O książce

Lato 1935 roku. We Włoszech niepodzielnie rządzą faszyści. Mussolini szykuje się do inwazji w Abisynii, a tymczasem na rybackiej wysepce w Cieśninie Messyńskiej toczy się senne życie. Docierające tu informacje – nawet jeśli mogą się wydawać niepokojące – nie wpływają na egzystencję mieszkańców, a zakochana para szesnastolatków – Carlo i Agryppina – oddaje się swojemu zamiłowaniu do historii starożytnej i urokom świeżo odkrytej zakazanej namiętności.

Podczas jednej ze swoich wędrówek w poszukiwaniu odosobnienia znajdują stare posągi. Podnieceni odkryciem, opowiadają o nim miejscowemu proboszczowi – zesłanemu tu z Watykanu za podważanie dogmatów wiary – a on przekazuje tę informację przyjaciołom w Rzymie. Sprawa staje się głośna, na wyspę zjeżdżają faszystowscy dygnitarze i właśnie wtedy ktoś wysadza posągi. Carlo i jego ojciec, który niegdyś naraził się Duce, muszą uciekać.

Czy wrócą jeszcze na wyspę? Czy życie Carla potoczy się według scenariusza, który przewidziała dla niego ukochana?

Wydanie elektroniczne

JEAN-PIERRE CABANES

Urodzony w 1949 roku francuski pisarz, autor kilkunastu książek przetłumaczonych na wiele języków. Za powieść L’Audience solennelle otrzymał Grand Prix de Littérature policière. Z zawodu adwokat, mieszka w Nîmes na południu Francji, ale zafascynowany Włochami, spędza w tym kraju każdą wolną chwilę. Tam też osadził akcję kilku swoich powieści.

Tytuł oryginału:

CIAO BELLA

Copyright © Editions Aubéron, 2009

All rights reserved
Published by arrangement with Literary Agency “Agence de l’Est”

Polish edition copyright © Wydawnictwo Albatros Andrzej Kuryłowicz s.c. 2014

Polish translation copyright © Wiktoria Melech 2014

Redakcja: Hanna Machlejd-Mościcka

Zdjęcie na okładce: Atlantide Phototravel/Corbis/Fotochannels

Projekt graficzny okładki: Andrzej Kuryłowicz

ISBN 978-83-7985-030-3

Wydawca

WYDAWNICTWO ALBATROS ANDZRZEJ KURYŁOWICZ S.C.

Hlonda 2a/25, 02-972 Warszawa

www.wydawnictwoalbatros.com

Niniejszy produkt jest objęty ochroną prawa autorskiego.

Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku osobę, która wykupiła prawo dostępu. Wydawca informuje, że publiczne udostępnianie osobom trzecim, nieokreślonym adresatom lub w jakikolwiek inny sposób upowszechnianie, kopiowanie oraz przetwarzanie w technikach cyfrowych lub podobnych — jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

Przygotowanie wydania elektronicznego: 88em

Spis treści

O książce

O autorze

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

Przypisy

1

Osiągnąłem już wiek, w którym chłopcy, odłożywszy do szafy ilustrowane opowieści, takie jak Corsaro Nero czy L’Avventuroso, zaglądają do Promessi Sposi^1 i plując na dłoń, przygładzają włosy, zerkając przy tym do lustra nad umywalką. Krótko mówiąc, byłem już w wieku, kiedy chłopcy zaczynają interesować się miłością.

Mieszkaliśmy z ojcem na jednej z wysp, które odgradzają Sycylię od kontynentu od zachodniej strony, w kamiennym domu zbudowanym własnoręcznie przez jednego z naszych przodków, garybaldczyka, nad samym brzegiem Morza Śródziemnego, na końcu miasteczka. Z jakiegoś powodu, nad którym się wówczas nie zastanawiałem, nie doświadczaliśmy takiego ubóstwa jak inne rodziny rybaków. Mój ojciec miał własną łódź, do której wstawił nowy silnik Diesla z fiata, rocznik 1933, co nie wymagało zbyt wielkich kosztów. Zatrudnił nawet dla towarzystwa niejakiego Giuseppe Cucagna, przymierającego głodem nieudacznika, niepiśmiennego, ale oddanego, który pomagał mu wyciągać sieci. Czerpiąc środki na utrzymanie z rybołówstwa oraz z winnicy na zboczu wulkanu, ojciec nie miał większej korzyści z Giuseppego, tym bardziej że lubił on sobie wypić. Giuseppe uwielbiał słońce, od którego miał tak poczerniałą i spękaną skórę, że otrzymał przydomek Girasole^2.

Wiedliśmy spokojne, niczym niezakłócone życie. Nie oczekiwałem żadnych niespodzianek w przyszłości, która wydawała mi się zorganizowana z góry przez życzliwy mi los. Kochany przez ojca, kochany przez Agrippinę Foscari, o której opowiem dalej, kochany przez mieszkańców mojej wyspy, a nawet przez duce, jak czterdzieści milionów Włochów, wiedziałem, że zbliża się najwspanialsze, najbardziej obiecujące w moim życiu lato, kiedy to osiągnę wiek męski.

Nie. Nie wiedziałem nic.

Z Rzymu przychodziły tylko informacje o nowych podatkach i partyjne afisze, które rozwieszał podestat^3 ze zrezygnowaną miną, bo wiedział, że umiejący czytać poprzestaną na trzech linijkach, gdyż wszystkie publiczne apele wprawiały ich w stan melancholii. Nie miały przy tym żadnej wartości i natychmiast były zrywane przez bezbożne ręce. Papier zaś, na którym afisze były wydrukowane, nadawał się tylko na podpałkę, jak mawiały kobiety w publicznej pralni.

Porfirowe popiersie Mussoliniego z powodu swojej wagi zostało przewiezione przez miasteczko na tym samym wózku, który służył co roku do obwożenia naszej świętej, eskortowanym przez podestata i jego trzech zaufanych ludzi, trzymających na zmianę uchwyty wózka. Popiersie, ustawione przed wejściem do merostwa, witało gości, którzy spoglądali na nie życzliwym wzrokiem, ponieważ nic ich nie kosztowało i w dodatku zasłaniało plamę na ścianie budynku. Ja widziałem w nim podobieństwo do Scypiona Afrykańskiego, którego wizerunek widniał na początku rozdziału o wojnach punickich w moim podręczniku do historii. Podzieliłem się tym spostrzeżeniem z podestatem, który uznał to porównanie za usprawiedliwione i z pewnością słuszne. Gdy powiedziałem o tym skojarzeniu ojcu, wzruszył tylko ramionami i spojrzał w niebo poirytowanym wzrokiem.

O matce nie wiedziałem nic, poza tym, że mieszka gdzieś na kontynencie, gdyż ojciec, gdy o to pytałem, pokazywał kierunek równie szerokim co nieprecyzyjnym gestem. Wiedziałem także, że dzieciństwo spędziła w naszym miasteczku. Dowiedziałem się o tym dzięki nauczycielce, która odchodząc na emeryturę, przekazała mi w dowód sympatii śliczny piórnik, mówiąc, iż należał do mojej matki. Jako najlepsza uczennica otrzymała go w nagrodę w 1908 roku, w tym samym, kiedy potężne trzęsienie ziemi zniszczyło Messynę. Ze sposobu, w jaki ojciec wziął do ręki ten przedmiot i otworzył, szukając napisu wewnątrz, domyśliłem się, że go rozpoznał, potem jednak gwałtownie odłożył piórnik na stół i wyszedł z domu, żeby wrócić po jakimś czasie, jak gdyby nic się nie stało. Zdążyłem przedtem znaleźć imię „Luca” wyryte dziecięcą ręką, która musiała należeć do mojej matki. Ale ja znałem tylko jego, jakby zawsze był tutaj ze mną, jakbyśmy zawsze mieszkali na tej wyspie, gdzie wychowywał mnie w cieniu wulkanu, w domu nad morzem, chociaż z wczesnego dzieciństwa zachowałem mgliste wspomnienia innego otoczenia, bo urodziłem się w Rzymie, o czym świadczył zapis w mojej metryce. Tak więc żyliśmy razem, on masywny, siwiejący, i ja potulny, tak wątły, tak drobny, że ludzie z trudem wierzyli, iż jestem jego synem, gdyż przeważały we mnie, co zrozumiałem znacznie później, geny tej nieobecnej.

Wulkan był ogromny, tajemniczy, ale budzący zaufanie. W miasteczku nazywano go Nonno^4, jakby jego odwieczna, opiekuńcza obecność gwarantowała ochronę przed wrogami z zewnątrz samym swoim groźnym wyglądem, dzięki któremu widoczny był z daleka dla marynarzy pełniących wachtę, a zbłąkanym statkom służył za punkt odniesienia. Od czasu do czasu, pomrukując i wyrzucając w górę płomienie, pokazywał, że nie ucichł na zawsze, że jego wnętrze wciąż pulsuje życiem. Ryczał niczym stary potwór, który ma koszmarne sny, ale za pamięci mieszkańców miasteczka, sięgającej nawet najdawniejszych przodków, nigdy nie wyrządził żadnej szkody. Jeśli zaś idzie o szarą lawę pokrywającą chropawe zbocza góry, pochodziła ona z nieznanej epoki wykraczającej poza pamięć ludzi. Po tamtych antycznych wybuchach wulkanu pozostało jednak kilka plaż, gdzie piasek, chociaż płukany miliardem fal, uparcie zachowywał ten sam czarny kolor ożywiany białą pianą. Było to przymierze, małżeński związek między morzem i wulkanem, z którego zrodziła się nasza rasa wyspiarzy z cechami jednego i drugiego.

To lato, o którym chcę opowiedzieć, lato 1935 roku, poprzedzały decyzje budzące we mnie pewien niepokój, ponieważ nowy rok szkolny miałem rozpocząć nie w szkole w naszym miasteczku, lecz w gimnazjum w Reggio na kontynencie. Władze oświatowe na wyspie — nauczycielka i proboszcz Don Leonardo — doszły bowiem do wniosku, że nie mogą już nic więcej dla mnie zrobić i że powinienem być przekazany w inne ręce, abym nie został jak inni rybakiem, na co nie mogą się zgodzić, wziąwszy pod uwagę zdolności, jakie we mnie dostrzeżono. Ojciec także opowiedział się za tym, choć nie przyszło mu to łatwo. Domyślałem się, że na jego postawę wpłynęły wspomnienia z dawnych lat, czego pewne ślady zostały na półkach biblioteczki w formie książek, które albo sam napisał, albo tych, które mu ofiarowano z długimi, wymyślnymi dedykacjami, pochodzących z czasów, kiedy mieszkał na kontynencie — jak sądzę, w Rzymie — zanim wrócił na rodzinną wyspę i został rybakiem jak jego ojciec i przodkowie jego ojca.

Do wspólnej pogawędki siadaliśmy najczęściej wieczorami, a raczej wówczas, gdy nadejście tej pory zapowiadał cień wulkanu prześlizgujący się wzdłuż wybrzeży, a potem rozciągający się na domy, plażę i w końcu na morze. Gdy ojciec wypytał mnie, jak spędziłem dzień, na co odpowiadałem dość wymijająco, mówił mi o połowie, który zaczynał bardzo wczesnym rankiem, kiedy cień odpływał aż do krateru. Potem wygłaszał monolog o sprawach miasteczka, wydarzeniach w Abisynii i o innych historiach, które sobie przypominał, odczuwając bez wątpienia potrzebę opowiadania o nich, a w jego cichym głosie słychać było żal. Czy naprawdę mówił do mnie? Nie wątpiłem w to, gdyż swoją opowieść przerywał krótkimi zwrotami, biorąc mnie na świadka — rozumiesz, Carlo… — jednocześnie jednak wiedziałem, że zwracał się do kogoś nieznajomego, niewidzialnego, zdolnego uchwycić niuanse jego słów. Zresztą, to nieważne. I chociaż sprawy, które poruszał, osoby, które wspominał, były mi obce, pochlebiało mi, a nawet budziło dumę, że zwracał się do mnie jak do równego sobie. Jego zwierzenia, nawet te niezbyt jasne, napełniały mnie szczęściem w tych cudownych chwilach, które poprzedzały rozkoszowanie się nocą, gdy cień wulkanu okrywał już wszystko i błyski z krateru rzucały dalekie refleksy na spokojne morze między porą przypływu i odpływu.

Rano, po zrobieniu porządku, co należało do mnie w ramach domowych obowiązków, ruszałem wolnym krokiem brzegiem morza w stronę przystani, gdzie stały wyciągnięte na piasek łodzie, a obok nich leżało mnóstwo sieci, które, żeby nie zniszczyła ich sól morska, zmywano silnym strumieniem wody czerpanej z fontanny. Zabierałem się do prac naprawczych, zszywając dziury, łatając drobne uszkodzenia, zanim zrobią się większe. W tym samym czasie inne dzieciaki wypatrywały konturów pierwszych łodzi, tych najskromniejszych, w większości z połatanymi żaglami, często z niewydolnymi silnikami, które nie pozwalały wypływać za daleko.

Każda praca w miasteczku wykonywana była kolektywnie. W poczuciu solidarności wspólnie wyciągaliśmy łodzie na brzeg, potem wydobywaliśmy z ładowni połyskujące, miotające się ryby, wrzucaliśmy je do pojemników wypełnionych lodem, ładowanych następnie na wózki, które robotnicy ze spółdzielni szybko pchali aż na nabrzeże.

Większe łodzie wracały dopiero późnym popołudniem, a ja na nie zwykle czekałem. W porze, kiedy słońce stało najwyżej, kiedy żar jego promieni wysuszał ostatnie krople wody morskiej na burtach łodzi i na rozwieszonych na kozłach sieciach, kiedy od tego żaru wręcz skwierczały pył, piasek i sól w wyżłobionych w bruku bruzdach, o tej porze, kiedy opuszczano w oknach rolety, gdy zwierzęta domowe zaszywały się w miejsca zacienione, w porze, kiedy w miasteczku nic się już nie ruszało, gdy wszystko zamierało w świętym bezruchu, udawałem się na spotkanie z Agrippiną Foscari. Z zuchwałością i zarazem hipokryzją charakterystyczną dla dziewcząt z samego południa Włoch, skazanych na oficjalną dewocję, ośmielających się od dzieciństwa jedynie wyrażać prośby z taką budzącą zaufanie uległością, że usuwała wszelkie podejrzenia, Agrippina po cichu wymykała się z domu i biegła opustoszałymi uliczkami aż do miejsca naszych spotkań.

Często je zmienialiśmy, gdyż za opuszczonymi roletami i zaciągniętymi zasłonami kryły się podejrzliwe spojrzenia ludzi czujnie wypatrujących młodych kochanków, by donieść gdzie potrzeba o ich zachowaniu. Agrippina przybiegała w te upalne dni zadyszana, jej młode piersi unosiły się i opadały pod koszulową bluzką zapiętą na wysokości komunijnego krzyżyka. Zaczynaliśmy się całować, a moje ręce wymacywały przez materiał jej jędrne, kobiece krągłości. Płonąc z gorącego pożądania, Agrippina przytulała się do mnie mocno, aż zataczaliśmy się na czarną ścianę osłaniającego nas przedsionka.

A potem plątaniną uliczek z kościołami, kaplicami, stacjami Drogi Krzyżowej i wotami wymykaliśmy się z miasteczka, korzystając z krytych pasaży, żeby znowu się całować, aż na wyboistą drogę prowadzącą na pola, gdzie nie było żywej duszy. Szliśmy zakurzoną drogą, prażeni cichymi promieniami słońca, wspinaliśmy się schiare del fuoco^5, którymi ściekała lawa — być może w epoce, kiedy nad światem panował Rzym. Tam, w połowie zbocza Nonno, przedarłszy się przez labirynt kolczastych krzaków, wślizgiwaliśmy się do groty, gdzie melodyjnie szemrało źródło. Agrippina wyjmowała z torby kilka pomidorów, trochę owoców, a ja na zaimprowizowanym ruszcie piekłem ukradzione ryby.

Czy mam mówić o chwilach, kiedy kochaliśmy się wprost na czerwonej ziemi w chłodnym cieniu groty? Już za pierwszym (dla nas obojga) razem szybko odnaleźliśmy naturalne gesty miłości. Z determinacją, która była jedną z najsilniejszych cech jej charakteru, Agrippina wcale mi się nie opierała, jakby ta kilkunastoletnia dziewczyna dokonała już przemyślanego wyboru. Nie minęło wiele czasu i pojąłem, że Agrippina, koleżanka ze szkoły, którą zauważyłem ponad murkiem odgradzającym dziedziniec dziewcząt od dziedzińca chłopców, którą widywałem w kościele, mijałem na ulicy, gdy robiła zakupy dla matki, spotykałem przy okazji częstych świąt, procesji, różnych rozrywek, łącznie z kinem na wolnym powietrzu koło siedziby Fascio^6, gdzie wyświetlano filmy heroiczne, już dawno temu, choć o niczym nie wiedziałem, powzięła wobec mnie pewne zamiary. Rzecz ciekawa, ale nasza zażyłość zrodziła się dzięki lekcjom łaciny udzielanym przez proboszcza Don Leonarda, człowieka tak niezwykle uczonego, że chyba tylko za karę zesłano go na naszą wyspę. Zamiast rozpalać dusze, martwił się o nasze umysły. Poinformowany o tym, jakie nadzieje pokładali w naszych talentach jej i moi nauczyciele, zajął się nami specjalnie i jeśli mogę się tak wyrazić, starał się podnieść poziom naszej wiedzy tak, abyśmy mogli podjąć wyższe studia. Taki był powód lekcji, które z wielkim zapałem prowadził tylko dla nas w niedziele, w sali przy kościele. Przedzierając się przez zawiłości deklinacji, pułapki ablativus absolutus i gerundivum, szukaliśmy po omacku drogi w opowieściach Cezara o prowadzonych przez niego wojnach, w mowach sądowych Cycerona, w historii Tacyta, w żywotach Swetoniusza i pieśniach Wergiliusza, które stanowiły ukoronowanie naszej nauki. Najdoskonalsza była Eneida, zwłaszcza cztery pierwsze księgi, czyli historia miłości Dydony i Eneasza. Musieliśmy żeglować wśród subtelności wiersza i półwiersza łacińskiego, odróżniać daktyl od spondeja i anapestu. Z zapałem je skandowaliśmy, zwracając uwagę na cezury. Uczyliśmy się wszystkiego na pamięć i chętnie potem recytowaliśmy. Musieliśmy także tłumaczyć te teksty i pokonywać związane z tym trudności, borykać się z niepoprawnymi zwrotami, błędami składniowymi, a czasami wręcz brakiem sensu. Krótko mówiąc, nasza miłość zrodziła się przy poznawaniu relacji o straszliwym końcu Troi i nie mniej okropnym porzuceniu Dydony przez niestałego Eneasza. Pewnego dnia, gdy Agrippina uświadomiła mi, że wraz z początkiem nowego roku szkolnego nastąpi dla nas moment rozstania, czego oboje baliśmy się bardzo, wyrecytowałem pierwszy wiersz drugiej księgi:

Infandum, regina, iubes renovare dolorem^7.

A ona z błyskiem w wilgotnych oczach odrzekła słowami kończącymi czwartą księgę:

Felix, heu, nimium felix, si litora tantum

numquam Dardaniae tetigissent nostra carinae!8

Tak więc wszystko zostało powiedziane. Te obustronne wyznania wymagały przypieczętowania. Z drżeniem pocałowałem ją w usta, podczas gdy przed nami leżały słowniki i podręcznik gramatyki. Ręką dotknąłem jej piersi. Zamknęła oczy i był to nasz pierwszy miłosny kontakt pozbawiony już niewinności. Zza ściany słyszeliśmy głos Don Leonarda i szmer odpowiadającego mu dziecięcego chóru z okazji nie pamiętam jakiego sakramentu.

W taki to sposób zrodziła się nagle nasza namiętność, z nieodłącznym zmaganiem się ciał, z westchnieniami i skargami, w kościelnej sali, nad poezją Wergiliusza, w wiośnie naszego życia. Skrywana namiętność spadła na nas niczym gwałtowny wybuch starego Nonno w spokojnej godzinie i nic na to nie mogliśmy poradzić. To było fatum, zrządzenie losu zesłane przez bogów Olimpu, któremu poddaliśmy się, którym nie byliśmy zresztą zaskoczeni, ponieważ oboje z Agrippiną byliśmy pogrążeni w atmosferze antycznego świata.

Dlatego w upalne dni lata w 1935 roku wielokrotnie przemierzaliśmy w pośpiechu zboczem wulkanu drogę do groty. A kiedy była gorsza pogoda, kiedy łodzie rybackie stały przycumowane w porcie, szliśmy na drugi koniec wyspy, na brzeg szarpany gwałtownymi podmuchami wiatru, który wyrywał rosnące tam kolczaste krzewy. Ukryci za skałą, objęci ramionami, przyglądaliśmy się z zachwytem wzburzonemu, ryczącemu morzu. Nadpływające z bardzo daleka szare zwały wody wybrzuszały się i w miarę zbliżania do brzegu rozbijały się o siebie. Rozproszone krople z grzbietów fal opryskiwały nam twarze, a linie białej piany tworzyły przeróżne wzory. I znowu kochaliśmy się nieosłonięci opiekuńczymi ścianami groty na opustoszałej plaży, przy wtórze huczącego wiatru, wycia morza, podczas gdy szarobiałe kałuże spływały po mokrym piasku aż do naszych stóp.

Wieczorem wracałem do domu i razem z ojcem cieszyliśmy się urokami nocy, podczas gdy on któryś już raz powracał do zwykłych swoich pytań i monologów głosem ochrypłym od nadużywania tytoniu i od wykrzykiwania poleceń marynarzowi Girasolemu, gdy na morzu zrywał się wiatr. Odpowiadałem półsłówkami w nadziei, że te pytania należą tylko do rytuału i że nie oczekuje on ode mnie żadnych bliższych wyjaśnień dotyczących tego, jak spędziłem dzień. Był to błąd z mojej strony, bo często, choć nic nie mówił, domyślałem się z błysku w jego oczach, z ledwie widocznego wykrzywienia kącików warg, że nie wierzy w ani jedno słowo moich wymijających odpowiedzi. Być może czyjeś ochocze języki zdążyły już mu donieść o moich popołudniowych spacerach z Agrippiną, ale nie zdradzał się z tym przede mną z powodu pewnego skrępowania charakterystycznego w stosunkach między ojcem i synem, udając, że przyjmuje w dobrej wierze moje przemilczenia i kłamstwa. Potem to on zaczynał swoje opowieści, wracając do własnych wspomnień, przywołując te same fantomy, które wydawały mi się znajome, jako że mówił o nich już niejeden raz. O mojej matce nadal nie wspominał, chociaż byłem pewny, bo nie mogło być inaczej, że odegrała istotną rolę w tych historiach. W dalszym ciągu nie wiedziałem, czy wspomnienia te budzą w nim nienawiść czy, przeciwnie, chętnie do nich wracał. Niekiedy z jego ust padały nazwiska ludzi, o których bardzo często mówiono w radiu lub wymieniano na pierwszej stronie „Popolo d’Italia”, takie jak Farinacci, Balbo, Starace, Grandi, Graziani, Guidi i inne, których już nie potrafię wymienić. Któregoś dnia ośmieliłem się zapytać, czy miał okazję zbliżyć się do Mussoliniego. Przytaknął głową, po czym, wskazując na półki, gdzie stały opublikowane przez niego książki, powiedział: „Nie spodobało mu się to, co pisałem o nim, i dlatego…”. Potem zamilkł, jakby powiedział za dużo nieświadomemu niczego młodzieńcowi. Zrozumiałem, że myślami wrócił znowu do przeszłości, do której ja nie mam prawa wejść. W takich chwilach zaczynałem marzyć o Agrippinie, rozpamiętywać mądre słowa, które usłyszałem od niej tego popołudnia, czułość, jaką mi okazywała w szorstkich gestach pierwszego okresu miłości. A działo się to w porze, kiedy wszystko stopniowo okrywał cień i cichnący plusk morza zapowiadał nadejście nocy.