Tytuł oryginału: ACTS OF FAITH

Copyright © Ploys Inc. 1992
All rights reserved

Polish edition copyright © Wydawnictwo Albatros A. Kuryłowicz 1997

Polish translation copyright © Elżbieta Zychowicz 1997 & Monika Nowakowska 2008

Redakcja: Anna Walenko

Konsultacja merytoryczna: prof. Zbigniew Mikołejko

Ilustracje na okładce: BooHoo/Shutterstock (front), majeczka/Shutterstock (tył)

Projekt graficzny okładki i serii: Andrzej Kuryłowicz

Skład: Laguna

ISBN 978-83-7659-468-2

Wydawca

WYDAWNICTWO ALBATROS A. KURYŁOWICZ
Hlonda 2a/25, 02-972 Warszawa
www.wydawnictwoalbatros.com

2012. Wydanie elektroniczne

Niniejszy produkt jest objęty ochroną prawa autorskiego. Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku osobę, która wykupiła prawo dostępu. Wydawca informuje, że publiczne udostępnianie osobom trzecim, nieokreślonym adresatom lub w jakikolwiek inny sposób upowszechnianie, kopiowanie oraz przetwarzanie w technikach cyfrowych lub podobnych – jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o. o.

Karen, Francesce i Mirandzie…które podtrzymały moją wiarę

Sero te amavi, pulchritudo tam antiqua et tam nova, sero te amavi! Et ecce intus eras.

Zbyt późno cię pokochałem, o Piękności, tak
dawna, a zarazem tak nowa! Zbyt późno cię
pokochałem – i dojrzałem, że byłaś we mnie przez cały czas...

Św. Augustyn, Wyznania X.27

PROLOG

1
Daniel

Zostałem ochrzczony krwią. Moją własną krwią. Nie jest to żydowski obyczaj, lecz jedynie fakt historyczny.

Porozumienie, jakie mój naród zawarł z Bogiem, wymaga, byśmy potwierdzali naszą lojalność dwa razy dziennie. I aby nikt z nas nie zapomniał, że jesteśmy jedyni w swoim rodzaju, Bóg stworzył innowierców, żeby nam stale o tym przypominali.

W moim przypadku Ojciec Wszechświata umiejscowił irlandzką katolicką dzielnicę w połowie drogi między szkołą a domem. Tak więc w regularnych odstępach czasu, gdy szedłem do jesziwy albo wracałem do domu, chłopcy z parafialnej szkoły St. Gregory’s, widząc, że się zbliżam, obrzucali mnie stekiem wyzwisk.

– Mosiek!

– Parch!

– Morderca Chrystusa!

Mogłem uciekać, gdy dzieliło ich ode mnie jeszcze kilkanaście metrów, ale wówczas musiałbym rzucić moje książki – modlitewnik, świętą Biblię. A to byłaby profanacja.

Stałem więc, obładowany książkami, bojąc się poruszyć, oni zaś podchodzili do mnie z pyszałkowatymi minami, pokazywali palcami moją jarmułkę i odprawiali swój rytuał.

– Popatrzcie tylko na tego faceta. Do zimy daleko, a on ma na głowie czapkę!

– To żydek. Muszą nosić czapki, żeby ukryć pod nimi rogi!

Stałem bezradny, oni zaś otaczali mnie kręgiem i zaczynali popychać.

Potem brali się do bicia, ciosy trafiały mnie ze wszystkich stron, w usta, w nos, odbijały się echem w mojej czaszce. Mimo że od tamtego czasu minęło wiele lat, wciąż jeszcze czuję te uderzenia i smak krwi.

Z czasem nauczyłem się stosować mniej obronne taktyki. Na przykład: lepiej jest, żeby ofiara nie upadła podczas bójki (jeśli to możliwe, warto oprzeć się plecami o ścianę), albowiem gdy człowiek leży, napastnicy mogą go również skopać.

Poza tym trzeba wykorzystać duże książki w charakterze tarczy. Talmud nie tylko zawiera najważniejsze komentarze religijne – ma również wystarczająco duży format, by osłonić podbrzusze przed kopniakami.

Czasami myślę, że moja matka spędziła życie na czekaniu na mnie pod drzwiami, bo żebym nie wiem jak cicho próbował wkraść się do domu po którejś z takich potyczek, zawsze ją tam zastawałem.

– Danny, mój kochany chłopcze, co się stało?

– Nic, mamo, po prostu upadłem.

– Spodziewasz się, że w to uwierzę? To na pewno znów sprawka tej bandy irlandzkich kozaków z kościoła, co? Czy znasz imiona tych chuliganów?

– Nie.

Oczywiście kłamałem. Pamiętałem każdy pryszcz na wykrzywionej pogardą twarzy Eda McGee, którego ojciec prowadził miejscową gospodę. Słyszałem, że trenuje, gdyż chce zdobyć Złote Rękawice czy coś w tym rodzaju. Może traktował mnie po prostu jak worek treningowy.

– Jutro wybiorę się na rozmowę z ich matką przełożoną czy jak się tam ona nazywa.

– Daj spokój, mamo, i co takiego jej powiesz?

– Zapytam ją, jak potraktowaliby samego Chrystusa. Może przypomni tym chłopcom, że Jezus był rabinem.

Dobrze, mamo, pomyślałem sobie, rób, co chcesz. Następnym razem zaczają się na mnie z kijami do baseballu.

***

Urodziłem się jako książę – jedyny syn rabina Mosesa Lurii, monarchy naszego szczególnego królestwa wierzących. Moja rodzina przyjechała do Ameryki z Silcza, małego miasteczka w Karpatach, które niegdyś należało do Węgier, potem do Austrii, a jeszcze później do Czechosłowacji. Zmieniali się zewnętrzni władcy, lecz mimo to jedna rzecz pozostawała niezmienna: Silcz był ojczyzną B’nai Simcha – „Synów Radości” – i w każdym pokoleniu męski potomek rodu Luriów był uhonorowany tytułem silczańskiego rebego.

Na kilka miesięcy wcześniej, zanim naziści unicestwili jego gminę, mój ojciec wyprowadził swoje stadko do jeszcze innej ziemi obiecanej – Ameryki. Tutaj, w niewielkim zakątku Brooklynu, stworzyli Silcz na nowo.

Członkowie gminy nie mieli problemów ze zwyczajami nowego kraju. Po prostu je ignorowali i żyli nadal tak jak od wieków. Granice ich świata nie sięgały poza podróż szabatową, odbywaną w dzień szabatu do bimy ich duchowego przywódcy.

Ubierali się jak niegdyś w czarne długie chałaty, w dni powszednie nosili bobrowe kapelusze, w dni świąteczne okrągłe aksamitne czapki ozdobione futrem, sztre jmle. My, chłopcy, wkładaliśmy w dzień szabatu czarne filcowe kapelusze, hodowaliśmy pejsy i wyczekiwaliśmy z niecierpliwością dnia, gdy będziemy również mogli zapuścić brody.

Niektórzy z gładko wygolonych i zasymilowanych współwyznawców naszej religii byli zakłopotani tym, że znajdujemy się wśród nich – wyglądaliśmy tak dziwnie, tak bardzo rzucało się w oczy nasze żydostwo. „Frumerzy”, mruczeli pod nosem na nasz widok. A ponieważ to słowo oznacza po prostu ortodoksów, ich pogardę zdradzał ton głosu.

Moja matka, Rachela, była drugą żoną mojego ojca. Jego pierwsza żona, Chawa, urodziła mu tylko dwie córki. Umarła przy porodzie kolejnego dziecka – synka, który przeżył ją zaledwie o cztery dni.

Pod koniec obowiązkowych jedenastu miesięcy żałoby kilkoro najbliższych przyjaciół ojca zasugerowało mu, żeby poszukał sobie nowej żony. Nie tylko z dynastycznych względów, ale również dlatego, że, jak mówi Bóg w Księdze Rodzaju, „mężczyzna nie powinien być sam”.

Tak więc rabin Moses Luria poślubił moją matkę, Rachelę, młodszą od niego o dwadzieścia lat córkę uczonego Vilny, który był głęboko zaszczycony wyborem rabina.

Niespełna dwanaście miesięcy po ślubie urodziło im się dziecko.

Niestety, była to kolejna córka – moja starsza siostra, Debora. Jednakże, ku ogromnej radości ojca, zostałem poczęty w następnym roku. Mój pierwszy krzyk potraktowano jako bezpośrednią odpowiedź na żarliwe modlitwy pobożnego człowieka.

Kolejne pokolenie zyskało pewność, że złoty łańcuch nie zostanie przerwany, będą mieli nowego silczańskiego rebego. Przywódcę, nauczyciela, pocieszyciela. I, co najważniejsze, pośrednika między nimi a Bogiem.

Niełatwo być jedynym synem i przyglądać się, jak twoje siostry są traktowane niczym powietrze, ponieważ nie są chłopcami. Jednakże najtrudniejsza dla mnie była świadomość, że tak długo i tak gorąco się o mnie modlono. Od początku dźwigałem brzemię oczekiwań mego ojca.

Przypominam sobie mój pierwszy dzień w przedszkolu. Byłem jedynym dzieckiem, które odprowadził ojciec. A gdy pocałował mnie w drzwiach sali, poczułem, że ma policzki wilgotne od łez.

Byłem zbyt mały, żeby zrozumieć, iż jest to znak.

Skąd mogłem wiedzieć, że pewnego dnia stanę się przyczyną jego znacznie bardziej gorzkich łez?

2
Timothy

Tim Hogan urodził się gniewny.

I nic dziwnego. Był sierotą, choć jego rodzice żyli.

Ojciec, Eamonn, marynarz na statku handlowym, wróciwszy z długiej podróży, zastał swoją żonę brzemienną. Mimo to Margaret Hogan przysięgała na wszystkie świętości, że nie dotknął jej żaden śmiertelnik.

Zaczęła miewać halucynacje, rozpowiadając wszem wobec, że została pobłogosławiona, nawiedził ją Duch Święty. Jej rozwścieczony mąż po prostu odpłynął. Wieść niesie, że znalazł w Rio de Janeiro nową „żonę”, z którą miał pięcioro „śmiertelnych” dzieci.

Gdy stan Margaret się pogorszył, pastor z St. Gregory’s załatwił dla niej miejsce w sanatorium prowadzonym przez siostry zmartwychwstanki w stanie Nowy Jork.

Z początku wszystko wskazywało na to, że Timothy, o wyglądzie cherubina, z włosami koloru lnu i porcelanowoniebieskimi oczami Margaret, będzie się wychowywał w domu dziecka. Jego ciotka, Cassie Delaney, która miała już trzy córki, uważała, że nie da rady wyżywić jeszcze jednej osoby z pensji, którą przynosił do domu nowojorski policjant.

W dodatku Tim urodził się wkrótce po tym, gdy zdecydowali z Tuckiem, nie bacząc na nakazy religii, że nie będą mieli więcej dzieci. Cassie była już zmęczona latami bezsennych nocy i zmienianiem pieluch.

Tuckowi jednak udało się ją przekonać.

– Margaret to twoja rodzona siostra. Nie możemy pozwolić, żeby chłopak nie miał rodziny.

Odkąd tylko Tim pojawił się w ich życiu, trzy starsze siostry nie ukrywały swej wrogości wobec niego. Odwzajemniał ją gorąco. Gdy tylko potrafił utrzymać jakiś przedmiot w ręku, próbował je nim uderzyć. Jego przeciwniczki nigdy nie zaniechały planów prześladowania go.

Pewnego razu ciotka Cassie weszła w samą porę, by zapobiec wypchnięciu trzyletniego Tima przez okno sypialni.

W ostatniej chwili wybawiwszy chłopca z opresji, przetrzepała mu skórę za prowokowanie sióstr.

– Grzeczni chłopcy nigdy nie biją dziewcząt – zbeształa go. Timothy prawdopodobnie lepiej przyswoiłby sobie tę naukę, gdyby nie słyszał, jak w sobotnie wieczory wujek traktuje brutalnie ciotkę.

Tim równie niecierpliwie jak oni oczekiwał chwili, gdy opuści dom. Gdy skończył osiem lat, Cassie zawiesiła mu na szyi klucz na plecionym sznurku. Był to talizman, który dawał mu wolność, dzięki niemu Tim mógł się włóczyć i wyładowywać wrodzoną agresję podczas prawdziwie męskich zajęć, takich jak uliczna namiastka baseballu czy bójki z innymi chłopakami.

Nie brakowało mu odwagi. Był właściwie jedynym chłopcem, który odważył się stawić czoło muskularnemu Edowi McGee, niekwestionowanemu przywódcy bandy ze szkoły podstawowej.

Podczas krótkiej, lecz zaciętej walki na szkolnym boisku, zanim zakonnice zdążyły rozdzielić obu przeciwników, Tim podbił Edowi oko i uszkodził wargę, natomiast silny lewy sierpowy McGee omal nie złamał mu szczęki. Interwencja sióstr oczywiście sprawiła, że od tej pory zostali wielkimi przyjaciółmi.

Mimo że wuj Tima był przedstawicielem prawa, cieszył go bojowy duch chłopca. Ciotka Cassie natomiast była wściekła. Nie tylko straciła cztery dni pracy w stoisku z damską bielizną w Macy’s, lecz musiała jeszcze przykładać niezliczone torebki z lodem do obolałej szczęki siostrzeńca.

W rodzinnym albumie Delaneyów Tim zobaczył zdjęcie swojej matki, Margaret, i odnalazł w twarzy ciotki Cassie nikłe podobieństwo do siostry.

– Czemu nie mogę do niej pojechać, odwiedzić jej? – błagał. – Chciałbym tylko się z nią przywitać, powiedzieć „cześć”, czy coś w tym rodzaju.

– Nawet by cię nie poznała – zapewniał go Tuck. – Żyje w innym świecie.

– Ale ja nie jestem chory, poznałbym ją.

– Tim, proszę – nie ustępował wuj. – Robimy to dla twojego dobra.

Nastąpił nieunikniony dzień, gdy Tim dowiedział się o tym, o czym wszyscy szeptali od lat.

Pewnego sobotniego wieczoru usłyszał, jak ciotka krzyczy do swojego męża:

– Wyczerpała się już moja cierpliwość do tego małego bękarta!

– Cassie, powściągnij swój język – strofował ją Tuck. – Któraś z dziewczynek może cię usłyszeć.

– I co z tego? Może to nieprawda? Jest przeklętym bękartem mojej siostry dziwki i pewnego dnia sama mu o tym powiem.

Tim był zdruzgotany. Za jednym zamachem stracił ojca i został naznaczony piętnem. Starając się opanować gniew i strach, stanął nazajutrz twarzą w twarz z Tuckiem i zażądał, żeby wyjawił mu, kim był jego prawdziwy ojciec.

– Twoja mama plotła na ten temat różne dziwne rzeczy, chłopcze – powiedział Tuck, czerwieniąc się i odwracając oczy. – Nigdy nie wspomniała o nikim… poza całą tą anielską sprawą. Naprawdę bardzo mi przykro.

Po tej rozmowie Cassie nadal czepiała się wszystkiego, co Tim powiedział czy zrobił, a Tuck po prostu unikał go, jak mógł. Tim zaczął się czuć, jak gdyby karano go za grzechy jego matki. Jego życie z Delaneyami stanowiło jedno pasmo kar.

Starał się wracać do domu jak najpóźniej. Gdy jednak zapadał zmrok, wszyscy koledzy rozbiegali się na kolację i nie miał do kogo otworzyć ust.

Na boisko padało nikłe kalejdoskopowe światło, przesączające się przez witrażowe okna kościoła. Nie chcąc być zauważony przez chłopców pokroju Eda McGee, wchodził do środka. Początkowo zamierzał się tylko trochę ogrzać. Po pewnym czasie przyłapał się na tym, że coś go ciągnie do posągu Matki Boskiej, i pełen rezygnacji, z poczuciem osamotnienia, klękał, by się pomodlić, tak jak go nauczono.

– Ave Maria, gratia plena. Zdrowaś, Maryjo, łaskiś pełna, Pan z Tobą, błogosławionaś Ty między niewiastami… Święta Maryjo,

Matko Boża, módl się za nami grzesznymi, teraz…

Ale nawet sam Tim nie bardzo wiedział, czego szuka. Nie był na tyle dojrzały, by zrozumieć, że ponieważ jego narodziny spowija pajęczyna wątpliwości, błaga Matkę Boską o wybawienie go z niewiedzy.

Po co się urodziłem? Kim są moi rodzice? Czemu nikt mnie nie kocha?

Pewnego dnia, późnym wieczorem, gdy podniósł ze znużeniem wzrok, wydało mu się – przez mgnienie oka – że Matka Boska uśmiechnęła się do niego, jak gdyby chciała powiedzieć: Jednej rzeczy możesz być pewien w swoim pogmatwanym życiu. Ja cię kocham.

Gdy wrócił do domu, Cassie spuściła mu tęgie lanie za to, że się spóźnił na kolację.

3
Debora

Najwcześniejsze wspomnienie Debory, wiążące się z Dannym, to błysk ostrego rzezaka nad jego malutkim penisem.

Mimo że jej ośmiodniowego braciszka otaczał krąg ludzi, widziała wszystko wyraźnie, ponieważ matka, która stała w rogu pokoju, na zmianę to patrząc, to krzywiąc się, trzymała ją na ręku.

Danny leżał na poduszce na kolanach stryja Saula – w rzeczywistości był to daleki kuzyn, ale najbliższy męski krewny ojca – który silnymi, lecz delikatnymi dłońmi rozchylał nogi chłopczyka.

Następnie mohel, wysoki, chudy mężczyzna w białym fartuchu i modlitewnym szalu, ujął penis Danny’ego kleszczami i założył nań metalową osłonę w kształcie dzwonu, która ochraniała żołądź aż do napletka. W tej samej chwili uniósł wysoko prawą rękę, w której błyszczał przedmiot podobny do sztyletu.

Wszyscy mężczyźni wstrzymali oddech i instynktownie osłonili dłońmi genitalia.

Odmówiwszy szybko modlitwę, mohel przebił napletek dziecka i jednym szybkim ruchem przeciął tkankę równo z osłoną. Mały Danny zaczął kwilić.

Chwilę później rytualny chirurg uniósł napletek, żeby każdy mógł go zobaczyć, po czym wrzucił go do srebrnej misy.

Rabin Luria zaintonował silnym głosem modlitwę:

– Pochwalonyś Ty, Wiekuisty, Boże nasz, Królu Wszechświata, któryś nakazał, aby nasi synowie zawarli przymierze ojca naszego Abrahama¹.

Rozległo się ogólne westchnienie ulgi, a następnie okrzyki radości.

Kwilącego Danny’ego oddano rozpromienionemu ojcu.

Rabin Luria zaprosił wszystkich, by jedli, pili, śpiewali i tańczyli.

Tak jak tego wymaga kodeks prawny, mężczyźni i kobiety byli oddzieleni przepierzeniem, mimo to Debora słyszała głos ojca, górujący nad innymi.

Gdy była już na tyle duża, że potrafiła formułować całe zdania, jedno z pierwszych pytań, które zadała matce, dotyczyło tego, czy po jej urodzeniu odbyła się podobna uroczystość.

– Nie, kochanie – odparła łagodnie Rachela. – Ale to bynajmniej nie oznacza, że kochamy cię mniej.

– Wobec tego czemu? – pytała z uporem Debora.

– Nie wiem – odpowiedziała matka. – Tak zarządził Ojciec Wszechświata.

W miarę upływu czasu Debora Luria dowiedziała się, co jeszcze Ojciec Wszechświata zarządził dla żydowskich kobiet.

W porannych modlitwach mężczyźni błogosławili Boga za wszelkie możliwe dary:

Pochwalonyś Ty, Wiekuisty, Boże nasz, Królu Wszechświata, który dałeś kogutowi zmysł rozróżniania między dniem a między nocą.

Pochwalonyś Ty, Wiekuisty, Boże nasz, Królu Wszechświata, który nie uczyniłeś mnie poganinem.

Pochwalonyś Ty, Wiekuisty, Boże nasz, Królu Wszechświata, który nie uczyniłeś mnie kobietą.

Podczas gdy mężczyźni dziękowali Bogu za swą męskość, kobiety musiały się zadowolić następującą modlitwą:

Pochwalonyś Ty, Wiekuisty, Boże nasz, Królu Wszechświata, który uczyniłeś mnie według swej woli.

Deborę zapisano do tradycyjnej szkoły organizacji Bejt Jakow, której jedynym celem było przygotowanie żydowskich dziewcząt do roli żydowskich żon. Czytano tam kodeks prawny – albo przynajmniej jego specjalnie skróconą wersję, opracowaną dla kobiet w dziewiętnastym wieku.

Nauczycielka, pani Brenner, stale przypominała dziewczętom, że mają zaszczyt pomagać swoim mężom w wypełnianiu obowiązku, który Bóg nałożył na Adama: Bądźcie płodni i rozmnażajcie się, abyście zaludnili ziemię².

Czy tylko tym jesteśmy? – myślała Debora. Maszynkami do rodzenia dzieci? Nie ośmieliła się powiedzieć tego na głos, ale niecierpliwie czekała na wyjaśnienia pani Brenner. Doczekała się wyłącznie stwierdzenia, że kobieta została stworzona z żebra mężczyzny, toteż stanowi jedynie cząstkę tego, czym jest mężczyzna.

Mimo że była pobożna, Debora nie potrafiła uznać tej legendy za fakt. A jednak nie ośmieliła się wyrazić głośno swego sceptycyzmu.

Dopiero wiele lat później, gdy Danny był w szkole średniej, pokazał jej ustęp z Talmudu, którego nigdy nie pozwolono jej czytać, gdy uczyła się sama.

Wyjaśniał on, czemu podczas stosunku płciowego mężczyzna musi być zwrócony twarzą w dół, kobieta zaś – w górę. Mężczyzna spogląda na ziemię, a kobieta na miejsce, z którego została stworzona – męskie żebro.

Im więcej Debora zdobywała wiadomości, tym bardziej była oburzona. Nie tylko z tego powodu, że traktowano ją jak istotę niższego rzędu, ale również dlatego, że sofistyka nauczycielek próbowała przekonać dziewczęta, iż nie o to naprawdę chodzi – nawet gdy wyjaśniały, że kobieta, która dała życie chłopcu, musi czekać czterdzieści dni, zanim znowu stanie się „czysta”, gdy tymczasem kobieta, która powiła dziewczynkę – osiemdziesiąt dni.

I czemu, kiedy brakuje dziesiątego mężczyzny, by stworzyćkworum konieczne do modlitw, nie może go zastąpić żydowska kobieta, może natomiast sześcioletni chłopczyk?

Siedząc z matką i innymi kobietami na galerii w synagodze, ośmielała się zerkać nad zasłoną, przyglądając się paradującym starszym mężczyznom i młodzieńcom, wzywanym kolejno do czytania Tory.

– Mamo, czemu żadna z nas, tutaj na górze, nigdy nie ma takiej szansy?

A pobożna Rachela mogła jedynie odpowiedzieć:

– Spytaj ojca.

Debora uczyniła to podczas lunchu w dniu szabatu.

– Kochanie, Talmud mówi nam, że kobiecie nie wolno czytać Tory z szacunku dla zebranych – odpowiedział pobłażliwie rabi.

– Ale co to znaczy? – nie ustępowała autentycznie zagubiona Debora.

– Spytaj matkę – rzekł ojciec.

Jedyną osobą, po której mogła się spodziewać szczerej odpowiedzi, był jej brat Danny.

– Mówią nam, że gdyby kobiety stały przed modlącymi się mężczyznami, mogłyby rozpraszać ich uwagę.

– Nie rozumiem, Danny. Czy mógłbyś mi to wyjaśnić na przykładzie?

– No cóż – rzekł z zakłopotaniem brat. – To coś w tym rodzaju, jak to, że Ewa dała Adamowi… no wiesz…

– Tak – powiedziała ze zniecierpliwieniem Debora. – Tyle wiem. Kazała mu zjeść jabłko. I co z tego?

– I to nasunęło Adamowi myśli.

– Jakie myśli?

– Wiesz, Deb – rzekł przepraszająco Danny – jeszcze nam o tym nie mówiono. – I dodał: – Gdy tylko to uczynią, obiecuję, że natychmiast ci powtórzę.

Odkąd sięgała pamięcią, Debora Luria pragnęła mieć przywileje, które zostały nadane jej bratu podczas obrzezania. W miarę dorastania jednak musiała stawić czoło bolesnemu faktowi, że nigdy nie będzie mogła w pełni służyć Bogu… ponieważ nie urodziła się mężczyzną.

CZĘŚĆ 1

1
Daniel

Gdy miałem cztery lata, ojciec wezwał mnie do swego gabinetu i posadził na kolanach. Pamiętam do dziś drewniane półki uginające się pod ciężarem wysokich, oprawnych w skórę tomów Talmudu.

– No dobrze – powiedział łagodnie – zacznijmy od początku.

– A co nim jest? – spytałem.

– Cóż – rozpromienił się ojciec – Bóg, oczywiście, jest początkiem, jak również nieskończonością. Jesteś jednak wciąż zbyt mały, żeby sięgać w głąb koncepcji mistycznych. Dzisiaj, Danielu, zaczniemy od aleph.

– Aleph?

– To prawidłowa wymowa – rzekł z dumą ojciec. – Znasz już teraz jedną hebrajską literę.

I pokazał mi drugi znak na stronie.

– Następną literą jest bet. Widzisz zatem, że uczymy się hebrajskiego aleph-bet.

I w ten sposób nauczyłem się pozostałych dwudziestu liter.

To dziwne, ale o ile pamiętam, nie miałem najmniejszych trudności z przyswojeniem czegokolwiek, co wpajał mi ojciec. Wszystko wędrowało wprost do mojego serca i umysłu i płonęło tam niczym wieczna lampka nad Arką Przymierza w synagodze.

Następną chwilą, którą pamiętam, była ta, gdy przeczytałem pierwsze słowa w języku hebrajskim: „Na początku Bóg stworzył niebo i ziemię…”, które z trudem przetłumaczyłem na jidysz.

Ten niemiecko-hebrajski dialekt, który rozwinął się kiedyś w średniowiecznych gettach nad Renem, był wciąż naszym językiem codziennym. Hebrajski był święty, zastrzeżony do czytania świętych ksiąg i modlitw. I tak powtórzyłem po hebrajsku pierwsze słowa Księgi Rodzaju: Bereszit bara Elohim et haszama jim we et haarec.

Ojciec pogładził szpakowatą brodę i skinął głową.

– Dobra robota, mój chłopcze. Dobra robota.

Jego uznanie podziałało na mnie jak narkotyk. Uczyłem się coraz pilniej, żeby zasłużyć na więcej pochwał. Jednocześnie oczekiwania ojca były coraz wyższe.

Choć nigdy nie powiedział słowa na ten temat, zdawałem sobie sprawę, że zakłada, iż będę wchłaniał wiedzę jak gąbka, każdą cząsteczką mojego ciała. Jakimś cudem rzeczywiście tak było, nauczyłem się wszystkiego – świętych słów, świętych praw, historii, obyczajów, poznałem zawiłe starania uczonych, którzy przez całe wieki próbowali wydobyć sens Boga z garstki komentarzy.

Chciałem tylko, żeby ojciec był nieco mniej dumny ze mnie, ponieważ im więcej wiedziałem, z tym większą ostrością uświadamiałem sobie, ile jeszcze muszę się nauczyć.

Wiem, że każdego ranka ojciec dziękował Bogu za Jego wspaniały dar. Nie tylko za syna, ale też – jak zwykł to ujmować – za takiego syna.

Ja zaś żyłem w nieustannych nerwach, ponieważ bałem się, żeby go w jakiś sposób nie rozczarować.

Ojciec górował nad innymi rabimi nie tylko fizycznie, ale i duchowo. Nie trzeba dodawać, że również nade mną. Był silnie zbudowanym mężczyzną, wzrostu sporo powyżej stu osiemdziesięciu centymetrów, miał czarne błyszczące oczy. Oboje z Deborą odziedziczyliśmy po nim ciemną karnację, a ona, niestety, również jego wzrost.

Ojciec rzucał długi cień na moje życie. Ilekroć dostawałem w szkole reprymendę za jakąś drobną przewinę, nauczyciel torturował mnie porównaniami:

– I czy to przystoi synowi wielkiego rabina Lurii?

W przeciwieństwie do moich kolegów z klasy odmawiano mi luksusu popełniania błędów. Co u innych było całkiem niewinne, w moim przypadku uważane było za niegodne.

– Przyszły silczański rabi handluje kartami baseballowymi?!

A jednak myślę, że właśnie dlatego ojciec nie posłał mnie do naszej szkoły, mieszczącej się przy tej samej ulicy co dom. Tam prawdopodobnie znalazłbym się w uprzywilejowanej sytuacji. Takie grzeszki, jak robienie sobie żartów z nauczyciela – nie wspominając o rzucaniu w niego kredą, gdy odwracał się do tablicy – mogłyby ujść mi płazem.

Dlatego też musiałem odbywać długą – i czasami niebezpieczną – drogę z naszego domu do powszechnie znanej ze swych rygorów jesziwy Etz Chaim, znajdującej się o dziesięć przecznic dalej w kierunku północnym, której dyrektor był znany jako największy rabin stulecia – dwudziestego stulecia.

Codziennie, nie wyłączając niedziel, wstawałem o świcie, żeby modlić się w tym samym pokoju co ojciec. Ojciec, w tałesie, z przytwierdzonymi do ramienia i czoła filakteriami, kołysał się zwrócony twarzą ku wschodowi, ku Jerozolimie, i modlił się o powrót naszego narodu do Syjonu.

Gdy patrzę wstecz, zastanawia mnie to – zwłaszcza że istnieje teraz państwo Izrael. Mimo to nie kwestionowałem nigdy niczego, co robił ten wielki człowiek.

Zajęcia w szkole zaczynały się punktualnie o ósmej. Do południa zajmowaliśmy się hebrajskim, szczególnie gramatyką i Biblią. W naszych wczesnych latach skupialiśmy się na fragmentach „opowieści” – arce Noego, wieży Babel, wielobarwnej szacie Józefa. W miarę upływu czasu, gdy nieco dojrzeliśmy – mniej więcej w wieku jedenastu, dwunastu lat – zaczęliśmy studiować Talmud, pełne kompendium żydowskiego prawa cywilnego i przepisów religijnych.

Pierwsza z jego dwóch części jedynie przedstawia zbiór tradycyjnych doktryn religii żydowskiej. Zawiera przynajmniej cztery tysiące przepisów prawnych i założeń.

Czasami zastanawiałem się, w jaki sposób ojciec potrafił tak wiele zapamiętać. Można było odnieść wrażenie, że zna na pamięć nie tylko przepisy, ale i komentarze.

Zajęcia z Talmudu przypominały naukę prawa w szkole średniej. Zaczęliśmy od zasad postępowania w przypadku znalezienia cudzej własności, a pod koniec semestru wiedziałem już, czy mogę zatrzymać czyjeś owoce, rozsypane na ziemi, czy też nie.

W południe wszyscy schodziliśmy na lunch, gdzie po drugiej stronie sali widzieliśmy nasze koleżanki szkolne, odseparowane od nas na zajęciach hebrajskiego. Po deserze, składającym się niezmiennie z małych kwadratowych kawałków owoców z puszki, odmawialiśmy modlitwę dziękczynną i starsi chłopcy śpieszyli na górę do synagogi, żeby odbyć popołudniowe modły przed rozpoczęciem świeckich zajęć.

Od pierwszej do czwartej trzydzieści żyliśmy w kompletnie odmiennym świecie. Lekcje toczyły się tak jak w każdej innej nowojorskiej szkole publicznej. Zaczynały się, oczywiście, od złożenia ślubowania. Tutaj dziewczęta były razem z nami. Zapewne jakiś nowoczesny mędrzec uznał, że nie będzie nic zdrożnego w tym, by młodzież obojga płci uczyła się praw i obowiązków obywatela, angielskiego i geografii w jednej klasie.

Z wyjątkiem piątków, gdy kończyliśmy lekcje wcześnie z powodu szabatu, prawie zawsze było już ciemno, kiedy wychodziliśmy ze szkoły.

Szedłem zmęczony do domu i jeśli udało mi się dotrzeć tam bez szwanku, pałaszowałem przygotowaną przez mamę kolację, po czym przy tym samym stole odrabiałem lekcje zadane w obu szkołach, dopóki moja matka nie decydowała, że jestem zbyt zmęczony, by uczyć się dalej.

W dzieciństwie spędzałem w łóżku bardzo mało czasu. Prawdę mówiąc, przypominam sobie tylko jeden wypadek, gdy spędziłem w nim więcej niż kilka godzin – chorowałem wtedy na odrę.

Mimo rygorów bardzo lubiłem szkołę. Nasz podwójny dzień był niczym dwie uczty wiedzy dla mojego zgłodniałego umysłu. Ale sobota była moim szczególnym Dniem Sądu Ostatecznego, musiałem bowiem wówczas zademonstrować ojcu, czego się nauczyłem przez cały tydzień.

Był on po prostu wszechmocną władzą w moim życiu. Tak wyobrażałem sobie żydowskiego Boga – niezrozumiałego, nieznanego.

I skorego do gniewu.

2
Timothy

Szkoła parafialna St. Gregory’s była w dwó jnasób religijna. Dziewczęta i chłopcy rozpoczynali każdy szkolny dzień od afirmacji obu wiar: amerykanizmu i katolicyzmu.

Niezależnie od pogody, zbierali się na betonowym boisku, gdzie siostra Maria Immaculata pilnowała, by wyrecytowali ślubowanie, a następnie Pater noster. W mroźne zimowe dni z ich ust wydobywały się białe obłoczki pary, zamieniając czasami – dość symbolicznie – szkolne boisko w coś w rodzaju naziemnej chmury.

Następnie we względnej ciszy wchodzili dwójkami do szkoły – bali się bowiem linijki siostry Marii Bernardy nie mniej niż piekła i potępienia.

Bywały oczywiście wyjątki. Twardzi chłopcy w rodzaju Eda McGee i Tima Hogana byli na tyle nieustraszeni, że ryzykowali przyszły świat za cenę pociągnięcia Isabel O’Brien za warkocze.

Czasami zdarzały się takie wybryki, że siostra Maria Bernarda naprawdę traciła nadzieję na wieczne zbawienie chłopców. Pod koniec września włączyła do swych nocnych modlitw błaganie o to, by Najświętsza Panienka zesłała jak najszybszy koniec semestru. Niech niepoprawny duet terroryzuje kogoś silniejszego od niej psychicznie.

Przy drzwiach do każdej klasy znajdowała się kropielnica ze święconą wodą, aby każde dziecko mogło zanurzyć w niej palce i przeżegnać się albo – w przypadku Tima i Eda – ochlapać szyję jakiejś nieszczęsnej ofiary.

Program szkoły parafialnej był taki sam jak w zwykłych szkołach publicznych, obejmował matematykę, naukę o prawach i obowiązkach obywatela, angielski, geografię i tak dalej – z jednym ważnym dodatkiem. Już w przedszkolu siostry wyjaśniły, że w St. Gregory’s najważniejszym przedmiotem jest doktryna chrześcijańska – „Żyć na tym świecie i umrzeć jako dobry katolik, żeby zasłużyć na szczęście w przyszłym, u Boga”.

Siostra Maria Bernarda miała obsesję na punkcie pierwszych męczenników. Z upodobaniem czytywała swoim uczniom krwawe szczegóły z Żywotów świętych Butlera. Jej rumiana twarz stawała się niemal purpurowa, grube szkła okularów zachodziły mgłą, oprawki zsuwały się jej na czubek nosa.

– Szalony cesarz Neron był szczególnie okrutny – wyjaśniała – albowiem z jego rozkazu rzucano świętych męczenników wygłodzonym psom na pożarcie lub też smarowano ich woskiem, nabijano na ostre pale, a następnie podpalano, żeby służyli za żywe pochodnie.

Nawet takie straszliwe obrazy nie powstrzymały Eda McGee od szeptu:

– Mieli chyba niezły ubaw, Timmo. Może wypróbujemy to na O’Brien?

Gdy siostra Maria Bernarda czuła, że jej słuchacze są dostatecznie zahipnotyzowani, zamykała książkę, ocierała czoło i przechodziła do moralnego przesłania.

– A teraz, chłopcy i dziewczęta, zapamiętajcie sobie, że był to przywilej. Albowiem jeśli ktoś nie jest chrześcijaninem, nie może być nazwany męczennikiem, nawet gdyby przeszedł piekielne męki.

Potem poruszała kolejny ze swych ulubionych tematów: inni w świecie zewnętrznym. Nieochrzczeni. Poganie. Przeklęci.

– Powinniście za wszelką cenę unikać przyjaźni z niekatolikami, ponieważ nie są to ludzie prawdziwej wiary i pójdą do piekła. Żydów łatwo rozpoznać po wyglądzie i sposobie ubierania się. Największym jednak zagrożeniem są protestanci: trudno ich rozróżnić i będą często próbowali was przekonać, że są chrześcijanami.

Gdy nauczyli się, jak uniknąć wiecznego potępienia, przeszli do kolejnego kamienia milowego – przygotowania do Pierwszej Komunii Świętej.

Rozpoczęli naukę katechizmu.

Co tydzień musieli zapamiętać określoną liczbę pytań i odpowiedzi z podstawowej doktryny Kościoła katolickiego.

Jakie są główne konsekwencje grzechu pierworodnego Adama dla ludzkości?

Główne konsekwencje grzechu pierworodnego Adama dla ludzkości to: śmierć, cierpienie, niewiedza i silna skłonność do grzechu.

Jakie jest główne przesłanie Nowego Testamentu?

Główne przesłanie Nowego Testamentu to radosne zbawienie dzięki Jezusowi Chrystusowi.

Tekst katechizmu był przeplatany przykładami z własnego podwórka.

– Isabel O’Brien. – Siostra Maria Bernarda wezwała do odpowiedzi rudowłosą dziewczynkę, siedzącą pod oknem.

– Słucham, siostro? – spytała Isabel, posłusznie wstając z miejsca.

– Isabel, jeśli dziewczynka kocha swoje radio bardziej od różańca, czy zmierza prosto w kierunku nieba?

Dziewczynka pokręciła głową tak energicznie, że jej mysie ogonki smagnęły ją po policzkach.

– Nie, siostro. To oznacza, że zdąża prosto w kierunku piekła.

– Bardzo dobrze, Isabel. Teraz Ed McGee…

Krępy chłopak przyjął coś w rodzaju niedbałej postawy pionowej.

– Słucham, siostro?

– Przypuśćmy, że chłopiec spędza cztery godziny dziennie na grze w piłkę, a zaledwie pięć minut na modlitwie. Czy robi tyle, ile powinien, by okazać miłość Bogu?

Oczy wszystkich uczniów były zwrócone na Eda. Wiedzieli, że siostra zachowała ten przykład specjalnie dla niego.

– No więc? – ponagliła go niecierpliwie.

– Eee… – próbował zyskać na czasie Ed – …to doprawdy bardzo trudne pytanie.

Dwadzieścia cztery pary małych dłoni powędrowały do ust, by stłumić chichot.

– Podejdź tu natychmiast – rozkazała siostra Maria Bernarda.

Ed podszedł spokojnym krokiem do katedry, doskonale zdając sobie sprawę, co teraz nastąpi. Zanim siostra zdążyła wydać polecenie, wyciągnął ręce przed siebie. Spiorunowała go wzrokiem, po czym przejechała mocno linijką po nadstawionych dłoniach. Chłopiec starał się znieść karę bez mrugnięcia okiem, pokrywając ból głupkowatym uśmiechem.

Następnie nauczycielka przestrzegła całą klasę:

– Każdy, kto ośmieli się wykazać brak szacunku, poniesie jeszcze surowszą karę.

Uczniowie uśmiechnęli się z wyczekiwaniem, gdy wezwała do odpowiedzi Timothy’ego.

– A teraz, Timie Hogan, powiedz Skład Apostolski.

– Na pamięć?

– Na pamięć i z uczuciem – odpowiedziała siostra Maria Bernarda, trzymając w gotowości linijkę.

Ku jej ogromnemu zdumieniu Tim wyrecytował cały Skład bez zająknienia. Wprost doskonale.

– Wierzę w Boga Ojca Wszechmogącego, Stworzyciela nieba i ziemi. I w Jezusa Chrystusa, Syna Jego Jedynego, Pana naszego, który się począł z Ducha Świętego, narodził się z Maryi Panny…

– Dobrze… bardzo dobrze – czuła się w obowiązku przyznać siostra Bernarda.

Gdy Tim rozejrzał się po klasie, odniósł wrażenie, że dostrzega rozczarowanie w oczach kolegów.

– Mól książkowy – mruknął Ed McGee, rzucając mu groźne spojrzenie.

3
Debora

Debora uwielbiała szabat. Był to najświętszy ze wszystkich dni świętych, jedyny wymieniony w Dziesięciorgu Przykazaniach.

Co więcej, był to szczególny dar Boga dla Izraelitów. Przez niezliczone tysiąclecia starożytne cywilizacje liczyły czas w miesiącach i latach, ale pojęcie siedmiodniowego tygodnia, uwieńczonego szabatem, zostało wynalezione przez Żydów.

Jest to dzień niezmąconej radości. Podczas tej dwudziestoczterogodzinnej dyspensy od smutku należy przerwać nawet żałobę po którymś z rodziców czy mężu.

Biblia wyjaśnia, że w dniu szabatu nawet Wszechmogący nie tylko przerwał pracę, lecz także „odnowił duszę”.

Tego właśnie doświadczała Debora Luria, zamykając za sobą drzwi w piątkowe popołudnie. Nie odcinała się od świata, raczej zostawiała go na zewnątrz. Świat samochodów, sklepów, fabryk, zmartwień i trudu. W każdy piątek wieczorem odradzało się w niej coś cudownego – mieszanina wiary i radości.

Może właśnie dlatego, myślała Debora, na twarzy matki maluje się takie uniesienie, gdy stoi bez ruchu przed lśniącymi srebrnymi świecznikami, a szabat spływa łagodnie na jej ramiona niczym miękki jedwabny szal.

Rodzina przyglądała się w milczeniu, jak Rachela przesłania dłońmi oczy i przed jedzeniem odmawia modlitwę głosem tak cichym, że jedynie sam Bóg może ją usłyszeć.

W każde piątkowe popołudnie Debora oraz jej przyrodnia siostra Rena pomagały matce w sprzątaniu, polerowaniu i gotowaniu, aby przyszykować dom dla niewidzialnych aniołów, które miały być ich honorowymi gośćmi aż do czasu, gdy trzy małe gwiazdki rozbłysną na sobotnim wieczornym niebie.

Gdy już zapadał mrok, ojciec i Danny wracali do domu po modlitwach, zapach zimy unosił się z ich czarnych jak węgiel chałatów. Cała rodzina witała ich, jak gdyby nie widzieli się od kilku miesięcy.

Rabin Luria kładł duże dłonie na głowie Danny’ego, by go pobłogosławić – a następnie czynił to samo wobec swoich córek.

Wreszcie śpiewał żonie swym głębokim chrapliwym głosem słynne wersety z Księgi Przysłów:

Niewiastę dzielną któż znajdzie?

Jej wartość przewyższa perły³.

Gdy stali wokół stołu nakrytego białym obrusem i oświetlonego chybotliwym blaskiem świec, ojciec wznosił duży srebrny kielich i odmawiał modlitwę nad winem, a potem nad chlebem – dwoma bochenkami, dla upamiętnienia dwóch porcji manny, którą Bóg zesłał Izraelitom na pustyni, aby nie musieli zbierać pożywienia w szabat.

Potem następowała uczta. Nawet w najbiedniejszych domach rodzina wyrzekała się wszystkiego przez cały tydzień, żeby kolacja w piątkowy wieczór była wystawna i –jeśli to możliwe – zawierała danie rybne oraz mięsne.

Przez cały wieczór ojciec wiódł wszystkich przez skarbnicę szabatowych pieśni i chasydzkich melodii bez słów – niektóre pochodziły z innych krajów, z innych stuleci, niektóre ułożył sam.

Debora odliczała zwykłe godziny tygodnia, żyjąc przez cały czas myślą o tych bezcennych chwilach, gdy będzie wolna. Gdy pozwoli, by jej głos wzbijał się ponad inne. Miała wspaniały głos – tak czysty i wibrujący, że Rachela musiała ją często przestrzegać, by śpiewała w synagodze cicho i nie rozpraszała mężczyzn.

W dniu szabatu policzki jej matki płonęły, oczy tańczyły w rytm muzyki. Zdawała się promieniować miłością. Pewnego dnia

Debora dowiedziała się, że był po temu szczególny powód.

Wracała do domu ze szkoły razem z Molly Blumberg, szesnastoletnią sąsiadką, która była już zaręczona i tego lata miała wyjść za mąż. Molly była ogromnie podniecona, ponieważ dowiedziała się właśnie o jednej z podstawowych zasad żydowskiego małżeństwa, o której się rzadko wspominało.

Otóż mężczyzna miał obowiązek kochać się ze swą żoną w piątkową noc – przykazanie oparte bezpośrednio na Księdze Wyjścia, rozdział dwudziesty pierwszy, werset dziesiąty. Co więcej, nie wolno robić mu tego niedbale, ponieważ prawo wymaga, żeby ją „zadowolił”. Kobieta może nawet podać go do sądu, jeśli tego nie uczyni.

***

Debora doszła do wniosku, że częściowo wyjaśnia to przyczyny serwowania mężowi obfitego posiłku. I uśmiech na twarzy żydowskiej kobiety, gdy go przygotowuje.

***

Gdy reszta rodziny kładła się już spać, Debora zostawała sama w jedynym oświetlonym pokoju. Ale nawet to światło nie paliło się przez całą noc. Ponieważ biblijny zakaz pracy w szabat został tak sformułowany przez późniejszych mędrców, że nie zezwalał nawet na zapalanie ani gaszenie elektrycznych lamp, Luriowie, podobnie jak ich najbardziej religijni sąsiedzi, zatrudniali szabesgo ja, który przychodził o jedenastej i gasił wszystkie lampy.

W ciszy i spokoju Debora otwierała Biblię, najczęściej Pieśń nad Pieśniami. Całkowicie pochłonięta tekstem, czasami czytała na głos, nie zdając sobie z tego sprawy:

Na łożu mym nocą szukałam umiłowanego mej duszy, Szukałam go, lecz nie znalazłam…⁴.

Następnie zamykała cicho świętą Biblię, całowała ją i szła na górę.

Był to najszczęśliwszy okres dzieciństwa Debory. Ponieważ dla niej szabat był synonimem miłości.

4
Timothy

Pewnego sobotniego poranka, pod koniec maja, Tim Hogan i jego równie zdenerwowani koledzy klasowi klęczeli w ławkach kościelnych obok konfesjonału, czekając, aż nadejdzie ich kolej wypełnienia po raz pierwszy rytuału o najwyższej doniosłości.

Ponieważ wszyscy mieli po siedem lat, siostra niestrudzenie uczyła ich, jak mają się spowiadać, albowiem jedynie oczyszczenie się z grzechów pozwala katolikowi znaleźć się w stanie łaski, by mógł przyjąć komunię świętą.

Buntując się przeciwko czekaniu w długiej kolejce (ustawionej przez siostrę zgodnie z zasadą „dziel i rządź”), Ed McGee przepchał się obok kilku swoich kolegów i zająwszy miejsce koło Timothy’ego, poczęstował go silnym kuksańcem w bok, chcąc sprowokować go do przerwania ciszy. Prawdę mówiąc, mimo pozorów, jego buńczuczność ulotniła się gdzieś już w drzwiach kościoła i był niemal gotów przyznać się, że jest przerażony.

Wyczuwając zamieszanie, siostra Maria Bernarda odwróciła się i przeszyła Eda ostrym spojrzeniem o takiej sile, że dałoby radę posłać go prosto do czyśćca. Chwyciła go za rękaw i odciągnęła od kolegi, upominając:

– I jeszcze jedno, Edwardzie McGee. Możesz wyznać spowiednikowi, że nie słuchasz mnie nawet w kościele.

Tim wykręcił szyję, by spojrzeć na Eda, który kilka minut później odszedł od konfesjonału, ale przyjaciel, idąc w stronę wyjścia, miał wzrok wbity w ziemię.

No cóż, chyba nie jest tak źle, pomyślał. McGee jakoś przeżył.

W tej samej chwili siostra klepnęła go delikatnie po ramieniu. Wstał nerwowo, ona zaś wskazała mu konfesjonał, do którego miał się udać.

Tim podszedł do konfesjonału ze spuszczoną głową, myśląc: To będzie bułka z masłem. Umiem to wszystko na wyrywki… mam nadzieję.

A jednak gdy wszedł do lewego przedziału, zaciągnął za sobą kotarę i ukląkł, serce zaczęło mu walić jak oszalałe.

Przed oczami miał drewnianą przesłonę. Gdy się odsunęła, dojrzał przez otwory w kratce fioletową stułę na szyi spowiednika, którego rysów nie mógł rozróżnić.

Nagle, w ułamku sekundy, poraziła go doniosłość, ogromne znaczenie tej chwili. Wiedział, że po raz pierwszy w życiu będzie musiał otworzyć serce.

– Pobłogosław mnie, ojcze, albowiem zgrzeszyłem. To moja pierwsza spowiedź.

Odetchnął głęboko, po czym wyrecytował:

– W zeszłym tygodniu spóźniłem się trzy razy do szkoły. Podarłem okładkę zeszytu Dave’a Murphy’ego i rzuciłem nim w niego.

Zamilkł. Grom nie uderzył. Ziemia nie otworzyła się, by go pochłonąć. Może Pan Bóg czeka na cięższe grzechy.

– W ubiegły czwartek spuściłem w ubikacji czapkę Kevina Callahana, płakał przeze mnie.

Czekał z sercem trzepocącym się w piersi.

Głos zza oddzielającej ich kratki wymówił cicho:

– Z pewnością wykazałeś brak szacunku dla cudzej własności, synu. I musisz zapamiętać, że nasz Pan powiedział: „Błogosławieni cisi”. A teraz co do twojej pokuty…

Tak wyglądała pierwsza spowiedź Timothy’ego.

Ale jego pierwsza prawdziwa spowiedź nastąpiła dopiero pięć lat później.

– Podglądałem przez dziurkę od klucza moją starszą siostrę Bridget podczas kąpieli.

Po chwili z drugiej strony padło monosylabowe pytanie:

– Tak?

– No cóż, to wszystko – zapewnił Tim. – Po prostu patrzyłem. – Zmusił się jednak siłą woli, by dodać: – I miałem nieczyste myśli.

Znowu zapadła cisza, jak gdyby spowiednik czuł, że nie wszystko zostało powiedziane. I miał rację, ponieważ Tim nagle wybuchnął:

– I doznawałem tych okropnych uczuć.

Przez chwilę ksiądz nie reagował, po czym spytał:

– Masz na myśli sprawy seksualne, synu?

– O tamtych już księdzu powiedziałem.

– O jakie więc inne „uczucia” ci chodzi?

Tim zawahał się, westchnął głęboko i wyznał:

– Nienawidzę mojego ojca.

Zza przepierzenia dobiegło go ciche, lecz dosłyszalne: „och”. Następnie ksiądz powiedział:

– Nasz Zbawiciel nauczał, że Bóg jest miłością. Czemu… żywisz inne uczucia wobec swego ojca?

– Ponieważ nie wiem, kim jest.

Po chwili ciężkiego milczenia dodał:

– To wszystko.

– Twoje myśli były wysoce niechrześcijańskie – powiedział spowiednik. – Powinieneś zwalczać pokusę nieposłuszeństwa wobec przykazań, pogwałcenia ich myślą, mową lub uczynkiem. A teraz co do twojej pokuty. Odmówisz trzy razy Zdrowaś, Maryjo i dokonasz szczerego aktu skruchy.

Następnie ksiądz wyszeptał słowa rozgrzeszenia, in nomine patris et filii et spiritus sancti, dodając:

– Odejdź w pokoju.

Timothy odszedł. Ale nie w pokoju.

***

Tim niechętnie próbował zaakceptować fakt, że nigdy nie pozna swego ziemskiego ojca. Nie potrafił jednak zdławić tęsknoty za matką – ani pogodzić się z bolesną świadomością, że dzielą go od niej zaledwie dwie godziny jazdy autobusem.

Dla własnego dobra starał się uwierzyć w ponury obraz, który odmalował Tuck – umysłowo chora kobieta, zbyt szalona, by zdołała go rozpoznać. Przyjąć do wiadomości, że jej przerażający widok mógłby przyczynić mu nawet więcej cierpienia. Jednakże jego wizja matki była zbyt silna, by dała się zmienić.

W nocy jego wyobraźnia wyczarowywała obraz niewinnej, złotowłosej kobiety w powiewnej białej szacie, kogoś w rodzaju madonny, która choć zbyt słaba fizycznie, by zapewnić mu opiekę, odwzajemniała jego tęsknotę i modliła się, by ją odwiedził.

Czasami marzył, że gdy dorośnie i będzie miał własny dom, zabierze ją do siebie i otoczy troskliwą opieką. Chciał ją o tym zapewnić, rozwiać jej wątpliwości.

Dlatego właśnie musiał się z nią zobaczyć.

Na swoje dwunaste urodziny poprosił o specjalny prezent – niech go zabiorą do zakładu, żeby mógł ją zobaczyć. Choćby tylko z daleka. Ale Tuck i Cassie odmówili.

Gdy pół roku później ponowił prośbę, został potraktowany jeszcze brutalniej.

– Jeśli o mnie chodzi, to możesz sobie jechać! –wykrzyknęła z gniewem Cassie. – Przyjrzyj się mojej obłąkanej siostrze, przekonaj się, jaką masz matkę. Przeklniesz ten dzień.

A Tuck dodał z szyderczym uśmiechem:

– Ofiarowujemy ci prezent, nie zabierając cię tam. No, a teraz dajmy już temu spokój.

I dali spokój. Przynajmniej rozmowom na ten temat. Tim nie miał wyboru, pozostało mu tylko wziąć sprawę w swoje ręce.

Wczesnym rankiem, pewnej soboty, wspomniał od niechcenia ciotce, że wybiera się wraz z kilkoma kolegami do Madison Square Garden na mecz Knicksów. Skinęła przyzwalająco głową, szczęśliwa, że pozbędzie się go na cały dzień. Nie zwróciła uwagi, że ma na sobie garnitur od bierzmowania.

Tim pośpieszył do stacji metra i wsiadł do ekspresu jadącego w kierunku Manhattanu. Dojechał do dworca autobusowego Port Authority, znajdującego się u zbiegu Ósmej Alei i Czterdziestej Pierwszej Ulicy. Podszedł do okienka kasy i poprosił o bilet powrotny do Westbrook w stanie Nowy Jork. Żująca gumę kasjerka wzięła od chłopca pięciodolarowy banknot, wymięty i wilgotny od jego spoconych ze zdenerwowania dłoni, i nacisnęła dwa przyciski palcem o pomalowanym na krwistoczerwony kolor paznokciu. Automat wypluł bilet.

Tim popatrzył na kartonik.

– Nie, nie – powiedział drżącym głosem. – To taksa dziecinna, a ja już skończyłem dwanaście lat.

Kobieta przyjrzała mu się z uwagą.

– Zrób mi tę grzeczność, chłopcze – jęknęła – i przyjmij to jako świąteczny podarunek, żebym nie musiała robić na nowo salda kasowego. Swoją drogą, musisz mieć chyba nie po kolei w głowie, że jesteś taki uczciwy.

„Nie po kolei w głowie”. Te słowa zmroziły chłopca, jadącego odwiedzić matkę w szpitalu dla umysłowo chorych.

Następny autobus wyruszał o dziesiątej pięćdziesiąt. Tim kupił dwa batoniki Baby Ruth, które miały mu wystarczyć za lunch, ale z powodu zdenerwowania zrobił się taki głodny, że spałaszował oba na pół godziny przed podstawieniem autobusu.

Rozgorączkowany oczekiwaniem, rozpaczliwie chcąc oderwać się od rozmyślań na temat celu swej podróży, zjechał znowu na dół i kupił komiks.

Wreszcie zegar na peronie wskazał dziesiątą czterdzieści pięć i kierowca autobusu, łysiejący mężczyzna w okularach i wymiętym mundurze Greyhounda, ogłosił, że pasażerowie mogą wsiadać.

Niewiele osób wybierało się do północnej części stanu, nie zachęcała bowiem do tego nieprzyjemna styczniowa pogoda, toteż zaledwie kilka sekund później Tim znalazł się w autobusie. Właśnie gdy podawał bilet kierowcy, potężna dłoń spoczęła na jego ramieniu.

– Dobra, koleś, koniec zabawy.

Odwrócił się. Za nim stał wysoki, barczysty Murzyn w onieśmielająco niebieskim mundurze nowojorskiej policji, z rewolwerem u pasa.

– Nazywasz się Hogan? – spytał ostro.

– A o co panu chodzi? Nie zrobiłem nic złego.

– No, nie wiem – odparł policjant. – Pasujesz jak ulał do opisu uciekiniera o nazwisku Hogan.

– Nigdzie nie uciekam – odważnie zaprotestował Tim.

– Panie władzo – przerwał im kierowca autobusu – muszę jechać zgodnie z rozkładem, rozumie pan.

– Tak, tak, jasne. – Potężny mężczyzna skinął głową i trzymając Tima mocno za ramię, powiedział: – Nici z dzisiejszej przejażdżki.

Gdy obaj wysiedli, drzwi zamknęły się z sykiem i autobus powoli ruszył, kierując się tam, gdzie Tim wiedział, że nigdy nie dotrze.

Okrucieństwo tego spotkania – ulotnych, dręczących sekund, które ograbiły go z życiowego celu – wzbudziło w nim tak głęboki smutek, że wybuchnął płaczem.

– Uspokój się, chłopcze – powiedział cicho policjant łagodniejszym tonem. – Czemu zdecydowałeś się na ucieczkę? Przeskrobałeś coś?

Tim pokręcił głową. W tej chwili naprawdę pragnął uciec i już nigdy w życiu nie spotkać Delaneyów.

Niestety, zobaczył swego wuja nader prędko. Od niespełna pół godziny czekał na zbiega na dworcowym posterunku policji.

– No i co, gówniarzu – powitał Tima – myślałeś, że uda ci się zrobić mnie w konia? Naiwniaku, nie musiałem nawet zaglądać do gazety, żeby wiedzieć, że dzisiaj nie ma meczu Knicksów.

Popatrzył na funkcjonariusza, który zatrzymał Tima.

– Dzięki za pomoc, kolego. Macie tu gdzieś pokój, w którym mógłbym pogadać z chłopakiem w cztery oczy?

Czarny mężczyzna skinął głową, pokazując na małe drzwi na tyłach pomieszczenia. Tuck ujął Tima za łokieć i pociągnął go za sobą, tym razem jednak chłopiec zaprotestował.

– Nie! Nie! Nie zrobiłem niczego złego… absolutnie…

– Ja tu jestem sędzią. A teraz dostaniesz to, co ci się należy.

Gdy zniknęli za drzwiami, czarny policjant zapalił papierosa i zaczął przeglądać „Daily News”.

Po chwili skrzywił się, słysząc dobiegające z pokoju odgłosy – plaśnięcia skórzanego pasa o gołe pośladki i zduszone jęki dziecka, próbującego znieść po męsku ból.

***

Gdy wracali metrem do domu, Tim stał, zaciskając zęby, mierząc wuja gniewnym spojrzeniem i przysięgając sobie w duchu: Pewnego dnia cię zabiję!

5
Daniel

Gdy szedłem ośnieżonym chodnikiem, z Biblią w dłoni, widziałem z daleka postaci wiernych wracających do domu po porannej mszy.

Był świąteczny poranek. A ja robiłem to, co robili zawsze moi przodkowie – celowo ignorowałem święta Bożego Narodzenia. Właśnie dlatego szedłem do szkoły. A inni współwyznawcy mojego ojca udali się do pracy. Ta antyświąteczna akcja sama w sobie stanowiła lekcję: Pamiętaj, to nie twoje święto.

Pod koniec roku nasze jesziwy i szkoły średnie również przewidywały dla swoich uczniów ferie, nazywane z naciskiem „feriami zimowymi”. Żeby jeszcze bardziej podkreślić różnicę pomiędzy nami a naszymi sąsiadami innowiercami, szkołę otwierano na jeden dzień dwudziestego piątego grudnia. Był to gest buntu.

Nasz nauczyciel, rabi Schumann, ubrany w swój zwykły czarny garnitur i filcowy kapelusz, przyglądał się z grobową miną, jak wchodzimy do klasy i siadamy na miejscach. Był surowym, wymagającym tyranem, który często wymyślał nam z powodu najmniejszego błędu.

Podobnie jak wielu naszych innych nauczycieli, spędził kilka lat w obozie koncentracyjnym i bladość wgryzła się chyba w jego rysy. Gdy wracam myślą do tamtych czasów, sądzę, że jego surowość względem nas była jedynie sposobem maskowania smutku oraz, być może, poczucia winy, że przeżył holocaust, podczas gdy tylu innym się nie udało.

Wszystkie ustępy z Biblii, które wybrał tamtego dnia, podkreślały inność naszej religii i z każdą chwilą rabi Schumann popadał w coraz większe przygnębienie. Wreszcie zamknął książkę, wstał z ciężkim westchnieniem i przeszył nas spojrzeniem głęboko osadzonych, podkrążonych oczu.

– Ten dzień, ten okropny dzień, gdy oni wynaleźli paliwo do pochodni, które będą paliły nas wszędzie. Przez całe wieki, od naszego wygnania z Ziemi Świętej, czy istniał choć jeden kraj, który nie prześladował nas w jego imieniu? A nasze stulecie było świadkiem największej potworności: bezlitosnej skuteczności nazistów, którzy wymordowali sześć milionów naszych rodaków.

Wyjął chusteczkę, próbując powstrzymać łzy.

– Kobiety, małe dzieci – mówił dalej z bólem. – Wszyscy zamienili się we wstęgi dymu. – Jego głos stawał się coraz bardziej chrapliwy. – Widziałem to, chłopcy. Widziałem, jak zabijali moją żonę i dzieci. Nie wyświadczyli mi nawet tej przysługi, by mnie eksterminować. Pozostawili mnie przy życiu, żebym dręczył się wspomnieniami.

Wszyscy uczniowie wstrzymali oddech. Byliśmy pod ogromnym wrażeniem jego opowieści, nie tylko ze względu na jej treść, ale też dlatego, że rabi Schumann, zwykle surowy i opanowany, płakał teraz jak dziecko.

– Posłuchajcie – mówił, wciąż płacząc – siedzimy tu dzisiaj, by pokazać chrześcijanom, że wciąż żyjemy. Byliśmy tu przed nimi i będziemy aż do nadejścia Mesjasza.

Umilkł, starając się opanować.

– A teraz powstańmy.

Zawsze lękałem się tej chwili, gdy musieliśmy śpiewać słowa, intonowane przez tak wielu naszych braci, wchodzących do komór gazowych:

Wierzę całym sercem

W nadejście Mesjasza.

I choć może zmitrężyć po drodze,

Mimo to wierzę. Wciąż wierzę.

Gdy wracałem do domu, popołudniowe niebo było szarym całunem. Jeszcze raz przeszedłem obok świątecznych lampek. Tym razem jednak widziałem w nich błyszczące, niezniszczalne atomy sześciu milionów dusz.

6
Timothy

Pewnego upalnego popołudnia, latem 1963 roku, czternastoletni Tim, Ed McGee oraz ich stała straż przyboczna, Jared Fitzpatrick, przechodzili przez obce terytorium – dzielnicę przyległą do St. Gregory’s, która była ośrodkiem wspólnoty B’nai Simcha.

Gdy mijali dom rabina Mosesa Lurii, Ed prychnął pogardliwie:

– Spójrzcie, to tutaj mieszka ten najważniejszy żydek. Może zadzwonimy do drzwi albo wytniemy jakiś inny numer?

– Niezły pomysł – zgodził się Tim, Fitzpatrick jednak miał zastrzeżenia.

– A jeśli otworzy? Może rzucić na nas klątwę…

– Daj spokój, Fitzy. – McGee się skrzywił. – Po prostu tchórz cię obleciał.

– Wcale nie – zaprotestował Jared. – Tylko że naciskanie cudzych dzwonków to zabawa dobra dla dzieciaków. Może wymyślisz coś ciekawszego?

– Na przykład? – spytał gniewnie Ed. – Nie mamy przecież ręcznego granatu.

– A gdybyśmy tak rzucili mu kamieniem w szybę? – zaproponował Tim, wskazując wykop na ulicy, kilkanaście metrów dalej. Robotnicy przerwali już pracę na dziś, zostawiając zwały ewentualnych pocisków wszelkiego kalibru.

Fitzy podbiegł do sterty kamieni i przyniósł jeden wielkości piłki do baseballu.

– Dobra, chłopaki – powiedział wyzywająco Ed – który rzuca pierwszy? – Utkwił spojrzenie w Timie. – Zrobiłbym to sam, ale wciąż jeszcze mam ramię zwichnięte po bójce z tymi czarnuchami w zeszły czwartek.

Zanim Tim zdążył zaprotestować, Ed i Fitzy wybrali właśnie jego.

– No, dalej, cykorze, rzucaj tym cholernym kamieniem!

Wściekłym gestem Tim wyrwał kamień z dłoni Eda, zamachnął się i cisnął nim w największe okno domu rabiego.

Rozległ się ogłuszający hałas. Tim odwrócił się do swych kumpli.

Znajdowali się już w połowie ulicy.

***

Trzy godziny później ktoś zadzwonił do domu Luriów.

Debora, wciąż w stanie szoku, otworzyła drzwi i na widok dwóch gości cofnęła się zaskoczona. Natychmiast poszła po ojca.

Uwagę rabina pochłaniał całkowicie trudny ustęp midrasza, gdy wrogi pocisk naruszył spokój jego domowego sanktuarium.

Od tamtej chwili stał nieporuszony przed roztrzaskaną szybą, myśląc z udręką o pogromach i defilujących oddziałach szturmowych.

– Tatusiu – rzekła z wahaniem Debora – przyszedł policjant… przyprowadził ze sobą chłopca.

– Ach – powiedział cicho – może tym razem doczekamy się odrobiny sprawiedliwości. Zaproś ich do środka.

Chwilę później obaj weszli do pokoju.

– Dzień dobry, czcigodny – rzekł policjant, zdejmując czapkę. – Jestem funkcjonariusz Delaney. Przepraszam, że zakłócam panu spokój, ale przyszedłem w związku z uszkodzeniem pańskiego okna.

– Tak – potwierdził z ponurą miną rabi – okno rzeczywiście zostało uszkodzone.

– Oto winowajca – powiedział policjant, chwytając chłopca za kołnierz, jak gdyby chciał go podnieść niczym złapane w potrzask zwierzę. – Wstyd mi przyznać, że Tim Hogan jest moim niewdzięcznym siostrzeńcem. Przygarnęliśmy go, gdy zachorowała jego biedna matka, Margaret.

– Och, a więc to syn Margaret Hogan – rzekł rabi. – Powinienem był go poznać po oczach.

– Znał pan moją matkę? – spytał Tim.

– Słabo. Gdy umarła moja żona, szames Izaak zatrudnił ją, by przychodziła od czasu do czasu posprzątać dom.

– Tym większy wstyd. – Tuck spiorunował Tima spojrzeniem. – A teraz mów rabiemu, co ci kazałem powiedzieć.

Tim skrzywił się, jak gdyby połknął gorzką pigułkę, i wymamrotał:

– Ja…

– Głośniej, chłopcze – powiedział ostro policjant. – Zwracasz się do osoby duchownej.

– Ja… chciałem przeprosić za to, co zrobiłem, wasza wielebność – wykrztusił Tim i dodał bez namysłu: – Biorę pełną odpowiedzialność za mój czyn i zamierzam zwrócić panu pieniądze za wyrządzoną szkodę.

Rabin Luria obrzucił chłopca zagadkowym spojrzeniem, po czym rzekł:

– Usiądź, Timothy.

Tim przysiadł posłusznie na brzeżku krzesła, wbijając wzrok w zarzucone książkami biurko rabiego, nie potrafił się jednak opanować i kręcił się nerwowo, wodząc wzrokiem za brodatym Żydem, który przemierzał pokój tam i z powrotem, wzdłuż półek uginających się pod ciężarem opasłych tomów, z rękami założonymi z tyłu.

– Timothy – rzekł po namyśle – czy mógłbyś mi wyjaśnić, co popchnęło cię do tak nieprzyjaznego czynu?

– Nie… nie wiedziałem, że to pański dom.

– Ale wiedziałeś, że mieszkają w nim Żydzi, prawda?

– Tak, proszę pana – przyznał Tim, spuszczając głowę.

– Czy odczuwasz jakąś szczególną… wrogość wobec naszego narodu?

– Ja… cóż, niektórzy moi koledzy… to znaczy, mówiono nam…

Nie mógł powiedzieć więcej. W tym momencie jego wuj również zaczął się pocić….

– I myślisz, że to prawda? – spytał cicho rabin. – To znaczy, czy nasz dom różni się czymś od domów twoich kolegów?

Tim rozglądał się przez chwilę dokoła, nim odpowiedział szczerze:

– No, jest tu strasznie dużo książek…

– Tak – przyznał rabin. – Ale poza tym, czy ja lub ktokolwiek z mojej rodziny przypomina ci demona?

– Nie, proszę pana.

– Wobec tego mam nadzieję, że ten nieszczęśliwy wypadek pozwoli ci zrozumieć, iż Żydzi to tacy sami ludzie jak wszyscy inni… mają może tylko trochę więcej książek.

Następnie powiedział do policjanta:

– Dziękuję, że dał mi pan możność porozmawiania z pańskim siostrzeńcem.

– Nie omówiliśmy jeszcze sprawy zadośćuczynienia. Takie ogromne okno musi z pewnością kosztować niebagatelną sumę. A ponieważ Tim nie chce zdradzić nazwisk współwinowajców, będzie musiał zwrócić panu pieniądze sam.

– Ale, wujku Tuck…

– Ile masz lat, Timothy? – przerwał mu rabin.

– Właśnie skończyłem czternaście, proszę pana.

– W jaki sposób zamierzasz zarobić te pieniądze?

– Może załatwiać sprawunki lub nosić paczki sąsiadom – odpowiedział za siostrzeńca Tuck. – Coś mu za to skapnie.

– Ile?

– Może pięć, może dziesięć centów.

– Zarabiając w takim tempie, będzie spłacał koszt mojej szyby przez kilka lat.

Policjant ledwie raczył spojrzeć na rabina.

– Może nawet spłacać przez sto lat, nic mnie to nie obchodzi. Co tydzień będzie wpłacał panu ratę.

Rabin Luria ścisnął dłońmi czoło, jak gdyby chwytając jakąś ulotną myśl, następnie podniósł głowę i powiedział:

– Myślę, że znalazłem rozwiązanie korzystne dla obu stron. Panie Delaney, widzę, że pański siostrzeniec jest w zasadzie dobrym chłopcem. O której Timothy zwykle chodzi spać?

– W dni szkolne o dziesiątej.

– A w piątkowe wieczory?

– O wpół do jedenastej, o jedenastej. Jeśli telewizja transmituje mecz, pozwalam oglądać mu go do końca.

– Świetnie. – Na twarz rabiego wypłynął uśmiech. – Chyba mam dla ciebie pracę… – powiedział do chłopca.

– Weźmie ją – wtrącił szybko wuj.

– Chciałbym, żeby sam podjął decyzję – rzekł łagodnie rabin Luria. – To zajęcie wiąże się z dużą odpowiedzialnością. Czy wiesz, kim jest szabesgoj?

– Przepraszam, rebe – przerwał znowu Delaney – ale czy nie nazywacie „gojami” chrześcijan?

– Tak – odpowiedział Luria – ale to słowo oznacza po prostu „innowiercę”. Szabesgoj to nie-Żyd o nieskazitelnej moralności, który przychodzi w każdy piątek po rozpoczęciu szabatu i wykonuje czynności, których nam nie wolno wykonywać: gasi światła, reguluje ogrzewanie i tak dalej. Taki osobnik – wyjaśniał dalej – zwykle załatwia dla nas różne sprawy także w tygodniu, aby mógł poznać nasze prawa, ponieważ popełnialibyśmy grzech, nawet mówiąc mu, co ma robić, gdy już zacznie się szabat.

Następnie zwrócił się wprost do chłopca:

– Tak się składa, że Lawrence Conroy wybiera się do College of the Holy Cross, by studiować medycynę. Przez ostatnie trzy lata pomagał nam, Kaganom, panu Wassersteinowi i obu braciom Shapiro. Co miesiąc każde z nas wypłaca mu pewną sumę, a w piątki zostawiamy mu porcję deseru przygotowanego na ten wieczór. Jeśli jesteś zainteresowany tą pracą, to spłacenie długu zajęłoby ci zaledwie kilka miesięcy.

Kilka minut później, gdy wracali do domu, Delaney skomentował ostatecznie tę całą nieprzyjemną sprawę.

– Posłuchaj mnie, Timmy, i zapamiętaj dobrze. Następnym razem, gdy zechcesz wytłuc szybę jakiemuś Żydowi, upewnij się, że nie jest ważnym rabinem.

7
Debora

Gdy Debora miała prawie czternaście lat, stała się świadkiem ostrej – choć nierównej – potyczki między swoją przyrodnią siostrą a ojcem.

– Nie wyjdę za niego! Nigdy!

– Reno, masz przeszło siedemnaście lat – powiedział cicho ojciec. – Twoja starsza siostra Malka była już w tym wieku zamężna. A ty nie jesteś nawet zaręczona. Powiedz mi, co ci się tak nie podoba w synu rebego Epsteina?

– Jest gruby – powiedziała Rena.

– Słyszałaś, Rachelo? – spytał rabin Luria żonę. – Nagle swaty stały się konkursem piękności! Nasza córka uważa, że wspaniały uczony z szacownej rodziny jest jej niegodny, ponieważ ma lekką nadwagę.

– Nie taką lekką – mruknęła Rena.

– Reno – prosił rabi – to pobożny chłopiec i będzie dla ciebie dobrym mężem. Dlaczego tak się upierasz?

– Ponieważ nie chcę wyjść za niego.

Brawo, Rena! – pomyślała Debora.

– Nie chcesz? – spytał rabi tonem pełnym melodramatycznego zdumienia. – Jak „nie chcę” może stanowić ważny powód?

Niespodziewanie w sukurs Renie przyszedł Danny.

– Ależ, ojcze – wtrącił się. – A kodeks prawny? Nawet Ha-Ezer⁵, rozdział czterdziesty drugi, werset dwunasty. Czy niemówi on, że kobieta musi wyrazić zgodę na małżeństwo?

Gdyby powiedział to ktokolwiek inny poza jego ukochanym synem i następcą, Moses Luria wpadłby w gniew, że ktoś śmie kwestionować jego zdanie. Ale teraz nie potrafił ukryć uśmiechu dumy. Jego mały chłopiec, choć jeszcze przed bar micwą, nie bał się zetrzeć w sprawach Biblii z silczańskim rabim. Na ten dzień dyskusja była zakończona.

Jednakże podczas dni, które nastąpiły później, w domu Luriów dawało się odczuć stałe napięcie, rozmawiano szeptem przez telefon do późna w nocy.

Skończywszy szczególnie długą rozmowę, rabin Luria wszedł powoli, zdecydowanym krokiem, do salonu, gdzie znajdowała się reszta rodziny.

Popatrzył na żonę i rzekł ze znużeniem:

– Epstein zaczyna mnie naciskać. Twierdzi, że Belzer zaproponował mu jedną ze swoich córek. – Westchnął teatralnie. – Ach, co za szkoda, że tracimy takiego wspaniałego uczonego. – Popatrzył wymownie na Renę. – Oczywiście, nawet przez myśl by mi nie przeszło, żeby cię zmuszać do czegoś, na co nie masz ochoty, kochanie – rzekł łagodnie. – Wszystko zależy od ciebie.

W ciszy, która zapadła, Debora czuła, jak emocjonalne kleszcze zaciskają się na woli jej siostry.

– Dobrze, tatusiu – rzekła z westchnieniem Rena. – Wyjdę za niego.

– Cudownie! To wspaniała wiadomość! –wybuchnął radością rabi. – Czy uroczystość zaręczyn może odbyć się za dwa tygodnie? Jak sądzisz, Rachelo? – spytał żonę.

– Nie widzę przeszkód. Czy ustalisz wszystko z rebe Epsteinem?

– Już to zrobiłem. – Moses się uśmiechnął.

Debora zacisnęła zęby i poprzysięgła w duchu, że nigdy nie pozwoli manipulować sobą w taki sposób. Nie potrafiła powstrzymać się od myśli, czy wobec swego ukochanego Danny’ego ojciec byłby równie apodyktyczny.

***

Później Danny pamiętał jak przez mgłę wizytę rebego Epsteina w gabinecie ojca dla omówienia szczegółów związanych ze ślubem, między innymi posagu Reny, a przede wszystkim daty i miejsca uroczystości.

To, co nastąpiło później, na zawsze utkwiło w pamięci Danny’ego. Tradycja nakazywała, aby rodzice, na znak symbolicznego przypieczętowania kontraktu, rozbili talerz. Czasami – i tak właśnie stało się tego dnia – przychodziły kobiety z glinianymi naczyniami i gdy ogłaszano zaręczyny, rozlegał się głośny brzęk tłuczonej o podłogę zastawy i radosne okrzyki: Mazeł tow, mazeł tow!

– Czemu wszyscy wpadają w szał i tłuką talerze? – spytał Danny ojca.

– No cóż, mój synu. – Rabin Luria się rozpromienił. – Istnieje kilka wyjaśnień. Niektórzy mówią, że podobnie jak nie uda się skleić stłuczonego talerza, tak nie wolno dopuścić do złamania umowy między narzeczonymi. Istnieje też znacznie barwniejsza interpretacja. Hałas ma odstraszyć złe duchy, które mogłyby rzucić klątwę na małżeństwo Reny.

Nawet Debora, która była w posępnym nastroju z powodu niechcianego przez siostrę małżeństwa, wzięła udział w ogólnej radości i śmiała się jak szalona wraz z innymi.

Podczas szabatu poprzedzającego ślub pulchny Abram Epstein został zaszczycony, jako przyszły pan młody, zaproszeniem do przeczytania wybranego na ten tydzień rozdziału z Ksiąg Prorockich.

Gdy wszedł na podium, obsypał go nagle grad drobnych pocisków. Były to rodzynki, migdały, orzechy i słodkie cukierki, ciskane z galerii dla kobiet – na szczęście. Większość rzucała je gdzie popadło, Debora natomiast celowała orzechami dokładnie w głowę przyszłego szwagra.

***

Racheli przypadło w udziale zapoznanie pasierbicy ze szczególnymi żydowskimi zwyczajami dotyczącymi „spraw seksualnych”. Debora nie powinna była uczestniczyć w tych naukach, ale bardzo chciała posłuchać matki, a Rachela ani Rena nie miały nic przeciwko temu.

Główny temat wykładu matki stanowiła czystość kobiety. A właściwie jej nieczystość. Rabin przeprowadził skrupulatne konsultacje z Rachelą na temat cyklu menstruacyjnego Reny, żeby w dniu swego ślubu była rytualnie czysta. Teraz Rachela wyjaśniała szczegółowo Renie, w jaki sposób ma się badać co miesiąc, żeby określić początek i koniec miesiączki. Później będzie musiała codziennie zmieniać bieliznę i pościel i dopiero po siedmiu dniach będzie jej wolno znów współżyć z mężem.

Podczas dwóch tygodni duchowego „skalania” kobiecie nie wolno dotykać męża w żaden sposób. Nawet ich bliźniacze łóżka muszą być całkiem oddzielone. Przepisy są tak surowe, że mężowi nie wolno jeść niczego, co pozostawiła żona, chyba że zostanie przełożone na inny talerz.

– Czy zrozumiałaś wszystko, Reno? – spytała Rachela.

Jej pasierbica skinęła tylko głową.

Rachela poklepała dziewczynę po ręce.

– Wiem, jak się musisz czuć, kochanie. Szkoda, że nie może ci o tym wszystkim powiedzieć twoja własna matka.

Rena skinęła ponownie głową, mówiąc:

– Dziękuję ci.

Debora nie potrafiła opanować uczucia gniewu na myśl, że pewnego dnia jej mąż również uzna ją za „nieczystą”. Przez połowę miesiąca będzie nieczysta, skalana, niedotykalna.

Sześć tygodni później Rachela zaprowadziła Renę do mykwy, rytualnej łaźni, w celu dokonania pierwszego oczyszczenia. Debora została w domu i puściła wodze fantazji.

Wiedziała, co się stanie, matka opisała jej wszystko wcześniej ze szczegółami. Siostra będzie musiała wejść do łaźni, gdzie zdejmie całe ubranie, zegarek, pierścionki – nawet plaster, przyklejony na skaleczonym palcu.

Następnie umyje się dokładnie od stóp do głów, wyczyści zęby, uczesze wszystkie włosy na ciele, obetnie i wyszoruje paznokcie. Wreszcie, pod czujnym spojrzeniem towarzyszącej jej matrony, zejdzie nago po kilku kamiennych stopniach do dużego zbiornika napełnionego bieżącą wodą i zanurzy się w nim całkowicie.

Towarzysząca jej osoba musi pilnie uważać, żeby najdrobniejszy kosmyk włosów nie pozostał nad wodą, w przeciwnym bowiem razie cała procedura byłaby nieważna.

Rena będzie musiała to robić co miesiąc przez resztę swoich płodnych lat, czyli prawdopodobnie przez ćwierć wieku.

Przez następne czterdzieści osiem godzin Rena była milcząca i nerwowa. Parokrotnie Deborze wydawało się nawet, że słyszy jej cichy płacz dobiegający z pokoju. Raz, słysząc zduszone łkanie, zapukała do drzwi, ale Rena najwyraźniej nie chciała, żeby ktoś był świadkiem jej łez.

– Posłuchaj cie, to wszystko jest normalne – wyj aśniła Rachela obu dziewczynkom. – Zamążpójście jest najważniejszym wydarzeniem w życiu kobiety, ale też i wielkim wstrząsem: opuszcza się dom rodziców, zamieszkuje się z kimś… – Umilkła.

– Kogo się prawie nie zna – dokończyła gorzko jej myśl Debora.

Rachela wzruszyła z zakłopotaniem ramionami.

– No cóż, trzeba brać pod uwagę i ten aspekt. Ale wiesz co, Deboro? Aranżowane małżeństwa czasami sa lepsze niż tak zwane z miłości. W porównaniu z innymi u ortodoksów rozwody zdarzają się niezwykle rzadko.

Tak, pomyślała Debora, ponieważ uzyskanie rozwodu jest prawie niemożliwe.

– Reno, kochanie – czule powiedziała Rachela do swej pasierbicy. – Zdradzę ci coś bardzo osobistego. Gdy ojciec przyszedł do mnie, żeby zaproponować mi na męża rabina Lurię, to znaczy Mosesa, nie byłam… szczerze mówiąc… nastawiona zbyt entuzjastycznie do tego pomysłu.

Umilkła, po czym dodała, by upewnić się, że dziewczęta zachowają dyskrecję:

– Pamiętaj, że mówię ci to w zaufaniu.

Rena skinęła głową i czułym gestem dotknęła dłoni Racheli.

– Chodzi mi o to – mówiła dalej Rachela – że byłam nawet młodsza od ciebie. Moses pasował mi bardziej na ojca niż na wymarzonego męża. Był starszy, miał dzieci… poza tym był legendarnym silczańskim rabinem.

Zamknęła oczy, przypominając sobie tamte czasy.

– A potem spotkaliśmy się na osobności. Od pierwszej chwili wiedziałam, że potrafi czytać w moich myślach. Rozumiał doskonale wszystkie moje wątpliwości. Opowiedział mi więc prostą historię. Była to jedna z żydowskich mistycznych legend. Otóż kiedy dusza zstępuje z nieba, składa się z dwóch części, męskiej i kobiecej, które rozdzielają się i zamieszkują w różnych ciałach. Jeśli jednak później ludzie ci prowadzą godne życie, Ojciec Wszechświata łączy ich w parę małżeńską. Przestałam martwić się, że poślubiam kogoś dwukrotnie ode mnie starszego, i zaczęłam myśleć, że oto moja dusza odnalazła drugą połowę. Od tamtej chwili zakochałam się w nim. I mam nadzieję, że się zgodzicie – zakończyła – iż nasze małżeństwo można porównać do dębu oplecionego pnączem.

Trzy kobiety popatrzyły na siebie bez słowa – Rachela zdumiona własną niespodziewaną szczerością, Rena pocieszona, a Debora zmieszana i lekko przestraszona, że wie tak mało o otaczającym ją świecie.

***

Tego ranka, gdy miał odbyć się ślub, Rena nie zeszła na dół, albowiem prawo nakazuje pannie młodej oraz panu młodemu pościć przez cały dzień aż do zakończenia uroczystości. Gdy Debora spytała siostrę z troską, jak się czuje, Rena odpowiedziała:

– Dobrze. W każdym razie nie jestem głodna.

Krewni oraz inni uczestnicy uroczystości zgromadzili się już na dziedzińcu synagogi, gdy Abram Epstein, w modlitewnym szalu na tradycyjnym białym garniturze, ukazał się w drzwiach i został zaprowadzony przez kobiety do salonu, gdzie czekała Rena.

Po piętach deptało mu trzech młodych brodatych klezmerów – skrzypek, klarnecista i mężczyzna z tamburynem – przygrywających wesołe melodie. Wszyscy przypominali postaci z obrazu Chagalla. Panna młoda wstała, by powitać przyszłego męża.

Abram popatrzył na nią i szepnął:

– Nie obawiaj się niczego, Reno. Będziemy dobrzy dla siebie.

Następnie nakrył jej twarz welonem i wyszedł, a za nim muzycy.

Zaledwie godzinę później, gdy stali zwróceni do siebie twarzami pod baldachimem na dziedzińcu synagogi, Abram włożył obrączkę ślubną na wskazujący palec prawej ręki Reny, wypowiadając słowa: „Oto zostajesz mi poświęcona tą obrączką według prawa Mojżesza i Izraela”.

Następnie, zgodnie z tradycją tej wielkiej uroczystości, każde z siedmiu rytualnych błogosławieństw małżeńskich zostało wygłoszone przez siedmiu różnych wybitnych rabinów, którzy zjechali się z całego kraju na tę ceremonię.

Jakow Ever, słynny kantor (i artysta, mający na swoim koncie nagrane płyty), który przyszedł piechotą całą drogę z Manhattanu, odśpiewał błogosławieństwa nad winem. Wreszcie postawiono kielich na ziemi, tuż obok dużego czarnego buta Abrama Epsteina.

Gdy rozbił nogą kielich, zebrany tłum zaczął wznosić radosne okrzyki: Mazeł tow! Mazeł tow! – a muzycy, wsparci obecnie przez kontrabas i pełny zestaw cymbałów i bębnów, zaczęli czynić, jak mówi psalm, „radosny hałas ku chwale Pana”.

Uroczystość była wspaniała. Jak chciał zwyczaj, kobiety i mężczyźni siedzieli przy oddzielnych stołach, po przeciwnych stronach pokoju. Jedynie dzieciom wolno było nie przestrzegać podziału według płci i biegać wszędzie, co czyniły chętnie i hałaśliwie.

Debora bez przerwy znajdowała jedno lub dwoje z pięciorga dzieci Malki na swoich kolanach. Później wspominała to jako najprzyjemniejsze chwile wieczoru.

Entuzjazm młodych muzyków był tak zaraźliwy, że kantor Ever po prostu doskoczył do mikrofonu i odśpiewał wibrującym głosem najważniejszą pieśń na każdym chasydzkim weselu – Cały świat jest wąskim mostem, która przypominała nowożeńcom, że nawet w tej szczęśliwej chwili ich życia z każdej strony czyhają na nich smutki.

Gdy wreszcie długa biesiada dobiegła końca i wypowiedziano już wszystkie błogosławieństwa dla młodej pary, stoły i krzesła zostały odsunięte pod ściany i przekształcono pokój w dużą salę balową.

Obie matki, Rachela i piersiasta żona rabina Epsteina, zaczęły tańczyć w rytm melodii Szczęśliwa gwiazda, szczęśliwy znak, za nimi ruszyła w tan młoda para.

Była to szczególna chwila uroczystości – jedyna, kiedy kobieta i mężczyzna mogli zatańczyć razem.

Inni tańczyli po właściwych stronach sali. Jeszcze długo po tym, gdy kobiety wróciły zmęczone, spocone na swoje krzesła, długobrodzi mężczyźni pląsali żywiołowo, tworząc duże koło i trzymając między sobą chusteczki.

W pewnej chwili klarnecista mrugnął porozumiewawczo do kolegów. Na ten sygnał zaczęli zgodnie grać specjalną piosenkę, na której tekst składały się jedynie sylaby: biri biri bum biri bum. Była to jedna z najbardziej znanych melodii skomponowanych przez samego rabina Mosesa Lurię i zamieszczonych w dwutomowym Zbiorze pieśni chasydzkich.

Koniec pieśni powitano frenetycznymi oklaskami i okrzykami zachęcającymi rabiego Lurię, by sam odśpiewał swoją pieśń. Zgodził się nader chętnie i spełnił prośbę zebranych, przytupując rytmicznie nogą, z oczami zamkniętymi dla lepszej koncentracji.

Danny starał się dotrzymać kroku starszym mężczyznom, którzy – a zwłaszcza ojciec – wydawali się niezmordowani. Wreszcie, czując, że kompletnie opada z sił, opuścił krąg pod pretekstem, że musi się czegoś napić. Niemądrze zaspokoił pragnienie winem zamiast wodą sodową i zakręciło mu się lekko w głowie. Hamulce puściły mu na tyle, że zawołał do siostry, która siedziała w kącie zamyślona:

– No, Deb, nie siedź tak! Chodź tańczyć!

Debora wstała z ociąganiem i przyłączyła się do kilku kobiet, które wciąż trzymały się za ręce, kołysząc się w takt muzyki.

Danny nie mógł wiedzieć, że humor popsuł jej się zdecydowanie, gdy usłyszała, jak rozbawiony stryj Saul wykrzyknął:

– Pomyśl tylko, Deboro, teraz kolej na ciebie!

8
Daniel

Tym razem naprawdę myślałem, że mnie zabije.

Czy to miała być moja nagroda za dodatkowe lekcje Tory?

Był to rok mojej bar micwy i ojciec załatwił, że codziennie zostawałem o godzinę dłużej, by studiować z rebem Schumannem ustęp z Ksiąg Prorockich, które miałem czytać tego niezwykle ważnego dnia. Dlatego moja droga do domu była bardziej mroczna i niebezpieczna niż przedtem.

Nie wiem, jakie ścieżki przeznaczenia przywiodły tamtego wieczoru krwiożerczego Eda McGee na ulicę, którą szedłem. Może przyczaił się i czekał, czerpiąc jakąś szczególną radość z prześladowania mnie.

Znalazłem się jakby w krzyżowym ogniu. Inne dzieci w szkole nie lubiły mnie, ponieważ byłem synem sławnego i wielce pobożnego człowieka. Z zazdrości obrzucali mnie obelgami. Ale McGee – prawie z tego samego powodu – rzucał się na mnie z pięściami.

Tym razem nie było widzów – co mnie przeraziło. Kto go powstrzyma, by nie posunął się za daleko? Było potwornie zimno i nieliczni przechodnie mijali nas z podniesionymi kołnierzami i nasuniętymi na oczy czapkami, tak że prawie nie widzieli, co się dzieje. A wiatr wył tak głośno, że zagłuszał moje jęki. Moją jedyną obronę stanowiła tarcza ze świętych ksiąg, którymi osłoniłem się odruchowo.

Nagle Ed przekroczył granice wszelkich poprzednich ataków. Jego prawa pięść trafiła w okładkę Talmudu, rozrywając ją i wytrącając mi z ręki książkę, która upadła na ziemię. Nie wiedziałem, czy odczuwam większy ból z powodu wstrząsu, czy też świętokradztwa.

– Ty mały Mośku – parsknął z pogardą – nie masz już teraz swoich cennych żydowskich książek, żebyś mógł się za nimi chować. Stań i walcz ze mną jak mężczyzna. – Wysunął brodę i przyjął postawę bokserską, mówiąc chełpliwie: – Mogę nawet dać ci fory.

Nigdy w życiu nikogo nie uderzyłem, raptem jednak mój strach przerodził się w gniew i wymierzyłem mu silny cios w splot słoneczny. Usłyszałem nagły świszczący dźwięk, jak gdyby powietrze uchodziło z wielkiego balona.

Ed zgiął się wpół, cofając się i próbując utrzymać równowagę. Mimo iż wiedziałem, że mam okazję uciec, stałem sparaliżowany, gdy mój napastnik wciąż się zataczał, usiłując złapać oddech.

Czemu nie uciekłem? Z jednej strony było to zapewne spowodowane wstrząsem. Nie mogłem uwierzyć, że to zrobiłem.

I tak skutecznie.

Z drugiej strony z jakiegoś dziwnego powodu czułem się winny. Winny, ponieważ wyrządziłem krzywdę drugiemu człowiekowi.

Prędko przyszedł do siebie, zdawał się zionąć ogniem.

– Teraz – warknął – zabiję cię.

Nagle rozległ się czyjś krzyk:

– Zostaw go w spokoju, McGee, ty głupi gnojku!

Obejrzeliśmy się obaj, zaskoczeni. W naszym kierunku biegł

Tim Hogan.

– Trzymaj się od tego z daleka – ostrzegł go Ed. – Ten żydek i ja mamy ze sobą coś do załatwienia.

– Zostaw go w spokoju – powtórzył Timothy. – To syn rabina. – Spojrzał na mnie i polecił: – Idź do domu, Danny.

– Odbiło ci, Hogan, jesteś jego gorylem czy co? – spytał z wściekłością McGee.

– Nie, Ed, jestem po prostu jego przyjacielem.

– Nazywasz tego smarkatego Mośka swoim przyjacielem?

– Tak – odpowiedział Tim ze spokojem, który napełnił mnie nabożnym podziwem. – Coś ci się nie podoba?

– Mówisz poważnie? – zdumiał się McGee.

– Jest tylko jeden sposób, w jaki możesz się o tym przekonać – odrzekł Tim, odwracając się znowu do mnie i nakazując: – Danny,

idź do domu. Natychmiast!

Musiałem sprawiać wrażenie, jak gdybym się kłaniał, gdy pochyliłem się, podniosłem moje zniszczone książki i zacząłem się wycofywać. Kątem oka widziałem ich dwóch stojących naprzeciwko siebie jak gladiatorzy. Gdy biegłem ulicą, dochodziły mnie z tyłu odgłosy walki. Wymiana ciosów, parowanych, trafionych. Nie odważyłem się obejrzeć. Potem usłyszałem odgłos, jaki wydaje ciało uderzające o bruk. A następnie ciche słowa Tima Hogana:

– Przykro mi, Ed, ale sam się o to prosiłeś.

9
Timothy

Chociaż jej mąż bynajmniej tego nie podejrzewał, Cassie Delaney przestała odkładać co tydzień swoją pensję do wspólnej kasy. A przynajmniej jej część.

Przez całe dzieciństwo jej błękitnooka siostra Margaret była „tą ładną”, a ona – używając słów ich własnej matki – „strachem na wróble”. Nic się nie zmieniło również, gdy dorosły.

Żadne słowa męża nie mogły wybić jej z głowy przekonania, że jest nieatrakcyjna. Czuła, że Tuck marzy o bardziej seksownej żonie.

Nagle trafiła się okazja, by to zmienić. Jej dział otrzymał pewną ilość ślicznych francuskich negliży z czarnego jedwabiu, tak kuszących, że każda kobieta wyglądała w nich jak Brigitte Bardot.

Musiała mieć jeden z nich. Ale jak zdobyć osiemdziesiąt sześć dolarów? Nawet przy rabacie, który przysługiwał jej jako pracownicy, nigdy nie będzie mogła pozwolić sobie na taki luksus.

Szczęście uśmiechnęło się do niej, albowiem niespodziewanie podniesiono jej pensję do czterech dolarów sześćdziesięciu ośmiu centów tygodniowo. Nie powiedziała o tym Tuckowi i zaczęła zbierać pieniądze.

Gdy była pewna, że wszyscy w domu śpią, zakradała się cicho do kuchni, wyciągała składaną drabinkę i wkładała cztery dolary do pustego pudełka po płatkach kukurydzianych firmy Kellogg.

Tygodnie powoli mijały, a jej skarb stopniowo się powiększał. Wreszcie policzyła z zapartym tchem, że dysponuje już sumą sześćdziesięciu ośmiu dolarów.

Gdy wróciła do domu pewnego sobotniego popołudnia, znalazła kartkę od męża z wiadomością, że zabrał wszystkie dzieciaki na pizzę. Mimo że była bardzo zmęczona, z radością wspięła się na drabinkę, żeby dodać kolejne cztery dolary do swego bogactwa.

Ale spotkała ją przykra niespodzianka. Pudełko nie wydawało się tak pełne jak przedtem. Gdy przeliczyła starannie wszystkie banknoty, odkryła ku swemu przerażeniu, że stan jej posiadania zmniejszył się do zaledwie pięćdziesięciu dwóch dolarów.

Wpadła w straszliwą wściekłość.

– Do cholery, mamy wśród nas przeklętego złodzieja!

Nie musiała zastanawiać się długo, by znaleźć prawdopodobnego winowajcę.

Wbiegła jak burza na górę i zaczęła przeszukiwać pokój Timothy’ego. Znalazła pieniądze ukryte w jego tenisówkach – sumę znacznie przewyższającą to, co mógł zaoszczędzić z tygodniówki, wynoszącej dwadzieścia pięć centów. Mógł je zatem zdobyć tylko w jeden sposób.

– Wszystko ma swoje granice! – wybuchnęła, gdy wrócił Tuck. – Musimy go odesłać. Zamierzam porozmawiać jutro z ojcem Hanrahanem.

Wykonane ze sklejki ściany domu Delaneyów były bardzo akustyczne. Timothy, siedzący w swoim pokoju na górze, słyszał każde słowo.

– O Chryste! – wyszeptał sam do siebie, czując nagle straszliwą pustkę w klatce piersiowej. Co ma począć? Do kogo się zwrócić?

***

W niedzielne popołudnie Rachela pojechała z Dannym i Deborą do Queens odwiedzić matkę. Rabi jak zwykle został w domu, pracował w swoim gabinecie.

Był pochłonięty szczególnie skomplikowaną sprawą, wniesioną pod jego osąd, a dotyczącą porzuconej kobiety – aguny – która zwróciła się z prośbą o pozwolenie na ponowne zamążpójście, gdy nagle mu przerwano:

– Przepraszam, rabi.

Podniósł głowę zaskoczony.

– Och, to ty, Timothy. – Uśmiechnął się z ulgą. – Czasami zapominam, że masz klucz.

Sięgnął do górnej szuflady biurka.

– Proszę, oto twoje miesięczne wynagrodzenie.

Podając chłopcu kopertę, rabi Luria poczuł nagle, że Tim przyszedł nie tylko po pieniądze.

– Usiądź – powiedział, wskazując mu gestem krzesło naprzeciwko biurka, i podsunął mu talerz, dodając: – Poczęstuj się domowymi makaronikami.

Tim pokręcił głową – ale tylko w odniesieniu do ciasteczek. Najwyraźniej przyjął zaproszenie, by zostać, bał się jednak mówić.

Moses Luria przejął inicjatywę.

– Chciałem ci jeszcze raz podziękować, Timothy, w imieniu całej naszej rodziny, za to, że tak dobrze wywiązujesz się ze swych obowiązków.

– Dziękuję – odrzekł z zakłopotaniem Tim – nie sądzę jednak, żebym mógł to robić dłużej.

– Och…? Czy jest po temu jakiś powód?

– Ależ nie – uspokoił rabiego Tim. – Tylko prawdopodobnie będę musiał wyjechać do szkoły z internatem.

– Cóż – powiedział Luria – pewnie powinienem ci pogratulować, ale z pobudek egoistycznych trochę mi smutno.

– Prawdę mówiąc, ja też nie jestem szczęśliwy, proszę pana.

Cisza, która zapadła, dowodziła, że obaj uświadomili sobie, jaki jest prawdziwy temat ich rozmowy.

– Kto cię zmusza do wyjazdu? – spytał rabi.

– Moja ciotka i wuj – zaczął z wahaniem Tim, po czym rzekł przepraszająco: – Naprawdę nie powinienem zajmować panu czasu…

– Ależ, proszę – Luria zamachał rękami – mów dalej.

Tim zebrał całą swą odwagę i wykrztusił:

– To z powodu ukradzionych pieniędzy.

– Ukradłeś pieniądze?

– Nie – rzekł z udręką Timothy. – Ktoś ukradł oszczędności mojej ciotce, a ona, gdy znalazła pieniądze, które zarobiłem u pana…

– Nie wyjaśniłeś jej?

Pokręcił przecząco głową.

– Wuj powiedział, że to by się jej nie spodobało.

– No cóż – rabin zmarszczył brwi – będziesz musiał jej to powiedzieć teraz.

– Za późno. Ma się dzisiaj spotkać z ojcem Hanrahanem w sprawie odesłania mnie do szkoły z internatem.

Znów zapadła cisza, którą przerwał niemal mimowolny okrzyk Tima:

– Pomoże mi pan, rabi?

– W jaki sposób mógłbym to zrobić w tych okolicznościach?

– Mógłby pan porozmawiać z ojcem Hanrahanem – błagalnie rzekł Tim. – Wiem, że panu uwierzy.

Rabin roześmiał się z goryczą.

– Powiedziałbym, że to raczej zaufanie mocno na wyrost.

– Dlaczego? – zaprotestował Tim. – Przecież jesteście obaj duchownymi, prawda?

– Owszem – rabin Luria skinął głową – ale całkiem innego wyznania. Mimo to zadzwonię do niego i dowiem się, czy zechce ze mną porozmawiać.

Tim wstał.

– Dziękuję. Jestem panu naprawdę wdzięczny.

– Timothy, przepraszam, że się wtrącam – rzekł ostrożnie rabin – ale nawet jeśli nie potrafisz przekonać ciotki i wuja o swej niewinności, czy nie możesz zrobić niczego, żeby ci wybaczyli?

– Nie, rabi – odparł z bólem Tim. – Chyba pan nie rozumie. – Milczał przez chwilę, po czym wybuchnął, powstrzymując z trudem łzy: – Widzi pan, oni mnie nienawidzą!

Następnie odwrócił się i wyszedł z pokoju, nie oglądając się.

– Teraz rozumiem, czemu wybija szyby – szepnął z zadumą rabin Luria, gdy został sam.

***

Rabin Moses Luria patrzył bez drgnienia powieki w otwory luf karabinowych rozwścieczonych czeskich policjantów; nie bał się stawić czoła grupie chuliganów malujących swastyki na ścianach jego synagogi. Ale telefon do katolickiego księdza to coś całkiem innego.

Wreszcie wypuścił w zamyśleniu dym z fajki, poprosił centralę o numer kościoła i zadzwonił. Po drugim sygnale podniesiono słuchawkę.

– Dobry wieczór. Przy telefonie ojciec Joe.

– Dobry wieczór, ojcze Hanrahan. Mówi rabin Moses Luria.

– O, sam silczański rebe? – spytał ksiądz.

Skąd Hanrahan wie o takich rzeczach? – zdumiał się rabin.

– W czym mogę panu pomóc, rabi?

– Hm, zastanawiałem się, czy nie znalazłby pan chwili na rozmowę?

– Oczywiście. Czy zechciałby pan wpaść jutro na herbatę?

– No cóż, myślę, że lepiej byłoby, gdybyśmy się spotkali gdzieś na zewnątrz.

– Ma pan na myśli, nazwijmy to, grunt neutralny?

– Tak – odparł szczerze rabin.

– Czy przypadkiem gra pan w szachy? – spytał ksiądz.

– Trochę – odpowiedział rabi. – Nie mam zbyt wiele czasu na granie.

– Zatem – zaproponował ksiądz – może spotkamy się w parku przy szachach na świeżym powietrzu? Rozegramy partyjkę, a jednocześnie pogawędzimy sobie.

– Świetnie – zgodził się rabi. – Czy, powiedzmy, jedenasta odpowiada księdzu?

– Jak najbardziej – odpowiedział ksiądz, po czym dodał: – Szalom.

Nazajutrz po południu obaj duchowni zasiedli przy betonowym stoliku, w którego blacie była osadzona szachownica. Rabi rozpoczął grę, przesuwając pionek spod króla o dwa pola do przodu.

– W czym mógłbym panu pomóc, rabi? – spytał serdecznie ksiądz, odpowiadając identycznym ruchem.

– Chodzi o jednego z pańskich parafian…

– A mianowicie o kogo?

Obaj gracze wykonali kilka takich samych ruchów skoczkami i lauframi.

– Pewnego młodzieńca, który nazywa się Timothy Hogan.

– Och – westchnął ksiądz, wysuwając królową przed króla. – Czy stłukł kolejne okno?

– Nie, nie, to coś zupełnie innego.

Rabin umilkł, zrobił roszadę, po czym mówił dalej lekko przepraszającym tonem:

– Naprawdę nie powinienem się wtrącać, ojcze. Dowiedziałem się jednak, że ten chłopiec znalazł się w trudnym położeniu… z powodu ukradzionych pieniędzy.

Ksiądz skinął twierdząco głową.

– To bardzo inteligentny chłopak, ale ma chyba wyjątkowy talent do pakowania się w kabałę.

W jedenastym ruchu obaj gracze stracili po skoczku.

– Jest rzeczywiście bystry, cieszę się, że i pan tak uważa – powiedział rabin, zabierając pionkiem jednego z laufrów księdza. – Dlatego byłoby mi przykro, gdyby wyjechał.

Ojciec Hanrahan obrzucił rabina zagadkowym spojrzeniem.

– Czy mógłbym spytać, skąd pan wie o tym wszystkim?

– Wiele lat temu zatrudnialiśmy przez krótki czas matkę chłopca. A obecnie on sam pracuje u mnie… jako ktoś w rodzaju szabatowego pomocnika.

– Ma pan na myśli szabesgo ja? – spytał ksiądz z domyślnym uśmiechem. – Nie znam waszych praktyk religijnych.

– Wobec tego chciałbym wyjaśnić, że jest to funkcja, którą powierza się odpowiedzialnemu i godnemu zaufania innowiercy. Przez wiele lat pełnił ją, na przykład, wielki rosyjski dramatopisarz, Maksym Gorki…

– …nie wspominając o Jamesie Cagneyu, wspaniałym irlandzko-amerykańskim aktorze – dodał Hanrahan, stawiając nagle królową przed królem rabina i mówiąc przyjaznym tonem: – Szach.

Rabin, nie chcąc dopuścić, by jego dylemat szachowy przesłonił problem chłopca, stwierdził kategorycznie:

– Nie znam pana Cagneya, ale wiem z całą pewnością, że mały Hogan jest niewinny.

Ojciec Hanrahan popatrzył na niego z uwagą i powiedział:

– Wierzę, że ma pan rację.

– Czemu więc pan mu nie pomoże?

– To trudno wyjaśnić, rabi – rzekł ksiądz, posuwając z roztargnieniem skoczka do przodu. – Ale jestem w posiadaniu pewnej informacji, której nie mogę zdradzić, albowiem obowiązuje mnie tajemnica spowiedzi.

– Czy mimo to nie widzi ksiądz żadnej możliwości uratowania chłopca? – nie ustępował rabin.

Ojciec Joe zastanawiał się przez chwilę, po czym odpowiedział:

– Może porozmawiam z chłopcem, spróbuję zaangażować go bardziej w sprawy kościoła. To dałoby mi pewne podstawy, by przekonać Cassie.

– A więc chodzi głównie o ciotkę?