Spis treści

Okładka

Strona tytułowa

Strona redakcyjna

INQUIETA

zięba

gawron

krytonosek chilijski

modroara błękitna

kwiatownik ozdobny

kobczyk

kwezal herbowy

darwinka wielkodzioba

czarnomiodzik

ALARIO

burzyk okularowy

jaskółka australijska

chwostka szafirowa

wachlarzówka szara

petrelec olbrzymi

rozella tasmańska

paszczak australijski

altannik lśniący

pieszak kasztanowaty

nogal brunatny

DESTINATO

papużka falista

lirogon wspaniały

sokół australijski

dropiatka

kwiatówka różowa

nestor skalny

od autorki

podziękowania

przewodnik po ilustracjach z wyklejki

Przypisy końcowe

Wszystkie rozdziały dostępne są w pełnej wersji książki

Tytuł oryginału: THE BIRDMAN’S WIFE

Redakcja: Elżbieta Walter

Konsultacja merytoryczna: dr Danuta Jędraszko-Dąbrowska

Projekt okładki: Magda Kuc

Ilustracja na okładce: © duncan1890 / Getty Images

Ilustracja wewnątrz książki: © mart / Shutterstock

Korekta: Hanna Śmierzyńska

Redaktor prowadzący: Anna Brzezińska

Text and copyright © Melissa Ashley, 2016

All rights reserved.

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Czarna Owca, 2018

Copyright © for the Polish translation by Agnieszka Patrycja Wyszogrodzka-Gaik, 2018

Wydanie I

ISBN 978-83-8015-836-8

Wydawnictwo Czarna Owca Sp. z o.o.
ul. Alzacka 15a, 03-972 Warszawa
www.czarnaowca.pl
Redakcja: tel. 22 616 29 20; e-mail: redakcja@czarnaowca.pl
Dział handlowy: tel. 22 616 29 36; e-mail: handel@czarnaowca.pl
Księgarnia i sklep internetowy: tel. 22 616 12 72; e-mail: sklep@czarnaowca.pl

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer.

Dla Bretta, Sylvie i Theo

część pierwsza

INQUIETA

(niespokojna)

Rozdział 1

zięba

Fringilla coelebs

BRUTON STREET, LONDYN, 1828 rok

Kiedy wysiadłam z dyliżansu na szaleńczo ruchliwą Bruton Street, poczułam się, jakbym wkroczyła w zupełnie inny świat. Przed wejściem do budynku Towarzystwa Zoologicznego piętrzyły się drewniane skrzynie ze stemplami z egzotycznych miejsc, a tragarze tłoczyli się przy tyle ciągniętego przez konie wozu, żeby rozładować kolejne skarby. Odskoczyłam o krok w samą porę i tylko dzięki temu nie zderzyłam się z dwoma niechlujnymi młodzieńcami, z trudem ściągającymi ogromną skrzynię na ziemię tuż przede mną.

Przez szparę w złamanej desce skrzyni wystawał palec i kciuk. Nie potrafiłam zwalczyć pokusy i pochyliłam się, żeby się lepiej przyjrzeć. Dłoń, do której należały palce, wyglądała niemal ludzko, tylko była dłuższa i obleczona grubszą skórą. Zerknęłam w stronę, gdzie popędzili mężczyźni, żeby ściągnąć więcej skrzyń, i zastanawiałam się, czyby im nie powiedzieć, że powinni bardziej uważać. Kiedy jednak zajrzałam do ciemnej skrzyni, poczułam się zbyt oszołomiona widokiem kształtów milczącego stworzenia. Nie potrafiłam stwierdzić, czy bestia padła w czasie podróży, czy też była cennym okazem wymagającym naprawy i ponownego wypchania. Rzadko się zdarzało, żeby zwierzę z obcych krain przeżyło morską podróż do londyńskiego portu. A nawet jeśli jakimś cudem udało mu się dotrwać do końca podróży, nie żyło długo po opuszczeniu portu. Według niektórych wynikało to z różnic klimatycznych, małej wiedzy o zwyczajach żywieniowych zwierząt, a także ich rozłąki z partnerem i stadem. Przypuszczałam, że to nie były wszystkie powody; zwierzęta usychały z tęsknoty, samotne i uwięzione, oddzielone od wszystkiego, co znały i kochały.

W owym momencie też poczułam się nie na miejscu.

Trudno mi było nie odczuwać lekkiego niepokoju, gdy czekałam u boku brata przed wejściem do jego miejsca pracy. Charlesa zatrudnił do wypychania zwierząt pan John Gould, prowadzący działalność w pomieszczeniach wynajętych od Towarzystwa Zoologicznego. Za oknem wystawowym zainscenizowano niezwykłą scenę; znajdowały się tam: niedźwiedziątko, jeleń z imponującym porożem i kilka angielskich ptaków przymocowanych drucikami do konara drzewa. Okazy były zakurzone, a ich zmierzwione futra i pióra wyblakły i zrobiły się szarobrązowe. Zastanawiałam się na głos, dlaczego pan Gould reklamował się jako najlepszy preparator zwierząt w Londynie, wykorzystując tak pospolite gatunki. Charles wytłumaczył mi, że futra i pióra blakną od słońca i chociaż bardziej egzotyczne zwierzęta przyciągałyby większą uwagę przechodniów, uszkodzenia podczas ich prezentacji obniżyłyby wartość okazów.

Co za ironia, pomyślałam, że najlepszym sposobem dbania o takie skarby jest przetrzymywanie ich w miejscach niedostępnych dla wzroku, przykrytych tkaniną i zamkniętych na klucz.

– Jakie najdziwniejsze zwierzę widziałeś u pana Goulda?

– Strusia, o ile dobrze pamiętam – odparł Charles.

Wyobraziłam sobie okaz leżący na stole, zwisające z niego muskularne nogi, zakończone pazurami palce, śmieszne pióra i długą szyję.

– Potrzebował wielu ludzi, żeby zszyć skórę?

– Tak, kilku. – Charles wybuchnął śmiechem. – I kilku mocnych klamer. Swego czasu reperował lwicę z sali wystawowej w Muzeum Brytyjskim, po tym jak przenoszący ją człowiek rozerwał jej udo o krawędź gabloty. – Oczy brata zapłonęły. – Och, był też wieloryb z Tamizy. Kilka lat temu młody wieloryb ugrzązł na brzegu u ujścia rzeki. Pan Gould zaszokował wszystkich preparatorów Londynu, przeprowadzając sekcję gnijących zwłok na miejscu, na oczach tłumu. Jego asystent twierdził, że pojechał potem powozem do swojej pracowni z kawałkami aorty wieloryba, zarzuconymi na szyję jak chomąta.

Charles zabawiał mnie mnóstwem takich szalonych historyjek o wyczynach swego pracodawcy, gdy jechaliśmy dyliżansem z mojej kwatery przy James Street. Nadal nie mogłam uwierzyć, że po tym, jak brat napomknął o mojej pasji do rysowania i malowania, pan Gould nalegał, abyśmy się poznali, i zaprosił mnie do siebie, żebym wykonała dla niego rysunek. Charles poinformował mnie, że pan Gould potrzebował rysunków niektórych niezwykłych zwierząt, przy których pracował, żeby nadać im formę i proporcje odpowiadające rzeczywistym. Aczkolwiek jego działalność się rozrastała, rosły też wymagania klientów, a on przeżywał frustrację z powodu braku możliwości sprostania zadaniu. Dlatego też wezwano mnie na Bruton Street na próbę.

Charles dotknął mojego ramienia.

– Wchodzimy?

Westchnęłam i przytaknęłam, maskując zdenerwowanie uśmiechem.

Potargany chłopak przywołał Charlesa ruchem ręki. Weszliśmy do budynku i ruszyliśmy ciemnym korytarzem, mijając po drodze pokój zastawiony od podłogi do sufitu skrzyniami. Charles zaprowadził mnie na schody prowadzące do znajdującego się w piwnicy laboratorium pana Goulda; z każdym stopniem nasilał się odór amoniaku i soli konserwujących. Pospiesznie podniosłam chusteczkę do nosa. Z opowieści brata wiedziałam, że za wielkimi dębowymi drzwiami, do których się zbliżaliśmy, znajdowała się pracownia, gdzie preparowano zwierzęta. Palono tam węglem, by utrzymać w pomieszczeniu wysoką temperaturę. Brat ostrzegał mnie przed różnymi okropieństwami znajdującymi się w środku, odczuwałam przeto lekki niepokój.

Charles otworzył ciężkie drzwi i weszłam do środka, podekscytowana możliwością wkroczenia do tego dziwnego środowiska. W pokoju dominowała długa ława z wytyczonymi stanowiskami pracy, niczym nakrycia na stole w jadalni, oświetlanymi małymi lampkami gazowymi i wyposażonymi w interesujących kształtów narzędzia do cięcia, miarki długości, szmatki i pojemniki z pakułami. Charles zawiązał skórzany fartuch, a ja odwiesiłam pelerynę i zdjęłam rękawiczki i czepek, starając się nie wchodzić w drogę młodzieńcom biegającym tam i z powrotem z puszkami i pudłami ze zwierzętami, z których pan Gould chciał zdjąć skórę. Przeszłam w głąb pracowni, bo moją uwagę przyciągnęła menażeria ptaków pobrzeża: rycyk, kilka brodźców, kuliki, siewki, czaple i parę innych. Na krótką chwilę oszukały mój wzrok. Wydawało mi się, że ptaki dostały się do pomieszczenia jakimś tajnym przejściem i jak dzieci usiadły przed kominkiem w nadziei, iż usłyszą jakąś historię. Lecz kiedy podeszłam bliżej, zauważyłam, że siedziały na deskach, a każdy z nich odgrywał jakąś dramatyczną scenę. Brodziec szukał małży. Jedna z siewek iskała sobie skrzydło. Czapla szykowała się do ataku. Kulik trzymał muszlę w dziobie kojarzącym się z fryzjerskimi nożyczkami. Wężówka wygięła długą szyję w pętlę.

– Dlaczego stoją tak blisko płomieni? – szepnęłam.

Charles wyjaśnił, że natychmiast po tym, jak preparatorzy pana Goulda ustawią zwierzęta w określonych pozach, umieszcza się je w pobliżu ognia, żeby wyschły i stwardniały. Proces trwa kilka dni i przypomina wypalanie ceramiki. Pod koniec suszenia zachodzi transformacja; spreparowany ptak, czyli okaz, zachowuje na stałe swój kształt. I gdybym się uważniej przyjrzała, dostrzegłabym szpilki i klipsy, bandaże i gwoździe podtrzymujące okazy w czasie suszenia, jakby dopiero co wyniesiono je z sali operacyjnej.

– Gdzie mam się rozlokować? – zapytałam, bo zwróciłam uwagę na ograniczoną przestrzeń w pomieszczeniu; skrzynie zajmowały większą część podłogi, a na długiej ławie znajdowały się narzędzia do cięcia, lampy, kosze i wypełnienia.

Charles wskazał na stołek obok siebie.

– Możesz spróbować sił na jednym z okazów, którymi się zajmuję.

Wyciągnęłam papier i ołówki. Stos puszek ustawionych przy stanowisku brata kojarzył mi się z pojemnikami ojca na tytoń. Zainteresowana ptakami, nad którymi pracował Charles, sięgnęłam po najbliższą puszkę – zmieściłaby się w niej przeciętnych rozmiarów fajka – i zerknęłam na dzięcioła z charakterystyczną czarną główką i skrzydłami, czerwonymi piórami na brzuszku i pod ogonem. Leżał na kawałku waty, posypany sproszkowaną kredą, która miała wchłonąć krew. W wielu miejscach dostrzegłam zaschnięte grudki. Nawet ja widziałam, że kula praktycznie roztrzaskała ptaka.

– Jak naprawisz rozerwaną skórę? – zapytałam, wiedziona ciekawością i zafascynowana.

– Zwykle docierają do nas w takim stanie – powiedział Charles. – Amatorzy używają kul o niewłaściwym rozmiarze, a od nas oczekują, że dokonamy cudu. Potrafisz władać szybko igłą i nitką? Chciałbym cię prosić, żebyś zaszyła pęknięcia.

– Jestem pewna, że wiesz, co robisz. Chyba pamiętasz, że nienawidzę szyć.

Historia naturalna i związana z nią sztuka taksydermii stały się szalenie modne. Według Charlesa nowych wielbicieli przybywało jak grzybów po deszczu. Hobby nie było przecież kosztowne. Na mieście można było nabyć broszurę ze szczegółowymi instrukcjami, jak wypchać ptaka, nornicę lub fretkę, zakonserwować morską gąbkę lub wyciąć i wypolerować znalezioną na plaży skamielinę. Potencjalnemu adeptowi sztuki radzono wykorzystać w charakterze narzędzi przedmioty znajdujące się w domu: trzcinę, gęsie pióra, nożyczki kuchenne, młotek i małe ostrze. Podawano przepis na przygotowanie mydła arszenikowego na ogniu i na mieszanie w garnku gumy arabskiej z cukrem w celu uzyskania kleju. Jako miejsca odpowiednie do suszenia okazów sugerowano parapety i paleniska.

Zakryłam puszkę i otworzyłam następną. Poruszona delikatnością ciałek, obejrzałam wszystkie ptaki – sosnówkę, ziębę, droździka, kowalika i znajdującego się w metalowym pojemniku przypominającym pudło na kapelusze kulika mniejszego z wygiętym do dołu dziobem; starałam się podjąć decyzję, którego narysować.

W drzwiach poruszyła się klamka, spojrzałam przeto w tamtą stronę. Do pracowni wszedł jeden z pracowników pana Goulda, mężczyzna z kręconymi, sięgającymi ramion włosami w kolorze piasku. Zauważyłam po chwili, że miał na sobie zakrwawiony fartuch, podobnie jak Charles. Kolejny preparator. Poruszał się z poczuciem celu – chyba nas nie zauważył przy stole – i oglądał okazy ustawione przy ogniu. Przechylał je to w jedną, to w drugą stronę, ściskał im szyje i ciągnął za pióra ogonowe, sprawdzając stopień wilgotności. Przyglądałam się jego szerokim barkom, silnym ramionom prężącym się pod koszulą; najwyraźniej dźwigał w pracy więcej niż mój brat. Zastanawiałam się, czy podnosił ciężary bez najmniejszego wysiłku. A potem się złajałam, bo poczułam, że palą mnie policzki. Jak mogłam podziwiać budowę ciała robotnika?

Młody mężczyzna się wyprostował. Założył włosy za uszy i odwzajemnił moje spojrzenie. Przez cały czas zdawał sobie sprawę, że go oceniam.

– W broszurach nasza sztuka wydaje się prosta, prawda? – zwrócił się do Charlesa i podszedł do naszego końca ławy.

– Ona chyba tego nie zrozumie – odparł mój brat, puszczając do niego oko.

Zalotnie zmrużyłam oczy i odwróciłam się w stronę przybysza, szukając sprzymierzeńca w potyczce z bratem.

Mężczyzna wydawał się rozbawiony. Ruszył w moją stronę z wyciągniętą ręką.

– John Gould – powiedział. – Miło mi wreszcie panią poznać, panno Coxen.

– Pan Gould? – Patrzyłam w osłupieniu na pracodawcę brata; nie mogłam nie zwrócić uwagi na jego kobaltowe oczy. – Spodziewałam się kogoś poważniejszego. To znaczy, jest pan poważny. Chciałam powiedzieć, że wyobrażałam sobie kogoś starszego. – Cofnęłam dłoń i usiadłam skrępowana na stołku.

– To stanowi jakiś problem? – zapytał pan Gould z półuśmieszkiem.

Moje dłonie zapragnęły chwycić papier i porwać go na strzępy, ale zmusiłam je, żeby spoczywały spokojnie na kolanach.

– Ależ skąd – odrzekłam, odwracając wzrok.

Nie wydawał się starszy ode mnie. Niewątpliwie musiał być nadzwyczaj bystry, skoro prowadził najlepszą pracownię taksydermiczną w mieście. Wyprostowałam się lekko, zadowolona, że włożyłam elegancką suknię spacerową z zielonego jedwabiu, którą ojciec przywiózł mi z Francji. Jakże się cieszył z tego, że podkreślała moje ciemne włosy i jasną skórę. Najczęściej chodziłam w nijakich strojach guwernantki.

– Charles mówił mi, że ma pani wolne popołudnia – zagaił pan Gould.

Bawiłam się ołówkiem, ale odłożyłam go i splotłam dłonie na kolanach.

– Jestem guwernantką, lecz nie mam dużo pracy. Mam tylko jedną podopieczną, córkę urzędnika sądowego[1], ale biedaczka często choruje.

Pan Gould zamyślił się na moment, wydymając przy tym usta tak, że przypominały dojrzałą śliwkę. Podszedł do kominka, przy którym stał metalowy wózek.

– Zapraszam, coś pani pokażę. Może mi pani podać swoją stawkę przed powrotem do domu. Ciebie też zapraszam, Charles.

Podnieśliśmy się ze stołków i przeszliśmy za panem Gouldem przez całe pomieszczenie. Wziął do ręki pudełko stojące w cieple pomiędzy dwiema migoczącymi świecami i przeniósł je na ławę. Następnie zdjął bawełnianą szmatkę i odsłonił ptasie gniazdo wielkości talerza obiadowego – plątaninę gałązek tworzącą niestaranny stożek. Na jego dnie leżały cztery bladozielone nakrapiane jaja.

– Dotarła tu pani we właściwym dniu, panno Coxen. – Na twarzy pana Goulda malowało się zadowolenie.

– A z jakiegoż powodu? – zapytałam uradowana, pochylając się nad gniazdem.

Pan Gould wskazał na serię pęknięć na jednym z jaj.

– Ono żyje! Jeden z chłopaków z Towarzystwa Zoologicznego wspiął się na wiąz w Regent’s Park i zdjął gniazdo.

– Pan Gould zaglądał do niego każdego ranka – dodał Charles. – Nie poddawał się.

– Choć czasem miałem ochotę się poddać – wyznał pan Gould. – To gawrony. Dojrzałe pisklę ma na dziobie wyrostek kostny, którym posługuje się jak dłutem, żeby rozbić skorupkę. Uderza w nią raz po raz, aż warstwa ochronna się rozpada. – W jego głosie pobrzmiewał podziw. – Wyobraża sobie pani, jak by to było obudzić się pewnego dnia z poczuciem, że wyrosła pani ze swojego domu? I jeżeli pani z niego nie ucieknie, zabraknie pani powietrza? Muszą walić sfrustrowane w tę skorupę, aż wreszcie otaczająca je ściana pęka.

Z pewną ulgą stwierdziłam, że pasja do zwierząt mojego potencjalnego pracodawcy nie ogranicza się do martwych okazów.

– Nie sądzę, by się nad tym wiele zastanawiały – zauważyłam. – Czy nie kieruje nimi instynkt?

– To on budzi w nich pragnienie działania. Poza skorupą czeka na nie nowy świat. Gdy pojawiają się pierwsze pęknięcia, do środka wnika odrobina światła. To pewnie motywuje pisklęta, by uderzały dalej.

– Zapewne przychodzą na świat z niewykształconymi jeszcze w pełni zmysłami? – Kiedy to mówiłam, poczułam, że tracę pewność siebie.

Jajo się poruszyło.

– Widać dzióbek! – wykrzyknęłam, zarażona zachwytem pana Goulda.

Pojawiły się kolejne pęknięcia, mały dziób niestrudzenie uderzał w ścianki. Po chwili ujrzeliśmy łebek, bark i nagie skrzydło. Jajo zaczęło się zapadać, aż wreszcie stanął przed nami pisklak ze skorupką na głowie; jego różowe ciałko pokrywała maź. Skrzydełka miał rachityczne i mokre, a na całym ciele gęsią skórkę. Chwiał się na nogach. Pasmo błony łączyło stopy ptaka ze zwapniałą skorupką. Pisklę zanurzyło dziobek w gnieździe i wyciągnęło z niego pasemko pajęczej sieci. Świergotało cichutko, tak samo zdumione i zaskoczone jak my.

– Musimy znaleźć dla niego pożywienie – stwierdził pan Gould.

– Czy wystarczą mu dżdżownice? – zapytałam.

– Chce je pani łapać, czy mu podawać? – zaśmiał się pan Gould.

Pokręciłam głową.

– Ani jedno, ani drugie! Nawet gdybym chciała przekopywać rabaty u mojego pracodawcy, jego ogrodnik raczej by tego nie pochwalił. I nie lubię robaków. Ale Charles – żartobliwie poklepałam brata po ramieniu – lubi grzebać się w ziemi.

Pan Gould mrugnął do mnie i się uśmiechnął.

– To już wiesz, co będziesz robił po południu, Coxen. – Sięgnął do kieszeni koszuli na piersi i wyjął z niej kartkę. – Co pani o tym sądzi?

Rozwinęłam papier i ujrzałam nieudolny szkic przedstawiający nieznany mi gatunek ptaka.

– Obawiam się, że nie potrafię określić gatunku – powiedziałam.

Pan Gould strzepnął piórko, które przyczepiło mu się do dłoni.

– Chciałem raczej poznać pani opinię na temat kompozycji.

Czy ten ptak szukał jedzenia, czy też osuwał się na ziemię z powodu choroby? Nie wyjawiłam swoich prawdziwych odczuć.

– Proszę wybaczyć – rzekłam i bez namysłu dotknęłam mankietu koszuli pana Goulda. – Wydawało mi się, że testuje pan moją znajomość miejscowych gatunków. Nie chciałabym wypaść źle w pańskich oczach.

Pan Gould zignorował niestosowność mojej wypowiedzi i sięgnął po świeżo wyklute pisklę. Trzymał je w dłoni w zamyśleniu.

– To miał być strzyżyk.

– Rozumiem – odparłam i zmrużyłam oczy, udając, że przyglądam się uważniej. – Ma trochę za duży dziób jak na strzyżyka.

Moja dziewięcioletnia podopieczna Harriett mogłaby sporządzić szkic bliższy rzeczywistości, i to z zamkniętym jednym okiem, pomyślałam. To była nad wiek rozwinięta dziewczynka, podobnie jak ja w jej wieku, ale tak samo jak ja, też miałaby problem z utrzymaniem swoich odczuć w tajemnicy.

Pan Gould ściągnął brwi. Dopiero wtedy dotarło do mnie, że to był jego szkic. Naprawdę nigdy nie widziałam tak kiepskiego rysunku.

– Zechce go pani potrzymać? – zapytał pan Gould, podsuwając mi malutkiego gawrona.

– Nie chciałabym go skrzywdzić – powiedziałam i pogładziłam kciukiem ciepłą pomarszczoną skórę na grzbiecie ptaszka.

– Zajmę się nim – odezwał się Charles.

Patrzyłam, jak mieszał w kubku substancję przypominającą kleik. Cierpliwie wkraplał jedzenie szklaną pipetą do otwartego żółtego dzióbka. Zadowolony z tego, że jego podopieczny najadł się do syta, Charles umieścił gawrona w gnieździe w pudełku i choć nie zakrył go szmatką, ustawił je z powrotem pomiędzy dwiema świecami.

Pan Gould odwrócił się i skłonił.

– Miło mi było panią poznać. Proszę o wybaczenie, ale muszę się udać do Towarzystwa Zoologicznego na prezentację poświęconą nowemu gatunkowi papugi z Brazylii. Daję jednak słowo, panno Coxen, że jeszcze z panią porozmawiam przed końcem tego popołudnia. Nie mogę się doczekać pani szkiców.

– A ja pańskiej opinii. – Ku mojemu wielkiemu zaskoczeniu, mówiłam poważnie. Gdy drzwi się zamknęły, dałam bratu kuksańca w bok. – Nie powiedziałeś mi, że jest w naszym wieku.

– Czujesz się rozczarowana? – zapytał Charles z szelmowskim uśmieszkiem.

– Wiesz, że nie! – odparłam zarumieniona. – Tylko że ekscytowałam się tak bardzo bez powodu.

– Nie powiedziałbym, że bez powodu. Pan Gould wyrobił sobie nazwisko w pewnych kręgach.

– Przestań sobie ze mnie żartować – ucięłam. Wyjęłam ziębę z wyłożonej watą puszki i obracałam ją na dłoni. Zniknął gdzieś mój lęk przed nieżyjącymi zwierzętami. – Wiesz, jaka byłam ostatnio niespokojna. Harriett czuła się tak źle, że wezwano królewskiego lekarza. To jest najsłodsze, najmądrzejsze dziecko i ogromnie się denerwuję stanem jej zdrowia. Lady Rothery jest pogrążona w smutku. Dwa dni temu łkała, stojąc w koszuli nocnej przed oknem w bibliotece. Razem ze służącą musiałam ją zanieść na górę do jej buduaru.

– Przykro mi – powiedział Charles. – Nie spodziewałaś się tego, gdy przyjechałaś do Londynu.

– Zgadza się – przyznałam. – Nigdy byś się nie domyślił, ale tutaj, w tym dziwnym lochu, w otoczeniu osobliwych ptasich trucheł pana Goulda, udało mi się po raz pierwszy od tygodnia prawie zapomnieć o Harriett. To chyba nie do końca normalne, ale twoi dziwni towarzysze mnie zainspirowali.

Charles wystawił palec przez oczodół siewki, którą właśnie oglądał, i poruszył nim, jakby to była dżdżownica.

– W takim razie – zachichotał – wygląda na to, że jesteśmy ulepieni z tej samej gliny.

Uśmiechnęłam się i pozamykałam wszystkie blaszane trumienki, z wyjątkiem tej z ziębą, bo dokonałam już wyboru. Te okazy otwierały przede mną nowy świat. Kojarzyły mi się z wizytami w sklepie z cukierkami, do których chodziłam z ojcem, gdy byłam dziewczynką. Wewnątrz cudownie pachnącego sklepu patrzyliśmy na tace z łakociami wszelkich możliwych kształtów i kolorów: makaroniki, watę cukrową, glazurowaną marchewkę, ciasteczka, toffi i marcepan. Tace z egzotycznymi skarbami pobudzały wszystkie moje zmysły i chociaż mogłam ich skosztować, nie spieszyłam się i rozkoszowałam się konsystencją i zapachami, warstwami kolorów i aromatów; najchętniej całe popołudnie chłonęłabym ten widok, zapisując go w pamięci jak obraz na płótnie.

Dorosła zięba z piórami w odcieniach brązów, czerni, szarości i bieli nie wymagała specjalnych kolorów. Zaczęłam od prostego konturu. Obserwowanie i odtwarzanie, ścieranie i zaczynanie od nowa – rysunek mnie nie satysfakcjonował, ale był coraz lepszy – zaabsorbowało mnie bez reszty. Wzór na skrzydłach, szary półksiężyc ciągnący się od ciemienia do karku, czarna smuga na czole, rdzawe policzki i brzuch, nie były trudne do odtworzenia za pomocą moich kredek. Naniosłam poprawnie światłocień, lecz zmagając się z linią i perspektywą, zauważyłam, że brakowało mi doświadczenia w narysowaniu podstawowego kształtu ptaka. Mimo że w wieku piętnastu lat brałam lekcje u profesjonalnej rysowniczki, szkicowanie owoców i kwiatów, łodyżek i gałązek nie przygotowało mnie do czegoś takiego. Nowy temat onieśmielał mnie, ale też dziwnie ekscytował.

Od czasu do czasu zerkałam ukradkiem na stadko okazów suszących się przy ogniu.

Kiedy ich nogi i skrzydła zastygały w określonej pozycji, a mój rysunek nabierał kształtów, zaczęłam pragnąć w życiu czegoś więcej niż uczenia słabowitej Harriett, jak tańczyć kadryla do moich przerażających interpretacji Straussa, krytykowania ruchów jej dłoni do czasu, aż wykonywała je z elegancją, powtarzania cykli życiowych pszczół i orchidei oraz odmiany czasowników we francuskim i niemieckim. Uwielbiałam swoją podopieczną bezgranicznie, lecz od czasu przeprowadzki do Londynu zdarzało mi się żałować, że w ślad za bratem opuściłam dom w Shoreham, zamiast przyjąć bezpieczniejszą posadę bliżej domu i zostać guwernantką córki jednej z najbliższych przyjaciółek matki. Bardzo pragnęłam rozpocząć nowe życie, ale w niektóre dni doskwierała mi samotność, która była niemal nie do zniesienia.

– Jesteś nader milcząca – zauważył Charles.

– Myślałam o domu – powiedziałam. Odłożyłam kredkę i zebrałam sporządzone przez siebie szkice.

– Przyzwyczaisz się – pocieszył mnie Charles. – Tylko bądź cierpliwa.

– Wiem – odparłam. – Muszę już iść. Powinnam wrócić do Harriett. Ostatni dyliżans pocztowy odjeżdża o czwartej po południu.

Wciąż miałam palce ubrudzone kredą, kiedy Charles odprowadzał mnie do dębowych drzwi. W drodze do wyjścia z budynku dostrzegłam skrzynię, która tak bardzo mnie zaintrygowała, gdy tu przyjechałam. Zdjęto już z niej pokrywę. Nie mogłam się powstrzymać przed zajrzeniem do środka. Zobaczyłam pomarańczowe futro stworzenia i jego dziwny płaski nos zdominowany przez trójkątne nozdrza. Zdjęłam rękawiczkę i wsunęłam palce do klatki, żeby dotknąć miękkich poduszek dłoni zwierzęcia i pogładzić jego brązowe paznokcie.

– Ten imponujący okaz to orangutan – zagrzmiał znajomy głos. – Przypłynął tu aż z Borneo.

Odskoczyłam przestraszona, odruchowo chwytając się za gardło.

– Właśnie wychodziłam – powiedziałam. Byłam tak zafascynowana zwierzęciem, że nie usłyszałam, jak otwierają się drzwi. – Proszę się przyjrzeć jego dłoni – dodałam. – Chyba zaczęła się psuć.

– Na pewno to zrobię – rzekł pan Gould. – Nie wszyscy nasi goście są tak spostrzegawczy. – Podszedł do skrzyni. – Sądzi pani, że inni będą zaintrygowani tym zwierzęciem w takim samym stopniu jak pani?

– Nie rozumiem, dlaczego mieliby nie być. Jest fascynujące – stwierdziłam. – Ale też niepokojące. Kojarzy mi się z dziwacznym ludzkim dzieckiem. Nie potrafię tego wyjaśnić.

– Okropnie włochatym dzieckiem – dorzucił pan Gould.

Nagle poczułam się niezręcznie, nie wiedziałam, co powiedzieć.

– Straciłam poczucie czasu, muszę już iść. Mój pracodawca będzie się zastanawiał, gdzie zniknęłam. – Gdy to mówiłam, zdałam sobie sprawę z uważnego spojrzenia kobaltowych oczu pana Goulda i tego, jak blisko mnie stał. Byłam wdzięczna z obecności skrzyni nie tylko dlatego, że dała nam temat do rozmowy, ale też stanowiła swego rodzaju tarczę, podobnie jak warstwy naszych grubych ubrań, albowiem czułam mrowienie na skórze, jakby przechodziły po mnie iskry.

– Bardzo bym chciał znowu panią zobaczyć – odezwał się pan Gould.

– Ja pana również – odpowiedziałam. Nie byłam w stanie dodać nic więcej do naszej rozmowy.

Zdałam sobie sprawę z tego, że płoną mi policzki, że upięłam włosy pospiesznie w niedbały kok, że miałam zdarte obuwie ochronne. Nigdy nie byłam próżną kobietą – strojenie się nie leżało w mojej naturze – a mimo to żywiłam gorącą nadzieję, że pan Gould przyglądał mi się z taką intensywnością, bo stanowiłam widok miły dla jego oczu.

Siedząc w trzęsącym się dyliżansie, przyciskałam nos do szyby. Pomyślałam, że pewnego dnia stanę się częścią tego ruchliwego miasta. Pewnego dnia nazwę je swoim domem. Gdy zatrzymywaliśmy się na skrzyżowaniach, przyglądałam się prostym sukniom kwiaciarek i temu, jak swobodnie ze sobą gawędziły w przerwach pomiędzy wykrzykiwaniem cen bukietów. Zerkałam na wypchane worki z węglem dostarczane na ganki i wyobrażałam sobie znajdujące się w nich lśniące gładkie bryły. Uchyliłam okno i poczułam woń prażonych orzeszków arachidowych, zapach piwa i zawierających mnóstwo siana końskich odchodów pstrzących się na ulicy. Przez otwarte okno zakradł się do środka chłód. Ponad hałasem i zgiełkiem ulic snuł się dym wydobywający się z kominków i zasłaniający żółtawą mgiełką zachodzące słońce. I choć miałam się niebawem znaleźć z powrotem przy łóżku chorej Harriett, myśl o gałązkach wrzucanych do ognia rozgrzewała mnie od środka.

Rozdział 2

gawron

Corvus frugilegus

BRUTON STREET, LONDYN, 1828 rok

Kiedy miałam dwanaście lat, pewnego popołudnia ojciec wezwał mnie i Charlesa do biblioteki, obiecując nam coś wyjątkowego. Najpierw sprezentował Charlesowi nowiutki mikroskop, żeby wspomóc początkującego naukowca w przeprowadzanych w zaciszu jego pokoju badaniach okazów zebranych w naszym ogrodzie.

Z trudem nad sobą panowałam, gdy czekałam na swoją kolej.

„Elizo”, przywołał mnie ojciec i uśmiechnął się do mnie z fotela stojącego przy kominku. Podbiegłam po swój podarunek, małą książeczkę bonów uprawniających mnie do skorzystania z dziesięciu lekcji rysunku i akwareli prowadzonych przez pannę Overland.

„Ojcze!”, zawołałam, zarzuciwszy mu ręce na szyję. „Nie sądziłam, że potraktował mnie ojciec poważnie”.

„Jakże bym mógł nie potraktować cię poważnie, Elizo?” Ojciec zachichotał. „Otrzymałaś dar wytrwałości”.

„Cieszę się, że ojciec to zauważył”, odparłam, uniósłszy brew.

Byłam z siebie ogromnie zadowolona. Od miesięcy wspominałam ojcu, że chciałabym uzyskać pomoc w ulepszeniu swoich rysunków. Potrafiłam strawić całe popołudnie na próbie narysowania konia sąsiadów lub potoku płynącego wzdłuż drogi przy naszym domu. Świadoma tego, jak ojciec wspierał zainteresowanie Charlesa historią naturalną, zapragnęłam, by stworzył mi takie same możliwości w rozwijaniu pasji do rysunku.

Byłam tak podekscytowana, że w noc poprzedzającą pierwszą lekcję nie zdołałam zmrużyć oka. Popędziłam na dół wczesnym rankiem i usiadłam w oczekiwaniu przy oknie w salonie. Z tego punktu mogłam obserwować dyskretnie, jak panna Overland przyjechała błękitnym powozem. Drżąc z oczekiwania, zasłoniłam okno i chwyciłam woreczek z przyborami do rysowania, chętna do rozpoczęcia nauki.

Panna Overland miała na sobie nijaką, niemodną brązową suknię i kuriozalny kapelusz w rodzaju tych, które nosili studenci. Nie potrafiłam powstrzymać się przed porównaniem jej niemal męskiego praktycznego stroju z elegancką poranną suknią matki oraz misternymi sukniami i czepkami, które nosiła większość znanych mi dam.

Moja nauczycielka na miejsce pierwszej lekcji wybrała pobliski ogród botaniczny. Aczkolwiek dzięki licznym rodzinnym piknikom znałam plan ogrodu, zawartość przestronnych szklarni była dla mnie zagadką. Widziałam kaktusy, eukaliptusy i hibiskusy, ale nigdy nie przebywałam w pobliżu szklarni z orchideami, do której skierowała kroki panna Overland. Wewnątrz było o kilka stopni cieplej niż w ogrodzie i unosił się tam zapach mchu, pleśni i grzybów. Rosły tam orchidee wszelakich barw i wielkości, od ogromnych jak piłka nożna po drobniutkie jak groszek; kremowe i białe, żółte i jaskrawozielone, czerwone i różowe, a nawet tak ciemnofioletowe, że prawie czarne – żywe okazy ze wszystkich kontynentów. Panna Overland obejrzała ekspozycję kilkakrotnie, czytała etykiety i przyglądała się drzewom gospodarzom, aż wreszcie usiadła naprzeciwko małej i raczej niebudzącej zachwytu orchidei. Fioletowo-biały kwiat był wielkości pomarańczy, jego środek miał odcień lilaróż, a dolne płatki kojarzyły mi się z odnóżami konika polnego.

„To jeden z najrzadszych gatunków”, powiedziała panna Overland. „Wiem to, bo ojciec kilkakrotnie próbował go wyhodować, ale mu się nie powiodło”. Opowiedziała mi o tym, jak jej ojciec spędził sześć lat na Cejlonie – stacjonował w Kolombo jako urzędnik państwowy i roślinność wyspy stała się jego pasją. Wyciągnęła dla mnie z torby rysownicę i poleciła, żebym sporządziła szkic kwiatu ołówkiem. Dodała, że pozwoli jej to wyrobić sobie zdanie o moich umiejętnościach.

Zaczęłam od narysowania konturów kwiatu, ale miałam problem z wypełnieniem górnych płatków. Niezadowolona z efektu przeszłam do łodyżki, ale ledwie naszkicowałam kontur, panna Overland odłożyła piórko i zapytała, jak mi idzie.

„Dopiero zaczęłam”, powiedziałam i podałam jej kartkę. Płatek, z którym się zmagałam, przypominał płat skóry, i to bynajmniej nie układający się w jakiś kształt, tylko wyrwany i porzucony. Rysunek nie był gotowy, a ponadto brakowało mu czegoś fundamentalnego, choć nie potrafiłam stwierdzić czego.

Panna Overland pozwoliła mi zapoznać się z postępami, jakie poczyniła w przypadku swojego szkicu. Narysowała cały kwiat, a także łodygę i zarys rośliny gospodarza. I mimo że nie położyła jeszcze światłocienia, linie były pewne, a proporcje nienaganne. Och, jakże zapragnęłam poznać jej sztuczki.

W dalszej części panna Overland wyjaśniła, że wyróżnimy poszczególne części orchidei. Kilkoma wprawnymi ruchami zilustrowała swoje słowa i wyodrębniła w roślinie płatki okwiatu, prętosłup, warżkę i korzenie powietrzne.

„Cudowne”, stwierdziłam z podziwem. Pomysł, by przedstawić kwiat w taki sposób, był dla mnie całkowicie nowy i nagle spojrzałam na roślinę świeżym okiem.

Sumiennie poszłam za przykładem nauczycielki, ale gdy podałam jej szkic do oceny, ściągnęła wargi i zacmokała. „Nieważne”, rzuciła, złożyła kartkę i wsunęła do torebki.

„Ależ z pewnością nie był aż tak okropny”, zaprotestowałam.

Panna Overland złożyła dłonie. Zamknęła oczy, jakby zastanawiając się nad doborem słów. „Chodź”, powiedziała, zachowując myśli dla siebie.

Wyszłam za nią ze szklarni do parku. Mijałyśmy roślinność wysokogórską i cedry, lawirowałyśmy pośród labiryntu gatunków, aż dotarłyśmy do biblioteki z czerwonobrunatnego piaskowca. Nauczycielka poinformowała mnie, że chciałaby, abym obejrzała książki botaniczne, a zwłaszcza kolorowe ryciny. Wpisano mnie do rejestru jako gościa panny Overland i dano mi białe bawełniane rękawiczki, przez które miałam trzymać cenne ilustracje.

Panna Overland pokazała na stosy ksiąg. „Nie spiesz się, miej trochę zabawy. Skopiuj coś, co szczególnie przypadnie ci do gustu”.

Nie miałam pojęcia, od czego zacząć. Przytłaczały mnie półki zastawione tomami oprawionymi w zieloną i brązową skórę cielęcą. Wtem przypomniała mi się zabawa, jakiej lubiłam się oddawać, kiedy nie potrafiłam zdecydować, który zbiór wierszy pożyczyć z biblioteki ojca. Zaciskając powieki, powiodłam palcem po grzbietach. Po otworzeniu oczu stwierdziłam, że wybrałam jeden z cieńszych woluminów. Wyciągnęłam go i zaniosłam na biurko.

Przyjrzałam się frontyspisowi. Ku swojemu zaskoczeniu i zachwytowi stwierdziłam, że wybrałam rysunki kobiety botanika, panny Marii Sibylli Merian, niemieckiej artystki i naukowca, żyjącej przed stu laty. Z przedmowy dowiedziałam się, że panna Merian popłynęła do holenderskiej kolonii Surinam, żeby zająć się opisem rzędu Lepidoptera, czyli ciem i motyli, i zrozumieć ich tajemnicze cykle życiowe. Gdy przewracałam delikatne stronice, nie mogłam oprzeć się chęci wodzenia obleczonymi w bawełnę palcami po ręcznie kolorowanych rycinach. Motyle tańczyły, gąsienice żuły, lśniące metalicznie kokony zwieszały się przyczepione na cieniusieńkich niciach do spodów liści. Nawet kwiaty będące pożywieniem larw narysowano z wyjątkową precyzją. Techniki stosowane przez pannę Merian stanowiły dla mnie zagadkę. Jak udało jej się stworzyć wrażenie, że motyle zaraz sfruną z kartki? Przedstawione na rycinach rośliny miały soczyście zielone odcienie, ich młode wąsy wyrastały bujnie z grubych łodyg; nasiona wydawały się krąglejsze, a ich barwy były bardziej nasycone, lśniące i żywsze aniżeli w rzeczywistości. Widziałam płatki róż w intensywnym kolorze malinowym, owoce z podzielonymi na sześć części komorami nasiennymi i pyłek wyglądający tak realistycznie, że wyobrażałam go sobie na rękawiczkach. Oglądałam każdą ilustrację z zapartym tchem, a moja wyobraźnia szalała pobudzona pragnieniem poznania każdego aspektu rysunku, malunku i ubarwienia świata natury. Będę potrzebowała dużo praktyki, by rozwinąć swój talent. W moim odczuciu ryciny panny Merian stanowiły dzieła sztuki mogące rywalizować z portretami książąt, dam z towarzystwa i matron, patrzących srogo na skromnych gości Akademii Królewskiej.

* * *

Po spotkaniu z panem Gouldem porzuciłam znane mi tematy podzielonych na części główek kwiatów, pękatych nasion i bujnych płatków na rzecz skrzeczących pawic i zamyślonych flamingów, uzmysławiając sobie coraz wyraźniej z każdym pociągnięciem ołówka, że wkroczenie do pracowni taksydermisty obudziło we mnie fascynację. W piątki pracodawcy dawali mi wolne popołudnie, a ja często spędzałam ten czas z Charlesem w ogrodzie Towarzystwa Zoologicznego. Brat wpuszczał mnie dyskretnie wejściem dla personelu, dzięki czemu mogliśmy przechadzać się pośród klatek ze zwierzętami. Przynosiłam mu smakołyki od naszej kucharki: kawałek ciasta ze śliwkami, świeże winogrona i plastry pieczeni wołowej, a także książki pożyczone z biblioteki moich pracodawców. Nasze spotkania były dla mnie wybawieniem, łagodziły poczucie osamotnienia. Jedna z największych przyjemności polegała na zwierzaniu się Charlesowi z moich trosk i obaw. Mimo to, jakby opowiedzenie na głos o uczuciach mogło mieć efekt ich urzeczywistniania, nie ośmieliłam się wspomnieć o moim zainteresowaniu jego pracodawcą. Co, oczywiście, nie przeszkadzało mi rozglądać się dyskretnie dokoła w nadziei wypatrzenia charakterystycznej sylwetki pana Goulda.

Oczekując coraz niespokojniej na jego opinię na temat mojego szkicu zięby, nadstawiałam codziennie uszu w porze, gdy przyjeżdżał do nas dyliżans pocztowy, a ja siedziałam z Harriett nad jej podręcznikami i miałam nadzieję na otrzymanie wieści. Wreszcie po upływie dwóch tygodni od czasu naszego spotkania przy Bruton Street moja cierpliwość została nagrodzona i listonosz dostarczył kopertę zaadresowaną do mnie. Podekscytowana złamałam pieczęć i znalazłam w środku liścik z nabazgranym zaproszeniem na lunch. Elegancką białą kartkę zdobił rysunek złotego skowronka z dzióbkiem otwartym do śpiewu. Nie posiadając się z radości, wsunęłam kartkę do kieszeni i wszędzie z nią chodziłam – moim ekscytującym sekretem – odliczając dni do naszego spotkania.

* * *

Pan Gould zamówił stolik w pobliżu kominka. Włożyłam najlepszą suknię z indyjskiego muślinu z gorsetem ozdobionym białym haftem – prezent skopiowany przez matkę z francuskiej ryciny. Zawiązałam ciasno ulubione zamszowe buty i zawiązałam błękitną wstążkę wokół talii i drugą we włosach. Postanowiwszy wyglądać jak najlepiej, zadałam sobie trud i przespałam noc w papilotach. Rankiem rzuciłam okiem na swoje odbicie w lustrze i z satysfakcją stwierdziłam, że warto było znosić taki dyskomfort dla widoku ciemnych błyszczących loków okalających moją twarz. Oczy lśniły mi z oczekiwania, a kiedy się uśmiechnęłam, pomyślałam o matce, która zawsze nalegała, żebym bardziej podkreślała swoje atrybuty. Doceniłaby teraz mój wysiłek. I gdy przyglądałam się sobie w zwierciadle, zobaczyłam siebie innymi oczami, poczułam, że przeszłam metamorfozę: wypełniała mnie nieśmiało nowa pewność siebie.

– Musi mi pani pogratulować – oznajmił pan Gould bez słowa wstępu.

– A czego konkretnie? – odparłam na to; zainteresowanie przeważyło nad zdziwieniem tak niekonwencjonalnym powitaniem.

– Dostałem posadę w Towarzystwie Zoologicznym.

Uśmiechnęłam się, wzruszona, że dzieli się ze mną tak istotną wiadomością. Wydawał się niezwykle podekscytowany i czekał na moją reakcję.

– Cieszę się razem z panem. Proszę mi o tym opowiedzieć – rzuciłam wesoło i splotłam dłonie na kolanach; a one, jak ptaszyny, chciały skubać koronkową lamówkę obrusa.

– Przystąpiłem do konkursu na stanowisko kuratora i konserwatora ptaków. Razem z sekretarzem powtarzałem łacińskie terminy i da pani wiarę, że osiągnąłem doskonałe wyniki? Pan Vigors, odchodzący kurator, powiedział, że jestem najmłodszym dżentelmenem, jakiego kiedykolwiek brano pod uwagę na to stanowisko.

– Jestem pod wrażeniem, jeśli to chciał pan usłyszeć. – Zaśmiałam się i popatrzyłam panu Gouldowi w oczy.

Wskutek tak śmiałej reakcji zaczęły mnie szczypać policzki. Czułam się tak, jakbym miała zbyt szeroko otwarte oczy i zalewał je nadmiar światła; a może to mój duch świecił na zewnątrz? Nie wiem, co kazało mi tak powiedzieć, ale pan Gould wydawał się taki dumny ze swojego osiągnięcia, że nie potrafiłam się oprzeć.

Wygładziłam serwetkę na kolanach i zerknęłam na brata. Mój przyzwoitek popijał kawę po turecku ze szklanki i garbił się nad „The Times”, czytając niewątpliwie wyroki sądu i zapowiedzi egzekucji przez powieszenie albo coś równie makabrycznego, co zresztą uwielbiał. Nie mogłam być tego pewna, ale uznałam, że to raczej pan Gould, a nie Charles, wybrał ten modny lokal. Stoły i krzesła wykonano z białego rattanu, tureckie zasłony i dywany dekorowały okna i podłogi, a ozdobione lusterkami i kolorowymi kamieniami abażury z Radżasthanu zalewały pomieszczenie ciepłą poświatą. W każdym rogu stała drewniana gablota z bujnymi okazami palm i paproci drzewiastych, nadając restauracji klimat rodem z dżungli. Był też element, którego pomysłodawcą mógł być sam pan Gould: w pobliżu prowadzących do kuchni drzwi wahadłowych stała misternie rzeźbiona, trzypoziomowa klatka będąca domem dla podskakującej i skrzeczącej ary żółtoskrzydłej z Brazylii. Ilekroć kelner wychodził z kuchni z zastawioną srebrną tacą, papuga pochylała się nisko na żerdzi i wyciągała szyję. Po czym wykrzywiała głowę za oddalającą się postacią i rzucała oskarżycielsko: „Rób tak dalej!”, ku wielkiej uciesze gości.

– Nie mogę się doczekać, kiedy zacznę – powiedział pan Gould, odciągając moją uwagę od cudownego ptaka. – To wspaniała okazja do poszerzenia wiedzy. No i będę się spotykał z najlepszymi zoologami w kraju. Jako kurator mam przygotowywać ekspozycje ptaków i ssaków – wysunął rękę i odliczał na palcach – a także preparować pozyskane w ciągu roku eksponaty. Będę również asystował w uzupełnianiu kolekcji ornitologicznej i zgłaszał radzie niedobory. I wreszcie, co jest najprzyjemniejsze, mogę sugerować nowe nabytki.

– Będzie na panu ciążyła wielka odpowiedzialność. Musi być cudownie tak się ekscytować nową posadą. Nawet sobie nie wyobrażam takiej możliwości.

– Nigdy nie wiadomo, co kogo czeka – stwierdził pan Gould.

– Pewnie ma pan rację – odparłam i otworzyłam menu.

Musiałam odwrócić uwagę od intensywnego błękitu oczu mojego towarzysza, falującej grzywy jasnych włosów i pełnych gracji ruchów palców podkreślających wagę słów. Przez chwilę żałowałam, że posadziłam brata przy osobnym stoliku. Nie byłam przygotowana na elektryzujące oddziaływanie pana Goulda. Moja zdolność prowadzenia elokwentnej rozmowy gdzieś się ulotniła, toteż przyglądałam się uważnie ceramicznej solniczce i ciętemu goździkowi prężącemu się w białym wazoniku. Być może w ustroniu własnej sypialni będę mogła zanalizować niesamowite wrażenie, jakie pan Gould na mnie wywiera, rozebrać je na części pierwsze, ale w jego obecności musiałam się opanować i rozmawiać z nim, zachowując pozory przytomności umysłu.

Aby uspokoić myśli, wyobraziłam sobie pana Goulda leżącego na kanapie w swoim salonie. Miał na sobie płaszcz i kapelusz. Otaczały go wszystkie ptaki z jego pracowni. Pudełka były otwarte, pokrywy zsunięte, a stworzenia uwolniły się spod misternie ustawionych kloszy. Na czerwono-czarnym dywanie leżały rozrzucone szklane oczy i roślinność. A pośrodku tego wszystkiego spoczywał pan Gould pogrążony we śnie. Ta frywolna scenka rozluźniła mnie, mimo że zapuściłam się na niebezpieczne wody. Choć podejrzewałam, że pan Gould był mną zainteresowany, na tym etapie moje zaangażowanie powinno być co najwyżej teoretyczne. A jednak jakaś część mnie, uśpiona, podstępna i dobrze ukryta, obudziła się do życia i pofrunęła ku niezbadanej przyszłości.

– Jak się mieszka tak blisko pałacu Buckingham? – zapytał pan Gould.

– Czuję się jak szpieg – odparłam. – Nigdy nie odwiedziłam pałacu, ale okno mojej sypialni wychodzi na budynki służby.

– Musi się pani podzielić ze mną plotkami – poprosił z entuzjazmem.

Opowiedziałam mu o pokojówce i młodym kucharzu, którzy często się spotykają pod kuchnią, razem kosztują kruchego ciasta i przysuwają się do siebie, żeby wysłuchać wzajemnie swoich sekretów. Już miałam zasugerować romans, ale się rozmyśliłam i pociągnęłam łyk wina.

– Och – dodałam zmienionym tonem. – Główny lokaj codziennie bije drugiego lokaja laską w bok głowy. Nie ma pojęcia, że obserwuję go z góry. Uważam, że jest bestią.

– Swego czasu znałem takiego tresera koni. Doniosłem na niego do ojca. To dobry człowiek, toteż odprawił tego niegodziwca.

– Słusznie – stwierdziłam – To znaczy, że pański ojciec jest rozsądny. Czym się zajmuje?

– Pracuje dla króla Jerzego w zamku w Windsorze. Jest ogrodnikiem. Spędziłem tam cudowne dzieciństwo. Mogłem chodzić swobodnie po całym terenie i wspinać się na dęby, żeby zbierać ptasie jajka i gniazda. Stałem się takim ekspertem w robieniu wydmuszek, że pewnego roku nanizałem skorupki na sznurek i zrobiłem biało-błękitne łańcuchy do świątecznej dekoracji.

– Jakie to urocze!

– Ojciec tak nie uważał. Chciał mnie nauczyć, jak hodować rośliny pod szkłem. Miał nadzieję, że będę kontynuował rodzinną tradycję prowadzenia królewskich ogrodów, którą przejął po swoim ojcu. Zajmuje się ozdobnym formowaniem drzew i krzewów. W wolne dni odwiedza oranżerie w Kew Gardens, gdzie stara się wyprosić sadzonkę jakiegoś pięknie pachnącego sukulentu lub cebulę największego tulipana na świecie. Ja wolę jednak zwierzęta. Już jako chłopak opiekowałem się rudzikami, które miały uszkodzone skrzydła, i usiłowałem je oswoić. Trzymałem traszki i jaszczurki w słojach pod łóżkiem i wykradałem okrawki mięsa z kuchni, żeby je karmić.

– Zupełnie jak Charles.

– I podobnie jak on uciekłem do Londynu, gdy tylko nadarzyła się okazja, w nadziei, że będę żył po swojemu.

– Ja również – wyznałam – ale z innych powodów.

Nie musiałam udzielać dalszych wyjaśnień, bo podano lunch – przepiórkę, zieloną sałatę i pstrąga w galarecie na półmisku w kształcie ryby. Zaczęłam jeść pstrąga, usiłując skupić się na obiekcie nieco mniej wymagającym od mojego nowego przyjaciela. Pan Gould nie ujął widelca. Uważnie mnie obserwował. Czułam się obnażona. Świadoma tego, a zarazem potwornie bezbronna.

– A co panią powodowało? – zapytał pan Gould.

Wyciągnął palce w stronę mojej dłoni, a ja pohamowałam właściwy odruch, który powinien polegać na cofnięciu ręki i położeniu jej na kolanach. Zamiast tego zostawiłam dłoń na stole i rozkoszowałam się lekkim muśnięciem czubkami palców mojego rozmówcy. Zuchwale przekonywałam się, że ów gest można wytłumaczyć jako naturalną chęć pomocy w opanowaniu mojego zażenowania.

Jakże mogłabym wyznać panu Gouldowi, że od mojego przybycia do Londynu był oprócz Charlesa pierwszą osobą, u której szukałam współczucia? Odkryłam, że pragnę jego uwagi i podziwu. Na widok troski i czułości malujących się w jego żywych oczach, poczułam, że krew zaczęła mi żywiej krążyć.

– Proszę powiedzieć, co panią niepokoi?

Chyba dostrzegł lekkie załamanie mojego głosu, szczerą nutę, która się w nim pojawiła. Początkowo nie chciałam rozmawiać o tym, dlaczego mój nastrój zmienił się tak gwałtownie. Jednakże pan Gould naciskał. Podpytywał mnie i tak długo zachęcał do mówienia, aż opowiedziałam mu o rodzinnej tragedii, która przygnała mnie do Londynu. Mój najstarszy brat Henry Coxen, porucznik służący w czternastym pułku piechoty brytyjskiej armii, zachorował i zmarł krótko po tym, jak został ranny w bitwie na kontynencie. I choć od jego śmierci minął rok, matka nadal pozostawała w stanie głębokiej rozpaczy. Pochowała już dwoje dzieci.

– Mam potworne poczucie winy, ale jednym z powodów, dla których opuściłam Shoreham, była chęć ucieczki od atmosfery tragedii utrzymującej się w domu. Proszę mi wybaczyć. Nie zamierzałam poruszać tak poważnych tematów.

– Nie musi pani przepraszać za szczerość. Potrafię sobie wyobrazić, jakie to trudne dla pani rodziny. I naprawdę przykro mi z powodu państwa straty. Charles nigdy mi o tym nie wspominał.

– Mój brat taki właśnie jest. Zamknięta księga. Nie chce rozmawiać o swoim bólu. Przeniosłam się tutaj także po to, by być bliżej niego, bo wydawało mi się, że pomoże to nam obojgu. – Westchnęłam.

– Z czasem będzie łatwiej – powiedział pan Gould łagodnie. – Może zechciałaby pani złożyć kolejną wizytę mnie i Charlesowi? Będzie pani mogła zająć czymś myśli, pracując dla mnie i sporządzając szkice ptaków. Pani rysunek zięby całkowicie odpowiada temu, czego szukałem.

– Już myślałam, że pan o nim zapomniał – odparłam z uśmiechem. – Jakże się cieszę, że się panu spodobał. Nasze spotkanie na nowo rozbudziło we mnie zainteresowanie rysunkiem. Szkicuję, kiedy tylko mogę.

Zerknęłam na Charlesa. Spożywał posiłek i popijał wino z kieliszka. Nie zauważyłam, że w tym czasie restauracja wypełniła się gośćmi. Słychać było szczęk talerzy, pobrzękiwanie kieliszków; obsługa przemieszczała się spiesznie w tę i we w tę, balansując zastawionymi tacami. Kelner z krzaczastymi bokobrodami przystawił do naszego stołu stolik z deserami.

– Skosztujemy? – zapytał pan Gould.

– Oczywiście. Uwielbiam ciasta. Im bardziej wymyślne, tym lepsze.

Mój wzrok przyciągnął talerz z lukrowanymi wypiekami. Spojrzałam na pana Goulda i spostrzegłam, że i jego uwagę przykuły te same smakołyki.

Zjadłam pierwszy kawałek zachłannie, rozkoszując się słodyczą rozchodzącą się po języku i aksamitnym biszkoptem. Wzięłam kolejny kęs i następny, bezwstydnie chłonąc bogaty aromat. Od czasu do czasu zerkałam na pana Goulda, żeby sprawdzić, czy raduje się w takim samym stopniu jak ja. Owszem. Nawet miał okruszek na ustach.

– Ma pan tutaj troszkę ciasta – powiedziałam, wskazując na jego usta.

Oblizał się, a moje myśli poszybowały w górę jak jaskółki na wiosnę, zataczając na niebie fantazyjne esy-floresy.

* * *

Krótko potem otrzymałam zaproszenie do odwiedzenia firmy pana Goulda, a także prezent w postaci lotki indyka, przyciętej zgodnie z najnowszą modą z grubym czubkiem. W drodze do pana Goulda, ze złożonymi szkicami ptaków ogrodowych w kieszeni pelisy[2], czułam, jak z ekscytacji ściska mnie w żołądku. Im bardziej dyliżans zbliżał się do pracowni, tym jaśniej wydawało się wokół. Zaproszono mnie do środka. Popędziłam na dół do pracowni, chętna przystąpić do popołudniowej pracy w towarzystwie Charlesa i jego pracodawcy.

Zaczęłam od zajrzenia do młodych gawronów, z których przeżyły dwa, ochrzczone przez pana Goulda imionami Charlotte i Albert. Przycupnęły obok siebie i Albert skubał dziobem piórka na grzbiecie Charlotte. Zachęcona przez brata otworzyłam drzwiczki ich nowej klatki i wstawiłam spodek z wodą i talerzyk z rozmoczonymi okruchami chleba. Chwilę potem przyszedł pracodawca brata i chciał z nim porozmawiać. Przywitawszy się ze mną niemal nieśmiało, pan Gould zapytał, czy zechciałabym narysować skrzydło papugi. Zamierzał dołączyć szkic do listu adresowanego do ornitologa, z którym korespondował.

– Oczywiście – odparłam, zadowolona z tego, że powierzono mi takie zadanie.

Spreparowane skrzydło, ułożone jak do lotu, leżało przed moją rysownicą. Gdy szkicowałam, zerkałam ukradkiem na uda pana Goulda opięte pantalonami. Rysując szczegóły piór, przyjrzałam się jego profilowi, zgrabnemu nosowi, pełnym ustom, długim, niemal kobiecym rzęsom.

Niebawem nasze zaloty były w pełnym rozkwicie. Podobnie jak moje przyjaciółki z Shoreham, rozwodzące się nad zainteresowaniem okazywanym im przez absztyfikantów, tak i ja wpatrywałam się w dostarczane na mój adres prezenty od pana Goulda. I aczkolwiek nie przypominały one podarków otrzymywanych przez przyjaciółki – wspólnie z Charlesem chichotaliśmy z powodu ekscentryczności gustu pana Goulda – ceniłam je. Paczuszki docierały do mnie owinięte szarym papierem i obwiązane pocztowym sznurkiem: wydmuszki jaj drozdonia łuskobrzuchego nanizane na sznureczek, by tworzyły bransoletkę; paznokieć gibona w pudełku po zapałkach wyłożonym watą. Nie opowiadałam o tych drobiazgach matce ani przyjaciółkom. Po upływie trzech miesięcy stało się jasne, że uczucia pana Goulda do mnie się nasiliły; wyobrażałam sobie, że mają postać jaja o grubej skorupie, które pan Gould grzał jak pingwin cesarski między odzianymi w pończochy stopami.

Jeśli chodzi o mnie, pan Gould przebił się przez skorupę osłaniającą me serce. Jakie to dziwne, że uciekłszy od smutku ciążącego tak długo nad moim domem rodzinnym, zainteresowałam się mężczyzną preparującym truchła zwierząt, by nadać im pozory życia. Im więcej czasu z nim spędzałam, tym bardziej pogłębiało się moje zauroczenie jego osobą, które odczuwałam od samego początku. Kiedy przy mnie stał, przyspieszał mi puls; moją uwagę przykuwały wszelako nie tylko jego błękitne oczy o przenikliwym spojrzeniu i przyjemne rysy twarzy, ale też pasja, z jaką traktował swoją pracę. Ciepło, jakie miała w sobie jego atencja, łagodziło mój lęk przed tym, że miasto mnie pochłonie, i podpowiadało mi, że moja przyszłość może nie obrać konwencjonalnego biegu, który – jak się obawiałam – jest mi pisany.

Niebawem bańka mydlana moich snów na jawie została przekłuta przez konieczność przedstawienia Johna rodzicom. Nie informując mnie o tym, John przejął inicjatywę i napisał do ojca list z prośbą o możliwość złożenia wizyty. Wyjawił swoje plany Charlesowi i krótko potem otrzymał zaproszenie na kolację z moją rodziną w domu w Shoreham. Stan błogości szybko ustąpił lękowi, gdy pozwoliłam się zapakować do dyliżansu pocztowego jadącego do Kent. Charles był łaskaw usiąść z przodu, ja z Johnem siedzieliśmy z tyłu. U moich stóp stał wiklinowy kosz z marynowanymi warzywami, owocami w zalewie i ciastem biszkoptowym z targu dla matki. John miał ze sobą małą skórzaną walizkę, której nie pozwolił przytroczyć na dachu z innymi bagażami, tylko wsunął ją niezdarnie pod swoje siedzenie.

Pozwoliłam sobie na przytulenie się do Johna, bo potrzebowałam kontaktu fizycznego i otuchy. Czułam w sercu wielki niepokój. Przebierałam stopami i skubałam rękawiczki. Powtarzałam w myślach przeróżne sposoby na przedstawienie Johna rodzicom.

John ścisnął mnie za rękę.

– Co się dzieje, Elizabeth? Odnoszę wrażenie, że zaraz zaczniesz zgrzytać zębami.

– Och – odparłam i zerknęłam na niego. – Tak bardzo się denerwuję.

– W związku ze mną? – spytał John.

– Nie jestem pewna. W związku z tobą, matką i ojcem. Bardzo bym chciała, żebyście przypadli sobie do gustu. – Westchnęłam ciężko.

– I tak się stanie. Jestem tego pewien. Chciałbym, żebyś się radowała tą podróżą. Jest tak wiele do obejrzenia. Pozbądź się zmartwień.

– Postaram się.

John przyłożył mi czule palec do ust i wejrzał głęboko w oczy.

– Proszę, Elizo, musisz wierzyć, że wszystko będzie dobrze.

Przytaknęłam, jak porażona, i zastanawiałam się, skąd u niego ta niebywała zdolność podnoszenia mnie na duchu.

– Mam coś dla ciebie – dodał. – Chciałem z tym poczekać, ale myślę, że dam ci to teraz. Zajmiesz czymś myśli.

Wstrzymałam oddech. Przyglądałam się, jak otwiera swoją pilnie strzeżoną torbę podróżną. Trzymał mnie za rękę. Zmusiłam się, by zaczerpnąć kilka haustów powietrza, zwilgotniały mi dłonie. Czy instynkt mnie nie mylił? Nie śmiałam nawet się nad tym zastanawiać. Serce zalała mi fala ciepła, wdzięczności i czułości.

Rozerwałam różowy papier i wydałam stłumiony okrzyk. Powiodłam palcami po pudełeczku z akwarelami, otworzyłam wieczko i z zachwytem chłonęłam nazwy pigmentów: ultramaryna francuska, biel ołowiowa, żółcień indyjska, zieleń kobaltowa. Znajdowała się tam też paczuszka z gumą arabską oraz zestaw pędzli we wszystkich możliwych rozmiarach.

To był taki przemyślany prezent – tylko John potrafił zrozumieć, jaką miał dla mnie wartość. Niemniej nie mogłam przestać myśleć o innym podarunku, który miałam nadzieję znaleźć w paczuszce, a którego brak wywołał u mnie zaskakujące rozczarowanie.

W salonie skromnego jednopiętrowego domu rodziców róże na tapecie wydawały się niezwykle jaskrawe, wzory na dywanach zbyt uporządkowane, olejowane meble miały chłodny blask i były zbyt gładkie w dotyku. Jednakowoż niepotrzebnie się denerwowałam w związku z dokonywaniem prezentacji. Chociaż matka nadal miała na sobie ciemny strój żałobny, przywitała Johna z serdecznością i radością, o której po śmierci brata zapomniałam, że ją posiada. Ku swojemu zdziwieniu odkryłam, że cieszę się z przyjazdu do domu. Ojciec wydawał się radosny i ożywiony po popołudniowej drzemce. Wiele wiedział o panu Gouldzie z listów brata i moich i czekał, żeby poznać go osobiście. Kucharka przeszła samą siebie, przygotowując kolację, i przyrządziła przepyszną pieczeń – wołowina była delikatna, a sos aromatyczny i zawiesisty. Podano ziemniaki pieczone w gęsim tłuszczu oraz pudding ze śliwkami. Nasza rozmowa stała się weselsza dzięki kilku butelkom wina. Ojciec, który czasem zachowywał się zbyt oficjalnie z powodu swojego wykształcenia wojskowego, z przyjemnością słuchał opowieści Johna, na przykład jego wspomnień z dzieciństwa o tym, jak zbierał mniszki lekarskie dla królowej Karoliny, a później dowiedział się, że zalewano je wodą, by przygotować królowej jej ulubioną herbatkę.

Kiedy obserwowałam, jak John zabawia moich rodziców, zastanawiałam się, dlaczego wątpiłam w jego umiejętność wywarcia korzystnego wrażenia. Po puddingu przeszliśmy do salonu. John przyniósł brązowy worek. Wykonał nad nim teatralny gest palcami, jak sztukmistrz na scenie, zanurzył w nim rękę i wyciągnął zeń lśniącego, czarnego wypchanego tukana z białymi oczami. Zachęcił nas, żebyśmy dotknęli jego niezwykłego dzioba w odcieniu ognistego oranżu, zakończonego czarnym czubkiem.

W dalszej części wieczoru mężczyźni udali się do biblioteki ojca, by palić cygara i sączyć brandy. Zostałam z matką i obserwowałam jej złoty naparstek połyskujący w świetle lampy, gdy pracowała nad jakimś haftem.

– Naprawdę się mamie podoba? – zapytałam.

Odłożyła tamborek i nici i rozłożyła ręce, żeby mnie objąć.

– Bardzo – powiedziała i pocałowała mnie w czoło.

Poczułam wielką ulgę po otrzymaniu matczynego błogosławieństwa, pożegnałam się i udałam do swojego pokoju na piętrze.

Następnego ranka, pragnąc zapoznać Johna z miejscami, które uwielbiałam odwiedzać jako dziewczyna, zaprosiłam go na wędrówkę. Kucharka wyposażyła nas w kosz piknikowy i koc.

– Chodź – rzuciłam, zebrałam spódnicę i podreptałam wąską ścieżką biegnącą wzdłuż naszej posiadłości.

Na końcu ścieżki stał porzucony dawno temu wiejski dom. Kazałam Johnowi przecisnąć się za mną między sztachetami ogrodzenia, ujęłam go za rękę i przebiegłam przez trawę usianą krokusami i żonkilami w stronę budynków gospodarczych.

– Przychodziłam tutaj, żeby pomyśleć – poinformowałam Johna. – Kiedy matka była chora, a ojciec przebywał gdzieś daleko z admiralicją.

John wodził wzrokiem po stajniach, rozwalającej się stodole.

– Pakowałam pióra, szkicowniki i szukałam przedmiotów, które mogłabym narysować: wiader, sparciałych uzd, żeliwnych garnków, kawałków dachówek, zardzewiałych podków, narzędzi stolarskich. Charles zawsze był w pobliżu. Zazwyczaj znikał w zarośniętym ogrodzie, żeby łapać koniki polne i gąsienice. – Odwróciłam się do Johna z uśmiechem. – Choć nie mieliśmy luksusu rozrywki w pałacowych ogrodach, wykorzystywaliśmy to, czym dysponowaliśmy, i znajdowaliśmy tu mnóstwo radości.

John nie odpowiedział. Popatrzył mi w oczy i nagle spoważniał. Zdaje się, że jego uwaga była skupiona na czymś innym niż opowieść o moim dzieciństwie.

Zakasłał.

– Panno Coxen.

– Panie Gould – odparłam i uniosłam kpiarsko brew.

Wytarł dłonie w spodnie.

– Mamy gorący poranek.

– Czy to na pewno tylko efekt działania słońca? – Uśmiechnęłam się figlarnie, niepewna, dlaczego się z nim droczę. Może dla zatuszowania zdenerwowania. Nadziei.

Zakasłał znowu i przeczesał włosy palcami. Pogrzebał w koszu piknikowym, wyciągnął zeń paczuszkę wielkości pudełka na dziecięcy kapelusz i podał mi ją.

Starałam się utrzymać lekki ton.

– Rozpieszczasz mnie – powiedziałam.

Naprawdę, nie musiał mnie zarzucać kolejnym skarbami. Zaznajomiona z rytuałem, odwinęłam papier i otworzyłam pudełko.

A w nim, otoczone przez prowizoryczne tekturowe ścianki, znajdowało się zakurzone ptasie gniazdo.

– Och – powiedziałam, wysilając się, żeby się nie rozpłakać.

– To jest gniazdo Charlotty i Alberta. Widziałaś je w dniu, w którym się poznaliśmy.

– Jest, hm, urocze… – Otarłam rękawem oczy.

– Poczekaj chwilkę – rzucił John. Wyjął mi pudełko z rąk i zajrzał do gniazda. – A niech mnie licho – bąknął i jął w nim szperać. – Aha! – wykrzyknął i ponownie wręczył mi pudełko.

Zerknęłam do środka. A tam, w miejscu, w którym na moich oczach pękła skorupa jaja gawrona, błysnął złoty pierścionek.

Rozdział 3

krytonosek chilijski

Scytalopus fuscus

BROAD STREET, LONDYN, 1829 rok

Pobraliśmy się z Johnem w środku zimy podczas skromnej uroczystości w kościele Świętego Jakuba przy Piccadilly. Ręce mi się trzęsły, gdy ściskałam bukiet ułożony przez matkę; denerwowałam się do tego stopnia, że obawiałam się, iż zapomnę słów przysięgi małżeńskiej. A potem stanęłam przed Johnem, który wyglądał tak męsko i przystojnie w cylindrze i fraku, aczkolwiek trochę rzewnie, i wiedziałam, że wszystko będzie dobrze.

Miesiąc miodowy nie wchodził w grę z powodu objęcia przez Johna nowej posady kuratora i preparatora ptaków Towarzystwa Zoologicznego. Zaczęliśmy przeto nasze ślubne życie w wynajętym przez Johna mieszkaniu przy Broad Street. Choć znajdujące się na piętrze pokoje były zagracone i hulał w nich przeciąg, choć często dymiło z komina do mieszkania, rozkoszowałam się tym, że wreszcie miałam Johna tylko dla siebie – a przynajmniej w stopniu, na jaki pozwalała jego praca. Nawet wtedy, gdy pracował do późna, nie kładłam się spać, żeby móc się z nim przywitać; po obu stronach naszego dwuosobowego łoża paliły się świece, a w wazonie stał świeży kwiat. Nie wiedziałam, czego się spodziewać po naszym życiu intymnym, ale wyglądało na to, że darzyliśmy się namiętnością równie silną jak więź, którą już stworzyliśmy, i byliśmy dopasowani pod wszelkimi względami. Po każdym wspólnym wieczorze odczuwaliśmy jeszcze większy głód swoich ciał i nie raz John udawał się do Towarzystwa Zoologicznego, przespawszy zaledwie kilka godzin. Mimo że spędzał dużo czasu w pracy, byliśmy szczęśliwi. Zawsze spożywaliśmy wspólnie kolacje i często sączyliśmy porto przy kominku lub w łóżku.

Jedną z nieoczekiwanych przyjemności związanych z prowadzeniem domu była możliwość zatrudnienia przeze mnie pierwszej służącej. Daisy miała rude włosy i piegi, była w tym samym wieku co ja, lubiła żartować i rozmawiać. Potrafiła też słuchać. Zbliżyłyśmy się do siebie już przy pierwszym koszu z zakupami, do którego włożyłam perfumowane mydło, keks i wykwintną herbatę.

Zainspirowana pełnym pasji podejściem Johna do pracy i wykonywanymi przez siebie rysunkami, pragnęłam dowiedzieć się jak najwięcej o życiu i zwyczajach ptaków. Odczuwałam wielką chęć zrozumienia wąskiej dziedziny ornitologii, którą zajmował się John, i prosiłam go o wypożyczanie dla mnie kompendiów z biblioteki Towarzystwa Zoologicznego. Czytałam protokoły z comiesięcznych spotkań naukowych Towarzystwa, podczas których członkowie prezentowali opisy nieznanych wcześniej gatunków owadów, ssaków, skorupiaków, gadów i ptaków. Do późnej nocy ćwiczyłam się w rysowaniu różnych rzędów ptaków, usilnie dążąc do rozwijania swoich umiejętności. Starałam się nadążać za dyskusjami Johna o ciągłości i rozbieżnościach w znanych nam gatunkach Starego Świata i tych przypływających do londyńskich portów ze wszystkich zakątków Nowego Świata; fascynowało mnie nienasycone pragnienie zoologów do odkrywania nowych gatunków.

Badacz lub kolekcjoner wracał z wyprawy bogaty w obserwacje strzyżyka z Rio de Janeiro, który śpiewał lub budował gniazdo podobnie jak nasz rodzimy przedstawiciel gatunku. Ja zaś odkryłam niebawem, jak zdumiewający był zakres pamięci i zainteresowań Johna. Wszystkie szczegóły związane ze światem ptaków miały w jego wyobraźni specjalne grzędy, na których przysiadały, połączone niewidzialnymi więzami z obszerniejszymi ramami, i w miarę potrzeby pozwalały się wydobyć w doskonałej formie.

* * *

Pewnego wieczoru leżeliśmy razem w łóżku i opowiadaliśmy sobie o naszych najnowszych sukcesach. Towarzystwo zaakceptowało sugestię Johna, by zakupić do jego kolekcji dwa rzadkie gatunki tukana, a ja z każdym dniem rysowałam coraz pewniej sylwetki kilku rodzajów ptaków. Przynieśliśmy do sypialni butelkę porto. Światło lampy przenikające kieliszki z rżniętego kryształu rzucało wzory na szafkę nocną.

– Miłość przypomina kolekcjonowanie – poczyniłam spostrzeżenie. – Ta troska, uwaga, niepowstrzymywanie się przed niczym, by spełnić swoje pragnienie. Łączy je sporo.

– Bardzo mi się podoba ta uwaga – stwierdził John, całując mnie w czubek głowy.

– Myślę, że zaobserwowałam to na przykładzie Charlesa, gdy byłam młodą dziewczyną. Zazdrościłam mu jego pasji i ciekawości. I tego, jak go chroniły. Jak dawały mu cel. Z wiekiem zaczęłam rozumieć, co oferowało mi zamiłowanie do rysunku, w jaki nastrój wprawiało mnie popołudnie spędzone na szkicowaniu. Gdy Charles przeniósł się do Londynu, powierzył mi pod opiekę swój mikroskop. I kiedy za nim tęskniłam, wsuwałam szkiełko pomiędzy metalowe klipsy i raczyłam się powiększoną wersją jakiegoś małego zwyczajnego cudu: źdźbła trawy, drobnej koronki skrzydła konika polnego, misternej budowy pręcika krokusa, żółtych kulek pyłku. Charles badał nawet własny organizm. Schludne etykietki informowały o kropli jego krwi, drobinie skóry, pasemku śliny.

– Urodzony przyrodnik – powiedział John z uśmiechem. – Miałaś swój ulubiony preparat?

– To ciekawe. Najbardziej intrygował mnie jajnik kosa. Nie potrafię się domyślić, jak Charles wydzielił go spośród plątaniny innych narządów wewnętrznych, niemniej był to nadzwyczajny widok: te malutkie jajeczka stłoczone jak nasiona w fidze. Pewnie myślisz, że jestem głupia, bo używam takich porównań.

– Bynajmniej. A jeśli chodzi o twojego brata, wiedział, co robi na polu naukowym. Nie da się określić płci wielu gatunków ptaków, jeśli nie obejrzy się ich narządów rozrodczych pod mikroskopem.

– A ja go miałam za ekscentryka – odparłam i pogładziłam Johna po ramieniu.

Zadumał się na chwilę.

– Jestem ciekaw, czy nasze serca są jak mikroskopy. Aczkolwiek nieskończenie potężniejsze. Dzięki nim możemy zgłębiać, powiększać, wydobywać na światło i badać wszystkie uczucia w postaci próbek pod mikroskopem naszych wspomnień. Nie możemy pozbyć się swoich odkryć, prawda? A badanie pod każdym kątem problemu lub, w naszym przypadku, przedmiotu miłości, jest pomocne.

– Co za urocza myśl. Nie rozumiem, dlaczego twierdzisz, że brakuje ci ucha i serca do poezji. – Pocałowałam Johna w usta. – Może w twoim umyśle tkwi jednak ziarenko artyzmu. Dokopię się do niego!

Jego słowa mnie zachęciły. Podziwiałam poetów romantycznych, czytanie powieści było mi tak samo potrzebne jak pożywienie, pragnęłam też korzystać z przyjemności oferowanych przez teatr i dzielić się tymi pasjami z mężem, gdybym tylko zdołała oderwać go od stosów papierów. I wyglądało na to, że istniała w tym względzie jakaś iskierka nadziei.

Jakkolwiek John wypowiadał się o swojej odporności na wysokiej klasy literaturę, nie mogłam się z tym zgodzić. Według mnie raczej się ze mną droczył, bo zdecydowanie miał oko do harmonii, równowagi, precyzji, porządku i piękna, gdy widział przed sobą cudowny obiekt wizualny.

W pewne sobotnie popołudnie, kiedy parzyłam herbatę, usłyszałam za sobą kroki. Zanim zdążyłam się odwrócić, jedwabisty materiał zasłonił mi oczy.

– Nie ruszaj się – powiedział John, wiążąc mi na skroniach apaszkę.

– Dokąd mnie prowadzisz? – Odłożyłam na oślep sitko na ociekacz.

– Pamiętasz, że nie wybraliśmy się nigdzie w podróż poślubną?

– Jak mogłabym zapomnieć?

Zgodziliśmy się, że nie możemy tracić czasu na wyjazd z powodu nowej posady Johna, ale chyba żadne z nas nie zdawało sobie w pełni sprawy z zakresu jego nowych obowiązków. Towarzystwo Zoologiczne poświęciło środki na urządzenie nowej sali wystawowej z nadzieją na odpłatne otwieranie jej raz w tygodniu dla zwiedzających, by mogli mieć dostęp do zgromadzonych skarbów, a równocześnie zasilali fundusze Towarzystwa. Aby móc rywalizować ze sławniejszą, aczkolwiek zakurzoną i często żałosną kolekcją prezentowaną w Muzeum Brytyjskim, Towarzystwo musiało nabyć wiele interesujących okazów i przedstawić je w sposób, który spodoba się oglądającym. Należało zbudować gabloty, odkurzyć, wyczyścić i skatalogować pudła i szuflady z okazami z całego globu. Oprócz tego John nadal musiał zaspokajać zapotrzebowanie zamożnych klientów na wypchane okazy. Jego pracownicy tracili cenne godziny na przeczesywanie wykwintnych londyńskich sklepów w poszukiwaniu luksusowych dodatków, które można było tylko tam znaleźć: rzadkich książek, mikstur z aptek, papieru o konkretnej gramaturze, amerykańskich cygar i szkockiej whisky.

– Wynagrodzę ci to. – John trzymał mnie delikatnie za ramiona i wyprowadził z kuchni do salonu.

Szłam po dywanie, szurając domowymi pantoflami, muskałam palcami drewniane gzymsy i ostre krawędzie stolika pod lampę. Zatrzymałam się i wiedziałam dokładnie, gdzie się znajduję. Gdybym ściągnęła zasłonę z oczu, stałabym naprzeciwko foteli do czytania i mahoniowego regału, a także sztalugi, którą dostałam na szesnaste urodziny.

– Gotowa? – zapytał John.

Zanim miałam szansę odpowiedzieć, odwiązał apaszkę, a ja zobaczyłam przed sobą przysadzistą szafkę.

– Co to jest? – spytałam, pocierając oczy.

– Otwórz! – John promieniał.

Podeszłam do szafki i powiodłam dłońmi po inkrustacji z kości i mosiądzu, zdobiącej wonne drewno cedrowe. Dekoracja kojarzyła mi się z hiszpańską intarsją. U podstawy szafki znajdowały się cztery szuflady z mosiężnymi uchwytami, a górna część konstrukcji otwierała się na zawiasach jak duża kasetka z przyborami do szycia. Otworzyłam ją i ujrzałam zbiór muszli: sercówek, ostryg, przegrzebków i porcelanek ułożonych na zielonym aksamicie jak obręcze i szprychy koła wozu. W pierwszej szufladzie znajdowała się kolekcja przyszpilonych chrząszczy i innych owadów; ich pancerze, przymocowane spiralnie, połyskiwały złotem i zielenią, a w samym środku znajdowało się czarne stworzonko z rogami, czułkami i mocnym pancerzem. Otworzyłam kolejną szufladę i zobaczyłam chronione przez szkło motyle. W następnej znajdowała się malutka rafa ułożona z koralowców i mszywiołów.

– Dziękuję! – powiedziałam zachwycona, biorąc Johna pod ramię i przyciągając do siebie. Palce mnie świerzbiły, by chwycić za ołówek. Nie mogłam się doczekać, kiedy zacznę eksperymentować z tymi nowymi skarbami.

Szafka zrobiona blisko wiek wcześniej pochodziła z kolekcji zaprzyjaźnionego z Johnem lorda Stanleya. John uzyskał ją w ramach wymiany i kiedy opowiadał o negocjacjach, z uśmiechem na ustach otworzyłam najniżej położoną szufladę; moje przypuszczenia się potwierdziły. Wypełniały ją brytyjskie ptaki śpiewające, ułożone w sposób preferowany przez Towarzystwo Zoologiczne, ze złożonymi skrzydłami i wyciągniętymi do tyłu, żeby można je było ułożyć jak najciaśniej i chronić przed szkodliwym światłem. Znajdowały się tam gajówki i rudziki, drozdy i sikory.

Później tego wieczoru udałam się do salonu w koszuli nocnej, żeby jeszcze raz obejrzeć zawartość szafki. Otworzyłam wyłożoną filcem dolną szufladę i syciłam wzrok rzędami dziobów zwróconych w prawo, ułożeniem nóg i pazurków, przywiązanych do ogonów. Porządek, z jakim ułożono ptaki, był tak miły oku, że zaczęłam akceptować coś, co pewna cząstka mnie wiedziała już od pewnego czasu: muszę zająć się szkicowaniem na poważnie.

Wyciągnęłam szufladę z chrząszczami i położyłam ją na stole w kuchni. Przesunęłam na bok sprzęty wykorzystywane do przyrządzania herbaty i kanapek, a także cukiernicę oraz maselniczkę. Otworzyłam zestaw pędzli i farb i przystąpiłam do szkicowania owadów. Następnego wieczoru zajęłam się motylami. Potem przyszła kolej na koralowce i gąbki. Pochłonięta tą czynnością wypaliłam wszystkie świece. A gdy położyłam się spać, zaczęłam myśleć o niewykończonych detalach. Palce aż mnie świerzbiły, żeby odrzucić kołdrę i wrócić do stołu, by poprawić niedociągnięcia. Rysowałam to, co podobało mi się najbardziej, podążając za szczegółami podsuwanymi przez wyobraźnię, nie kierując się logiką czy naukową precyzją – czego wymagała praca dla Johna – a wyłącznie interpretacją tego, co widziałam. Sięgałam po kredę i pastele, ołówek i piórko, wykorzystywałam różne sposoby tworzenia barw. Cieniowałam za pomocą przecinającej się kreski, punktowania i rozcierania, podekscytowana możliwością eksperymentowania z fakturami innymi niż pióra. Od dawna nie rysowałam dla przyjemności, a moja nowa obsesja dawała mi głęboką satysfakcję.

Kiedy znajdowałam się w tym dziwnym transie, pozwalałam sobie przenosić się gdzie indziej. Marzyłam nie tylko o stworzeniu domu z Johnem, ale też domu rysunków. Chętnie bym wymościła gniazdo dla naszej przyszłej współpracy. Byłam stworzona do szukania materiałów. Zbierałabym trzciny i patyki, źdźbła słomy i pajęczyny, mchy i trawy, owadzie skrzydełka i drobiny skorup, kawałki płatków i łusek nasion, aby wpleść i wcisnąć je na miejsce. W tym momencie moja rola sprowadzała się do stworzenia lokum, w którym moglibyśmy rozwijać nasze uzupełniające się talenty. Jakież znaczenie miało to, że byłam zwykłą kurą domową, a John chełpił się swoim pawim ogonem w Regent’s Park? Byłam zadowolona z tego, co miałam, pochylona nad kuchennym stołem odnosiłam wrażenie, że w moim pospiesznym szkicowaniu kryło się coś niemal żywiołowego. Rysowałam tak długo, aż bolały mnie nadgarstki i palił kark.

Po długiej sesji skrupulatnego i pełnego skupienia stawiania kresek lubiłam siadać na chwilę przy oknie w salonie i obserwować świat. Wodziłam zmęczonymi oczami po dymie wydobywającym się z londyńskich kominów, po ruchliwych za dnia ulicach, które wieczorem tworzyły uwodzicielskie i senne miasto. Czułam się tak, jakbym wreszcie stawała się częścią tej starej metropolii z jej kościołami, gościńcami i piwiarniami, targami, na których mogłam dotykać jedwabnych koszul, wąchać importowaną kawę i kosztować ręcznie robionych słodyczy. Oferowany przez to miejsce przesyt egzotycznych skarbów budził we mnie marzenia o dalekich krajach, a parada zamiataczy, roznosicieli gazet i praczek, ulicznych handlarzy mlekiem i sklepikarzy przypominała mi o mrocznym sercu niestrudzonej pracowitości miasta.

Rysowanie do późna sprawiało, że często czułam się odrętwiała i obolała, przez co na początku nie zwracałam uwagi na inne przypadłości: mdłości po śniadaniu, chęć zdrzemnięcia się po lunchu, swędzące plamy na klatce piersiowej i szyi. Gdy stało się jasne, w jakim jestem stanie, zaczęłam notować objawy w dzienniku, od chęci wypicia kakao po pragnienie wąchania francuskich świec z wosku pszczelego, i analizowałam je, jakby były dziwnym nowym gatunkiem. Poszerzając suknie przy kominku, kiwałam z roztargnieniem głową, gdy John opowiadał z ożywieniem o interesujących okazach, które właśnie klasyfikował. Poczułam wielki wstyd, kiedy pogratulowawszy mu podpisania kontraktu na spreparowanie dropia dla króla Jerzego, musiałam go przeprosić, wybiec z pokoju i wymiotować do miednicy tak długo, aż trzęsły mi się nogi.

Gdy John poznał przyczynę moich dolegliwości, nalegał, żebym jak najwięcej odpoczywała. Nie zostawiał mi już w kuchni okazów do szkicowania. Kazał Daisy rozpieszczać mnie i troszczyć się przede wszystkim o moje zdrowie. Jednakże pomimo moich kłopotliwych przypadłości, nadal pracował niezmordowanie.

– Muszę ci coś powiedzieć – oznajmił pewnego wieczoru, kiedy grzaliśmy kolana przed kominkiem.

– Nawet nie śmiem sobie wyobrażać, co to może być – odparłam. – Możesz zaproponować wszystko: przeprowadzkę na Malediwy, wycieczkę balonem. Piractwo.

Zaśmiał się.

– Nic aż tak dramatycznego. – Wstał, żeby stanąć bliżej ognia. – Pamiętasz ten szkic krytonosa, który sporządziłaś dla mojego przyjaciela sir Williama Jardine’a?

– Tak – odpowiedziałam i wróciłam myślami do rysunku wykonanego dla wysoce szanowanego ornitologa. Ów krytonos był rzadkim chilijskim ptakiem śpiewającym i wielce się natrudziłam nad kompozycją szkicu. Pamiętam, jak uważnie pracowałam nad czekoladowobrązowymi piórami, delikatnymi stopami i dziobem służącym do chwytania owadów, nad czarnymi lśniącymi oczkami i zadartym ogonem.

– Nigdy byś się nie domyśliła, ale Jardine chce sporządzić ryt na jego podstawie i zamieścić rycinę w swoich Illustrations of Ornithology. Twoja praca zostanie zachowana dla potomnych. Twoje nazwisko jako rysowniczki może się nawet znaleźć na tablicy.

– Moja praca? – Byłam dogłębnie zdumiona. Zniknął ból głowy. Popatrzyłam na pończochy, które właśnie cerowałam. – Ależ to niesłychane! – Podniosłam się powoli z fotela i podeszłam do Johna. – Zgadzam się! Daję mu pełne przyzwolenie.

John ujął moją twarz w dłonie i mrugnął do mnie.

– Muszę ci coś wyznać, Elizo. Wprowadziłem cię w błąd. Trochę nazmyślałem.

– Jak to?

– Udzieliłem zgody wcześniej w twoim imieniu. Tablice wrócą od drukarza lada dzień.

– Och – powiedziałam zaskoczona. – Nie mam ci tego za złe. Szczerze mówiąc, zapomniałam o tym rysunku. – Pomyśleć tylko, że moja praca zostanie opublikowana jak dzieło zawodowego ilustratora. – Czy to prawda, że córka sir Williama i jego żona rysują i kolorują dla niego okazy?

– Tak. A dlaczego pytasz? – zainteresował się John.

– Bez powodu – odpowiedziałam. Uśmiechnęłam się do siebie i wzięłam do ręki igłę do cerowania. Po raz pierwszy od kilku miesięcy nie pomyślałam, by się skarżyć na ból w karku i pod żebrami.

* * *

Nadeszła tablica do kolekcji sir Williama, ale po radosnym oczekiwaniu wydruk mnie rozczarował. Mimo że miałam świadomość ograniczeń umiejętności rysowniczych, pochlebstwo związane z tym, że wybitny naukowiec uznał moją pracę za godną publikacji, uderzyło mi do głowy. Tymczasem odnosiłam wrażenie, że widzę swoje dzieło w krzywym zwierciadle; skomplikowana poza i gęste linie zostały wymazane, zapomniane. Niedociągnięcia rytu widać było wyraźnie w ostrym świetle padającym na nasz kuchenny stół. Zamiast wygładzić i poprawić moje błędy, proces przeniesienia sporządzonych ołówkiem linii na miedzianą płytę tylko podkreślił to, z jaką sztywnością narysowałam osobliwe pióra ogonowe krytonosa, jak sztuczny i pusty był wyraz jego oczu.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

1. King’s proctor (ang.) – urzędnik czuwający nad prawidłowością działania stron w sprawach spadkowych i rozwodowych (wszystkie przypisy pochodzą od tłumaczki). ↩

2. Pelisa – zimowy płaszcz na futrze, zwykle damski; pierwotnie z kołnierzem i mankietami z futra, później często wykładanymi jedwabiem. ↩