Tytuł oryginału

GAME OF QUEENS

THE WOMAN WHO MADE SIXTEENTH-CENTURY EUROPE

Copyright © 2016 by Sarah Gristwood

All rights reserved

Projekt okładki

James Jones, za zgodą Oneworld Publications

Zdjęcia na okładce

© Active Museum/Alamy/Indigo Images; Art Collection 2/Alamy/Indigo Images

Redaktor prowadzący

Adrian Markowski

Redakcja

Anna Płaskoń-Sokołowska

Korekta

Mirosława Kostrzyńska

Maciej Korbasiński

ISBN 978-83-8123-679-9

Warszawa 2018

Wydawca

Prószyński Media Sp. z o.o.

02-697 Warszawa, ul. Gintrowskiego 28

www.proszynski.pl

Mojej najstarszej bratanicy, Emily West

Gra królowych: spis postaci

HISZPANIA I CESARSTWO HABSBURGÓW

Izabela I Kastylijska (1451–1504)

Izabela, jako królowa Kastylii panująca od 1474 roku, przez małżeństwo z Ferdynandem II Aragońskim (1452–1516) zjednoczyła dwa główne królestwa hiszpańskie. Małżonkowie panowali razem jako słynna para potężnych monarchów katolickich. Wydali na świat syna, który żył krótko, a także kilka cieszących się dużymi wpływami córek. Po śmierci Izabeli władzę w Kastylii przejęła ich najstarsza żyjąca córka – Joanna „Szalona” (1479–1555), ale Ferdynand nie chciał się zrzec władania tym królestwem.

Maksymilian I Habsburg, Święty Cesarz Rzymski (1459–1519)

Po ślubie z Marią Burgundzką (1457–1482), księżną władającą regionem, który później miał być znany jako Niderlandy, Maksymilian żywił ambicję zjednoczenia jak najwięcej europejskich włości pod panowaniem swojego rodu Habsburgów. Owocem małżeństwa jego syna Filipa I Pięknego, księcia Burgundii (1478–1506), z Joanną – córką Ferdynanda i Izabeli – był (oprócz innych dzieci) przyszły cesarz Karol V.

Małgorzata „Austriacka” Habsburżanka (1480–1530)

Maksymilian i Maria Burgundzka mieli też córkę – Małgorzatę. Obiecana młodemu francuskiemu królowi Karolowi VIII, Małgorzata jako mała dziewczynka została wysłana do Francji, gdzie miała dorastać. Po rozpadzie tego sojuszu poślubiła Jana – syna i następcę tronu Izabeli i Ferdynanda, a po jego przedwczesnej śmierci – księcia Sabaudii. Kiedy i on zmarł, wróciła do Niderlandów, gdzie przez wiele lat sprawowała władzę jako namiestniczka w imieniu bratanka Karola. Jedną z jej dwórek była dwunastoletnia Anna Boleyn.

Karol V Habsburg (1500–1558)

Karol odziedziczył po Maksymilianie, dziadku ze strony ojca, austriackie włości oraz tytuł elekcyjny Świętego Cesarza Rzymskiego, burgundzkie dziedzictwo ojca Filipa Pięknego (Niderlandy) oraz kastylijskie – po matce Joannie – i aragońskie – po dziadku ze strony matki Ferdynandzie, nie wspominając o ziemiach Nowego Świata. Gdy się przekonał, że osobiste sprawowanie władzy nad tak wielkim dziedzictwem jest ponad jego siły, scedował władzę nad austriackimi włościami i wschodnią Europą oraz rządy w Świętym Cesarstwie Rzymskim na młodszego brata, Ferdynanda (1503–1564). Takie skupienie władzy nad wieloma regionami w rękach jednego rodu ustaliło dominację Habsburgów w XVI wieku.

Maria „Węgierska” (1505–1558)

Maria, kolejna z rodzeństwa Karola V i Ferdynanda, była żoną króla Węgier1 do czasu, aż w wyniku bitwy pod Mohaczem (węg. Mohács) została młodą wdową. Następnie sprawując władzę w imieniu Ferdynanda Habsburga, starała się powstrzymywać napór Turków osmańskich. Bratanica i wychowanka Małgorzaty Austriackiej, zastąpiła ją później na stanowisku namiestniczki Niderlandów. Wszystkie trzy siostry Marii zostały małżonkami królów: Eleonora (1498–1558) najpierw została królową Portugalii, a następnie Francji, Izabela (1501–1526) – królową Danii, Norwegii i Szwecji, a Katarzyna (1507–1578) – królową Portugalii, którą później władała jako regentka.

Krystyna Duńska (1521–1590)

Córka Izabeli i jej męża, króla Danii Chrystiana II, po zdetronizowaniu ojca została wychowana przez ciotkę Małgorzatę Austriacką i siostrę Marię Węgierską. Najpierw wyszła za księcia Mediolanu, a następnie za księcia Lotaryngii; brano ją pod uwagę jako kandydatkę na żonę króla Anglii Henryka VIII. Krystyna z determinacją uczestniczyła w rozgrywkach na europejskiej scenie politycznej, starając się odzyskać skandynawskie królestwa ojca. Była również kluczową negocjatorką podczas zawierania ważnego porozumienia pokojowego w Cateau-Cambrésis.

Małgorzata „Parmeńska” (1522–1586)

Nieślubna córka Karola V, wychowana również przez Marię Węgierską, którą w 1555 roku zastąpiła na stanowisku namiestniczki Niderlandów, gdzie sprawowała rządy w imieniu przyrodniego brata, króla Hiszpanii Filipa II. Syn Małgorzaty, książę Parmy Aleksander Farnese był wybitnym generałem w służbie króla Filipa.

Filip II (1527–1598)

Filip II, określany mianem króla Hiszpanii, był również dziedzicznym władcą Niderlandów, a także coraz ważniejszych ziem Nowego Świata. W młodości dzięki małżeństwu z Marią I Tudor został królem małżonkiem Anglii; w późniejszych latach po matce odziedziczył prawa do tronu Portugalii2. Sławę – a raczej niesławę – przyniosła mu wyprawa wojenna Wielkiej Armady, wysłanej w 1588 roku przeciwko królowej Anglii Elżbiecie I.

FRANCJA

Anna de Beaujeu (Anna Francuska) (1461–1522)

Najstarsza córka króla Francji Ludwika XI Walezjusza (1423–1483), w imieniu niepełnoletniego młodszego brata Karola VIII (1470–1498) sprawowała rządy we Francji jako faktyczna, choć nie z nazwy, regentka. Anna była osobą potężną i wpływową, autorką poradnika dla szlachetnie urodzonych dam, porównywanego z Księciem Machiavellego. Pomagała w wychowywaniu Małgorzaty Austriackiej oraz Ludwiki Sabaudzkiej.

Anna Bretońska (1477–1515)

Anna, która w 1488 roku odziedziczyła po ojcu niezależną władzę w księstwie Bretanii, miała nadzieję na zachowanie suwerenności tej krainy w obliczu zagrożenia ze strony Francji. Po kilkumiesięcznym konflikcie zbrojnym w 1492 roku została zmuszona do poślubienia młodego króla Francji Karola VIII, który z pomocą swojej siostry, Anny de Beaujeu, w znacznej mierze pozbawił ją władzy. Zgodnie z postanowieniami intercyzy po śmierci Karola musiała poślubić jego sukcesora, następnego króla Francji Ludwika XII (1462–1515).

Ludwika Sabaudzka (1476–1531)

Początkowo Ludwika pozostawała w chłodnych stosunkach z Anną de Beaujeu, ale jej pozycja rosła, w miarę jak kolejni francuscy królowie umierali bez następców tronu, aż następnym w kolejce do objęcia sukcesji został Franciszek, syn Ludwiki i hrabiego Angoulême. Po tym, jak syn w 1515 roku objął królewską władzę jako Franciszek I (1494–1547), Ludwikę powszechnie uważano za podporę jego tronu.

Małgorzata z Nawarry (Małgorzata z Angoulême, 1492–1549)

Ludwika, oprócz Franciszka, urodziła też córkę Małgorzatę. Tych troje łączyła tak bliska więź, że nazywano ich „trójcą”. Oba małżeństwa Małgorzaty (z księciem Alençon i z królem Nawarry Henrykiem II) nie osłabiły oddania, z jakim traktowała brata, ani jej wpływów na jego dworze. Jako pisarka, intelektualistka i reformatorka Kościoła katolickiego, Małgorzata mogła stanowić wzór dla młodej Anny Boleyn.

Guillaume Gouffier, senior de Bonnivet (1488?–1525)

De Bonnivet, szlachcic i żołnierz, wychowywał się razem z przyszłym królem Franciszkiem I, którego nauczycielem był starszy brat Guillaume’a, Artus Gouffier. Mianowany w 1515 roku admirałem Francji, dzięki łaskom Franciszka kierował wieloma ważnymi kampaniami wojskowymi i dyplomatycznymi. Jego tożsamość przypisuje się drapieżnemu bohaterowi niektórych fragmentów zbioru opowiadań Heptameron pióra Małgorzaty z Nawarry.

Katarzyna Medycejska (1519–1589)

Córa możnego rodu florenckich bankierów de’ Medici, osobiście zaznała aż nadto gorzkich przeżyć podczas wojen na początku XVI wieku, wreszcie dzięki małżeństwu z przyszłym królem Henrykiem II (1519–1559) została królową małżonką Francji. Dopiero jednak po śmierci Henryka w 1559 roku stała się potężną postacią stojącą za trzema synami, którzy kolejno zajmowali tron Francji: Franciszkiem II (1544–1560), Karolem IX (1550–1574) i Henrykiem III (1551–1589).

Franciszek Gwizjusz (drugi książę de Guise, 1519–1563) i Henryk Gwizjusz (trzeci książę de Guise, 1550–1588) oraz ród Gwizjuszy

Głównymi rywalami Katarzyny Medycejskiej w walce o władzę we Francji byli członkowie potężnego rodu Gwizjuszy. Wojownik i książę Franciszek oraz jego brat Karol, kardynał Lotaryngii, jako wujowie młodej Marii Stuart wywierali na nią i jej męża, króla Francji Franciszka II, szczególny wpływ. Po śmierci Franciszka de Guise (w wyniku zamachu w 1563 roku) jego syn Henryk został przywódcą Ligi Katolickiej w czasie francuskich wojen religijnych.

Joanna d’Albret (1528–1572)

Córka Małgorzaty z Nawarry, w 1555 roku odziedziczyła po ojcu władzę w królestwie Nawarry. Wychowana przez matkę w duchu reformatorskim, w 1560 roku publicznie przeszła na wiarę protestancką i stała się pierwszą wielką bohaterką reformacji. W małżeństwie z Antonim de Bourbon (1518–1562) urodziła syna, Henryka z Nawarry (1553–1610), który w końcu został królem Francji Henrykiem IV.

SZKOCJA

Małgorzata Tudor (1489–1541)

Małgorzata, starsza siostra Henryka VIII, poślubiła króla Szkocji Jakuba IV (1473–1513), który zginął z rąk żołnierzy jej brata pod Flodden, pozostawiając w jej rękach regencję sprawowaną w imieniu syna Jakuba V (1512–1542), podówczas małego dziecka. Małgorzata postanowiła zachować władzę, niemniej nie była pewna, czy zdoła ją dzierżyć samodzielnie, zawarła zatem dwa kolejne, katastrofalne związki małżeńskie.

Archibald Douglas, szósty hrabia Angus (1489?–1557)

Małgorzata Tudor poślubiła drugiego męża, hrabiego Angus, w 1514 roku prawdopodobnie po to, by pozyskać wsparcie jego potężnego klanu Douglas. Relacje między małżonkami szybko się popsuły i hrabia Angus stał się jednym z głównych rywali Małgorzaty o kontrolę sprawowaną nad jej synem, młodym królem. W tym małżeństwie urodziła się córka, lady Małgorzata Douglas (hrabina Lennox, 1515–1578), od której wywodzą się przyszli monarchowie władający zjednoczonymi Wyspami Brytyjskimi.

Jan Stuart (Stewart), drugi książę Albany (1481?–1536)

Chociaż wychowany we Francji i żonaty z francuską dziedziczką tytułu arystokratycznego, książę Albany był wnukiem piętnastowiecznego króla Szkocji Jakuba II. Czyniło go to oczywistym kandydatem na następcę Małgorzaty Tudor w roli regenta rządzącego w imieniu jej małoletniego syna Jakuba V. Od 1515 roku rządził Szkocją jako regent i wykazywał się w tej dziedzinie znacznymi talentami, choć nigdy nie zdołał nawiązać pełnego porozumienia z krajem.

Maria de Guise (1515–1560)

Maria, francuska arystokratka z potężnego rodu Gwizjuszy, w 1538 roku poślubiła króla Szkocji Jakuba V. Monarcha zmarł w 1542 roku krótko po narodzinach swego jedynego dziecka – Marii Stuart, przyszłej królowej Szkocji. Od tego czasu Maria de Guise poświęciła życie staraniom o zachowanie tronu Szkocji dla córki.

Jakub Hamilton, drugi hrabia Arran, książę Châtelherault (1519?–1575)

Pochodzenie hrabiego Arran od wcześniej panującego króla Szkocji Jakuba II stało się źródłem jego przekonania, że ma prawo do głównych ról w szkockiej polityce. Chwiejny (a może pragmatyczny) Hamilton po śmierci Jakuba V rywalizował jednak o władzę z Marią de Guise i był solą w oku jej córki, Marii Stuart.

Jakub Stewart, pierwszy hrabia Moray (1531/2–1570)

Lord Jakub, nieślubny syn króla Jakuba V, przed powrotem do kraju młodej siostry przyrodniej, Marii, wywalczył sobie w szkockich kręgach władzy mocną pozycję, z której nie miał zamiaru zrezygnować. Oddany wyznawca religii protestanckiej, z doradcy Marii przedzierzgnął się w jednego ze sprawców jej upadku i regenta jej syna, który zastąpił ją na tronie.

Maria I Stuart, królowa Szkocji (1542–1587)

Maria, królowa Szkocji od najwcześniejszego dzieciństwa, większą część lat młodzieńczych spędziła we Francji, oczekując na zawarcie małżeństwa z najstarszym synem Katarzyny Medycejskiej, Franciszkiem. Po przedwczesnej śmierci męża w 1561 roku wróciła do Szkocji i starała się objąć rządy w tym niespokojnym kraju. Jej imię rozsławiły popełnione przez nią błędy, przyczyną zaś wszystkich byli mężczyźni: Rizzio, lord Darnley i hrabia Bothwell. Równie jednak znaczący dla jej ostatecznego upadku i egzekucji w Fotheringhay był fakt, że dzięki swemu pochodzeniu była katolicką rywalką Elżbiety I Tudor do tronu Anglii.

Henryk Stuart (Stewart), lord Darnley (1545–1567)

Jako syn lady Małgorzaty Douglas, córki Małgorzaty Tudor, lord Darnley miał prawa do tronu Anglii. Być może to stało się uzasadnieniem zawartego w 1565 roku małżeństwa z królową Szkocji Marią. Osobowość męża wkrótce przekonała Marię, że małżeństwo było pomysłem chybionym, ale mord popełniony na nim w Kirk o’Field rzucił cień na reputację królowej i bezpośrednio doprowadził do jej obalenia.

Jakub Hepburn, czwarty hrabia Bothwell (1534?–1578)

Bezpośrednią przyczyną upadku Marii stało się jej trzecie małżeństwo z hrabią Bothwell, zawarte w maju 1567 roku, gdy hrabiego nadal powszechnie podejrzewano o zamordowanie lorda Darnley. Być może Maria oddała mu rękę pod przymusem, gdy hrabia ją uprowadził i zgwałcił. Po klęsce i zdetronizowaniu królowej Hepburn umknął za granicę. Zmarł w Danii jako więzień, podobno obłąkany.

Jakub VI (1566–1625)

Jakub, syn królowej Szkocji Marii i lorda Darnley, jak kilku jego poprzedników na szkockim tronie, został ukoronowany jeszcze w kołysce, gdy jego matkę zmuszono do abdykacji. Wychowany w surowej tradycji szkockiego Kościoła reformowanego, nauczył się widzieć w Marii przykład złych rządów, a być może również kobiecych słabości. Pozostawał w przyjaznych stosunkach z Elżbietą I, a po jej śmierci w 1603 roku wstąpił na tron Anglii jako Jakub I.

ANGLIA

Henryk VII (1457–1509)

Pierwszy monarcha z dynastii Tudorów wywalczył koronę Anglii w bitwie pod Bosworth w 1485 roku. Poprzez małżeństwo z Elżbietą, dziedziczką linii Yorków, zjednoczył roszczenia do tronu Yorków i Lancasterów, kładąc tym kres wojnie Dwóch Róż, lecz wydaje się, że nikt nie sądził (nawet w stronnictwie Yorków), iż Elżbieta z Yorku sama zdołałaby objąć panowanie. Mariaż następcy tronu, królewicza Artura, z Katarzyną, córką hiszpańskich władców Ferdynanda i Izabeli, był nie lada wyczynem jak na chwiejną, nowo powstałą dynastię.

Katarzyna Aragońska (1485–1536)

Najmłodsza córka hiszpańskiej pary królewskiej – Ferdynanda i Izabeli – najpierw wyszła za Artura, najstarszego syna Henryka VII, a po jego przedwczesnej śmierci zawarła słynne i kontrowersyjne małżeństwo z jego młodszym bratem Henrykiem VIII. Przez ponad dziesięć lat panowania Henryka tworzyli kochające się małżeństwo, ale związek legł w gruzach, gdy Katarzyna nie zdołała urodzić mu syna.

Henryk VIII (1491–1547)

Henryk, najlepiej znany ze swych sześciu żon i zerwania z Rzymem z powodu pragnienia dochowania się męskiego następcy tronu, był prawdziwym renesansowym monarchą. Rywal Franciszka I i Karola V, dążył do odegrania poważniejszej roli na europejskiej scenie politycznej. Kiedy w 1509 roku wstąpił na tron, jego starsza siostra Małgorzata była już żoną króla Szkocji, lecz zaaranżował małżeństwo młodszej siostry, Marii (1496–1533), z królem Francji Ludwikiem XII. Później król tolerował drugie małżeństwo Marii ze swoim faworytem Karolem Brandonem (lordem Lisle, księciem Suffolk, 1484–1545).

Thomas Wolsey, kardynał (1473?–1530)

Zawrotna kariera Wolseya, syna rzeźnika, który od skromnych początków wspinał się po szczeblach coraz wyższych godności kościelnych, wyniosła go aż na prominentną pozycję w kręgach władzy dworu Henryka VIII. Lord Kanclerz Anglii, a od 1515 roku kardynał, dzierżył ster dyplomacji przez większą część wczesnego okresu panowania Henryka. Jego upadek – równie spektakularny jak wcześniejszy wzrost potęgi – nastąpił wskutek niepowodzenia w walce o rozwód Henryka z Katarzyną Aragońską.

Thomas Cromwell (1485?–1540)

Cromwell, protegowany Wolseya, przetrwał upadek swojego mentora i – rozpocząwszy karierę od jeszcze skromniejszych początków – stał się szarą eminencją zajmującą się po trosze wszystkimi sprawami państwowymi. Jako człowiek świecki zaangażowany w reformy religijne, otrzymał jedyną w swoim rodzaju władzę nad rodzącym się Kościołem anglikańskim, którą wykorzystał do przygotowania planu rozwiązania klasztorów. Cromwell początkowo wspierał Annę Boleyn, następnie z nią zerwał i przyczynił się do jej upadku. Własny kres zawdzięczał popieranej przez siebie kolejnej, czwartej żonie Henryka, Annie Kliwijskiej, od której król się odwrócił.

Anna Boleyn (1501?–1536)

Narodziny Anny w porównaniu z innymi postaciami nie wzbudziły rozgłosu. Wychowywała się jednak pod kuratelą Małgorzaty Austriackiej, a następnie na francuskim dworze. Mimo niełaski i śmierci na szafocie, angielski protestantyzm i panowanie jej córki Elżbiety stanowią jej nienaruszalne dziedzictwo.

Edward VI (1537–1553)

Trzecia żona Henryka VIII dała mu wreszcie wytęsknionego syna, ale Edward przeżył nieco ponad sześć lat od chwili, gdy jako dziewięciolatek objął po ojcu tron. Cechujący panowanie króla chłopca żarliwy protestantyzm znalazł wyraz w jego zamiarze przekazania sukcesji nie przyrodnim siostrom, Elżbiecie i Marii, a kuzynce, lady Joannie Grey (1537–1554), wnuczce Marii, młodszej siostry Henryka VIII.

Maria I Tudor (1516–1558)

Maria, córka Katarzyny Aragońskiej i Henryka VIII, mocno przeżyła rozpad małżeństwa rodziców i nie chciała za przykładem ojca przejść na religię reformowaną. Minęło wiele naprawdę trudnych dla niej lat, zanim w 1553 roku śmierć młodszego brata, Edwarda, wyniosła ją na tron. Po objęciu panowania jej wysiłki na rzecz przywrócenia katolicyzmu oraz małżeństwo z Filipem, następcą tronu Hiszpanii, przyniosły jej przydomek „krwawa Maria”.

Elżbieta I Tudor (1533–1603)

Jako córka Anny Boleyn, miała równie trudną drogę do tronu Anglii, lecz jej długie panowanie zapisało ją w ludzkiej pamięci jako największą angielską monarchinię. Z historii wiadomo o jej długoletniej rywalizacji z krewniaczką panującą po drugiej stronie szkockiej granicy, Marią Stuart. Rzadziej się wspomina jej relacje z innymi europejskimi władczyniami.

Robert Dudley, pierwszy hrabia Leicester (1532–1588)

Robert Dudley, choć był synem człowieka, który wyniósł na tron lady Joannę Grey, stał się wielkim ulubieńcem Elżbiety I (zdaniem niektórych był jej kochankiem) oraz najdłużej branym pod uwagę kandydatem do jej ręki. Reputacja i królowej, i hrabiego ucierpiała wskutek śmierci w podejrzanych okolicznościach jego żony, Amy Dudley. Hrabia jednak pozostał bliskim doradcą i przyjacielem Elżbiety.

William Cecil, pierwszy baron Burghley (1520–1598)

Cecil, wielki dygnitarz za panowania Elżbiety I, tuż po jej wstąpieniu na tron objął stanowisko Głównego Sekretarza Stanu, później zaś Lorda Wielkiego Skarbnika. Podobnie jak jego rywal Dudley, był żarliwym protestantem i nakłaniał królową do udzielania pomocy europejskim współwyznawcom. Ze szczególną determinacją zwalczał katolicką królową Szkocji Marię Stuart.

REFORMATORZY

Marcin Luter (Martin Luther, 1483–1546)

Temu niemieckiemu teologowi i byłemu zakonnikowi przypisuje się zasługę zainicjowania protestanckiej reformacji; w 1517 roku ponoć przybił do wrót kościoła w Wittenberdze dziewięćdziesiąt pięć tez, w których uskarżał się na zepsucie w Kościele katolickim. Odmawiając ich odwołania, doprowadził do wielkiego rozłamu w Europie, ale idee Lutra (nadal zgodne w pewnych kluczowych punktach z doktryną katolicką) w wielu krajach miały zostać zastąpione nowymi, bardziej radykalnymi koncepcjami, szerzonymi głównie przez reformatorów szwajcarskich.

Jan Kalwin (Jean Calvin lub Cauvin, 1509–1564)

Kalwin, szeroko znany jako przywódca kościoła protestanckiego w Genewie, urodził się we Francji, lecz umknął z ojczyzny, gdy w 1534 roku zdecydowane kroki władz wymusiły podział wśród reformatorów na tych, którzy szukają możliwości reform w ramach Kościoła katolickiego, oraz zdecydowanych przeciwników głównych koncepcji katolicyzmu. Doktryna ruchu, który zaczęto nazywać kalwinizmem, zawierała pogląd, że los każdej ludzkiej duszy jest predestynowany, a zbawienie człowieka zależy całkowicie od wszechwładzy Boga i nie mają na nie wpływu obrzędy religijne ani dobre uczynki.

John Knox (1513?–1572)

Szkocki reformator i buntownik, skazany niegdyś we Francji na galery za udział w rebelii, rozpoczął nowe życie w Anglii. Pod wpływem wygnańców z kontynentalnej części Europy jego zajadłe nastawienie antykatolickie tylko się utrwaliło. Otwarcie krytykował katolicką królową Szkocji Marię Stuart, ale przez swoje najsłynniejsze dzieło The first blast of the trumpet against the monstrous regiment of women (Pierwszy zew trąby do walki przeciw potwornemu zastępowi kobiet) naraził się również protestantce Elżbiecie I Tudor.

1 Ludwika II Jagiellończyka (przyp. tłum.).

2 Filip II objął panowanie w Portugalii siłą, pokonując w wojnie kontrkandydata do tronu (przyp. tłum.).

Chronologia wydarzeń

11 grudnia 1474 r.

Izabela Kastylijska jako Izabela I zostaje panującą królową Kastylii, obejmując po śmierci swojego przyrodniego brata tron, do którego rościła sobie prawa również jego domniemana córka, „la Beltraneja”.

20 stycznia 1479 r.

Mąż Izabeli, Ferdynand, obejmuje następstwo po ojcu i zostaje królem Aragonii. Razem z Izabelą skutecznie sprawują wspólną władzę jako „katolicka para królewska” Hiszpanii.

27 marca 1482 r.

Maria Burgundzka, sprawująca władzę w księstwie Burgundii, umiera, a jej następcą zostaje jej młody syn Filip I Piękny.

30 sierpnia 1483 r.

Karol VIII Walezjusz zastępuje na tronie ojca Ludwika XI i zostaje królem Francji. W okresie niepełnoletności trzynastoletniego króla rządy sprawuje Anna de Beaujeu jako faktyczna regentka.

16 lutego 1486 r.

Maksymilian I Habsburg, wdowiec po Marii Burgundzkiej, zostaje wybrany na Świętego Cesarza Rzymskiego.

6 grudnia 1491 r.

Anna Bretońska, władająca księstwem Bretanii, zostaje zmuszona do poślubienia króla Francji Karola VIII, co zapoczątkowuje włączenie Bretanii na stałe do Korony francuskiej.

1492 r.

Ferdynand i Izabela podbijają Grenadę (2 stycznia), kładąc kres panowaniu Maurów nad południową częścią Hiszpanii, na żądanie generalnego inkwizytora Tomása de Torquemady nakazują wygnanie hiszpańskich Żydów (31 marca) oraz podpisują umowę z włoskim nawigatorem Krzysztofem Kolumbem, zezwalając mu na ogłaszanie w swoim imieniu prawa do wszystkich nowo odkrytych ziem.

7 kwietnia 1498 r.

Ludwik XII Walezjusz zastępuje na tronie swojego krewniaka, Karola VIII, i zostaje królem Francji.

26 listopada 1504 r.

Joanna „Szalona” zastępuje na tronie swoją matkę Izabelę i zostaje tytularną królową panującą Kastylii. O władzę w kraju rywalizują jej ojciec Ferdynand i mąż Filip Piękny, książę Burgundii.

22 września 1506 r.

Filip Piękny umiera, a wdowa po nim, Joanna, spędza większość życia w przymusowym odosobnieniu; kontrolę nad Kastylią przejmuje Ferdynand Aragoński. Niderlandzkie włości Filipa przechodzą na jego sześcioletniego syna Karola.

18 marca 1507 r.

Małgorzata Habsburżanka (Austriacka) zostaje mianowana namiestniczką Niderlandów, rządzącą w imieniu swojego bratanka, Karola.

21 kwietnia 1509 r.

Henryk VIII Tudor zostaje królem Anglii jako następca ojca Henryka VII. Niezwłocznie żeni się z Katarzyną Aragońską.

9 września 1513 r.

Bitwa pod Flodden między Anglią a Szkocją. Król Szkocji Jakub IV Stewart ginie, a jego następcą zostaje roczny syn Jakub V; matka króla, Małgorzata Tudor, sprawuje władzę regentki.

1 stycznia 1515 r.

Królem Francji zostaje Franciszek I Walezjusz, zastępując na tronie swojego kuzyna, a zarazem teścia, Ludwika XII.

23 stycznia 1516 r.

Po śmierci Ferdynanda władza w Aragonii przypada jego wnukowi – Karolowi, władającemu już Niderlandami. 14 marca Karol obwieszcza, że przejmuje władzę nad wszystkimi ziemiami hiszpańskimi, nominalnie dzieląc ją z uwięzioną matką Joanną „Szaloną”, oficjalnie panującą królową Kastylii.

31 października 1517 r.

Marcin Luter wywiesza u wrót kościoła zamkowego w Wittenberdze dziewięćdziesiąt pięć tez potępiających zepsucie w Kościele katolickim.

28 czerwca 1519 r.

Karol V Habsburg zostaje wybrany na Świętego Cesarza Rzymskiego, następcę swojego dziadka, Maksymiliana.

3 stycznia 1521 r.

Papież Leon X (pierwszy papież z rodu florenckich bankierów de’ Medici) ekskomunikuje Marcina Lutra.

18 kwietnia

Luter stawia się przed obliczem Sejmu Rzeszy Niemieckiej w Wormacji, lecz nie chce się wyrzec swoich przekonań.

8 kwietnia

Karol V przekazuje władzę nad dziedzicznymi włościami Habsburgów w Austrii bratu Ferdynandowi (swojemu regentowi w Świętym Cesarstwie Rzymskim), zatrzymując dla siebie kontrolę nad ziemiami w Hiszpanii, Niderlandach i Nowym Świecie.

24 lutego 1525 r.

Karol V w bitwie pod Pawią zadaje druzgocącą klęskę armii francuskiej i bierze do niewoli króla Franciszka I.

29 sierpnia 1526 r.

Bitwa pod Mohaczem; armia osmańska pod wodzą sułtana Sulejmana Wspaniałego pokonuje siły węgierskie, co doprowadza do późniejszej reorganizacji na Węgrzech. Tureckie zagrożenie od wschodu staje się w ciągu następnych dziesięcioleci coraz ważniejszym czynnikiem w polityce europejskiej.

6 maja 1527 r.

Rzym zostaje splądrowany przez wojska cesarza, a papież Klemens VII (drugi papież z rodu Medyceuszy, stryj Katarzyny Medycejskiej) musi się ratować ucieczką. Ten fakt ma poważne następstwa dla papieskiego śledztwa w sprawie ważności małżeństwa Henryka VIII i Katarzyny Aragońskiej.

3 sierpnia 1529 r.

Pokój Dam, zawarty w Cambrai i podpisany przez Małgorzatę Habsburżankę (Austriacką) w imieniu jej bratanka, Karola V, oraz Ludwikę Sabaudzką w imieniu syna, Franciszka I.

1 października

Kolokwium w Marburgu, dysputa między Marcinem Lutrem a bardziej radykalnym szwajcarskim reformatorem Ulrichem Zwinglim, ilustruje ważne różnice teologiczne między różnymi odłamami nowej reformowanej religii. W roku następnym, 1530, protestanccy książęta niemieccy zrzeszają się w związku szmalkaldzkim – sojuszu obronnym przeciwko dominacji Świętego Cesarza Rzymskiego Karola V.

3 stycznia 1531 r.

Maria Węgierska na prośbę swojego brata, Karola V, obejmuje namiestnictwo Niderlandów po śmierci ich ciotki, Małgorzaty Austriackiej.

styczeń? 1533 r.

Król Anglii Henryk VIII żeni się potajemnie z Anną Boleyn, która 1 czerwca zostaje ukoronowana na królową przed narodzinami ich córki Elżbiety (7 września).

23 marca 1534 r.

Pierwszy akt sukcesji gwarantuje następstwo angielskiego tronu dzieciom

króla Henryka VIII i Anny Boleyn oraz uznaje królewnę Marię za nieślubne dziecko. Wydany w listopadzie akt supremacji ogłasza Henryka „jedynym najwyższym zwierzchnikiem Kościoła anglikańskiego na ziemi”.

7 stycznia 1536 r.

Umiera pierwsza żona Henryka VIII Katarzyna Aragońska.

19 maja

Druga żona Henryka VIII Anna Boleyn zostaje stracona.

30 maja

Henryk VIII bierze ślub z trzecią żoną Joanną Seymour.

13 października

Uczestnicy Pielgrzymki Łaski protestują przeciwko zerwaniu przez Henryka VIII z Rzymem oraz kasacie zakonów, lecz spotykają się z surowymi represjami.

15 kwietnia 1542 r.

Umiera król Szkocji Jakub V, a tron obejmuje, w niemowlęcym wieku, jego córka Maria, co rozpoczyna proces powolnego wzrostu wpływów w kręgach władzy wdowy po Jakubie, Marii de Guise.

13 grudnia 1545 r.

Papież Paweł III zwołuje sobór trydencki, którego dwadzieścia pięć sesji zostaje zawieszone do roku 1563. Sobór powszechny scalił doktryny obowiązujące w Kościele katolickim i potępił idee protestantyzmu. Można go uważać za początek kontrreformacji.

28 stycznia 1547 r.

Umiera Henryk VIII, a królem Anglii zostaje jego syn Edward VI Tudor.

31 marca

Henryk II Walezjusz obejmuje tron Francji po ojcu Franciszku I.

6 lipca 1553 r.

W wyniku przedwczesnej śmierci Edwarda VI tron – zaledwie na dziewięć dni – obejmuje lady Joanna Grey, zanim władzę przejmie przyrodnia siostra Edwarda Maria Tudor. Ukoronowana jako królowa Maria I, przystępuje do przywrócenia w Anglii religii katolickiej.

25 maja 1555 r.

Joanna d’Albret zostaje panującą królową Nawarry.

25 października 1555 r.

Maria Węgierska rezygnuje z namiestnictwa Niderlandów.

16 stycznia 1556 r.

Karol V ustępuje z tronu Hiszpanii na rzecz syna, Filipa II Habsburga, któremu już w październiku poprzedniego roku przekazał władzę w Niderlandach.

17 listopada 1558 r.

Elżbieta I Tudor, jako królowa Anglii, obejmuje władzę po przyrodniej siostrze, Marii.

3 kwietnia 1559 r.

Traktat podpisany w Cateau-Cambrésis, w którego zawarciu główną rolę odegrała Krystyna Duńska, kończy trwające sześćdziesiąt pięć lat przerywane działania wojenne, toczone w dużej mierze na tle sprzecznych roszczeń do Niderlandów.

2 maja

Do Szkocji powraca z wygnania John Knox. W Genewie, gdzie był bliskim współpracownikiem Jana Kalwina, opublikował pamflet The first blast of the trumpet against the monstrous regiment of women.

10 lipca

Franciszek II Walezjusz (mąż królowej Szkocji Marii I Stuart) zostaje królem Francji, obejmując panowanie po ojcu Henryku II. Następuje wzrost potęgi rodu Gwizjuszy.

5 grudnia 1560 r.

Karol IX Walezjusz po śmierci brata, Franciszka II, zostaje królem Francji. W okresie jego niepełnoletności władzę obejmuje jego matka Katarzyna Medycejska, rywalizująca o wpływy z Gwizjuszami.

9 sierpnia 1561 r.

Królowa Szkocji Maria I Stuart wraca do kraju i obejmuje czynne rządy.

1 marca 1562 r.

Masakra w Wassy, mord popełniony na francuskich protestantach przez ludzi księcia Gwizjusza, rozpoczyna francuskie wojny religijne.

25 lipca 1564 r.

Maksymilian II Habsburg zostaje Świętym Cesarzem Rzymskim, obejmując tron po ojcu Ferdynandzie I.

10 lutego 1567 r.

Lord Darnley, drugi mąż królowej Szkocji Marii Stuart, zostaje zamordowany.

15 maja

Maria wychodzi za hrabiego Bothwell, powszechnie obarczanego odpowiedzialnością za zamordowanie lorda Darnley.

24 lipca

Maria zostaje zmuszona przez zbuntowaną szlachtę do abdykacji na rzecz małego syna, Jakuba VI.

5 września

Książę Alby przybywa do Niderlandów w celu stłumienia gwałtownych zamieszek i ustanawia Radę Zaburzeń. Małgorzata Parmeńska składa urząd namiestniczki, a surowe rządy księcia Alby wyznaczają początek długiej rewolty Holendrów przeciwko hiszpańskiej władzy.

16 maja 1568 r.

Królowa Szkocji Maria Stuart ucieka do Anglii, gdzie rozpoczyna się dla niej prawie dwudziestoletni okres uwięzienia.

7 października 1571 r.

Liga europejskich mocarstw katolickich odnosi w bitwie morskiej pod Lepanto wielkie zwycięstwo nad Turkami osmańskimi.

9 czerwca 1572 r.

Umiera Joanna d’Albret, a tron Nawarry przejmuje po niej syn Henryk.

24 sierpnia

Uroczystości weselne po ślubie króla Nawarry Henryka Burbona z córką Katarzyny Medycejskiej, które miały zabliźnić religijne podziały, stają się sygnałem do straszliwej rzezi protestantów, znanej pod nazwą masakry w noc świętego Bartłomieja.

30 maja 1574 r.

Henryk III Walezjusz zostaje królem Francji, obejmując panowanie po swoim bracie Karolu IX.

26 lipca 1581 r.

Siedem północnych (i w dużej mierze protestanckich) prowincji Niderlandów proklamuje formalną niepodległość, wyzwalając się spod władzy Hiszpanii.

8 lutego 1587 r.

Królowa Szkocji Maria Stuart zostaje stracona w Fotheringhay.

8 sierpnia 1588 r.

Nadciągająca wroga flota – Wielka Armada, wysłana przez króla Hiszpanii Filipa II przeciwko Anglii – skłania Elżbietę I do wygłoszenia przemowy do żołnierzy w Tilbury. Większość nieprzyjacielskiej wyprawy pada ofiarą sztormowej pogody.

2 sierpnia 1589 r.

Król Nawarry Henryk Burbon wstępuje na tron Francji jako Henryk IV, po swoim krewniaku i szwagrze Henryku III. Ten fakt kładzie kres dynastii królewskiej Walezjuszy i rozpoczyna rządy dynastii Burbonów.

24 marca 1603 r.

Elżbieta I umiera, pozostawiając tron Anglii królowi Szkocji Jakubowi VI Stuartowi, synowi królowej Marii Stuart.

Wstęp

Królowa tajne swe zamiary

Chyżymi kroki w czyny wciela,

Zdradziecko spada na ofiary

I gromi w krąg nieprzyjaciela.

Tak silna jest wobec rywali,

Że kogo spotka – wnet obali.

The Chesse Play (Gra w szachy)

Nicholas Breton, 1593

W krajach Wschodu, gdzie po raz pierwszy pojawiła się gra w szachy, wszystkie figury symbolizujące ludzi były płci męskiej, a u boku króla stał generał lub główny doradca – wezyr. Kiedy po arabskiej inwazji na Europę w VIII wieku gra rozpowszechniła się na naszym kontynencie, pierwszy raz na szachownicy pojawiła się królowa – nadal jednak jako figura w porównaniu z innymi bezsilna, mogła bowiem przesuwać się ruchem skośnym tylko o jedno pole na raz. Dopiero w Hiszpanii pod rządami Izabeli Kastylijskiej królowa uzyskała na szachownicy niemal nieograniczoną mobilność, którą przyznajemy jej po dziś dzień.

Nowe możliwości tej bierki opisano w dwóch powstałych w Hiszpanii książkach, w których jest mowa o „szachach damy” lub „szachach królowej”. W 1493 roku tłumacz przekładający na włoski dzieło Jacobusa de Cessolisa Liber de moribus hominum et officiis nobilium sive super ludum scaccorum (Księga o obyczajach ludu i powinnościach szlachty, czyli księga szachów) w istocie rozważał, czy królowej naprawdę należy przyznać rycerską moc, „albowiem to nietypowe, by niewiasty nosiły oręż, ze względu na ich wątłość”. W opublikowanym dwie dekady później w oficynie Williama Caxtona tłumaczeniu angielskim nade wszystko podkreślano „skromność” i niewinność królowej.

Tłumacze jednak nigdy nie poznali Izabeli, „królowej wojowniczki”, która sama namiętnie grywała w szachy. Prawdopodobnie to przykład Izabeli i wcześniejszych od niej prawdziwych władczyń w dużej mierze spowodował odzwierciedlenie tych postaci na szachownicy3.

Alegoryczne znaczenie gry było oczywiste dla ówczesnych ludzi; właśnie to uczyniło ją – o czym świadczą liczne ilustracje – podstawowym elementem dworskich romansów. Zmiana reguł rządzących ruchami bierek nie mogła jednak obyć się bez kontrowersji. Nowa gra stała się znana jako „szachy z szaloną królową” – po włosku scacchi de la donna lub alla rabiosa, po francusku esches de la dame lub de la dame enragée. Tak jednak miało już pozostać.

Okres od wstąpienia na tron Izabeli Kastylijskiej w 1474 roku aż do masakry w noc świętego Bartłomieja we Francji niemal wiek później (straszliwego wydarzenia, które spowodowało rozłam całego kontynentu) był Stuleciem Królowych. W tym czasie doszło do eksplozji kobiecych rządów, której z trudnością dorównuje nawet XX wiek. Były to lata narodzin nowej reformowanej religii, a także zarania znanego nam dziś świata, a przez większość tego okresu duże obszary Europy pozostawały pod władzą, której ster dzierżyła pewną ręką panująca królowa albo regentka. Osobistości te tworzyły żeński klan, którego przedstawicielki były świadome więzi łączących je jako kobiety, a także umiejętności sprawowania władzy w specyficznym, kobiecym stylu.

W niniejszej książce śledzę przekazywanie władzy z matki na córkę, drogę od mentorki do protegowanej. Od Izabeli Kastylijskiej do jej córki, Katarzyny Aragońskiej, i dalej – do jej córki, Marii Tudor. Od francuskiej wdowy Ludwiki Sabaudzkiej do jej córki, pisarki i reformatorki, Małgorzaty z Nawarry, z kolei od Małgorzaty nie tylko do jej córki, Joanny d’Albret, lecz też do jej wielbicielki, Anny Boleyn, a tym samym do Elżbiety Tudor.

W miarę jak mijał XVI wiek, córki najpotężniejszych kobiet stawały na czele wielkich podziałów religijnych nękających ten okres. W większości starały się – choć nie wszystkie – w pewnej mierze zachowywać tolerancję religijną, zanim ich nadzieje legły w gruzach w obliczu innych, skrajniejszych poglądów.

Religia wielu z nich pomogła osiągnąć nadrzędną pozycję; religia ostatecznie rozdzieliła je i położyła kres Stuleciu Królowych. Sama jednak skala władzy sprawowanej przez szesnastowieczne kobiety (a także wyzwań, przed którymi stały) wciąż stanowi spektakularne zjawisko, a zarazem ostrzeżenie dla nas, żyjących w dzisiejszych czasach.

Przez całe stulecie Habsburgowie mieli się okazać mężnymi, choć nieoczekiwanymi orędownikami władzy sprawowanej przez kobiety. Ich imperium – które w tym stuleciu zaczęło sięgać od Morza Śródziemnego do kanału La Manche i od wspaniałości Alhambry do pochmurnego nieba nad Antwerpią – z pewnymi godnymi uwagi wyjątkami oglądało kobiety raczej w roli namiestniczek niż panujących królowych. Niderlandy przeszły z rąk panującej księżnej pod sześćdziesięcioletnią władzę niemal nieprzerwanej serii gubernatorek, z których każda była bratanicą poprzedniczki. Wielka europejska rywalka Habsburgów – Francja – przestrzegała prawa salickiego, zabraniającego kobietom dziedziczenia tronu. Jednak i ona szczyciła się wspaniałą tradycją sprawowania przez kobiety władzy w imieniu nieobecnego męża lub niepełnoletniego syna.

U zarania tej ery Anglia była chyba najmniej sprzyjającym kobietom państwem ze wszystkich europejskich potęg. Nie obowiązywało tam prawo salickie, niemniej Henryk Tudor, gdy został królem Anglii Henrykiem VII, połączył w swoich roszczeniach do tronu wynikające z królewskiej krwi prawa dwóch kobiet: swojej matki, Małgorzaty Beaufort, i żony Elżbiety z Yorku. Nikomu, w tym i samym wspomnianym tu damom, jego postępek nie wydał się niczym niezwykłym. Niemniej to właśnie w Anglii kobieta – Anna Boleyn – wtrąciła naród w otchłań rewolucji religijnej. To Anglia – w osobie córki Anny – wydała na świat zapewne najbardziej podziwianą władczynię w historii.

To właśnie stało się swoistym impulsem do napisania tej książki. Pisałam wcześniej o dwóch królowych o tym samym imieniu – Elżbiecie z Yorku i Elżbiecie I – chciałam zatem połączyć swoje przemyślenia i ustalić, jaką naukę z tych siedemdziesięciu lat wyciągnęła Anglia? Co przygotowało ją do zaakceptowania na tronie panującej królowej? I dlaczego w następstwie tego faktu kraj zaprzestał dalszych prób? Odpowiedź na to pytanie może się kryć w Europie.

Europejskie władczynie uznawały siostrzane więzi przekraczające granice państw, niekiedy nawet sprzeczne z interesami ich krajów. Świadomie odwoływały się do swojego kobiecego statusu, by załatwiać sprawy w innym stylu. W 1529 roku słynny pokój dam w Cambrai, kończący długotrwałą wojnę między Hiszpanią a Francją, zawarły Małgorzata Austriacka, ciotka cesarza z rodu Habsburgów i jego namiestniczka, oraz Ludwika Sabaudzka, matka francuskiego króla. Książęta mogli się lękać ujmy na honorze w wyniku wystąpienia z inicjatywą pokojową, lecz (jak pisała Małgorzata) „damy mogły przystąpić” do takiego przedsięwzięcia.

To wydarzenie wyznaczyło pewien ideał, który odbijał się echem przez całe stulecie. W kolejnych dekadach podjęto wiele prób, choć nieudanych, wskrzeszenia idei pokoju dam4. Szesnaście lat przed Cambrai Małgorzata Tudor w przeddzień bitwy pod Flodden, która kosztowała życie jej męża, króla Szkocji, pragnęła się spotkać ze swoją bratową Katarzyną Aragońską, władającą Anglią pod nieobecność męża, Henryka VIII: „Gdybyśmy się spotkały, kto wie, co za naszą sprawą zrządziłby Bóg?”. Maria Stuart zawsze żywiła nadzieję, że gdyby tylko dane jej było spotkać się z Elżbietą Tudor, Anglia i Szkocja mogłyby zawrzeć trwały pokój.

Pochodzenie córki od matki, fizyczne lub duchowe, biegnie niczym arteria przez szesnastowieczną Europę. Koligacje zaś między kobietami tworzą skomplikowaną sieć. Małgorzata Habsburżanka („Austriacka”) przyszła na świat jako córka władczyni, księżnej Burgundii. Jako małe dziecko została wysłana na francuski dwór, gdzie dostała się pod wpływ wspaniałej Anny de Beaujeu, następnie jako nastolatka trafiła na dwór Kastylii i stała się synową Izabeli oraz bratową Katarzyny Aragońskiej. Później, już w wieku dorosłym, odegrała główną rolę w wychowaniu Anny Boleyn.

W późniejszych dekadach XVI wieku potężne kobiety znalazły się jednak w klimacie bardzo odmiennym od tego, jakim cieszyły się ich poprzedniczki. Elżbietę I, postać z końcowej części tej opowieści, łączy wiele podobieństw z bohaterką jej początkowych stron, Małgorzatą Austriacką. Ale dwudziestoparoletnia Małgorzata zdążyła już zasmakować życia w czterech królestwach, podczas gdy noga Elżbiety Tudor nigdy nie postała za granicą. Żadna z dwóch kobiet nie wydała na świat żywego dziecka, mimo to Małgorzata zasłynęła jako Wielka Matka Europy (La Grande Mère de l’Europe), Elżbieta zaś wolała tożsamość dziewicy.

Reformacja na całym obszarze kontynentu wykreśliła linie podziałów, lecz niektórym ze wspomnianych kobiet przyniosła skutek odwrotny – obdarzyła je sławą trwalszą niż ta, którą w przeciwnym razie mogłyby się cieszyć. Idea tej książki (choć wówczas sobie tego nie uświadamiałam) narodziła się pod wpływem lektury klasycznej pozycji Garretta Mattingly’ego The Defeat of the Spanish Armada (Klęska hiszpańskiej Armady), którą czytałam jako nastolatka, łowiąc wtrąconą mimochodem uwagę autora, że w 1587 roku, kiedy stracono królową Szkocji Marię Stuart, upłynęło sześćdziesiąt lat, odkąd zaczęły się formować strony konfliktów religijnych, a stary porządek stanął do walki z nowym, „zawsze zaś wskutek jakiegoś zrządzenia losu po jednej lub po drugiej stronie, a zwykle po obu stronach, ludzie jednoczyli się pod przewodem kobiety”.

W tak zwanej debacie o ginokracji, dotyczącej zdolności kobiet do sprawowania władzy, dwoje pisarzy wpłynęło na ówczesną myśl polityczną w stopniu wymagającym poświęcenia im specjalnej wzmianki. Pierwszym z nich był oczywiście Niccolò Machiavelli, którego Książę ukazał się po raz pierwszy nakładem prywatnym w 1513 roku. Drugą z tych osób jest Christine de Pizan, autorka francusko-włoska i – jak twierdzą niektórzy – wczesna feministka, pierwsza kobieta, która stała się zawodową pisarką. Jej dzieło z początku XV wieku – Le Livre de la Cité des Dames (Księga o Mieście Kobiet) – nie utraciło nic ze swej aktualności do wieku XVI (a może nawet XXI), czego dowodzi przejawiane przez wiele kobiet z niniejszej opowieści zainteresowanie nim. Anna de Beaujeu i Ludwika Sabaudzka swoje egzemplarze książki otrzymały w spadku, a Małgorzata Austriacka przekazała jej trzytomowe wydanie bratanicy, Marii Węgierskiej. Anna Bretońska i Małgorzata Austriacka, podobnie jak Elżbieta Tudor, miały również zestawy gobelinów na motywach Miasta Kobiet. Christine, aż nadto świadoma klerykalnego sposobu przedstawiania kobiet jako cór Ewy – słabych i zasadniczo niegodnych zaufania – wkłada w usta Sprawiedliwości naganę pod adresem „pewnych pisarzy”, którzy „tyle krytykują kobiety”, a także uwagę, że „mało jest krytycyzmu pod adresem kobiet w świętych przypowieściach oraz historiach o Jezusie Chrystusie i jego apostołach” mimo tego, co mieliby do powiedzenia późniejsi słudzy Chrystusa.

Machiavelli, który przedstawiał kapryśną Fortunę pod postacią kobiety, jako podstawowy obowiązek i przyjemność księcia widział wojnę. W przeciwieństwie do tego lansowany przez Christine model cnotliwego władcy umniejszał jego rolę jako wojownika (nastręczała ona bowiem władczyni problemów natury praktycznej, jeśli pominąć kwestię wszelkich wrodzonych skłonności pacyfistycznych) i akcentował „roztropność”, stanowiącą w pojęciu Arystotelesa punkt wyjścia dla wszystkich pozostałych cnót. Roztropność była cnotą przypisywaną większości wspomnianych kobiet, zaś autorka Miasta Kobiet dołożyła starań, by opisać wiele dam ze starodawnej i nowszej historii Francji, które z powodzeniem rządziły narodami lub krainami.

Ciągłość doświadczeń – powtarzalność tropów i wzorców w ciągu omawianego stulecia – stanowi coś w rodzaju motywu przewodniego tej książki. Można pozwolić, by większość z nich ujawniła się w toku narracji, lecz jeden powraca tak uporczywie, że zasługuje na specjalną wzmiankę: to kwestia częstości, z jaką debaty o tych potężnych kobietach skupiają się na ich ciałach. Okazuje się, że każda z nich odgrywała rolę wykraczającą poza powinności typowej małżonki – maszyny do rodzenia dzieci – niemniej w tej opowieści roi się od dyskusji na temat dziewictwa i płodności, a kobiety najłatwiej można było atakować, kwestionując ich niewinność lub atrakcyjność. Rodzą się nawet pytania, czy podział suzerenki na ciało naturalne i ciało polityczne nie byłby najlepszym sposobem na dopuszczenie kobiet do władzy. Taka idea prawdopodobnie stała za słynnym przemówieniem Elżbiety I w Tilbury: „Wiem, że mam ciało słabej i wątłej kobiety, ale serce i odwagę króla…”.

Silne kobiety z piętnastowiecznej Italii wprawdzie nie mieszczą się, niestety, w tematyce tej opowieści, jednak chyba najbardziej uderzającym przykładem „tych, które zdołały się wyrwać” (a także kolejną postacią sugerowaną jako pierwowzór nowej królowej w szachach) była Katarzyna Sforza. Machiavelli, który poznał ją jako ambasador, opisał, jak podczas oblężenia, gdy jej dzieci wzięto jako zakładników, Katarzyna podciągnęła suknię, obnażyła się przed oblegającymi i odparła, że ma środki po temu, by w razie konieczności wydać na świat kolejne dzieci. Prawdopodobnie była ona postacią wybitną nawet wśród sobie współczesnych, niemniej akcentowanie potęgi kobiecej sfery fizycznej to nadal zjawisko o niesłabnącej sile.

Współczesne porównania często bywają krzywdzące, dlatego w dużej mierze wykluczyłam je z treści książki. Niemniej właśnie teraz nie można ich całkowicie zignorować. Dekadę przed okresem, w którym pracowałam nad niniejszą publikacją – dokładnie 19 stycznia 2006 roku – na łamach „New York Timesa” ukazał się dwuznaczny komplement pod adresem grupy kobiet z różnych krajów. Gazeta nazwała je „najciekawszą i najznakomitszą grupą liderek”, jaka kiedykolwiek się zebrała, „z jednym możliwym wyjątkiem: królowej Elżbiety I samotnie siedzącej przy obiedzie”.

W ciągu ostatnich dziesięciu lat sporo się zmieniło w kwestii roli kobiet na scenie międzynarodowej, mnóstwo rzeczy jednak nie uległo zmianie – w tym ekspozycja dużej części ich historii. Jeśli pominąć Elżbietę i jej krewniaczki, władczynie szesnastowiecznej Europy nie zawsze są postaciami znanymi przeciętnemu czytelnikowi w krajach anglojęzycznych. Można uważać tę książkę za otwarcie w partii szachów, w której stawką jest zmiana tego stanu rzeczy. Mam jednak nadzieję, że uda mi się osiągnąć przynajmniej jedno: dowieść, iż Elżbieta I mogła zasiadać do obiadu w jakiejś nadzwyczajnej kompanii.

3 W Rosji, dokąd zmiana dotarła później, królowa naprawdę zastąpiła w szachach wezyra dopiero w XVIII wieku, za panowania Katarzyny Wielkiej. Podobnie początkowe pojawienie się tej figury szachowej na początku tamtego tysiąclecia zbiegło się w czasie, o ile tak można powiedzieć, z krótkim okresem renesansu kobiecego autorytetu.

4 Także i później; przykładem służy Międzynarodowa Kobieca Konferencja Pokojowa z 1915 roku, wyraz nadziei na zakończenie I wojny światowej.

Od autorki

Zszesnastu bohaterek tej książki cztery nazwano jakąś wersją imienia „Małgorzata”, a kolejne cztery – wariantami imienia „Maria”. Wobec tego nie zamierzam przepraszać, że staram się je jak najwyraźniej odróżniać od pozostałych, nawet kosztem konsekwencji. Tak więc Małgorzata Austriacka zachowuje swój rodzinny tytuł mimo trzech małżeństw, a Małgorzata „z Nawarry” występuje w opisach z tym przydomkiem nawet przed zawarciem małżeństwa z królem tego niewielkiego kraju, bowiem pod tym tytułem jest najbardziej znana i pod nim ukazują się jej publikowane do dziś dzieła literackie. Ponadto dla jasności tu i ówdzie unowocześniłam pisownię, interpunkcję i sposób używania dużych liter.

Część I

1474–1513

„Skoro daliście kobietom umiejętność czytania, wstrzemięźliwość, wielkoduszność i umiar, dziwię się, że nie pozwalacie im rządzić miastami, ustanawiać prawo i dowodzić armią…”.

Magnifico, również ze śmiechem, odpowiada:

„Zapewne nie byłoby w tym nic złego… Czy nie sądzisz, że znalazłoby się wiele takich kobiet, które znałyby się na kierowaniu miastami i armiami równie dobrze jak mężczyźni? Ja jednak nie obarczałbym ich takimi obowiązkami, gdyż staram się kształtować je na damy dworu, nie na królowe”.

Il Cortegiano (Dworzanin),

Baldassare Castiglione, 1528

1

Wprowadzenie

Niderlandy, rok 1513

Dziewczyna, która latem 1513 roku przybyła na niderlandzki dwór, była córką dworzanina, znającą, z racji wychowania, kroki niebezpiecznego, dworskiego tańca – życia, w którym zaletami płaci się za obecność wśród możnych, a ich łaski kupuje się pochlebstwem. Wiedziała, że wielka gala bożonarodzeniowego balu maskowego może skrywać przesłanie, wzrost lub upadek rodzinnej fortuny nieraz zależy od kaprysu władcy, a na wielkiej szachownicy europejskiej polityki nawet ona może mieć do odegrania rolę.

Oczywiście na razie nikt nie miał pojęcia, jak ważna to będzie rola.

Przybyła jako ostatnia z osiemnastu dam dworu, oczekujących na przyjazd namiestniczki Niderlandów Małgorzaty Austriackiej. Jako zaledwie dwunastoletnia dziewczyna została przekazana pod opiekę nieznajomego (jednego z giermków namiestniczki), który miał ją zabrać z rodzinnej posiadłości ziemskiej w angielskim regionie Weald of Kent i eskortować w rzadko podówczas odbywanej podróży morskiej. Musiała być wtedy podekscytowana, lecz na pewno też przerażona. Prawdopodobnie po przybyciu na miejsce czuła się osamotniona jak nigdy w życiu, nawet wtedy, gdy przeszło dwadzieścia lat później przekroczyła bramy londyńskiej twierdzy Tower.

Miała dwanaście lat, w każdym razie mniej więcej tyle. Nie mamy pewności co do daty narodzin Anny Boleyn. Domyślamy się jej częściowo na podstawie znanej nam daty jej przybycia na dwór Małgorzaty Austriackiej (w 1513 roku) oraz faktu, że dwanaście lat to najniższy wiek, w którym dziewczynę można było obarczyć takimi obowiązkami.

„Stwierdzam, że mimo młodego wieku jest tak bystra i sympatyczna, że to ja jestem wobec Ciebie, Panie, bardziej zobowiązana za jej przysłanie niż Ty wobec mnie”, pisała Małgorzata do ojca Anny. Wyrazy uznania znaczyły tym więcej, że sama Małgorzata odbyła polityczną praktykę na europejską skalę, z którą nawet w XVI wieku nic nie mogło się równać. Trzydziestotrzyletnia dama po sześcioletnim okresie sprawowania rządów w Niderlandach w imieniu ojca, Maksymiliana I Habsburga, oraz jego wnuka, a jej bratanka, Karola, cieszyła się międzynarodowym autorytetem. Opis wczesnej fazy kariery Małgorzaty Austriackiej czyta się jak leksykon postaci szesnastowiecznej Europy. Ponadto miała ona odegrać znaczącą rolę w życiu dwóch najbardziej kontrowersyjnych królowych w historii Anglii.

„Cokolwiek czynisz, wstąp na służbę damy cieszącej się dobrą opinią, stałością ducha i umiejętnością wydawania sprawiedliwych osądów”, pisała w instrukcjach dla córki jedna z mentorek Małgorzaty, francuska regentka Anna de Beaujeu. Gdyby Anna Boleyn miała się nauczyć tego, że kobieta może wysuwać idee, sprawować władzę i kierować własnym przeznaczeniem, nie mogłaby trafić w lepsze ręce.

Kontrowersyjny niemiecki uczony Henryk Korneliusz Agryppa zadedykował Małgorzacie Austriackiej swoje dzieło O ślachetności a zacności płci niewieściej. Autor twierdził, że różnice między mężczyznami a kobietami mają naturę wyłącznie fizyczną: „Albowiem niewiasta z mężem jednegoż jest zmysłu, rozumu i mowy, do jednegoż się błogosławieństwa ciągną, gdzie żadnej różności płci nie będzie”5, a jedynym powodem podrzędnej pozycji kobiet jest brak edukacji oraz zła wola mężczyzn.

Anna Boleyn szkolną francuszczyzną – francuski bowiem był wybranym językiem dworu Małgorzaty Austriackiej – pisała do ojca o swej determinacji do jak najpełniejszego wykorzystania podarowanej przez los sposobności. Jej listy odznaczały się specyficzną gramatyką i pisownią (w tym samym liście pisała, że postara się dobrze opanować francuski w mowie, „a także w piśmie”), choć rodziły się pod okiem nauczycielki. Dwór Małgorzaty może i był ośrodkiem władzy i przyjemności, lecz też jedną z najwspanialszych europejskich instytucji edukacyjnych. Francuski dyplomata Lancelot de Carles opisał później, jak młoda Anna „pilnie słuchała szacownych dam, ze wszystkich sił starała się perfekcyjnie je naśladować i robiła tak dobry użytek ze swego umysłu, że w krótkim czasie opanowała ten język”.

Portrety damy, którą w 1513 roku poznała Anna Boleyn, zdradzają subtelny zestaw oznak. Od czasu zakończenia trzeciego, i ostatniego, małżeństwa Małgorzata Austriacka dbała o to, by portretowano ją zawsze we wdowim czepcu, a białe nakrycie głowy i rękawy sukni jako jedyne elementy łagodziły atramentową czerń jej stroju. Na pierwszy rzut oka wydawałoby się, że trudno sobie wyobrazić bardziej ponurą postać. Pozory jednak bywają zwodnicze. Wdowi wygląd można by z pozoru przyjąć za oznakę wyrzeczenia się zbytku, nieomal słabość lub milczący apel o współczucie. W istocie jednak umożliwiał on kobiecie sprawowanie moralnej oraz praktycznej władzy, gdyż symbolizował jedyną rolę, która pozwalała jej działać samodzielnie, skoro nie była ani dzieckiem, ani czyjąś własnością.

W heraldyce czerń była barwą wiarygodności (loyaute). Małgorzata Austriacka słynęła z rzetelności, lecz także – jak zauważył pewien przybysz z Italii – ze „wspaniałej i prawdziwie cesarskiej prezencji”, ponadto „śmiała się z pewnością w najsympatyczniejszy sposób”. Czarna tkanina, której głębia koloru wymagała użycia najdroższego barwnika i dużego nakładu pracy, była w XVI wieku najbardziej luksusowym materiałem. Jasne futro, którym obszyte są rękawy Małgorzaty na portrecie przechowywanym obecnie w Wiedniu, to kosztowne skóry gronostajów. Dwór, na który przybyła Anna Boleyn – czy to w letnim pałacu w Veure (La Veuren), czy w głównej siedzibie Małgorzaty w Mechelen – był środowiskiem cechującym się kulturą i luksusem. Do ilustrowanych ksiąg, jakie Anna Boleyn mogła zobaczyć w bibliotece Małgorzaty, należało słynne już dzieło Trés Riches Heures du Duc de Berry (Bardzo bogate godzinki księcia de Berry), otrzymane w spadku po ostatnim mężu, a także nowsze książki, zdobione kwiatami na marginesach stron. Później Anna miała wymieniać z Henrykiem VIII liściki wypisywane na marginesach jednej z takich właśnie książek.

Erazm z Rotterdamu był jednym z artystów i myślicieli, których Małgorzata Austriacka chętnie widziała w Mechelen. W jej siedzibie – ceglanym gmachu, na pozór dużym, lecz skromnym jak na pałac – dzieła o tematyce religijnej sąsiadowały z renesansowymi aktami. Namalowana przez van Eycka dla jej pradziadka Filipa Dobrego Mappa mundi wisiała wśród nowszych nabytków. Jeden z nich opisano w spisie posiadanych przez Małgorzatę dzieł sztuki jako „Ung grant tableau (duży obraz) qu’on appelle, Hernoul-le-fin”, obecnie zaś nazywa się go Portretem małżonków Arnolfinich. W spisie z 1516 roku czytamy, że „podarował go Pani Don Diego”. Don Diego de Guevara, Hiszpan w służbie rodu Małgorzaty, był kolejnym dworzaninem z młodą krewną, którą chciał umieścić na książęcym dworze, a Portret małżonków Arnolfinich („fort exquis”, czyli „przepiękny”, jak go opisano w jednym z późniejszych spisów ruchomości Małgorzaty) mógł stanowić wyraz jego wdzięczności, a także oznakę powodzenia, jakim cieszyły się wówczas takie miejsca.

Na ścianach pałacu w Mechelen wisiały draperie z niebieskiego i żółtego adamaszku, zdobione zieloną taftą, albo należąca do Małgorzaty legendarna kolekcja gobelinów, z których słynęły Niderlandy. Później, po powrocie konkwistadora Cortésa z Meksyku, w zbiorach Małgorzaty znalazły się: należąca do Montezumy peleryna z piór, mozaikowate maski azteckie i wypchany rajski ptak. Jako północna pionierka gabinetów osobliwości, tak uwielbianych przez włoskich mecenasów, namiestniczka zatrudniła do opieki nad kolekcją kuratora i dwóch pomocników.

Anna de Beaujeu pisała, że opiekunowie młodych dziewcząt powinni „dbać o to, by służyły Bogu, codziennie słuchały mszy, odprawiały godzinki i inne nabożeństwa, modliły się o odpuszczenie grzechów, chodziły do spowiedzi i często rozdawały jałmużnę. A także pocieszać je i umilać im młodość, a żeby zachować ich miłość, niekiedy trzeba pozwalać im figlować, śpiewać, tańczyć i bawić się radośnie, lecz przyzwoicie, bez obłapiania, bójek czy kłótni”6.

Ponieważ Anna jako fille d’honneur7 nie miała konkretnych obowiązków, mogła obserwować rozrywki Małgorzaty Austriackiej, a może nawet w nich uczestniczyć. Namiestniczka nie rozstawała się z obitym purpurowym aksamitem, imitującym księgę pudełkiem z farbami, których często używała. Kolejną ważną rozrywkę stanowiła muzyka. Chór Małgorzaty przeszedł do legendy, a ona sama znakomicie grała na instrumentach klawiszowych i komponowała. Zapisane w jej śpiewniku msze, motety i pieśni wyszły spod pióra kompozytorów, których później lubiła Anna, gdy w wyniku jej zainteresowania muzyką zadzierzgnęła się więź między nią a Henrykiem VIII.

Małgorzata dla odprężenia grywała również w szachy posrebrzanymi i pozłacanymi bierkami z chalcedonu i jaspisu. Jej matka chrzestna, Małgorzata z Yorku, poprzednia właścicielka posiadłości w Mechelen, w obitym fioletową taftą gabinecie trzymała tomy poświęcone tej grze. Jednak Małgorzata Austriacka rozgrywała partie na większej szachownicy, na której w późniejszych latach miała zagrać również Anna Boleyn.

Tradycją prosperującej kupieckiej społeczności Niderlandów była mobilność społeczna. Portret małżonków Arnolfinich przedstawia nie arystokratów, lecz ambitną, kupiecką parę małżeńską. Być może i to miało wpływ na Annę. Można by rzec, że i sami Boleynowie stanowili przykład angielskiej mobilności społecznej. Nie żeby Anna pochodziła z tak skromnego rodu, jak często się twierdzi. Familia Boleynów nie stroniła od dochodów z kupiectwa, ale twórcą rodzinnej fortuny stał się pradziadek Anny, który doszedł do stanowiska Lorda Burmistrza Londynu. W przebojowej epoce Tudorów wiele możnych rodów miało bliższe niż Boleynowie związki z handlem. Anna górowała urodzeniem nad dwiema innymi żonami Henryka; jej matka, potomkini potężnego rodu Howardów, była najstarszą córką hrabiego Surrey, późniejszego księcia Norfolk, ojciec – Thomas był skoligacony z irlandzkim rodem hrabiów Ormonde, jego matka zaś dziedziczyła połowę fortuny Ormonde’ów.

Thomas rozpoczął karierę w królewskiej służbie jako stosunkowo ubogi młody człowiek na dorobku, jednak jego pozycja szybko rosła. Był przy ślubie Katarzyny Aragońskiej z następcą Henryka VII w 1501 roku, należał też do eskorty wiozącej najstarszą córkę króla, Małgorzatę Tudor, na ślub z królem Szkocji w 1503 roku. Do czasu, gdy w 1509 roku na tronie zasiadł Henryk VIII, Thomas Boleyn zdążył przekroczyć trzydziestkę, był więc w nieco zbyt dojrzałym wieku, żeby znaleźć się w gronie bliskich kumpli króla, ale jako znakomity partner na turniejach, a także poliglota i bystry dworzanin, należał do ludzi, jakimi Henryk chętnie się otaczał.

W 1512 roku Thomasa wysłano z pierwszą misją dyplomatyczną na dwór Małgorzaty Austriackiej. Posada dla Anny Boleyn świadczyła o tym, w jak dobrych stosunkach w trakcie swego dziesięciomiesięcznego pobytu Thomas pozostawał z Małgorzatą. Istnieje udokumentowana wzmianka, że tych dwoje podało sobie ręce w zakładzie, iż w ciągu dziesięciu dni osiągną postęp w negocjacjach; stawką miały być konie różnych ras: jej hiszpański rumak przeciwko jego kucowi. W liście do Thomasa o postępach Anny Małgorzata pisała: „po Twoim powrocie, Panie, nie będziemy potrzebowali innej niż ona pośredniczki”.

Poza ogólnymi, niosącymi lekki posmak erotyki wzmiankami o kosmopolitycznym blichtrze na francuską modłę wczesne doświadczenia Anny z pobytu za granicą nie zaznaczają się chyba tak silnie jak powinny, jeśli wziąć pod uwagę jej obraz w naszych oczach. Zwykle przedstawia się ją raczej na tle Hever, uroczej, ufortyfikowanej posiadłości ziemskiej w regionie Weald of Kent, zakupionej i przebudowanej przez jej pradziadka, a w 1505 roku odziedziczonej przez Thomasa. W Hever Anna spędziła większość dzieciństwa. Tam, przygotowując się do wyjazdu za granicę, spacerowała po zachwycających wiosennym rozkwitem sadach i ogrodach. Z intensywnością inteligentnej nastolatki starała się w ostatnim spojrzeniu utrwalić ich wspomnienie.

W Mechelen pod zarządem Małgorzaty pięknych ogrodów też było w bród, jednak autorzy współczesnych opisów dworskiego życia rozwodzą się nad kryjącymi się wśród roślinności sidłami i pokusami. Klasy dążące za Tudorów do awansu społecznego obawiały się dworu, a zarazem go potrzebowały. Był on jedynym miejscem, gdzie można było uzyskać świecki awans, ale każde przejęzyczenie lub błąd taktyczny, wybujałe ambicje czy źle ulokowana lojalność mogły, całkiem dosłownie, kosztować życie. Do takiego świata krewni wysłali Annę Boleyn – niczym wycelowany pocisk rakietowy.

Przebywała tam jako agentka i ambasadorka swej rodziny, czyli w roli podobnej do tej, jaką z pewnością odgrywał jej ojciec w służbie Anglii. Ale jak ta długa rozłąka odbiła się na jej relacjach z rodziną? W następnej dekadzie czasem spotykała się z ojcem i pozostałymi krewnymi, kiedy koleje ich karier powiodły ich na drugi brzeg kanału La Manche, jednak przez dłuższy czas musiała sobie radzić sama. W późniejszych latach uważano, że nie przejawia właściwej kobietom uległości wobec wskazówek udzielanych przez rodzinę – rozumianą szerzej jako klan Howardów – ale dlaczego miałaby przejawiać taką postawę po dziesięcioleciu, w którym polegała głównie na własnym rozeznaniu?

Na dworze, gdzie Małgorzata Austriacka codziennie konsultowała się ze swoją radą, Anna – obdarzona bystrym umysłem, determinacją, a nade wszystko dostrzeżoną przez de Carlesa umiejętnością bacznej obserwacji – z pewnością nauczyła się nie tylko francuskiego. Mogła bowiem obserwować kobietę sprawującą władzę, a może nawet czerpiącą radość – w ramach starannie wytyczonych granic – z własnej seksualności.

W wytwornym, wyrafinowanym świecie Małgorzaty Anna Boleyn mogła się nauczyć czegoś jeszcze. Dwór niderlandzki (dawny dwór księstwa Burgundii) był scenerią wielkiej gali i rewii miłości dworskiej, tego wielkiego spektaklu aktorstwa obu płci, które zdominowało europejskie wyższe sfery na trzy stulecia, a swój wpływ wywiera na nas nawet dzisiaj8.

„Panie ojcze”, pisała Anna , „z Twojego listu wyrozumowałam, że pragniesz, żebym jako kobieta cieszyła się dobrą reputacją [toufs onette fame], gdy zjawię się na dworze…”. Z pobytu w Mechelen mogła jednak wynieść wiele zróżnicowanych nauk. Angielski dwór przez długi czas zapożyczał najlepsze idee z Burgundii. Z jednej strony Małgorzata przestrzegała ścisłej etykiety. Anna i pozostałe dwórki były starannie pilnowane. Z drugiej zaś – Małgorzata napisała skierowany do swych młodych dam dworu wiersz, w którym przestrzegała je przed traktowaniem tej gry nazbyt poważnie:

Strzeżcie się, damy, rycerzy wytwornych,

Co służby ofiarowują,

Gdyż pod pozorem słówek dwornych

Zdradę wam szykują.

Najlepszymi środkami obrony dla dziewczyny były rozsądek i pewność siebie. „Dworne słówka” to gra dla dwojga. Anna Boleyn opanowała ją po mistrzowsku, mało tego – nikt w Europie nie rozegrał partii o bardziej ważkim wyniku.

Małgorzata mimo wdowiego stroju pozwalała otoczeniu na grę w dworską miłość w stopniu, który w istocie mógł prowadzić do nieporozumień w kontaktach z przedstawicielami mniej elastycznych kultur. Wiedziała jednak – czego miały dowieść rychłe wydarzenia – kiedy przerwać grę. Anna Boleyn powinna była wziąć to pod rozwagę.

Piętnaście lat później Europa usłyszała o Annie Boleyn jako rywalce Katarzyny Aragońskiej, królowej Anglii i byłej szwagierce Małgorzaty Austriackiej. Obie toczyły walkę, w której siła osobowości (i osobistego powabu) była po jednej stronie medalu, podczas gdy drugą stronę zajmowała polityka.

Pobyt Anny na dworach – najpierw niderlandzkim, później francuskim – nadał jej kosmopolityczny polor, którym tak zniewalała Henryka VIII. Uczynił z niej godną rywalkę Katarzyny w jeszcze innym sensie. Obserwowanie kobiety sprawującej władzę w sposób wciąż mało znany w Anglii pozwoliło Annie zasmakować tego rodzaju europejskiego szkolenia, jakie mogła odbyć sama Katarzyna, córka Izabeli, panującej królowej Kastylii.

Historia Anny Boleyn i Katarzyny Aragońskiej oraz ich córek była częścią znacznie szerszego europejskiego obrazu. W nadchodzących latach kobiety związane z królewskimi dynastiami Wysp Brytyjskich miały zostać uwikłane – lub same się wplątać – w sieć rywalizacji i wzajemnej zależności, którą tworzyły damy z rodów Habsburgów, Walezjuszy i Medyceuszy, kobiety w każdym calu równie barwne. Żeby jednak to zrozumieć, trzeba pokrótce zapoznać się z wydarzeniami minionych dekad.

5 H.K. Agryppa, O ślachetności a zacności płci niewieściej, tłum. M. Wirzbięta (1575), Akademia Umiejętności, Kraków 1891 (przyp. tłum.).

6 Angielski ambasador często widywał bratanice i bratanków Małgorzaty przy zabawie pod gołym niebem wokół ogniska albo zimą w saniach otaklowanych na podobieństwo statku.

7 Dama dworu, dwórka (przyp. tłum.).

8 Księstwo Burgundii objęło nie tylko położone na południu ziemie utożsamiane przez nas z dzisiejszą Burgundią, lecz także znaczną część współczesnej Belgii i Holandii. Ponieważ pierwotna Burgundia została niemal natychmiast przekazana Francji na mocy postanowień intercyzy ślubnej Małgorzaty Austriackiej, wygodniej będzie mówić od razu o Niderlandach. Przed końcem XVI wieku owe Niderlandy miały się podzielić na katolickie Niderlandy należące do Hiszpanii oraz na siedem niepodległych prowincji protestanckich (przyp. aut.).

2

„Nauki dla mojej córki”

Hiszpania, Francja, 1474–1483

Trzynastego grudnia 1474 roku – następnego dnia po otrzymaniu wiadomości o śmierci przyrodniego brata, króla Henryka – Izabela Kastylijska wkroczyła do wielkiego kościoła w Segowii, stolicy Kastylii, odziana w skromną żałobną biel. Kiedy po mszy wyłoniła się ze świątyni, skrzyła się od blasku zdobiących ją klejnotów. W przedsionku, na wzniesionym naprędce podwyższeniu udrapowanym brokatem, została obwołana królową Kastylii. Izabela miała się stać pierwszą, a przy tym słynniejszą z dwóch kobiet, które w XVI wieku ustanowiły precedens żeńskich rządów.

W koronacyjnym pochodzie przez kręte ulice miasta Izabela Kastylijska jechała konno, a idący pieszo przedstawiciele szlachty podtrzymywali tren jej sukni. Na jej spotkanie wyjechał samotny jeździec z obnażonym mieczem zwróconym ku górze – tradycyjnym symbolem królewskiej władzy. Kiedy w dalekiej Saragossie wieść usłyszał mąż Izabeli, Ferdynand Aragoński, nawet on był zaszokowany faktem, że żona zagarnęła symboliczny miecz. Doradcy zapewnili go, że zdoła ułagodzić połowicę, jeśli będzie „wytrwale spełniał wymogi małżeńskiej miłości”. Przerażony Ferdynand jednak protestował, twierdząc, że nigdy nie słyszał o królowej uzurpującej sobie prawo do tego męskiego atrybutu.

Po pięciu latach małżeństwa powinien był lepiej znać swoją Izabelę. Bądź co bądź złamała już zwyczaje, ustanawiając inny precedens: sama zaaranżowała ich małżeństwo. Ferdynand, następca tronu sąsiedniego królestwa graniczącego z Pirenejami, był dla Izabeli przydatnym sojusznikiem w walce o sporne prawo do własnego tronu.

Izabela nie dziedziczyła z urodzenia praw do berła Kastylii. Przed nią było dwóch męskich następców tronu: przyrodni brat Henryk oraz rodzony brat Alfons. Kiedy jednak po objęciu tronu przez Henryka nie pojawiło się dziecko, które mogłoby objąć po nim sukcesję, zaś Alfons w okresie panowania Henryka nagle zmarł, sytuacja Izabeli się zmieniła. To wtedy zawarła sojusz z Ferdynandem, zagwarantowawszy sobie na mocy postanowień intercyzy, że w Kastylii będzie przewyższać męża rangą. Jej mąż był doświadczonym wojownikiem, mógł więc rozgrywać za nią bitwy i dać jej dzieci. Partnerstwo zrodziło się na gruncie praktycznym, niemniej miało się stać jednym z najbardziej udanych w świecie chrześcijańskim.

Ferdynand sprawdził się jako reproduktor, choć w chwili objęcia przez Izabelę panowania małżonkowie mieli tylko córkę. Użyteczne miały się okazać również jego umiejętności militarne, jako że Izabela nie była jedyną kandydatką na panującą królową Kastylii. Jej bratowa, żona Henryka, w końcu urodziła córkę Joannę, choć plotka głosiła, że spłodził ją nie Henryk, a kochanek królowej Beltrán de la Cueva. To dało Izabeli sposobność uznania własnych praw do tronu za słuszniejsze niż prawa dziecka obdarzonego przydomkiem „la Beltraneja”; pokonana Joanna, jako kilkunastoletnia dziewczyna, miała się usunąć w cień – pójść do klasztoru. W latach siedemdziesiątych XV wieku w Hiszpanii (podobnie jak w Anglii około siedemdziesięciu lat później) koleje dziedziczności zrządziły tak, że o tron toczyły spór dwie kobiety. Warto zadać sobie pytanie, czy gdyby kobieta rzuciła wyzwanie mężczyźnie, nie odniosłaby mimo wszystko zwycięstwa? Prawa Izabeli usankcjonował jednak również pewien teoretyk, brat Martín de Córdoba, w swoim dziele El Jardín de nobles doncellas: „Niektórzy, moja Pani, (…) niechętnie przyjmują to, że królestwo lub inne państwo trafia pod władzę niewiasty. Jednak, jak objaśnię poniżej, nie zgadzam się z tym, gdyż od samego zarania świata widzimy, że Bóg zawsze obarczał kobiety odpowiedzialnością za zbawienie ludzkości, ze śmierci zatem rodzi się życie”.

Walki z tymi, którzy opowiedzieli się za „la Beltraneją” (wojna o sukcesję kastylijską), ciągnęły się przez kolejne pięć lat. Dopiero pod koniec lat siedemdziesiątych XV wieku Ferdynand i Izabela mogli się czuć pewnie w Kastylii. Do tego czasu Izabela urodziła też syna, Jana. Po nim miały się pojawić jeszcze trzy córki: Joanna, Maria i Katarzyna.

Przyszedł czas na krucjatę mającą na celu wyparcie z kraju Maurów, którzy od wielu lat zasiedlali południowy kraniec Hiszpanii. Po tym, jak Ferdynand w 1479 roku objął sukcesję po ojcu, współcześni różnili się w opiniach, czy w łączącym małżonków sojuszu to właśnie jemu przypada rola ważniejszego partnera. Mimo małżeńskiej intercyzy Ferdynand cieszył się w królestwie Izabeli większym autorytetem niż ona w jego włościach. W przeciwieństwie do Kastylii – w odziedziczonej przez Ferdynanda Aragonii obowiązywała odmiana prawa salickiego, zabraniająca kobiecie sprawowania rządów, choć w odróżnieniu od przepisu dominującego we Francji dopuszczała dziedziczenie po linii żeńskiej. Ponieważ jednak prowincja Izabeli była o wiele większa i bogatsza, wenecki dyplomata zauważył, że najwięcej mówi się właśnie o królowej9.

Trochę czasu minęło, zanim Ferdynand i jego doradcy zaakceptowali tę nietypową sytuację, ale w końcu małżonkowie uczynili wiele, by postępować zgodnie ze swoim słynnym hasłem: „dowodzić, zarządzać, władać i panować jako jedność”. Ich motto brzmiało: „Tanto monta, monta tanto, Isabel como Fernando” („Izabela czy Ferdynand – to jedno i to samo”).

Izabela Kastylijska słynęła z tego, że towarzyszyła swojemu wojsku na polu bitwy – w siodle, zakuta w stal – o ile nie brała rzeczywistego udziału w walce. Skutecznie organizowała zapasy i zaopatrzenie oraz uzbrojenie, werbując tysiące robotników do budowy dróg, którymi mogły przejechać działa. Kolejną z jej innowacji był ruchomy szpital polowy składający się z sześciu dużych namiotów, ale jej wkład zaznaczył się jeszcze w dwóch innych aspektach. Po pierwsze, cieszyła się wręcz magicznym poważaniem wśród żołnierzy, mówiło się zatem, że jej obecność daje kastylijskim wojskom ostrogę do wywalczenia pewnego zwycięstwa. (Co ciekawe, żołnierze wznosili okrzyki na cześć „króla” Izabeli). Po drugie, znała taktykę, choć tu jej rolę trudno ocenić z całą pewnością, gdyż w sprawach wojskowych skrupulatnie zdawała się na opinię męża, przynajmniej publicznie.

Izabela nie wahała się zabierać ze sobą córek w drogę z jednego oblężenia na drugie, ale tylko syn Jan był szkolony na przyszłego władcę. Królowa (podobnie jak po niej Elżbieta Tudor) mogła uważać samą siebie za wyjątek w stosunku do zwykłej roli przypisywanej kobietom, zamiast się starać o jej ogólne rozszerzenie. Niemniej w zbliżającym się do końca XV wieku stanowiła wspaniały przykład monarchini.

W 1483 roku do Izabeli na przedniej linii europejskiej polityki dołączyła kolejna kobieta: Anna de Beaujeu, władająca Francją w imieniu swego trzynastoletniego brata, nowego króla. Francja miała długą tradycję wypełniania w imieniu męskiego krewnego obowiązków władcy przez kobiety z królewskiego rodu. Miasto Kobiet Christine de Pizan powstało na początku stulecia jako argument, że wcześniejsza francuska królowa Izabela Bawarska powinna była otrzymać zezwolenie na objęcie urzędu regentki podczas nawiedzających króla napadów szaleństwa. (Ponadto autorka przedstawiła Maryję jako regentkę sprawującą władzę w imieniu niebiańskiego syna).

Urodzona w 1461 roku Anna de Beaujeu (znana również jako Anna Francuska) nie mogła zostać następczynią tronu, bowiem Francja przestrzegała prawa salickiego. Zamiast tego jako trzynastolatka poślubiła brata księcia Burbonii, łagodnego mężczyznę, starszego od niej o dwadzieścia jeden lat. W wieku dwudziestu dwóch lat Anna uniknęła szkód wynikających ze związków krewniaczych, które podkopały zdrowie tak wielu jej krewnych. Jej ojciec Ludwik XI Walezjusz nazywał ją „najmniej głupią z kobiet”, nie chcąc przyznać, że należałoby się jej miano sprytnej. Na łożu śmierci król zerwał z tradycją i to Annie (a nominalnie też jej mężowi) powierzył obowiązki młodego króla Karola VIII zamiast zgodnej ze zwyczajem kombinacji, w której skład weszliby: jako opiekunka wdowa po umierającym, czyli matka chłopca, oraz męscy krewni tworzący radę regencyjną. Za to wdowie po Ludwiku, Karolinie Sabaudzkiej, zakazano wszelkich kontaktów z synem.

Chociaż prawo salickie wykluczało kobiety z dziedziczenia, a nawet z przekazywania prawa do tronu, w pewnym sensie sprzyjało ono władzy dam. Pisarz z tamtych czasów, Jean de Saint-Gelais, ujął to następująco: osoba nieletniego króla powinna się znaleźć w rękach „najbliższych mu osób nieuprawnionych [non capables] do objęcia sukcesji”. Mniej niebezpieczne mogło się wydawać powierzenie w pewnej mierze władzy kobiecie – gdyż nie mogło być mowy o zawłaszczeniu przez nią najwyższej władzy monarszej – niż krewnemu płci męskiej.

Anna de Beaujeu – Madame la Grande – była postacią kontrowersyjną, prawdziwą córą szanowanego ojca10. Ludwik zrobił wiele – nie bez kosztów ponoszonych przez jego poddanych – dla zwiększenia potęgi i terytorium Korony francuskiej. Anna była niewątpliwie obdarzona podobnymi zdolnościami, choć działała w ramach ograniczeń narzucanych jej przez nie zawsze łatwą sytuację. Jeden ze współczesnych jej ludzi nazwał ją „herod-babą (…), kobietą prawdziwie przewyższającą płeć męską, (…) która nie zrzekła się męskiej postawy zdecydowania i odwagi”. Z urodzenia stała na wysokości zadania sprawowania suwerennej władzy, „gdyby natura nie poskąpiła jej odpowiedniej płci”.

Niekiedy wyjątkowe kobiety chwalono, że prawie wcale nie przypominają kobiet, wydawało się również, iż czasem one same skłaniają się ku temu werdyktowi. Christine de Pizan pisała, że gdy owdowiała, sama przeistoczyła się w mężczyznę, żeby utrzymać rodzinę. Jeden z najskuteczniejszych sposobów Anny de Beaujeu, jak zauważono, polegał na tym, że nie obnosiła się ze swoją pozycją i zazwyczaj zadowalała się działaniami zakulisowymi. Była również godną uwagi szachistką.

W napisanym w późniejszym okresie życia tomie porad Enseignements à ma fille (Nauki dla mojej córki) Anna ostrzega dziewczynę: „Musisz patrzeć tak, żeby zauważać wszystko, nie widząc niczego; słuchać tak, żeby dosłyszeć wszystko, lecz nie wiedzieć o niczym; mówić tak, żeby odpowiadać każdemu, lecz nie powiedzieć nic, co mogłoby komuś zaszkodzić”. Kieruj się własnym zdaniem, pisała, „w sprawach, które mogą dotyczyć twojego honoru”, chyba że „jest coś, co z najwyższym trudem możesz ukryć”, a i wtedy zwierzaj się tylko członkom rodziny.

Anna popierała cnoty zalecane kobietom – pobożność i uległość – lecz nie dla nich samych, jeśli się przyjrzeć uważniej, a jako taktykę. Prawdopodobnie dlatego Nauki… porównuje się z Księciem Machiavellego. Perfekcyjność i wybiegi zalecane mężczyznom i kobietom mogą się różnić, jednak bez wątpienia oba tomy wyszły spod pióra pisarza, który w cnocie upatrywał narzędzie11.

W nadchodzącym stuleciu Francja miała ujrzeć kilka godnych uwagi przykładów sprawowania władzy przez kobiety, które – bezpośrednio lub pośrednio – skorzystały ze wzoru Anny de Beaujeu. W słynnym Dworzaninie (opublikowanym w Wenecji w 1528 roku) Baldassare Castiglione wspomina o Annie oraz Izabeli Kastylijskiej przy omawianiu pomyślnych kobiecych rządów, ponieważ obie dowiodły, że ich wpływy sięgają daleko poza granice ich własnych krajów.

CIĄG DALSZY DOSTĘPNY W PEŁNEJ, PŁATNEJ WERSJI

PEŁNY SPIS TREŚCI:

Gra królowych: spis postaci

Chronologia wydarzeń

Wstęp

Od autorki

Część I. 1474–1513

1. Wprowadzenie

2. „Nauki dla mojej córki”

3. Młodzieńcze doświadczenia

4. „Los jest bardzo okrutny dla kobiet”

5. Królewny na ślubnym kobiercu

6. Zmiana pozycji

7. Fałszywe zarzuty

8. Flodden

Część II. 1514–1521

9. Koło Fortuny

10. „Wspaniały prezent noworoczny”

11. „Jedna z dam najbardziej doświadczonych przez los”

12. W uznaniu „nieocenionych i chwalebnych zasług”

13. Pole Złotogłowia

14. Reperkusje

Część III. 1522–1536

15. „Zbyt dzika, by ulec”

16. Pawia

17. „…wierną, lojalną kochanką i przyjaciółką…”

18. Nowe bierki na szachownicy

19. „…równie dobrze mogą wystąpić damy…”

20. Pokój Dam

21. Wyjścia i wejścia

22. „Tak oto będzie”

23. „Rodowita Francuzka”

24. „Inklinacje do Ewangelii”

25. „…wątpić w swój koniec…”

Część IV. 1537–1553

26. Córki w niebezpieczeństwie

27. Pionki i królewny

28. Nowe wiatry

29. Dostosowania

30. „Sposób przekazania sukcesji”

Część V. 1553–1560

31. „Herkulesowa odwaga”

32. „…ani jednego roku na odpoczynek…”

33. Siostry i rywalki

34. „Jeśli Bóg z nami…”

35. „…w dziewiczym stanie”

36. Niepokoje w Szkocji

Część VI. 1560–1572

37. „Uraza i niezgoda”

38. „Dwie królowe na jednej wyspie”

39. Wyzwanie i pojednanie

40. „Majestat i miłość niezbyt dobrze pasują do siebie”

41. „Córa debat”

42. Masakra w noc świętego Bartłomieja

Część VII. Po roku 1572

43. Punkty zwrotne

44. Gardez

Posłowie

Przypis o źródłach bibliograficznych

Podziękowania

Ilustracje

9 Ugoda z Segowii, zawarta kilka tygodni po objęciu przez Izabelę tronu Kastylii, stanowiła, że herb królowej będzie poprzedzał herb jej męża na wszystkich kanclerskich dokumentach, jednakże on jako pierwszy będzie składał podpis; był to typowy i skuteczny kompromis. Nie obyło się bez głosów krytykujących ugodę, według których Ferdynand − sam prawnuk wcześniej panującego kastylijskiego króla − powinien władać Kastylią, „jest bowiem mężczyzną”.

10 Wiele opisanych w tej opowieści kobiet przynajmniej uważało za rzecz roztropną publiczne powoływanie się na dziedzictwo ojca, a nie matki.

11 Kwestia, czy owe rzekomo kobiece cnoty same w sobie nie nakładają jednak na kobiety ograniczeń, pozostaje aktualna po dziś dzień.