachęcić do eksperymentów.

W tych komentarzach był nie tylko humor, było w nich także coś ze szczerej, niemal książkowej satysfakcji; bawił się i to uwydatniało naturalny i mimowolnie kpiarski wyraz jego oczu, teraz była w nich zamierzona kpina. Właśnie wówczas zrozumiałem, że zdaje sobie sprawę ze swej siły perswazji w stosunku do kobiet i z tego, że umie sprawić, by czuły się bądź jak boginie – może niższej rangi – bądź jak śmieci. A raczej pomyślałem wówczas, że on uważa, że to wie, albo wszystko jest tylko żartem, bo jeszcze nie zdążył się przekonać o sile tej perswazji. Wdowa po dziekanie rozkwitła, ni mniej, ni więcej, jak róża pod wpływem jego komplementów, a co do Beryl, to musiał być bardzo pewien jej uczucia lub bezwarunkowej wierności, skoro mówił o niej tak, jakby była dawną kumpelką czy dawną flamą i teoretycznie miała wolną rękę, by folgować swoim słabościom przy ostatnich drinkach albo chichocząc przed wyjściem.

– Nie wiedziałem, że wdowa po dziekanie katedry w Yorku nazywa się Wadman – zdołałem tylko powiedzieć.

Tupra znowu się roześmiał, kiedy się śmiał, jego usta wydawały się mniej szerokie, nie wyglądały na takie wilgotne.

– No cóż, myślę, że to musi być jej nazwisko, skoro jest wdową i skoro jest z Yorku. – Rozejrzał się wokół siebie, jakby napomknięcie o zbliżającym się wyjściu kazało mu się spieszyć. Spojrzał na zegarek, nosił go na prawej ręce. – Zechce mi pan teraz wybaczyć, zostawiam pana z pańskim rodakiem. Muszę przed wyjściem zamienić słówko z sędzią Hoodem. Miło mi było, Mr Deza, naprawdę.

– I wzajemnie, Mr Tupra – odpowiedziałem.

Na dowód swojej angielskości nie podał mi ręki na pożegnanie, w Anglii jest rzeczą normalną, że do takiego kontaktu między dwiema poważnymi osobami dochodzi tylko raz, przy wzajemnej prezentacji, a potem już nigdy więcej, choćby następne spotkanie nastąpiło po wielu miesiącach, a nawet wielu latach. Nigdy o tym nie pamiętam, moja wyciągnięta ręka zawisła w próżni.

– I jeszcze jedno, Mr Deza – stanął, kołysząc się na obcasach, zrobiwszy zaledwie jeden krok – mam nadzieję, że nie poczyta pan sobie tego za wtrącanie się w nie swoje sprawy, ale jeżeli rzeczywiście ma pan dosyć BBC i pragnie zmienić otoczenie, moglibyśmy o tym porozmawiać i zobaczyć, co dałoby się zrobić. Z całą pana pożyteczną wiedzą… Proszę porozmawiać z Peterem, spytać o jego opinię, skonsultować to z nim, jeżeli pan zechce. On zawsze wie, gdzie mnie znaleźć. Dobranoc.

Wspominając Wheelera, zerknął przelotnie w jego kierunku, a ja, idąc za jego wzrokiem, zrobiłem to samo. Wheeler palił łapczywie cygaro i usiłował podtrzymać panią Wadman, wbijając jej łokieć pod żebra dyskretnie, lecz zdecydowanie, bo z powodu senności przechylała się coraz bardziej na jedną stronę i gdyby ktoś nią nie potrząsnął – a zamierzała zapaść w sen sprawiedliwego – jej głowa mogłaby w każdej chwili opaść na ramię gospodarza albo jeszcze gorzej: jedna obfita pierś na drugą, naszyjnik mógł się rozpiąć, a cząstki pomarańczy wpaść za dekolt. Znowu spostrzegłem wzajemność w oczach Petera, chcę powiedzieć, że odwzajemnił spojrzenie Tupry, jakby miał do niego trochę pretensji, tylko odrobinę, bez emfazy, jak wtedy gdy napomyka się o jakiejś popełnionej już nieroztropności, która ostatecznie nie była taka poważna: „Przesadziłeś, ale cóż. Nie posłuchałeś mnie”, takie wydało mi się przesłanie, jeżeli w ogóle jakieś było. Potem Tupra obszedł sofę, zatrzymał się za nią, pochylił i oparł przedramiona na oparciu, żeby powiedzieć coś szybko – tylko jedno zdanie – sędziemu Hoodowi na ucho, a raczej nad karkiem, przypuszczam, że nie była to żadna tajemnica. Sędzia i Beryl przestali się śmiać, oboje zwrócili się ku niemu, ona machinalnie znowu zerknęła na zegarek jak ktoś, kto od dawna czekał na wybawienie lub na zastępstwo, wyprostowała długie, niemal całkowicie odkryte nogi. Ci troje wyjdą razem, wyjdą równocześnie, pomyślałem. Tupra podwiezie grubasa do Londynu. Albo Beryl, jeśli to ona prowadzi.

– Jedna z tych lasek będzie dziś moja albo nie nazywam się Rafael de la Garza. Nie po to tłukłem się aż tutaj, żeby, kurde, wychodzić z pustymi rękami. Muszę którąś przelecieć, choćbym miał skonać.

De la Garza nie odpuszczał ani na chwilę, ledwie zdążyłem się rozstać z Tuprą, a już atakował ponownie. Zainspirowany niewątpliwie jego nazwiskiem, które po hiszpańsku znaczy „czapla”, przypomniałem sobie przysłowie, niezrozumiałe jak niemal wszystkie przysłowia.

– Choć czapla lata wysoko, jastrząb ją zabija – wypaliłem bez chwili zastanowienia.

– Co takiego? Co ty, kurwa, mówisz?

– Nic.