O książce

Massimo Redi, profesor fizyki z Florencji, czuje się zaszczycony, kiedy otrzymuje zaproszenie na sympozjum w Erice. Propozycję wygłoszenia referatu przed najbardziej światłymi umysłami współczesnej nauki traktuje jako nobilitację, zwłaszcza gdy dowiaduje się, że na sympozjum pojawi się incognito papież Jan Paweł II.

Nie jest to jedyna niespodzianka, jaka czeka Rediego. Zaskakuje go też obecność jego byłego studenta oraz dawnej kochanki, o której po latach wciąż nie może zapomnieć.

Już pierwszego wieczoru w Erice zaczynają się dziać niepokojące rzeczy. Znika ukraiński naukowiec, autor raportu, z którego wynika, że nasza wiedza o skutkach katastrofy w Czarnobylu jest przekłamana. Kiedy następnego dnia w apartamencie przygotowywanym dla papieża zostają znalezione zwłoki kobiety, Redi i Moebius rozpoczynają własne śledztwo.

Massimiliano Pieraccini

Urodził się w toskańskim Arezzo. Studiował we Florencji. Obecnie wykłada fizykę na wydziale inżynieryjnym tamtejszego Uniwersytetu Santa Marta. Jego debiut literacki, ANOMALIA, stał się sensacją wydawniczą, jeszcze zanim się ukazał, a o prawa do wydania tej powieści walczyły dwa największe włoskie wydawnictwa – Mondadori i Rizzoli.

Tytuł oryginału:
L’ANOMALIA

Copyright © Massimiliano Pieraccini 2011
All rights reserved

Polish edition copyright © Wydawnictwo Albatros Andrzej Kuryłowicz s.c. 2014

Polish translation copyright © Jan Jackowicz 2014

Redakcja: Małgorzata Makowska

Projekt graficzny okładki: © Mariusz Banachowicz

ISBN 978-83-7985-122-5

Wydawca
WYDAWNICTWO ALBATROS ANDRZEJ KURYŁOWICZ S.C.
Hlonda 2a/25, 02-972 Warszawa
www.wydawnictwoalbatros.com

Niniejszy produkt jest objęty ochroną prawa autorskiego. Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku osobę, która wykupiła prawo dostępu. Wydawca informuje, że publiczne udostępnianie osobom trzecim, nieokreślonym adresatom lub w jakikolwiek inny sposób upowszechnianie, kopiowanie oraz przetwarzanie w technikach cyfrowych lub podobnych – jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

Przygotowanie wydania elektronicznego: Magdalena Wojtas, 88em

Wiedza naukowa potęguje wrażenie cudowności, tajemnicy, podziwu, jakie odczuwamy na widok kwiatu. Nauka może tylko coś dodać; naprawdę nie widzę, w jaki sposób i czego mogłaby nas pozbawić.

RICHARD P. FEYNMAN

PLAN MIASTA ERICE

1. Porta Trapani

2. Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny

3. Instytut imienia Isidora I. Rabiego (San Rocco)

4. Instytut imienia Patricka M.S. Blacketta (San Domenico)

5. Instytut imienia Eugene’a P. Wignera (San Francesco)

6. Ogrody Balio

7. Wieża Balio

8. Zamek Wenus

9. Wieżyczka Pepoli

10. Porta Carmine

11. Porta Spada

12. Mury elymiańsko-kartagińskie

13. Komenda karabinierów

14. Ośrodek sportowy

Smukły jak trzcina czternastoletni Aleksiej wpatrywał się z najwyższego poziomu wieży w ogromnego niedźwiadka Miszę zawieszonego pod pochyłym sufitem. Szerokie okna wychodziły na budynki o surowych konturach stojące pośród kwitnących ogrodów. Na pomarszczonej powierzchni wody igrały odblaski błękitnego nieba.

Chłopiec wyobraził sobie sprężystą pozę i dokładne następstwo ruchów, już teraz wyczuwając niemal wrażenia, jakich miał doznać — podniecenie spowodowane odbiciem od trampoliny, chłodną euforię lotu i zdumienie wywołane zetknięciem z wodą. Trener przyglądał mu się z obrzeża basenu. Był niegdyś wielkim sportowcem i to on nauczył Aleksieja, w jaki sposób zamienić się w pozbawione mózgu ciało w ostatnich sekundach przed wykonaniem skoku.

Poruszyły się barwne baloniki zawieszone na ścianach. Drgnęła wskazówka minutowa zegara ściennego. Aleksiej wziął głęboki oddech. Dwa kroki. Podskok na czubku trampoliny. Gdy tylko poczuł, że jest już w powietrzu, zebrał się w sobie tak, aby skumulowana energia momentu obrotowego zakręciła nim jak najprędzej. Potem wyciągnął się elegancko, wydłużając moment bezwładności, żeby ustawić się precyzyjnie w linii pionowej na ułamek sekundy przed zanurzeniem się w wodzie. Sportowiec skaczący z trampoliny nie ma przeciwników; to, co robi, jest samotnym tańcem wykorzystującym prawa fizyki.

Jego ulubiony, ustępliwy żywioł wodny przyjął go z nagłą i uspokajającą łagodnością. Aleksiej starał się jak najdłużej smakować delikatne i miękkie ruchy swego ciała, aby wynurzyć się w końcu w pobliżu krawędzi basenu.

Trener powitał go uśmiechem, a na trampolinie pojawił się już następny chłopiec. Aleksiej wyszedł z wody i skierował się do szatni.

Był wspaniały letni dzień. Na placyku przed wielkim krytym basenem dziewczynka w różowej sukience goniła białego pudelka. Kołysząc się niczym mała gąska, przecięła drogę młodemu ojcu, który popychał wózek dziecięcy. Trochę dalej śmiała się beztrosko grupka dziewczynek w kwiecistych spódniczkach i w bluzkach z odkrytymi ramionami. Piesek schował się pod niedużym motocyklem zaparkowanym koło kiosku z lodami i dziewczynka wybuchnęła płaczem. Kobieta z chustką na głowie wzięła ją na ręce, a potem zawołała pudelka, który od razu wyszedł ze swej kryjówki, żeby dać się pogłaskać roześmianej już dziewczynce.

Aleksiej minął ich, przeszedł przez placyk i ruszył aleją. Stojące wzdłuż chodnika latarnie o futurystycznych kształtach tworzyły długi ciąg powtarzanej litery Y. Spacerujący ludzie. Czerwone kwiaty na rabatkach. Żółty autobus o zaokrąglonych kształtach, ale żadnego jadącego samochodu osobowego. Uwagę chłopca przyciągnęło tylko jedno auto marki Żiguli, stojące nieco dalej. Był to model z roku 1973, który można było rozpoznać po schowanych klamkach i siatce okrywającej wyloty powietrza na tylnych słupkach. Aleksiej znał się na samochodach; jego ojciec był inżynierem. Kilka lat temu cała rodzina przeniosła się do tego wspaniałego miasta jasnych domów wzniesionych pośród ogrodów. Miasta, w którym gniazdowały bociany, a ludność składała się głównie z inżynierów i naukowców.

Aleksiej napotkał dwóch wojskowych w brązowych mundurach i czapkach oficerskich z czerwonym otokiem. Nieco dalej aleja skręcała lekko, a potem przechodziła w malowniczy półkolisty plac. Chłopiec pokonał ostatnie metry wojskowym krokiem, wyobrażając sobie, że pierś pokrywają mu medale. Zatrzymał się u wejścia na plac i dla zabawy stanął na baczność, niczym dzielny żołnierz ze swej fantazji. Przed nim, wśród różanych krzewów, wznosił się ogromny czerwonawy sześcian z twarzą Lenina na każdym boku. U góry widniał napis: NIEŚMIERTELNE JEST DZIEŁO BOHATERSKIEGO NARODU RADZIECKIEGO.

1

(…) concerning the problem of demonstrating the Bell nonlocality under symmetric noncollective measurements of an ensemble of N=₂J Bell singlets |ψ〉=|ψ–〉⊗N, the interesting part of this state can be written as:

which is an incoherent mixture of different spin (j) states¹.

Przy pierwszym czytaniu artykułu naukowego tylko z rzadka chwytał coś więcej prócz ogólnego sensu, czasami nawet go nie pojmował, ale to nie odbierało niczego z przyjemności śledzenia wzrokiem podzielonych na dwie kolumny stronic „Physical Review”. Zatrzymywał się dłużej na bardziej zwartych i zagadkowych wzorach tylko po to, aby podziwiać ich wyrafinowaną formalną elegancję, zanim jeszcze pojął ich znaczenie, które miało mu się objawiać stopniowo, z trudem, w przypominającej puszczanie zajączków grze między odsyłaczami do innych publikacji, „oczywistymi fragmentami”, które nigdy nie były oczywiste, i długimi obliczeniami ołówkiem na marginesie kartki. Było to coś pośredniego między rozwiązywaniem zagadek i zabawą w poszukiwanie skarbu. Pojedynczy artykuł zmuszał go do wielogodzinnej, niemal absolutnej koncentracji. Często wracał do niego po kilku miesiącach, kierując się odczuciem, że wciąż jeszcze umyka mu coś ważnego.

Profesor Massimo Redi odłożył ołówek i sięgnął po okulary na sąsiednim siedzeniu, które pozostało wolne przez cały przelot. Od dziecka był krótkowidzem, ale chociaż nie ukończył jeszcze czterdziestu lat, stawał się przedwcześnie także dalekowidzem i już teraz musiał używać dwóch par okularów. Jedne służyły mu do oglądania przedmiotów dalekich, a drugie bliskich. Myśl o tym wprawiała go jednak w przygnębienie. Włożył je na nos, popychając palcem wskazującym mostek między soczewkami, który to gest powtarzał często, i podniósł oczy w stronę okienka. Był piękny listopadowy dzień, bez jednej chmurki. Samolot, Airbus A319 linii Meridiana, leciał nad spokojnym Morzem Śródziemnym, a w oddali widać było zarysy włoskiego wybrzeża.

Profesor odłożył do torby fotokopie artykułu i sięgnął po kartkę, na której wypisał zamaszyście tytuł: Sympozjum na temat zagrożeń dla Ziemi. Były to notatki do wystąpienia, jakie czekało go za dwa dni w położonej niedaleko Trapani miejscowości Erice, do której właśnie się udawał.

Zawsze chętnie wracał do tego zawieszonego w czasie miasteczka, które, w co można było uwierzyć bez żadnego trudu, zostało założone trzy tysiące lat temu przez tajemniczy lud Elymianów. Wydawało się, że tysiące lat historii zaledwie je musnęły. Massimo lubił jego rozrzedzone powietrze, położenie na górskiej ostrodze i trójkątny kształt, zamknięty w jednakowej długości bokach. Bardziej niż cokolwiek innego lubił też spacerować jego cichymi zaułkami, zatopiony w myślach. Naukowe paradoksy, nad którymi głowił się czasem całymi tygodniami, nie dochodząc z nimi do ładu, w Erice ukazywały mu się w innym świetle, niczym węzeł, który nagle okazuje się jedynie złożoną wstążką.

Jeszcze przed ukończeniem studiów słyszał o Fundacji „Ettore Majorana” założonej w Erice przez profesora Antonina Zichichiego — ośrodku, w którym od lat sześćdziesiątych urządzano tak zwane szkółki, czyli krótkie kursy poświęcone zgłębianiu najnowszych tematów naukowych. Potem, jako młody naukowiec tuż po dyplomie, otrzymał stypendium na udział w jednym z nich. Kilka lat później został zaproszony na te same kursy jako wykładowca.

Ale działalność ośrodka nie ograniczała się do edukacji. Jego najważniejszym celem było zawsze wpływanie na wielkie problemy podnoszone przez naukę, tak zwane zagrożenia dla Ziemi. Poświęcano im co roku spotkania, w których uczestniczyli, wyłącznie na zaproszenie, najwyżej cenieni naukowcy z całego świata.

W roku 1982, w jednym z najbardziej krytycznych momentów zimnej wojny, Paul Dirac, Piotr Kapica i Antonino Zichichi napisali Manifest Erice, oświadczenie na rzecz naukowej wspólnoty bez tajemnic i świata bez zbrojeń. W następnych latach Zichichi zdołał zachęcić do złożenia pod nim podpisu przeszło dziesięć tysięcy uczonych i przedłożył go między innymi prezydentowi USA Ronaldowi Reaganowi oraz pierwszemu sekretarzowi Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego Michaiłowi Gorbaczowowi. Jakiś złośliwiec zauważył przy tej okazji, że Erice otwiera Zichichiemu drogę do Nagrody Nobla. A ponieważ aż do tej pory sycylijski profesor nie otrzymał nagrody w dziedzinie fizyki, mierzył w Nagrodę Pokojową.

Szanowny Panie Profesorze Massimo Redi,

z okazji nadzwyczajnego sympozjum poświęconego zagrożeniom dla Ziemi, którego program znajdzie Pan w załączeniu, komitet naukowy Fundacji „Ettore Majorana” ma przyjemność zaprosić Pana do wygłoszenia wykładu na temat rachunku kwantowego i jego dalekosiężnych perspektyw w dziedzinie sztucznej inteligencji. Wykład nie powinien być ściśle specjalistyczny, ale przeznaczony dla słuchaczy o różnym wykształceniu i utrzymany w interdyscyplinarnym duchu naszych spotkań.

W oczekiwaniu na potwierdzenie Pańskiego udziału,
sekretariat Fundacji

Massimo miał dar wyjaśniania w prosty sposób złożonych pojęć, ale z pewnością nie cieszył się sławą wielkiego naukowca. Napisał sporo dobrze przyjętych artykułów i zrobił umiarkowaną karierę, ale, jak utrzymywał Enrico Fermi: Na świecie istnieją różne rodzaje naukowców. Są wśród nich osoby drugiej i trzeciej kategorii, które bardzo się starają, ale nie dochodzą zbyt daleko. Są postaci pierwszoplanowe, które dokonują wielkiej wagi odkryć, mających fundamentalne znaczenie dla rozwoju nauki. Ale są też geniusze, tacy jak Galileusz i Newton. A Massimo nie był pewien nawet tego, czy można go było zaliczyć do trzeciej kategorii. Co więcej, osiągnął już wiek, w którym trudno by mu było wnieść jakiś fundamentalny wkład. Nauka jest zabawą dla ludzi młodych. A zbyt często historia nauki objawiała mu się jako zniechęcająca galeria świetnych i bardzo młodych umysłów — Newton zdefiniował fundamentalne zasady fizyki w wieku dwudziestu trzech lat, Gauss zdołał przedstawić podstawowy teoremat algebry jako dwudziestolatek, a Einstein zrewolucjonizował fizykę w dwudziestym szóstym roku życia; tę listę można by ciągnąć jeszcze długo.

Ponownie przekartkował swoje notatki. Przemówienie dobrze przygotowane, sugestywne i umiarkowanie głębokie. Nie miał szans na zdobycie Nagrody Nobla, ale w swych wystąpieniach prezentował się z jak najlepszej strony, podobnie jak podczas wykładów. I to wprawiało go w pewne zakłopotanie. Dlaczego Zichichi go zaprosił? Od kilku lat Massimo był stale obecny na „szkółkach” w Erice, ale nigdy nie uczestniczył w sympozjum poświęconym zagrożeniom dla Ziemi. Jego publiczność stanowili młodzi badacze, a nie luminarze nauki, zdobywcy Nagrody Nobla. Jeszcze raz przebiegł wzrokiem wykaz wystąpień dołączony do zaproszenia. Oczywiście, zaproszenie to mile połechtało jego dumę. I choć w tych samych dniach miał wygłosić uzgodniony już od dawna wykład na Uniwersytecie Katalońskim, odwołał go bez większego żalu.

Stewardesa zapowiedziała lądowanie. Massimo włożył swoje notatki z powrotem do torby i zamknął odchylany stolik. Kiedy samolot dotknął ziemi, słońce już zaszło i została po nim tylko ciemnoczerwona łuna na linii horyzontu. Mimo że często podróżował, lądowanie budziło w nim wciąż jeszcze silne emocje, które objawiały się lekkim przyspieszeniem tętna w chwili, gdy opuszczał osłonięte wnętrze kabiny samolotu.

Od budynku terminalu dzieliło go kilka metrów. Po drugiej stronie samolotu, stojącego nieruchomo na pasie startowym, rysowały się ciemne kontury masywu skalnego Montagna Longa.

Gdy na taśmie ukazały się w końcu bagaże, Massimo sięgnął po swoją walizkę na kółkach i skierował się do wyjścia, przy którym stało dwóch roztargnionych strażników celno-skarbowych. W przestronnej sali przylotów panował chaos. Dostrzegł poruszenie w tłumie, a chwilę potem kierowcę w granatowej marynarce, który trzymał kartonik z wypisanym ręcznie jego nazwiskiem. Pomachał mu ręką i w tym samym momencie zauważył kątem oka, że kilka kroków dalej starszy pan dźwigający walizki został popchnięty przez chłopaka, który próbował utorować sobie drogę i omal go nie przewrócił. Massimo instynktownie uchwycił mocniej rączkę swojej walizki. Chłopak przeprosił staruszka i ruszył spiesznie w jego kierunku. Miał krótkie, przystrzyżone niemal na jeża włosy i ubrany był tylko w szarą koszulkę, dżinsy i sandały, chociaż w ten listopadowy wieczór temperatura daleka była z pewnością od letniego upału.