Wydanie elektroniczne

O książce

Proces Carla Lee Hayleya, oskarżonego o zabójstwo dwóch mężczyzn, którzy zgwałcili i skatowali jego dziesięcioletnią córkę, miał otworzyć Jake’owi Brigance, adwokatowi Carla drogę do sławy i pieniędzy. Tymczasem trzy lata po wygranym procesie, który wstrząsnął nie tylko Clanton w Missisipi, ale i całym stanem, Jake pozostaje małomiasteczkowym prawnikiem i ledwie wiąże koniec z końcem.

Niespodziewanie pojawia się szansa na zmianę tej sytuacji, gdy nieuleczalnie chory na raka Seth Hubbart postanawia przyśpieszyć bieg wypadków i popełnia samobójstwo, a wcześniej spisuje kontrowersyjny testament i powierza Jake’owi zadanie zatwierdzenia go przed sądem. Nie jest to proste, bo istnieje wcześniejszy testament wskazujący dzieci Setha jako głównych spadkobierców ponad dwudziestomilionowej fortuny.

Walcząc z prawnikami największych kancelarii w Memphis i Jackson, Jake Brigance będzie się musiał dobrze napocić, by przekonać ławę przysięgłych, że Seth Hubbart był w pełni władz umysłowych, kiedy zapisywał dziewięćdziesiąt procent majątku swojej czarnoskórej gosposi, i że nie został przez nią zmanipulowany. A w ławie przysięgłych zasiadają obywatele okręgu Ford, w którym biali mieszkańcy stanowią znaczną większość.

Czyżby miała się powtórzyć sytuacja sprzed trzech lat, kiedy to Clanton tak wyraźnie podzieliło się na czarnych i białych? Czy znów zapłoną krzyże?

JOHN GRISHAM

Współczesny pisarz amerykański, autor 30 powieści, w tym czterech dla młodzieży, fabularyzowanego reportażu oraz zbioru opowiadań. Jego książki ukazują się w 40 językach, a ich łączny nakład osiągnął 275 milionów egzemplarzy. Dziewięć z nich zostało zekranizowanych. W 2011 pisarz otrzymał prestiżową nagrodę literacką Harper Lee.

www.jgrisham.com

Tego autora w Wydawnictwie Albatros

FIRMA

KANCELARIA

ZAKLINACZ DESZCZU

KRÓL ODSZKODOWAŃ

WIĘZIENNY PRAWNIK

OSTATNI SPRAWIEDLIWY

CALICO JOE

KOMORA

DARUJMY SOBIE TE ŚWIĘTA

UŁASKAWIENIE

RAPORT PELIKANA

NIEWINNY CZŁOWIEK

TRENER

APELACJA

BRACTWO

TESTAMENT

Jake Brigance

CZAS ZABIJANIA

CZAS ZAPŁATY

Theodore Boone

OSKARŻONY

AKTYWISTA

Tytuł oryginału:

SYCAMORE ROW

Copyright © Belfry Holdings Inc. 2013

All rights reserved

Polish edition copyright © Wydawnictwo Albatros Andrzej Kuryłowicz s.c. 2014

Polish translation copyright © Lech Z. Żołędziowski & Zbigniew Kościuk 2014

Redakcja: Piotr Chojnacki

Konsultacja prawnicza: prof. Tadeusz Tomaszewski

Zdjęcie na okładce: plainpicture/C&P

Projekt graficzny okładki: Andrzej Kuryłowicz

ISBN 978-83-7985-043-3

WYDAWCA

Wydawnictwo Albatros Andrzej Kuryłowicz s.c.

Hlonda 2a/25, 02-972 Warszawa

www.wydawnictwoalbatros.com

Niniejszy produkt jest objęty ochroną prawa autorskiego. Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku osobę, która wykupiła prawo dostępu. Wydawca informuje, że publiczne udostępnianie osobom trzecim, nieokreślonym adresatom lub w jakikolwiek inny sposób upowszechnianie, kopiowanie oraz przetwarzanie w technikach cyfrowych lub podobnych – jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Dla Renée

Rozdział 1

Setha Hubbarda znaleziono mniej więcej tam, gdzie sam wskazał, choć może niezupełnie w stanie, w jakim się go spodziewano znaleźć. Zwisał na sznurze dwa metry nad ziemią, lekko obracając się na wietrze. W rejonie przesuwał się front atmosferyczny i wisielec był przemoczony do suchej nitki, choć nie miało to dla niego większego znaczenia. Ktoś zauważył, że buty Setha nie są ubłocone, a pod nim nie widać żadnych śladów, czyli pewnie zawisł i wyzionął ducha, zanim zaczęło padać. Czemu to miało być ważne? No więc właściwie nie było.

Powieszenie się na drzewie nie jest proste, jednak Seth wszystko skrupulatnie zaplanował. Zastosował gruby sznur z manilskich konopi, nienowy i z pewnością wystarczająco mocny, by go utrzymać. Jego waga zanotowana miesiąc wcześniej podczas badania lekarskiego wynosiła siedemdziesiąt trzy kilogramy. Później pracownik zakładu Setha zeznał, że widział, jak tydzień przed tym dramatycznym wydarzeniem szef własnoręcznie odcinał piętnastometrowy kawał sznura ze szpuli w magazynie. Koniec sznura był ciasno owinięty wokół niższej gałęzi i zakończony serią dość amatorskich węzłów, które jednak wytrzymały obciążenie. Drugi koniec został przerzucony przez gałąź jakieś pół metra nad pierwszą, dokładnie sześć metrów czterdzieści centymetrów nad ziemią. Zwisał z niej odcinek sznura o długości dwóch metrów siedemdziesięciu centymetrów, zakończony niemal profesjonalną pętlą wisielczą. Widać było, że Seth musiał się nieźle nad nią natrudzić. Była wykonana z wręcz podręcznikową precyzją i składała się z trzynastu zwojów, które po obciążeniu miały ją zacisnąć. Dobrze wykonana pętla powinna od razu złamać kark, dzięki czemu śmierć następuje szybciej i jest mniej bolesna. Najwyraźniej Seth dobrze odrobił pracę domową. Nie było żadnych śladów walki lub obrażeń.

Pod drzewem leżała dwumetrowa drabina. Seth widocznie wybrał drzewo, przerzucił sznur, zawiązał, wszedł po drabinie, wsunął głowę w pętlę i gdy wszystko było gotowe, nogą odtrącił drabinę. Jego ręce zwisały swobodnie po bokach.

Czy ktoś choć przez chwilę miał wątpliwości, coś podejrzewał? Czy gdy nogi straciły oparcie, a ręce pozostawały wolne, Seth nie próbował odruchowo podciągnąć się na sznurze, nim ostatecznie się poddał? Nikt nigdy się tego nie dowie, ale nie wyglądało na to. Jak wykazało późniejsze dochodzenie, Seth wypełniał misję.

Ubrał się na tę okazję w swój najlepszy garnitur, ciemnoszary, wełniany, który zwykle wkładał na pogrzeby w chłodniejsze dni. Miał tylko trzy garnitury. Wiszące na sznurze ciało ulega wydłużeniu, więc mankiety spodni Setha znalazły się na wysokości kostek, poły marynarki sięgały pasa. Czarne skórzane półbuty były świeżo wyczyszczone i lśniły. Granatowy krawat był równiutko zawiązany. I tylko białą koszulę splamiła krew, która wyciekła spod pętli. Już po paru godzinach ustalono, że o jedenastej Seth Hubbard uczestniczył w nabożeństwie w miejscowym kościele. Rozmawiał ze znajomymi, pożartował z diakonem, położył na tacy datek i zdawało się, że jest w dobrym nastroju. Większość znajomych słyszała, że zmaga się z rakiem płuc, choć nikt nie wiedział, że lekarze dają mu tylko parę tygodni życia. Wiedziano natomiast, że znajduje się na kilku listach intencji modlitewnych. Seth nosił na sobie piętno dwóch rozwodów, i jego wizerunek prawdziwego chrześcijanina był na zawsze zbrukany.

Samobójstwo na pewno tego wizerunku nie poprawiało.

Drzewem był wiekowy platan, rosnący na ziemi od lat należącej do rodziny Setha – jedno z wielu starych drzew porastających jego posiadłość. Las stanowił źródło cennego surowca i był wielokrotnie zastawiany w bankach, przyczyniając się do powstania fortuny jego właściciela. Ojciec Setha w dość niejasnych okolicznościach w latach trzydziestych przejął ten teren na własność, potem obie żony Setha próbowały mu go zabrać podczas batalii rozwodowych, jednak nic nie wskórały. Ziemia pozostała jego własnością, choć eksmałżonkom udało się zabrać mu niemal całą resztę.

Pierwszy na miejscu zjawił się Calvin Boggs, złota rączka od wszystkiego, którego Seth od lat zatrudniał w swoim gospodarstwie. W niedzielę rano Calvin odebrał telefon od pracodawcy, który polecił mu przyjść o drugiej na mostek. Nic więcej mu nie powiedział, a Boggs nie miał zwyczaju wypytywać swego szefa. Jeśli pan Hubbard kazał mu przyjść gdzieś o określonej porze, z góry było wiadomo, że sam też tam będzie. W ostatniej chwili dziesięcioletni syn Calvina uprosił ojca, by wziął go z sobą, i Boggs uległ, choć coś mu mówiło, że nie powinien. Pojechali żwirowaną drogą, która całymi kilometrami wiła się po posiadłości Hubbarda. Po drodze Calvin zachodził w głowę, co może być powodem tego spotkania. Nie przypominał sobie, by szef kiedykolwiek wcześniej wzywał go w niedzielne popołudnie. Wiedział, że jest ciężko chory, i słyszał, że może niedługo umrzeć, ale jak we wszystkim, pan Hubbard także w tej sprawie zachowywał dyskrecję.

Mostek był tak naprawdę drewnianą kładką przerzuconą przez bezimienny potok o brzegach porośniętych gęstwiną kudzu, gdzie roiło się od mokasynów błotnych. Od wielu miesięcy Hubbard nosił się z myślą o zbudowaniu w tym miejscu prawdziwego mostka, jednak stan jego zdrowia sprawiał, że miał co innego na głowie. Na porośniętej krzakami polanie koło kładki stały dwie rozpadające się drewniane chaty, świadcząc o tym, że niegdyś mieszkali tu ludzie.

Obok stał zaparkowany najnowszy model cadillaca pana Hubbarda; drzwi po stronie kierowcy i klapa bagażnika były szeroko otwarte. Calvin stanął za limuzyną, przyjrzał jej się i po raz pierwszy pomyślał, że coś może być nie tak. Lał rzęsisty deszcz, wiał dość silny wiatr, i Boggsowi nie przychodził do głowy żaden rozsądny powód, dla którego Hubbard mógłby zostawić drzwi i bagażnik otwarte. Kazał synowi zostać w kabinie pick-upa, sam ostrożnie obszedł samochód wokół, niczego nie dotykając. Nigdzie ani śladu szefa. Calvin westchnął głęboko, otarł twarz z kropli deszczu i rozejrzał się. Po drugiej stronie polany, jakieś sto metrów dalej, dostrzegł wiszące na drzewie ciało. Zawrócił do swojego wozu i ponownie nakazał synowi, by nie ruszał się z miejsca i miał drzwi zamknięte. Niestety było już za późno. Chłopiec siedział ze wzrokiem utkwionym w rozłożysty platan w oddali.

– Masz tu siedzieć i nie wysiadać – powiedział surowo Calvin. – Nie ruszaj się stąd.

– Tak, tato.

Boggs ruszył w stronę platana. Ślizgając się po błocie i powoli stawiając nogi, starał się uspokoić. Zresztą i tak nie miał się po co śpieszyć, bo im bliżej drzewa podchodził, tym oczywistsze stawało się to, że wiszący mężczyzna już nie żyje. Chwilę później Calvin go rozpoznał, dostrzegł leżącą drabinę i wszystko ułożyło mu się w głowie w logiczny ciąg. Nie dotykając niczego, zawrócił w stronę pick-upa.

Był październik 1988 roku i wreszcie na wiejskie tereny Missisipi zaczęły docierać telefony samochodowe. Na wyraźne życzenie pana Hubbarda Calvin zainstalował ten wynalazek w swoim pick-upie i dzięki temu mógł teraz zadzwonić do biura szeryfa okręgu Ford. Zwięźle poinformował szeryfa o swoim znalezisku i zaczął czekać. Czuł na sobie podmuch włączonego ogrzewania, słuchał przez radio kojącego głosu Merle Haggard i tępym wzrokiem wpatrywał się w zalewaną deszczem szybę. Zapomniał o obecności syna. Postukując palcami w rytmie pracujących wycieraczek, Calvin nagle zdał sobie sprawę, że płacze. Chłopiec siedział jak trusia, bojąc się odezwać.

Po półgodzinie zjawili się dwaj funkcjonariusze z biura szeryfa. Wysiedli z radiowozu i właśnie wciągali kurtki przeciwdeszczowe, gdy nadjechała karetka z trzyosobową załogą. Wszyscy zaczęli wpatrywać się w rosnący w oddali platan, bo nawet z tej odległości było widać, że na gałęzi ktoś wisi. Calvin przekazał policjantom wszystko, co miał w tej sprawie do powiedzenia, a oni stwierdzili, że najlepiej będzie uznać otoczenie platana za miejsce przestępstwa, i zabronili załodze karetki zbliżać się do wisielca. Po chwili nadjechał kolejny policjant, zaraz po nim jeszcze jeden. Przeszukali samochód Hubbarda, ale nie znaleźli nic ciekawego. Obfotografowali i nagrali na wideo wiszące zwłoki z wybałuszonymi oczami i groteskowo przekrzywioną głową. Dokładnie zbadali ziemię wokół platana i doszli do wniosku, że poza denatem wcześniej nie było tam nikogo więcej. Jeden z policjantów zawiózł Calvina do domu Hubbarda, milczący cały czas chłopiec usiadł z tyłu. Drzwi nie były zamknięte na klucz, na stole w kuchni leżała kartka wydarta z notatnika. Seth napisał na niej wyraźnymi drukowanymi literami: „Do Calvina. Zawiadom władze, że odebrałem sobie życie sam, bez niczyjej pomocy. Na załączonej kartce zostawiam szczegółowe instrukcje co do nabożeństwa żałobnego i pogrzebu. Nie życzę sobie żadnej sekcji! S.H.”. U dołu widniała dzisiejsza data: niedziela, 2 października 1988 roku.

Ludzie szeryfa w końcu pozwolili Calvinowi odejść. Wrócił z synem do domu, chłopiec wtulił się w matkę i do końca dnia nie powiedział ani jednego słowa.

***

Ozzie Walls był jednym z dwóch czarnoskórych szeryfów w Missisipi. Drugi został niedawno wybrany w okręgu zamieszkanym w siedemdziesięciu procentach przez czarnych. W okręgu Ford siedemdziesiąt cztery procent stanowili biali, a mimo to Ozzie był szeryfem już drugą kadencję, zwyciężając za każdym razem dużą przewagą głosów. Czarni go kochali, bo był jednym z nich. Biali go szanowali, bo był twardym gliną i dawnym gwiazdorem drużyny futbolowej liceum w Clanton. Na głębokim Południu futbol w pewnym sensie miał przewagę nad rasą.

Wiadomość dotarła do Ozziego w chwili, gdy wraz z żoną i czwórką dzieci wychodził z kościoła po niedzielnym nabożeństwie. Dlatego dołączył do reszty, w odświętnym ubraniu, bez odznaki i broni, ale za to w gumowcach, które zawsze woził w bagażniku. Z dwoma funkcjonariuszami i z parasolem w ręku przebrnął przez błoto i dotarł do platana. Ciało Setha było już tak przemoknięte, że woda ciurkiem kapała z czubków butów, brody, uszu, palców i mankietów spodni. Ozzie zatrzymał się z głową koło butów, uniósł parasol i przyjrzał się pobladłej żałośnie twarzy człowieka, którego widział zaledwie dwa razy w życiu.

Wiązały się z nim wspomnienia. W 1983 roku, gdy po raz pierwszy ubiegał się o urząd szeryfa, miał trzech białych konkurentów i brakowało mu pieniędzy. Wtedy zadzwonił do niego Seth Hubbard. Ozzie go nie znał, ale – jak się wkrótce przekonał – był to człowiek unikający rozgłosu. Seth mieszkał na północno-wschodnim krańcu okręgu Ford, niemal na granicy z okręgiem Tyler. Oznajmił Ozziemu, że działa w branży drzewnej, jest właścicielem kilku tartaków w Alabamie i paru współpracujących z nimi zakładów przetwórczych w różnych miejscach, i brzmiał jak człowiek sukcesu. Zaproponował sfinansowanie kampanii wyborczej Ozziego, jednak po warunkiem, że ten przyjmie forsę z ręki do ręki. Dwadzieścia pięć tysięcy dolarów w żywej gotówce. Siedzieli sami w gabinecie Hubbarda, gospodarz otworzył kasetkę i pokazał gościowi pliki banknotów. Ozzie przypomniał mu, że prawo nakazuje oficjalnie zgłaszać wszelkie datki na kampanię, na co Seth oświadczył, że sobie tego nie życzy. Gotówka z ręki do ręki albo nic z tego.

– Czego oczekuje pan w zamian? – zapytał Ozzie.

– Że wygra pan wybory, nic więcej – odrzekł Seth.

– Sam nie wiem.

– Czy sądzi pan, że pańscy konkurenci nie biorą pieniędzy pod stołem?

– Pewnie biorą.

– Jasne, że biorą. Niech pan nie będzie naiwny.

Ozzie wziął pieniądze, rozkręcił kampanię, przeszedł do drugiej tury i zmiażdżył konkurenta. Później jeszcze dwukrotnie zaglądał do biura Hubbarda, by mu podziękować, ale ani razu go nie zastał. Hubbard nie odbierał telefonów i nie oddzwaniał. Walls nawet dyskretnie zasięgnął języka, ale informacje o Hubbardzie były niezwykle skąpe. Mówiono, że dorobił się na produkcji mebli, ale nikt nie wiedział nic pewnego. Był właścicielem osiemdziesięciohektarowej posiadłości, na której stał jego dom. Nie korzystał z usług miejscowych banków, firm prawniczych ani ubezpieczeniowych. Czasami pojawiał się w kościele.

Cztery lata później Ozzie miał niegroźnych konkurentów, ale Seth i tak chciał się z nim spotkać. Z rąk do rąk przeszło kolejne dwadzieścia pięć tysięcy dolarów, po czym Hubbard ponownie jakby zapadł się pod ziemię. A teraz nie żył. Sam odebrał sobie życie i wisiał, ociekając deszczem.

Na miejscu zjawił się w końcu Finn Plunkett, miejscowy koroner, i od tej chwili zgon denata stał się faktem urzędowym.

– Zdejmijmy go – powiedział Ozzie.

Rozsupłano węzły na gałęzi i ciało Setha spuszczono na ziemię. Zdjęto pętlę, ułożono zwłoki na noszach i przykryto płachtą termiczną, po czym czterech mężczyzn nieźle się nadźwigało, niosąc je do karetki. Ozzie Walls szedł za nimi, równie zbity z tropu jak wszyscy.

Od czterech i pół roku był szeryfem i widział wiele ofiar wypadków i kraks samochodowych, kilku morderstw oraz paru samobójstw, nie stępiło to jednak jego wrażliwości i nie wywołało zobojętnienia. Wielokrotnie zdarzało mu się dzwonić wieczorami do rodziców lub współmałżonków ofiar, jednak i tak z przerażeniem myślał o następnym razie.

Poczciwy stary Seth. Tylko do kogo powinien zadzwonić tym razem? Wiedział, że Hubbard był rozwodnikiem, ale nie miał pojęcia, czy się ponownie ożenił. Nie wiedział też nic o jego bliższej i dalszej rodzinie. Seth był około siedemdziesiątki. Jeśli miał dorosłe dzieci, to co się teraz z nimi dzieje?

No cóż, wkrótce wszystkiego się dowie. W drodze do Clanton zaczął dzwonić do ludzi, którzy mogli bliżej znać Setha Hubbarda.

Rozdział 2

Jake Brigance leżał wpatrzony w czerwone cyferki na elektronicznym budziku. O piątej dwadzieścia dziewięć wyciągnął rękę, wcisnął guzik i ostrożnie spuścił nogi na podłogę. Carla obróciła się z boku na bok i szczelniej otuliła kołdrą. Jake klepnął ją lekko w pupę i powiedział „dzień dobry”, ale nie zareagowała. Był poniedziałek, zwykły dzień roboczy, i Jake wiedział, że żona pośpi jeszcze z godzinę, potem zerwie się z łóżka i popędzi z Hanną do szkoły. W czasie wakacji Carla sypiała dłużej, a dni wypełniały jej babskie sprawy i spełnianie zachcianek Hanny. Natomiast plan dnia Jake’a praktycznie zawsze wyglądał tak samo. Wstawał o wpół do szóstej, o szóstej był już w kawiarni, przed siódmą wchodził do biura. Niewielu prawników rozpoczynało dzień tak wcześnie jak Jake Brigance, choć i on – osiągnąwszy niedawno poważny wiek trzydziestu pięciu lat – zaczynał się coraz częściej zastanawiać, co go rano tak pędzi. I dlaczego tak mu zależy, by być w biurze wcześniej niż inni prawnicy z Clanton? Odpowiedź – niegdyś tak oczywista – stawała się coraz bardziej mglista. Marzenie, by zostać wielkim prawnikiem procesowym, wcale go nie opuściło, a jego ambicje ani trochę nie zmalały, tyle że górę brała proza życia. Dziesięć lat walki na pierwszej linii, a na jego biurko wciąż trafiały tylko testamenty, umowy nabycia i akty własności oraz banalne spory o treść zapisów w kontraktach. Ani jednej przyzwoitej sprawy kryminalnej, żadnych dobrze rokujących kraks samochodowych.

Wyglądało na to, że najbardziej chwalebny moment kariery ma już za sobą. Od uniewinnienia Carla Lee Haileya minęły trzy lata i Jake zaczynał się obawiać, że po tym szczycie kariery nic podobnego go już nie czeka. Jednak uporczywie próbował odganiać od siebie takie myśli, powtarzając sobie, że ma dopiero trzydzieści pięć lat i jest gladiatorem, którego na arenach sądowych czeka jeszcze wiele zwycięstw.

Nie musiał rano wypuszczać psa, bo psa już nie było. Max zginął trzy lata temu w pożarze, w którym spłonął ich ukochany, prześliczny i zadłużony po dach wiktoriański dom przy Adams Street. Ludzie z Klanu podpalili go w lipcu 1985 roku, w kluczowym momencie procesu Haileya. Najpierw spalili krzyż na trawniku przed wejściem, potem próbowali wysadzić dom. Jake wysłał wtedy Carlę i Hannę do rodziny i postąpił słusznie. Klansmani przez miesiąc próbowali go zabić, w końcu podpalili mu dom. Mowę końcową na procesie wygłaszał w pożyczonym ubraniu.

Temat nowego psa był zbyt bolesny, by poważnie się nim zajmować. Kilkakrotnie się do tego przymierzali i dawali spokój. Hanna chciała mieć psa i pewnie jej się to należało, bo była jedynaczką i często się skarżyła, że nudzi jej się samej. Jednak i Jake, i – zwłaszcza – Carla wiedzieli, na kogo spadnie obowiązek przyuczania szczeniaka do porządku i sprzątania po nim. Ponadto mieszkali teraz w wynajętym domu i nie można było powiedzieć, że są tu u siebie. Może obecność zwierzaka nadałaby ich życiu większą normalność, a może wręcz przeciwnie. Jake często o tym myślał w pierwszych minutach po przebudzeniu. Bo tak naprawdę brakowało mu psa.

Wziął szybki prysznic i ubrał się w małej gościnnej sypialni, którą zamienili z Carlą we wspólną garderobę. Zresztą pokoje w tym cudzym domu były małe i wszystko w nim było tymczasowe. Umeblowanie stanowiło żałosną zbieraninę prezentów od przyjaciół i staroci z pchlego targu. Jeśli sprawy potoczą się zgodnie z planem, któregoś dnia wszystko to trafi na śmietnik. Niestety Jake z przykrością stwierdzał, że na razie nic tego nie zapowiada. Ich roszczenie wobec firmy ubezpieczeniowej utknęło na etapie przepychanek przedprocesowych i wyglądało beznadziejnie. Złożył je sześć miesięcy po wyroku w sprawie Haileya, gdy zdawało mu się, że świat należy do niego, i wszystko widział w różowych barwach. Jak jakaś firma ubezpieczeniowa śmie go oszukiwać? Niech tylko stanie przed następną ławą przysięgłych w okręgu Ford, to on już wydobędzie z niej właściwy werdykt. Jednak nastrój pewności siebie zaczął się kruszyć, gdy Jake i Carla uświadomili sobie, że ich dom był poważnie niedoubezpieczony. Cztery przecznice od obecnie wynajmowanego domu ich pusta działka leżała odłogiem, z wolna porastając chwastami. Mieszkająca obok pani Pickle obiecała mieć na nią oko, tyle że nie bardzo miała co pilnować. Sąsiedzi czekali cierpliwie na chwilę, gdy na posesji Brigance’ów zacznie rosnąć nowy piękny dom i powrócą właściciele.

Jake wszedł na palcach do pokoju Hanny, pocałował ją w policzek i podciągnął wyżej kołderkę. Miała siedem lat, była ich jedynym dzieckiem i następnych nie planowali. Chodziła do drugiej klasy szkoły podstawowej w Clanton, przez ścianę z przedszkolem, w którym pracowała jej mama.

Przeszedł do kiszkowatej kuchni, włączył ekspres do kawy i chwilę odczekał, aż zacznie prychać. Otworzył teczkę, musnął końcami palców tkwiącą w niej półautomatyczną dziewiątkę w kaburze i włożył kilka plików akt. Już przywykł do noszenia broni i bardzo go to martwiło. Bo jak można prowadzić normalne życie, gdy ma się stale pod ręką broń? Ale normalne czy nie, noszenie broni było koniecznością. Najpierw próbują wysadzić ci dom, potem go podpalają; przez telefon grożą twojej żonie; palą krzyż na trawniku przed domem; katują do nieprzytomności męża twojej sekretarki i robią to tak skutecznie, że wkrótce umiera; nasyłają snajpera, który próbuje cię zastrzelić, tylko że strzela niecelnie i zamiast w ciebie trafia w strażnika; próbują cię terroryzować podczas procesu i odgrażają się jeszcze długo po jego zakończeniu.

Czterech skazano i ci odsiadywali wyroki – trzech w więzieniu federalnym, jeden w Parchman. Ale tylko czterech, jak Jake wciąż sobie powtarzał. Do więzienia powinno trafić co najmniej tuzin. Tak samo uważał Ozzie i inni miejscowi czarnoskórzy liderzy. Z przyzwyczajenia i w poczuciu bezsilności Jake dzwonił do FBI co najmniej raz w tygodniu, wypytując o postępy w śledztwie. Minęły trzy lata, zaczęto więc unikać jego telefonów i nie oddzwaniać. Wtedy zaczął słać pisma. Teczki z dokumentacją sprawy zajmowały oddzielną szafkę w jego gabinecie.

Tylko czterech. Znał po nazwisku wielu innych. Wszyscy mieli status podejrzanych, w każdym razie dla Jake’a. Niektórzy się wynieśli, inni zostali, ale jedni i drudzy prowadzili zwykłe życie, jakby nic się nie stało. Dlatego wciąż trzymał pod ręką broń, na którą miał wszystkie niezbędne pozwolenia. Jeden pistolet chował w teczce, jeden w samochodzie, dwa miał w biurze i jeszcze w paru innych miejscach. Jego kolekcja broni myśliwskiej przepadła w pożarze, ale powoli ją odbudowywał.

Wyszedł na niedużą murowaną werandę i wciągnął do płuc chłodne powietrze. Na ulicy przed domem stał radiowóz z biura szeryfa okręgu Ford, z niejakim Louisem Tuckiem za kierownicą. Tuck pracował na nocnej zmianie, a do jego podstawowych zadań należało kręcenie się po okolicy przez całą noc i stanie przed domem Brigance’ów o piątej czterdzieści pięć każdego ranka, od poniedziałku do piątku. Jake Brigance co rano wychodził na werandę i machał na przywitanie, a Tuck odmachiwał, co oznaczało, że Brigance’om udało się przeżyć kolejną noc.

Dopóki Ozzie Walls będzie szeryfem okręgu Ford – czyli co najmniej jeszcze przez trzy lata, a zapewne znacznie dłużej – on i jego funkcjonariusze zamierzali robić wszystko, by chronić Jake’a i jego rodzinę. Jake zajął się sprawą Carla Lee Haileya, harował jak wół za grosze, unikał kul, nie zwracał uwagi na groźby i stracił niemal wszystko za cenę wyroku uniewinniającego, który wstrząsnął okręgiem Ford i do dziś był rozpamiętywany. Dlatego chronienie go trafiło na listę priorytetów Ozziego.

Tuck ruszył z miejsca. Jak zwykle zamierzał zrobić rundkę po okolicy, kilka minut po odjeździe Jake’a wrócić pod jego dom i poczekać na zapalenie się światła w kuchni, co będzie znaczyło, że Carla już wstała i się krząta.

Jake jeździł jednym z dwóch saabów zarejestrowanych w okręgu Ford. Jego był czerwony i miał ponad trzysta tysięcy kilometrów na liczniku. Jake’owi przydałoby się coś nowszego, ale nie było go na to stać. Tak nietypowym samochodem w małym miasteczku można było kiedyś nieźle poszpanować, jednak koszty napraw stawały się mordercze. Najbliższy dealer saaba znajdował się w Memphis, godzinę jazdy z Clanton, a to oznaczało, że każda wizyta w serwisie zabierała pół dnia i kosztowała tysiąc dolców. Jake dojrzał już do kupna amerykańskiego samochodu i myślał o tym co rano, gdy przekręcał kluczyk w zapłonie i wstrzymywał oddech w obawie, czy silnik zapali. Jak dotąd zawsze zapalał, ale od paru tygodni Jake słyszał, że robi to jakby niechętnie. Rozrusznik musiał kilka razy pokręcić, a to stanowiło ostrzeżenie, że szykuje się coś poważniejszego. Słuch miał obsesyjnie wyczulony na wszelkie nietypowe dźwięki i szmery. Co drugi dzień sprawdzał też stan opon, patrząc, jak bieżnik robi się coraz płytszy. Wyjechał tyłem na Culbert Street, która – choć dzieliły ją zaledwie cztery przecznice od Adams Street i ich posesji – zdecydowanie zaliczała się do biedniejszych. Sąsiedni dom też był na wynajem. Przy Adams stały starsze i okazalsze domy z charakterem. Przy Culbert ciągnął się szereg jednakowych podmiejskich klocków, które budowano w czasach, gdy w mieście nikt nie myślał jeszcze o planowej zabudowie.

Choć Carla niewiele na ten temat mówiła, Jake wiedział, że też marzy o wyrwaniu się stąd.

Jeśli rozmawiali o przeprowadzce, to raczej o wyniesieniu się z Clanton na dobre. Trzy lata, które minęły od procesu Haileya, nie przyniosły im zasadniczej zmiany statusu materialnego, na jaką liczyli i która im się należała. Skoro Jake był skazany na codzienną partaninę biurową w roli szeregowego prawnika, równie dobrze mógł to robić gdzie indziej. Carla też mogła uczyć gdziekolwiek. Przecież na pewno uda im się znaleźć jakieś miejsce, w którym będą mogli spokojnie pracować, bez ciągłego oglądania się za siebie. Jake mógł się cieszyć szacunkiem czarnoskórej społeczności okręgu Ford, ale wielu białych mieszkańców wciąż go nienawidziło. A szaleńców nie brakowało. Z drugiej strony mieszkanie wśród tak wielu przyjaciół dawało poczucie bezpieczeństwa. Ich sąsiedzi mieli oko na ruch uliczny i reagowali na wszystkie obce pojazdy. Każdy gliniarz w mieście i każdy funkcjonariusz z biura szeryfa okręgowego wiedział, że pilnowanie trzyosobowej rodziny Brigance’ów ma najwyższy priorytet.

Nie było szans, by Jake i Carla naprawdę się stąd wyprowadzili, choć czasami z przyjemnością bawili się w „gdzie byś chciał/chciała zamieszkać?”. Była to jednak tylko zabawa, Jake znał bowiem brutalną prawdę, że nigdy nie odnalazłby się w dużej firmie prawniczej w wielkim mieście oraz że w żadnym stanie nie znalazłby małego miasta, w którym nie roiłoby się od prawników walczących o klientów. Jego przyszłość była na zawsze związana z tym miastem i tak naprawdę wcale go to nie martwiło. Musiał tylko zacząć lepiej zarabiać.

Gdy mijał pustą działkę przy Adams, zmełł pod nosem kilka przekleństw, myśląc o tchórzach, którzy spalili mu dom, i dorzucił parę soczystych określeń pod adresem firmy ubezpieczeniowej. Z Adams skręcił w Jefferson Street, potem w Washington Street, która przecinała miasto ze wschodu na zachód i stanowiła północną pierzeję rynku w Clanton. Jego biuro mieściło się przy Washington, obok imponującego gmachu sądu. Zaparkował na zwykłym miejscu, bo o szóstej rano wszędzie było pusto, i miał wybór. Jeszcze przez dwie godziny na rynku będzie spokój, bo dopiero wtedy zaczną się otwierać sklepy i biura oraz zacznie pracę sąd.

Natomiast w kawiarni Coffee Shop już teraz robiło się gwarno, a pomieszczenie wypełniał tłumek robotników, farmerów i funkcjonariuszy z biura szeryfa. Przeciskając się między nimi, Jake witał się na prawo i lewo ze znajomymi. Był w tym gronie jedynym bywalcem w marynarce i koszuli z krawatem. Tak zwane białe kołnierzyki spotykały się godzinę później w herbaciarni Tea Shoppe po drugiej stronie rynku, gdzie dyskutowano o stopach procentowych i polityce światowej. W kawiarni rozmawiało się o futbolu, miejscowych plotkach i łowieniu okoni. Jake był jednym z nielicznych przedstawicieli wolnych zawodów tolerowanych w Coffee Shopie, z kilku przyczyn: był powszechnie lubiany, nie zadzierał nosa i miał pogodne usposobienie, a ponadto, gdy któryś z bywalców popadł w tarapaty, mógł zawsze zwrócić się do Jake’a o szybką bezpłatną poradę prawną. Jake powiesił marynarkę na wieszaku na ścianie i usiadł na wolnym miejscu przy stoliku Prathera, pracującego w biurze szeryfa. W sobotę drużyna Ole Miss¹ przegrała trzema przyłożeniami z Georgią i mecz stanowił główny temat rozmów. Opryskliwa i wiecznie żująca gumę kelnerka imieniem Dell nalała mu kawy, przy okazji ocierając się o niego swym wydatnym zadem, co robiła regularnie sześć razy w tygodniu, następnie zaś jak zwykle przyniosła jedzenie, którego nie zamówił: biały tost, kaszka kukurydziana i galaretka truskawkowa. Jake pokropił kaszkę sosem tabasco i usłyszał, jak Prather go pyta:

– Jake, znałeś Setha Hubbarda?

– Nigdy się nie spotkaliśmy – odrzekł Jake. – Ale trochę o nim słyszałem. Mieszkał gdzieś pod Palmyrą, nie?

– Zgadza się. – Prather wsunął do ust kawałek kiełbaski i zaczął żuć.

Jake upił łyk kawy i chwilę odczekał.

– Zakładam, że Hubbardowi coś się przydarzyło, bo użyłeś czasu przeszłego.

– Co zrobiłem? – rzucił Prather. Miał irytujący zwyczaj zadawania pytań głośnym, zaczepnym tonem i spokojnego kontynuowania śniadania. Zwykle znał odpowiedź i chodziło mu tylko o wyciągnięcie czegoś jeszcze.

– Użyłeś czasu przeszłego. Spytałeś, czy znałem Setha Hubbarda, a nie czy go znam, co by znaczyło, że jeszcze żyje. Kapujesz?

– Chyba tak.

– No więc co mu się stało?

– Powiesił się. Znaleźli go wczoraj wiszącego na drzewie – wtrącił Andy Furr, mechanik z serwisu Chevroleta.

– Zostawił list i w ogóle – dorzuciła Dell, przechodząc obok z dzbankiem kawy. Kawiarnia była czynna od godziny, więc kelnerka oczywiście zdążyła już dowiedzieć się wszystkiego o śmierci Setha Hubbarda.

– I co było w tym liście? – spytał Jake.

– Nie mogę ci powiedzieć, słoneczko – zaszczebiotała Dell. – To sprawa między mną a Sethem.

– W ogóle go nie znałaś – mruknął Prather.

Dell miała opinię starej zdziry o najbardziej ciętym języku w mieście.

– Kiedyś się kochaliśmy. Może nawet ze dwa razy. Nie mogę wszystkich pamiętać.

– Bo tylu ich było – rzucił Prather.

– Ale tobie, staruszku, nawet nie udało się zbliżyć.

– Czyli rzeczywiście nie wszystko pamiętasz. – Parsknął śmiechem. Kilku słyszących rozmowę też się roześmiało.

– Gdzie był ten list? – spytał Jake, by zmienić temat.

Prather wepchnął do ust wielki kęs naleśnika, pożuł chwilę, po czym powiedział:

– W kuchni na stole. Ma go teraz Ozzie i prowadzi śledztwo, tyle że nie bardzo jest co śledzić. Wygląda na to, że Hubbard rano był w kościele i wszystko było normalnie, potem wrócił do domu, wziął drabinę i sznur i załatwił sprawę. Około drugiej znalazł go jeden z jego pracowników, jak dyndał w lejącym deszczu. Był w wyjściowym niedzielnym garniturze.

Sprawa wyglądała na ciekawą, niezwykłą i dramatyczną, jednak dla Jake’a ofiara była kimś zupełnie obcym i trudno mu było aż tak się tym przejmować.

– Coś mu było? – zaciekawił się Andy Furr.

– Nie wiem – odrzekł Prather. – Ozzie go chyba znał, ale nic nie mówił.

Dell napełniła ich filiżanki i zatrzymała się przy stoliku, żeby pogadać. Oparła rękę na biodrze i powiedziała:

– To prawda, że nigdy go nie znałam. Ale moja kuzynka poznała jego pierwszą żonę, a miał ich co najmniej dwie. Żona mówiła, że Seth miał sporo ziemi i kupę forsy. Ale trzymał się na uboczu, miał swoje sekrety i nikomu nie ufał. Mówiła też, że był z niego kawał sukinsyna, tylko że eksżony zawsze tak mówią po rozwodzie.

– Powinnaś coś o tym wiedzieć – mruknął Prather.

– Powinnam i wiem, staruszku. W ogóle wiem dużo więcej od ciebie.

– Zostawił testament? – spytał Jake. Nie przepadał za sprawami spadkowymi, ale gdy przedmiotem spadku jest znaczny majątek, zajmujący się tym adwokat może liczyć na sowite honorarium. Czysto papierkowa robota, parę wizyt w sądzie, w sumie nic trudnego. Jake wiedział, że z wybiciem dziewiątej wszyscy prawnicy w mieście ruszą do boju, by ustalić, kto spisał ostatnią wolę Setha Hubbarda.

– Jeszcze nie wiem – odrzekł Prather.

– Ale testamentów się chyba nie rozgłasza, nie? – zapytał Bill West, elektromonter z fabryki obuwia, nieco na północ od miasta.

– Nie za życia spadkodawcy. Każdy ma prawo zmieniać testament do ostatniej chwili, więc wcześniejsze ujawnienie mijałoby się z celem. W końcu możesz sobie nie życzyć, żeby cały świat znał twój testament, zanim umrzesz. Po śmierci spadkodawcy, gdy testament zostaje uznany za autentyczny i złożony w sądzie, treść staje się dostępna dla każdego. – Jake rozejrzał się po sali i naliczył co najmniej trzech klientów, dla których sporządzał testamenty. Robił to szybko i tanio, a jego testamenty były krótkie i zwięzłe. Ludzie o tym wiedzieli i interes się kręcił.

– Jak długo po śmierci zaczyna się postępowanie spadkowe? – spytał Bill West.

– Nie ma sztywnego limitu czasowego. Zwykle wdowa po zmarłym lub jego dzieci odnajdują testament i zanoszą do adwokata, po czym jakiś miesiąc po pogrzebie sprawa trafia do sądu i zaczyna się procedura spadkowa.

– A jak nie ma testamentu?

– Brak testamentu to marzenie każdego prawnika. – Jake parsknął śmiechem. – Bo to oznacza awanturę. Gdyby Hubbard umarł bez spisania ostatniej woli i zostawił dwie byłe żony, może też dorosłe dzieci, może jakieś wnuki, to przez następne pięć lat wszyscy by się żarli o podział spadku. Oczywiście zakładając, że byłoby co dzielić.

– O tak, bez obaw – wtrąciła z daleka Dell. Jej radar ani na chwilę nie przestawał działać. Jeśli ktoś zakasłał, ona z drugiego końca sali pytała go o zdrowie. Jeśli kichnął, biegła do niego z chusteczką. Jeśli ktoś był zbyt milczący, była gotowa go pytać o problemy domowe lub kłopoty w pracy. Jeśli ktoś zaczynał mówić ściszonym głosem, stawała przy nim i dolewała kawy, nie bacząc na zawartość kubka. Nic nie umykało jej uwagi, wszystko pamiętała i nigdy nie pomijała okazji, by wypomnieć mówiącemu, że trzy lata wcześniej mówił coś przeciwnego.

Prather zrobił minę z kategorii „walnięta wariatka”, ale na wszelki wypadek nie powiedział tego głośno. W ciszy dokończył naleśniki i wstał od stolika.

Chwilę później Jake zrobił to samo. Za dwadzieścia siódma zapłacił rachunek i wyszedł z kawiarni, uścisnąwszy po drodze Dell i zakrztusiwszy się od zapachu jej tanich perfum. Niebo na wschodzie robiło się pomarańczowe, wstawał nowy dzień. Po wczorajszym deszczu nie pozostał ślad, powietrze było chłodne i rześkie. Jak zwykle Jake skręcił w lewo i oddalając się od biura, ruszył przed siebie szybkim zdecydowanym krokiem, jakby się śpieszył na ważne spotkanie. W rzeczywistości nie czekało go dziś nic ważnego. Ot, zwykłe użeranie się z problemami klientów.

Jake odbył poranny spacer wokół rynku, mijając banki, agencje ubezpieczeniowe i biura handlu nieruchomościami, sklepy i knajpki. Wszystkie tłoczyły się blisko siebie i ze względu na porę były jeszcze zamknięte. Z kilkoma wyjątkami, wokół rynku stały jednopiętrowe domy zbudowane z czerwonej cegły, a ich balkony z balustradami z fantazyjnie wygiętych żelaznych prętów wystawały nad chodnikiem biegnącym wzdłuż boków idealnego kwadratu, którego środek zajmował otoczony trawnikiem gmach sądu. Clanton nie kwitło, ale też nie zamierało jak wiele miasteczek na głębokim wiejskim Południu. Z powszechnego spisu ludności z 1980 roku wynikało, że w samym Clanton mieszkało osiem tysięcy osób, liczba mieszkańców w całym okręgu była czterokrotnie większa. Zakładano, że w następnym spisie ludności liczby te nieco wzrosną. Przy rynku nie straszyły puste lokale, zabite deskami witryny ani żałosne wywieszki „Do wynajęcia”. Jake pochodził z Karaway, małego, dwuipółtysięcznego miasteczka niecałe trzydzieści kilometrów na zachód od Clanton, w którym główna ulica zupełnie zamierała. Kupcy się wynosili, knajpki zamykały, a prawnicy likwidowali swoje kancelarie i przenosili się do stolicy okręgu. Obecnie przy rynku w Clanton działało ich dwudziestu sześciu, ale liczba stale rosła i walka o klientów stawała się coraz bardziej mordercza. Ile jeszcze wytrzymamy? Jake często zadawał sobie to pytanie.

Lubił mijać cudze kancelarie prawne i patrzeć na zamknięte na głucho drzwi i ciemne wnętrza. Wykonywał swoistą rundę zwycięzcy. Był gotów do boju, podczas gdy jego konkurencja jeszcze spała. Przeszedł obok kancelarii Harry’ego Rexa Vonnera, najbardziej zaprzyjaźnionego z nim adwokata i niezłomnego bojownika sądowego, który przychodząc do pracy około dziewiątej, często zastawał poczekalnię pełną poirytowanych kandydatów na rozwodników. Harry Rex sam był kilkakrotnie żonaty, wiedział, co znaczy rozchwiane życie domowe, i wolał siedzieć w kancelarii do późnego wieczora. Nieco dalej Jake minął znienawidzoną firmę Sullivana, zatrudniającą najliczniejszą hordę prawników w całym okręgu. Dziewięciu, według najświeższych danych. Dziewięciu zasrańców, których Jake starał się unikać, po części też z zazdrości. Do klientów Sullivana należały banki i firmy ubezpieczeniowe, więc zatrudnieni u niego prawnicy zarabiali więcej niż wszyscy pozostali razem wzięci. Minął też zamknięte na kłódkę drzwi biura starego kumpla Macka Stafforda, który od ośmiu miesięcy nie dawał znaku życia. Mówiło się, że zwiał w środku nocy z pieniędzmi klienta i od tej pory ślad po nim zaginął. Żona i dwie córki wciąż liczyły, że wróci, podobnie jak prokuratura, która postawiła go w stan oskarżenia. W głębi duszy Jake miał nadzieję, że Mack siedzi gdzieś na plaży, sączy koktajle z rumem i nikt go tu już nie zobaczy. Tu był nieszczęśliwy w nieudanym małżeństwie. „Uciekaj, Mack, uciekaj!”, mruczał pod nosem Jake, muskając palcami kłódkę i nie zwalniając kroku.

Mijał kolejne lokale – redakcję „The Ford County Times”, herbaciarnię Tea Shoppe, właśnie budzącą się do życia, sklep z męską odzieżą, w którym kupował ubrania na wyprzedażach, prowadzoną przez Murzynów knajpkę, w której co piątek jadł lunch w gronie innych białych liberałów, sklep z antykami należący do hochsztaplera, przeciwko któremu Jake już dwukrotnie występował w sądzie, bank trzymający drugą hipotekę na jego dom i uczestniczący w tym samym postępowaniu sądowym oraz siedzibę władz okręgu, gdzie urzędował nowy prokurator okręgowy, kiedy był w mieście. Poprzedni, Rufus Buckley, odszedł w niesławie w zeszłym roku, niewybrany przez wyborców na następną kadencję i raz na zawsze usunięty z grona kandydatów na wybieralne urzędy. Przynajmniej Jake – tak jak wielu innych – miał taką nadzieję. Niewiele brakowało, by podczas procesu Haileya on i Buckley rzucili się sobie do gardeł, i obaj do dziś gorąco się nienawidzili. Były prokurator wrócił do rodzinnego Smithfield w okręgu Polk i lizał rany, starając się wiązać koniec z końcem w kancelarii prawnej przy Main Street, jednej z wielu w mieście.

Runda wokół rynku dobiegła końca i Jake otworzył kluczem drzwi do swojej kancelarii w lokalu powszechnie uważanym za najlepszy w Clanton. Dom, w którym się mieściła, jak zresztą większość budynków wokół rynku, postawiła sto lat wcześniej rodzina Wilbanksów i niemal od początku funkcjonowała w nim firma prawnicza któregoś z członków klanu. Do zerwania z tą tradycją doszło w chwili, gdy Luciena Wilbanksa, ostatniego i niewątpliwie najbardziej szalonego członka dynastii, pozbawiono uprawnień adwokackich. Krótko przedtem zatrudnił w firmie Jake’a, przepełnionego szlachetnymi ideami młodego absolwenta prawa. Lucien starał się go z nich wyleczyć, jednak zanim mu się to udało, Stanowa Rada Adwokacka cofnęła mu licencję. Lucien musiał porzucić praktykę, innych Wilbanksów nie było i w rezultacie Jake przejął we władanie wspaniałe pomieszczenia biurowe. Wykorzystywał tylko pięć spośród dziesięciu pokoi. Na parterze mieściła się obszerna recepcja, w której jedyna pracownica prowadziła sekretariat i witała gości. Na piętrze był gabinet, ogromne pomieszczenie dziewięć na dziewięć metrów, gdzie Jake spędzał dnie za potężnym dębowym biurkiem po Lucienie, które wcześniej służyło jego ojcu i dziadkowi. Gdy zaczynał się nudzić – co zdarzało mu się dość często – otwierał dwuskrzydłowe drzwi balkonowe i wychodził na taras, skąd roztaczał się piękny widok na gmach sądu i cały rynek.

Jak zawsze o siódmej zasiadł przy biurku i łyknął kawy. Zajrzał do kalendarza i stwierdził, że dzień nie zapowiada się ani obiecująco, ani szczególnie lukratywnie.

Rozdział 3

Sekretarka była trzydziestojednoletnią matką czworga dzieci, którą Jake zatrudnił tylko dlatego, że nie mógł znaleźć nikogo odpowiedniejszego. Gdy rozpoczynała pracę pięć miesięcy temu, pilnie potrzebował kogoś do pomocy, a ona była do wzięcia od zaraz. Miała na imię Roxy i do jej zalet należało to, że codziennie zjawiała się w biurze o ósmej trzydzieści lub tylko parę minut później, sprawnie radziła sobie z odbieraniem telefonów, witaniem klientów i opędzaniem się od hołoty, a także maszynopisaniem, rozkładaniem korespondencji do teczek i utrzymywaniem miejsca pracy w znośnym porządku. Minusem, dużo zresztą poważniejszym, okazał się brak zaangażowania Roxy w pracę. Posadę u Jake’a traktowała jako coś na przeczekanie, póki nie trafi się coś lepszego. Wciąż wychodziła na papierosa na werandę z tyłu domu i cała śmierdziała dymem. Narzekała, że za mało zarabia, i wciąż robiła aluzje do bogactw, w jakie – jej zdaniem – opływają wszyscy prawnicy. W sumie była niesympatyczną babą, z którą źle się pracowało. Pochodziła z Indiany, na Południe przywędrowała za mężem, zawodowym wojskowym, i jak większość ludzi z Północy nie akceptowała zwyczajów tych z Południa. Wywodziła się z lepszych sfer, a musiała żyć wśród hołoty. Jake nigdy tego nie dociekał, ale był niemal pewny, że w jej małżeństwie nie dzieje się najlepiej. Mąż stracił pracę za rzekome zaniedbywanie obowiązków służbowych i Roxy chciała, by Jake wystąpił w jego imieniu do sądu. Odmówił, i jej uraza wciąż się tliła. Ponadto w kasie gotówkowej pojawiło się manko w wysokości pięćdziesięciu dolarów, i Jake podejrzewał najgorsze.

Będzie musiał ją zwolnić, choć naprawdę bardzo tego nie chciał. Co dzień rano przed pracą odmawiał cichą modlitwę, prosząc Boga o cierpliwość, by ścierpieć kolejną kobietę w jego życiu zawodowym.

A było ich wiele. Zatrudniał młode siksy, bo bez trudu znajdował kandydatki i mógł im mniej płacić. Tyle że te lepsze szybko wychodziły za mąż, zachodziły w ciążę i domagały się półrocznego urlopu macierzyńskiego, gorsze próbowały flirtować, nosiły obcisłe minispódniczki i rzucały znaczące spojrzenia. Gdy Jake jedną z nich zwolnił, zagroziła mu oskarżeniem o molestowanie seksualne. Na szczęście przyłapano ją na wystawieniu lewego czeku i pannica zniknęła z jego życia.

By uniknąć wszelkich fizycznych pokus, zaczął zatrudniać dojrzałe kobiety, te jednak z reguły bywały apodyktyczne, próbowały mu matkować, przechodziły klimakterium i cierpiały na rozliczne choroby. Ciągle biegały do lekarzy i najchętniej rozprawiały o swoich niedomaganiach i cudzych pogrzebach.

Wcześniej przez kilkadziesiąt lat biurem rządziła Ethel Twitty, sekretarka i asystentka, która stała się legendą firmy Wilbanksów, pracując w niej w czasach największej świetności. Przez czterdzieści lat trzymała wszystko żelazną ręką, terroryzowała inne sekretarki i toczyła wojny z początkującymi prawnikami, z których żaden nie wytrzymywał dłużej niż rok czy dwa. Ethel była już na emeryturze, zmuszona przez Jake’a do odejścia po awanturze podczas sprawy Haileya. Jej męża dotkliwie wtedy pobito i zapewne zrobili to członkowie Klanu, jednak sprawy nigdy do końca nie wyjaśniono i niczego nie udowodniono. Wtedy Jake z radością powitał jej decyzję o odejściu, teraz niemal za nią tęsknił.

Dokładnie o wpół do dziewiątej zszedł na dół, by zrobić sobie następną kawę, potem poszperał w magazynku, jakby szukał zawieruszonej teczki z aktami. Gdy o ósmej trzydzieści dziewięć Roxy weszła tylnymi drzwiami, Jake stał przy jej biurku, przerzucając stronice leżącego na nim dokumentu. Niech wie, że on wie, że znów się spóźniła do pracy. To, że jest matką czworga małych dzieci, ma bezrobotnego i niezaradnego męża, pracę, której nie lubi, i pensję, którą uważa za niewystarczającą, a także wiele innych problemów, Jake’a mało obchodziło. Gdyby ją lubił, pewnie umiałby wykrzesać z siebie choć trochę współczucia, jednak z upływem czasu lubił Roxy coraz mniej. Dlatego kompletował pretensje, dawał milcząco do zrozumienia, że nie jest z niej zadowolony, i zapamiętywał haki, by gdy nadejdzie ten nieszczęsny moment i trzeba będzie przeprowadzić z nią rozmowę, mieć pod ręką wystarczająco dużo argumentów. Jake’a mierziło takie knucie w celu pozbycia się niechcianej sekretarki.

– Dzień dobry, Roxy – powiedział, spoglądając znacząco na zegarek.

– Witam, przepraszam za spóźnienie, musiałam odwieźć dzieci do szkoły. – Jake’a w równym stopniu mierziły te jej ciągłe kłamstwa, nawet najdrobniejsze. Dzieci do i ze szkoły woził jej bezrobotny mąż. Jake wiedział o tym od Carli.

– Mhm – mruknął, biorąc do ręki plik kopert, które właśnie położyła na biurku. Przejął pocztę, nim zdążyła do niej zajrzeć w poszukiwaniu czegoś ciekawego. Jednak dzisiejsze listy stanowiły standardowy zestaw biurowych śmieci: korespondencja z innymi firmami, list z kancelarii sędziego, pękate koperty z kopiami protokołów, wniosków oraz oświadczeń stron i różne takie. Nie próbował ich nawet otwierać. To należało do obowiązków sekretarki.

– Szuka pan czegoś? – spytała Roxy, rozkładając swoje rzeczy.

– Nie.

Jak zwykle była zaniedbana, bez śladu makijażu, z włosami w nieładzie. Bez słowa odeszła od biurka i poszła do łazienki, by doprowadzić się do porządku, co zwykle zajmowało jej kwadrans. Jeszcze jeden hak do kolekcji.

Z samego spodu sterty Jake wyłuskał zwykłą kopertę z ręcznie wypisanym jego nazwiskiem i adresem. Adres napisano niebieskim atramentem, lekko pochyłym charakterem pisma. Umieszczony w rogu adres zwrotny tak go zdumiał, że reszta listów omal wypadła mu z rąk. Pośpiesznie rzucił je na biurko i pobiegł na górę. Usiadł przy sekretarzyku pod portretem Williama Faulknera kupionym jeszcze przez Johna Wilbanksa, ojca Luciena, i przyjrzał się kopercie – zwykłej standardowej białej kopercie z lichego papieru, jakie kupuje się w pudełkach po sto sztuk za pięć dolarów. W rogu miała znaczek za dwadzieścia pięć centów z wizerunkiem jednego z astronautów i sądząc po grubości, zawierała kilka złożonych kartek. Zaadresowana była imiennie do niego: „Sz. Pan Jake Brigance, adwokat, 146 Washington Street, Clanton, Missisipi”, bez kodu pocztowego.

Nadawcą był „Seth Hubbard, skr. poczt. 277, Palmyra, Missisipi, 38664”.

Na kopercie widniał stempel pocztowy z datą 1 października 1988 i nazwą urzędu pocztowego w Clanton. List nadano w minioną sobotę. Jake zaczerpnął głęboko powietrza i zaczął rekonstruować możliwy przebieg wydarzeń. Jeśli wierzyć plotce usłyszanej w kawiarni, a nie było powodu – przynajmniej na razie – by jej nie wierzyć, Seth Hubbard powiesił się w niedzielę po południu, niecałą dobę temu. Teraz był poniedziałek, dochodziła dziewiąta rano. By list mógł zostać ostemplowany datownikiem z minionej soboty, Seth Hubbard lub ktoś działający w jego imieniu musiał go wrzucić do skrzynki listów miejscowych na poczcie w Clanton w piątek po południu lub w sobotę do południa, gdyż po południu poczta była już nieczynna. Tylko miejscowe listy były stemplowane i sortowane na miejscu w Clanton, resztę korespondencji zawożono do regionalnego punktu rozdziału poczty w Tupelo, gdzie ją sortowano, stemplowano i rozsyłano do adresatów.

Jake wziął nożyczki i ostrożnie odciął brzeg koperty, od znaczka do adresu zwrotnego, uważając, by niczego nie uszkodzić. Musiał się liczyć z tym, że trzyma w ręku dowód dla sądu. Zamierzał potem wszystko skopiować, ale najpierw chciał zajrzeć do środka. Lekko potrząsnął kopertą tak, że wypadło z niej kilka złożonych kartek. Czując, jak mu wali serce, ostrożnie rozprostował papier. Trzy białe arkusiki, bez żadnych ozdobników czy firmowych nadruków. Położył kartki na biurku i wziął do ręki pierwszą. Tekst był napisany niebieskim atramentem i starannym, nieco pochyłym charakterem pisma, bardzo ładnym jak na mężczyznę. Nadawca pisał:

Szanowny Panie Brigance,

o ile wiem, nigdy osobiście się nie spotkaliśmy i już się nie spotkamy. W chwili, gdy Pan będzie to czytał, ja nie będę już żył, a ta okropna mieścina, w której Pan mieszka, będzie jak zwykle huczała od plotek.

Odebrałem sobie życie, ale tylko dlatego, że za chwilę i tak bym umarł na raka płuc. Lekarze dają mi zaledwie parę tygodni życia i jestem już zmęczony ciągłym bólem. Jestem zmęczony wieloma rzeczami. Jeśli jest Pan palaczem, niech Pan posłucha rady nieboszczyka i natychmiast rzuci palenie.

Wybrałem Pana, bo ma Pan opinię uczciwego, a poza tym podziwiałem Pana podczas procesu Carla Lee Haileya. Czuję, że jest Pan człowiekiem tolerancyjnym, a jest to cecha, której dramatycznie brakuje w tej części świata.

Gardzę prawnikami, szczególnie tymi z Clanton. Jest za późno, by wymieniać jakieś nazwiska, proszę mi jednak wierzyć, że umieram z wielkim bagażem niezrealizowanych najgorszych życzeń pod adresem różnych przedstawicieli Pańskiego zawodu. Sępów. Pijawek.

Załączam moją ostatnią wolę i testament, w którym każde słowo napisałem własną ręką, własnoręcznie podpisałem i opatrzyłem datą. Zapoznałem się z prawem obowiązującym w Missisipi i jestem pewny, że sporządziłem wymagany przepisami własnoręczny testament, który posiada pełną moc prawną. W chwili spisywania nie miałem żadnych świadków, ale jak Panu wiadomo, testamenty własnoręczne nie wymagają obecności świadków. Rok temu spisałem testament w kancelarii prawnej Rusha w Tupelo, niniejszym go jednak unieważniam.

Wykonanie załączonego testamentu może nastręczyć pewnych trudności, i dlatego chcę, żeby tą sprawą zajął się Pan. Chcę, by załączony testament został za wszelką cenę wybroniony i wiem, że Pan potrafi tego dokonać. W szczególności wydziedziczam moje dorosłe dzieci, a także ich dzieci i dwie byłe żony. To nie są mili ludzie i będą zażarcie walczyć, więc proszę być przygotowanym. Posiadam znaczny majątek, o którego rzeczywistej wielkości moja rodzina nie ma nawet pojęcia, więc gdy się dowie, przystąpi do ataku. Proszę stanąć z nimi do walki, Panie Brigance, i ich pokonać. Musimy postawić na swoim.

W liście samobójczym zawarłem instrukcje odnośnie do mojego pogrzebu. Proszę nikomu nie ujawniać treści mojego testamentu przed pogrzebem. Chcę, aby moja rodzina musiała dopełnić wszystkich żałobnych rytuałów, zanim się dowie, że nic nie dostanie. Niech się Pan im przyjrzy, gdy będą udawać, są w tym bardzo dobrzy. Tylko dla mnie zabrakło im miłości.

Z góry dziękuję za Pańskie zaangażowanie.

To nie będzie łatwe zadanie i pocieszam się myślą, że nie będę musiał osobiście uczestniczyć w tym obrzydliwym spektaklu.

Z poważaniem, Seth Hubbard

1 października 1988 roku

Jake był zbyt poruszony, by zabrać się od razu do czytania testamentu. Głęboko westchnął, wstał, przespacerował się po gabinecie, otworzył drzwi na taras i popatrzył na gmach sądu i rynek. Powrócił do sekretarzyka i raz jeszcze przeczytał cały list. Będzie ważny dla udowodnienia prawnej zdolności testamentowej Setha Hubbarda. Przez chwilę siedział jak sparaliżowany, nie mogąc się zdecydować. Wytarł dłonie o spodnie. Czy nie powinien zostawić listu i testamentu w nietkniętym stanie i wezwać Ozziego? A może sędziego?

Nie. Koperta była zaadresowana imiennie do niego, miał więc pełne prawo poznać jej zawartość. Mimo to miał takie uczucie, jakby trzymał w ręku tykającą bombę. Wolnym ruchem odsunął list i spojrzał na znajdujące się pod nim kartki papieru. Z bijącym sercem i drżącymi rękami wpatrywał się w napisany niebieskim atramentem dokument, wiedząc, że jego treść wypełni mu następny rok życia, może nawet dwa.

OSTATNIA WOLA I TESTAMENT HENRY’EGO SETHA HUBBARDA

Ja, Seth Hubbard, lat 71, będąc w pełni sił umysłowych, choć obarczony więdnącym ciałem, niniejszym sporządzam swoją ostatnią wolę i testament.

1. Jestem mieszkańcem stanu Missisipi, mój oficjalny adres to Simpson Road 4498, Palmyra, okręg Ford, Missisipi.

2. Niniejszym unieważniam wszystkie wcześniejsze podpisane przeze mnie testamenty, zwłaszcza testament datowany 7 września 1987 roku, sporządzony przez Lewisa McGwyre’a z firmy prawniczej Rush w Tupelo, Missisipi, który to testament unieważniał z kolei mój poprzedni testament z marca 1985 roku.

3. Niniejszy testament jest dokumentem holograficznym, w którym każde słowo zostało napisane moją ręką, moim charakterem pisma i bez pomocy kogokolwiek innego. Dokument został przeze mnie własnoręcznie podpisany i datowany. Sporządziłem go bez świadków w moim gabinecie dnia 1 października 1988 roku.

4. Jestem w pełni władz umysłowych i posiadam pełną zdolność prawną do spisania testamentu. Nikt nie wy wiera ani nie stara się wywierać na mnie jakiegokolwiek nacisku.

5. Na wykonawcę mojego testamentu wyznaczam Russella Amburgha, zamieszkałego przy Ember Street 762, Temple, Missisipi. Pan Amburgh jako wiceprezes firmy holdingowej dysponuje pełną wiedzą na temat moich należności i zobowiązań. Polecam panu Amburghowi, by do realizacji postanowień niniejszego testamentu zaangażować mec. Jake’a Brigance’a, adwokata z Clanton, Missisipi, i powierzył mu pełną reprezentację moich interesów. Niniejszym oświadczam, że żaden inny adwokat z okręgu Ford nie ma prawa zajmować się moim majątkiem i nie wolno mu zarobić ani grosza na wykonawstwie niniejszego testamentu.

6. Mam dwoje dzieci: Herschela Hubbarda i Ramonę Hubbard Dafoe, oni zaś mają swoje dzieci. Nie wiem dokładnie ile, gdyż od pewnego czasu nie utrzymujemy kontaktów. Z dziedziczenia mojego majątku wyłączam w szczególności moje dzieci i wszystkie ich dzieci. Nie dostają nic. Nie znam prawniczego terminu na „wycięcie” kogoś z uczestniczenia w spadku, moją intencją jest jednak całkowite uniemożliwienie im, to znaczy moim dzieciom i ich dzieciom, otrzymania czegoś w spadku po mnie. Jeśli spróbują podważyć treść niniejszego testamentu i przegrają, życzę sobie, żeby w ramach nauczki za swoją chciwość ponieśli wszystkie koszty w postaci honorariów adwokackich i opłat sądowych.

7. Mam też dwie byłe żony, których imion nie wymienię. Ponieważ dostały niemal wszystko, czego chciały w postępowaniach rozwodowych, nic więcej im się nie należy.

Niniejszym obie zostają całkowicie wyłączone z udziału w spadku. Niech sczezną w bólu tak. jak ja.

8. Daję, przeznaczam, zapisuję, zostawiam (wszystko jedno, jak to się fachowo nazywa) dziewięćdziesiąt procent majątku mojej przyjaciółce Lette Lang, w podzięce za jej pełną poświęcenia opiekę i przyjaźń w ostatnich latach mojego życia. Jej pełne nazwisko brzmi Letetia Delores Tayber Lang, mieszka przy Montrose Road 1488, Box Hill, Missisipi.

9. Daję, przeznaczam itd. pięć procent majątku mojemu bratu Ancilowi F. Hubbardowi, o ile jeszcze żyje. Od wielu lat nie miałem z nim kontaktu, choć często o nim myślałem. Był zagubionym chłopcem, który zasłużył na coś więcej. Jako dzieci widzieliśmy coś, czego ludzkie oczy nigdy nie powinny oglądać, i to już na zawsze wywarło wpływ na jego życie. Jeżeli Ancil nie żyje, jego pięć procent wchodzi do pozostałej masy spadkowej.

10. Daję, przeznaczam itd. pięć procent majątku Chrześcijańskiemu Kościołowi Irlandzkiej Drogi.

11. Polecam wykonawcy mojego testamentu sprzedać dom, ziemię, dobytek osobisty i zakład drzewny pod Palmyrą po cenie rynkowej, zrobić to możliwie jak najszybciej i doliczyć uzyskane kwoty do reszty spadku.

Seth Hubbard

1 października 1988

Podpis był krótki i dość czytelny. Jake ponownie wytarł dłonie o spodnie i przeczytał jeszcze raz cały testament. Tekst mieścił się na dwóch kartkach, pismo było staranne, wiersze idealnie proste, jakby Seth przy pisaniu używał linijki.

Jake’owi cisnęły się do głowy dziesiątki pytań, z których najbardziej natarczywe brzmiało: kim, u diabła, jest Lettie Lang? A zaraz po nim, niemal równie uporczywe: co ona takiego zrobiła, by zasłużyć na dziewięćdziesiąt procent majątku? I dalej: jak duży jest ten majątek? Bo jeśli naprawdę ogromny, to ile z niego zje podatek spadkowy? No i oczywiste pytanie w tym kontekście: ile może wynieść honorarium adwokackie?

Jednak nim zdążyła zawładnąć nim chciwość, Jake ponownie przespacerował się po gabinecie. Czuł, jak buzuje w nim adrenalina i w głowie mu się kręci. Szykowała się cudowna prawnicza awantura. Jeśli rzeczywiście chodzi o duże pieniądze, niewątpliwie rodzina Setha weźmie do pomocy prawników, a ci z furią zaatakują jego ostatnią wolę. Choć sam nigdy nie uczestniczył w próbie podważenia testamentu, wiedział, że tego typu sprawy zwykle trafiają do sądu kanclerskiego² i są rozpatrywane w obecności ławy przysięgłych. W okręgu Ford rzadko się zdarzało, by zmarły zostawiał po sobie znaczny majątek, jednak czasami ktoś w miarę zamożny umierał, nie zostawiwszy dyspozycji co do podziału majątku, lub pozostawiony testament budził wątpliwości. Dla miejscowych adwokatów były to wymarzone żniwa, banda prawników nie wychodziła z sądu, a spadek rozchodził się na honoraria adwokackie.

Jake ostrożnie włożył kopertę i trzy kartki do kartonowej teczki i zaniósł na dół, na biurko Roxy, której prezencja uległa niejakiej poprawie. Siedziała przy biurku, segregując poranną pocztę.

– Przeczytaj to – powiedział Jake. – Wolno i uważnie.

Zrobiła to, skończyła czytać i uniósłszy wzrok, parsknęła:

– Kurczę. Ale super początek tygodnia.

– Dla starego Setha nie tak bardzo. Zwróć uwagę, że przyszło to w dzisiejszej poczcie, trzeciego października.

– Zwróciłam. I co z tego?

– Bo daty mogą się okazać bardzo ważne w sądzie. Sobota, niedziela, poniedziałek.

– Czy to znaczy, że będę świadkiem?

– Może tak, może nie. Ale na wszelki wypadek trzeba wszystko zapamiętywać.

– Pan tu jest prawnikiem.

Jake zrobił po cztery kopie koperty, listu i testamentu. Jeden komplet dał Roxy do schowania w teczce akt najnowszej sprawy kancelarii prawnej Brigance’a, dwa włożył do zamykanej na klucz szuflady w swoim biurku. Odczekał do dziewiątej i wyszedł z biura z oryginałem i jednym kompletem kopii, informując Roxy, że idzie do sądu. W rzeczywistości wszedł do znajdującego się po sąsiedzku oddziału Security Bank i schował oryginały do firmowej skrytki bankowej.

* * *

Biuro Ozziego Wallsa mieściło się w budynku aresztu okręgowego, przysadzistym betonowym bunkrze dwie przecznice od rynku, zbudowanym za niewielkie pieniądze dekadę wcześniej. Przypominający narośl aneks z biurami szeryfa dobudowano później i wyposażono w tanie biurka, składane krzesełka i liche, strzępiące się na brzegach wykładziny dywanowe. Zwykle w poniedziałki rano, po weekendowych występach rozochoconych mieszkańców, panował tu wzmożony ruch. Wściekłe żony przyjeżdżały, by wykupić z aresztu skacowanych mężów, inne wpadały podpisać wnioski o zamknięcie mężów awanturników w areszcie. Po biurze kręcili się wystraszeni rodzice w oczekiwaniu na szczegóły przyłapania ich latorośli na zażywaniu narkotyków. Telefony dzwoniły częściej niż zwykle i częściej niż zwykle się zdarzało, że nikt ich nie odbierał. Funkcjonariusze zwijali się jak w ukropie, w biegu pogryzając pączki i siorbiąc mocną kawę. Nałożenie się na to zaskakującego samobójstwa tajemniczego biznesmena powodowało, że tego dnia panowało jeszcze większe zamieszanie niż zwykle.

Na końcu krótkiego korytarzyka, za grubymi masywnymi drzwiami z wykonanym ręcznie białym napisem OZZIE WALLS, SZERYF, OKRĘG FORD, mieścił się gabinet szeryfa. Drzwi były zamknięte, Ozzie, który tego ranka przyszedł wcześniej niż zwykle, już wisiał na telefonie. Dzwoniła rozhisteryzowana matka, której nieletniego syna przyłapano za kierownicą półciężarówki załadowanej znaczną ilością marihuany. Zatrzymano go w sobotę wieczorem nad jeziorem Chatulla, na terenie parku stanowego, gdzie kwitła przestępczość. Oczywiście syn był niewinny i matka upierała się, że chce przyjechać i zabrać go z aresztu.

Spokojnie, nie da się tak zaraz, tłumaczył Ozzie. Rozległo się pukanie do drzwi, szeryf przykrył dłonią słuchawkę i rzucił: „Tak?”.

Drzwi się uchyliły i w szparze pojawiła się głowa Jake’a Brigance’a. Ozzie przyjaźnie się uśmiechnął i kiwnął ręką, że ma wejść. Adwokat zamknął za sobą drzwi i usiadł na krześle przy biurku, a Ozzie powrócił do wyjaśniania matce, że wprawdzie jej syn ma dopiero siedemnaście lat, lecz został przyłapany na posiadaniu półtora kilograma narkotyku i nie można go wypuścić za kaucją bez zgody sędziego. Matka nie dawała się przekonać, szeryf skrzywił się i odsunął słuchawkę od ucha, po czym uśmiechnął się i pokręcił głową. Zawsze te same argumenty. Jake też już wielokrotnie je słyszał.

Ozzie przez chwilę jeszcze słuchał, obiecał zrobić wszystko, co w jego mocy – czyli bardzo mało – i odłożył słuchawkę. Lekko uniósł się zza biurka i uścisnął Jake’owi rękę.

– Witam, mecenasie.

– Witaj, szeryfie.

Przez chwilę gadali o pierdołach, potem rozmowa zeszła na futbol. Ozzie grał krótko w Ramsach, karierę zawodniczą przerwała kontuzja kolana, ale nadal był zagorzałym kibicem tej drużyny. Jake – jak większość mieszkańców Missisipi – kibicował Saintsom, więc niewiele mieli sobie do powiedzenia. Cała ściana za plecami Ozziego była obwieszona pamiątkami futbolowymi: fotografiami, dyplomami, plakietkami, nagrodami. W połowie lat siedemdziesiątych, jako student Uniwersytetu Stanowego Alcorn, Ozzie grał w uniwersyteckiej reprezentacji Stanów Zjednoczonych i pieczołowicie hołubił pamiątki z tamtych lat.

Przy innej okazji i najlepiej w obecności większego audytorium – na przykład w gronie prawników w sali sądowej podczas przerwy w rozprawie – Ozzie mógłby zacząć opowiadać o tym, jak złamał Jake’owi nogę. Jake był wtedy niezbyt rosłym uczniem pierwszej klasy liceum i grał w drużynie Karaway na pozycji rozgrywającego. Jego szkoła była dużo mniejsza od szkoły w Clanton, ale jakoś tak się zwykle działo, że co roku jej drużyna nadziewała się w finale rozgrywek międzyszkolnych na drużynę z Clanton. Mecze powszechnie nazywano „podwórkową naparzanką”, a gra nigdy nie była wyrównana. W tamtym meczu Ozzie, główny obrońca Clanton, przez trzy kwarty paraliżował atak Karaway, by pod koniec czwartej ruszyć do przodu. Obrońcy Karaway, już poobijani i odpowiednio wystraszeni, próbowali nie zwracać uwagi na Ozziego, który bez pardonu staranował Jake’a, rozpaczliwie starającego się go zatrzymać. Ozzie zawsze potem twierdził, że słyszał chrupnięcie kości strzałkowej Jake’a, ten zaś utrzymywał, że nie słyszał nic poza rykiem atakującego Ozziego, który pędził na niego, tak jakby chciał go zmiażdżyć. W tej czy innej wersji, historia tego zderzenia odżywała w opowieściach co najmniej raz w roku.

Dziś był jednak poniedziałek rano, telefony nie przestawały dzwonić i obaj mieli co innego na głowie. Nie ulegało wątpliwości, że Jake nie przyszedł pogadać.

– Chyba zostałem zatrudniony przez Setha Hubbarda – oznajmił.

Szeryf zmrużył oczy i przyjrzał się przyjacielowi.

– Czasy, kiedy mógł kogoś zatrudniać, już się skończyły – mruknął. – Leży na stole u Magargela.

– Ty go odciąłeś?

– Powiedzmy, że byłem przy spuszczeniu go na ziemię. – Ozzie sięgnął po teczkę, wyjął trzy kolorowe fotografie dwadzieścia na dwadzieścia pięć centymetrów i przesunął po biurku. Jake podniósł je kolejno do oczu. Ujęcie od przodu, od tyłu, z prawego boku. Na wszystkich widniał Seth Hubbard wiszący w ulewnym deszczu, żałośnie martwy. Widok nie był przyjemny, ale Jake nie dał nic po sobie poznać. Wpatrywał się w groteskowo wykrzywioną twarz, próbując wygrzebać ją z pamięci.

– Nigdy w życiu go nie widziałem – rzekł w końcu. – Kto go znalazł?

– Jeden z jego pracowników. Wygląda na to, że Hubbard wszystko sobie zaplanował.

– Też tak myślę. – Jake sięgnął do kieszeni i położył kopie na biurku przed Ozziem. – Dostałem to w dzisiejszej poczcie. Jeszcze ciepłe. Pierwsza kartka to list do mnie. Na drugiej i trzeciej jest jego domniemany testament.

Ozzie przeczytał list, potem bez słowa go odłożył i zajął się testamentem. Skończywszy czytać, położył kartki na biurku i potarł sobie oczy.

– Rany – stęknął. – To jest autentyczne?

– Na pierwszy rzut oka tak. Ale nie wątpię, że rodzina będzie próbowała to podważyć.

– W jaki sposób?

– Zgłoszą mnóstwo zastrzeżeń. Że stary postradał zmysły, że ta kobieta miała na niego niedopuszczalny wpływ i przekonała go do zmiany testamentu. Wierz mi. Jeśli rzeczywiście chodzi 0 duże pieniądze, wytoczą ciężkie działa.

– Ta kobieta – powtórzył Ozzie, po czym uśmiechnął się i pokręcił głową.

– Znasz ją?

– O tak.

– Biała czy czarna?

– Czarna.

Jake tego się spodziewał i słowa Ozziego ani go nie zaskoczyły, ani nie zmartwiły. Właściwie poczuł nawet coś w rodzaju ekscytacji. Bogaty biały mężczyzna sporządza w ostatniej chwili nowy testament i wszystko zapisuje czarnej kobiecie, która widocznie dużo dla niego znaczyła. Dojdzie do zażartej kłótni o treść testamentu przed ławą przysięgłych, a on znajdzie się w samym jej środku.

– Jak dobrze ją znasz? – spytał. Wiadomo było, że Ozzie zna każdego czarnego mieszkańca okręgu Ford. Wszystkich zarejestrowanych na listach wyborców i dopiero do tego dorastających; posiadających własną ziemię i żyjących na zasiłkach dla bezrobotnych; chcących pracować i unikających pracy; ciułających oszczędności i włamujących się do cudzych domów; chodzących co niedziela do kościoła i przesiadujących w spelunach.

– Znam ją – powtórzył Ozzie. – Mieszka pod Box Hill, w rejonie zwanym Małą Deltą.

– Przejeżdżałem tamtędy. – Jake kiwnął głową.

– Takie slumsy dla czarnych. Jest żoną niejakiego Simeona Langa, obiboka i próżniaka, który wciąż gdzieś znika. Albo jest w domu i nic nie robi, albo go nie ma.

– Nigdy nie natknąłem się na żadnych Langów.

– Tym lepiej dla ciebie. Kiedy jest trzeźwy, chyba pracuje jako kierowca ciężarówki i buldożera. Wiem, że parę razy pracował na platformie wiertniczej. Niestabilny. Czwórka dzieci, z czego jeden chłopak w więzieniu, jedna córka chyba w wojsku.

Lettie ma około czterdziestu pięciu lat. Jest z Tayberów, a tych nie ma tu zbyt wielu. On jest z Langów i tych jest niestety wszędzie pełno. Nie wiedziałem, że Lettie pracuje u Setha Hubbarda.

– Znałeś Hubbarda?

– Trochę. Na obie moje kampanie dał mi pod stołem po dwadzieścia pięć tysięcy dolców i nic nie chciał w zamian. Powiem więcej, przez pierwsze cztery lata wręcz mnie unikał. Spotkaliśmy się dopiero latem zeszłego roku, kiedy zbliżała się następna kampania wyborcza. Wręczył mi wtedy następną kopertę.

– I ty przyjąłeś?

– Nie podoba mi się twój ton, Jake – rzekł Ozzie z krzywym uśmiechem. – Tak, przyjąłem, bo chciałem wygrać. Nie mówiąc o tym, że wszyscy moi konkurenci też brali forsę. Tutejsza polityka to bezwzględna walka.

– Mnie to nie przeszkadza. Ile wynosił jego majątek?

– No cóż, twierdził, że jest znaczny. Ale nie wiem. To było zawsze owiane tajemnicą. Plotki mówią, że dużo stracił w trakcie rozwodu. Harry Rex oskubał go do cna. Od tamtej pory trzymał wszystko w tajemnicy.

– Mądry gość.

– Miał trochę ziemi i od zawsze działał w branży drzewnej. Ale poza tym nic więcej nie wiem.

– A jego dorosłe dzieci?

– Wczoraj około piątej po południu rozmawiałem z Herschelem Hubbardem, żeby mu przekazać smutną wiadomość. Mieszka w Memphis, ale dużo się od niego nie dowiedziałem. Powiedział, że powiadomi siostrę Ramonę i oboje się tu zjawią. Seth zostawił pisemne instrukcje w sprawie swojego pogrzebu. Jutro o szesnastej nabożeństwo w kościele, potem pogrzeb. – Ozzie przerwał i ponownie przebiegł wzrokiem list. – Trochę to okrutne, nie sądzisz? Seth chce, żeby rodzina najpierw opłakiwała go podczas pogrzebu, i dopiero potem się dowiedziała, że ich wszystkich wystrychnął na dudka.

– A ja myślę, że to piękne. – Jake zaśmiał się. – Wybierasz się na pogrzeb?

– Jeśli ty też pójdziesz.

– Załatwione.

Przez chwilę wsłuchiwali się w głosy i dzwonki telefonów za drzwiami. Obu czekały sprawy do załatwienia. Tyle było pytań bez odpowiedzi, tyle tragedii na wyciągnięcie ręki.

– Ciekawe, co oni widzieli. Seth z bratem–powiedział Jake. Ozzie pokręcił bezradnie głową na znak, że nic na ten temat nie wie.

– Ancil F. Hubbard – mruknął, zerkając na testament. – Jeśli chcesz, mogę spróbować go odszukać. Wpuszczę jego dane do sieci i sprawdzę, czy jest gdzieś notowany.

– Zrób to. Dzięki.

Zapadło kolejne milczenie, w końcu szeryf powiedział:

– Jake, posłuchaj, mam dziś mnóstwo pracy…

Adwokat zerwał się na równe nogi.

– Ja też – rzucił. – Dzięki. Zadzwonię później.

Rozdział 4

Jazda z centrum Memphis do okręgu Ford trwa tylko godzinę, ale Herschelowi Hubbardowi zawsze wydawała się wyprawą, która zajmuje cały dzień. Wyjazdy te były dla niego jak niechciane powroty do przeszłości i z wielu powodów jechał tylko wtedy, gdy było to absolutnie niezbędne, co na szczęście nie zdarzało się zbyt często. Opuścił rodzinny dom w wieku osiemnastu lat, nie oglądając się za siebie, i przyrzekł sobie unikać go ze wszystkich sił. Padł ofiarą wojny między rodzicami i gdy ci wreszcie się rozstali, Herschel wziął stronę matki i wyniósł się z nią z domu i okręgu, zostawiając ojca samego. Dwadzieścia osiem lat później nie mógł uwierzyć, że stary wreszcie nie żyje.

W ciągu tych lat zdarzały się próby pojednania, zwykle z jego inicjatywy, choć musiał też przyznać, że ojciec przez jakiś czas się starał i tolerował obecność syna i jego dzieci. Jednak pojawienie się drugiej żony i drugie nieudane małżeństwo mocno sprawę komplikowały, i w rezultacie przez ostatnie dziesięć lat dla Setha liczyła się tylko praca. Dzwonił z życzeniami z okazji większości urodzin i raz na pięć lat wysyłał kartki na Boże Narodzenie, ale na tym kończyły się jego wysiłki. Im więcej pracował, z tym większą pogardą odnosił się do kariery Herschela, co w końcu stało się główną przyczyną napięć między ojcem a synem.

Herschel był właścicielem baru w pobliżu kampusu Uniwersytetu Stanowego w Memphis, chętnie odwiedzanego przez brać studencką. Lokal nieźle prosperował i miał stałą klientelę, a Herschel wyciągał z niego wystarczająco dużo, by starczało na życie i odłożenie paru groszy. Podobnie jak ojciec, on też został finansowo skaleczony przez bolesny rozwód, wygrany zdecydowanie przez jego eks, której sąd przyznał opiekę nad ich dwiema córkami i niemal cały majątek. W rezultacie od czterech lat Herschel mieszkał z matką w starym, rozpadającym się domu w centrum Memphis, dzieląc go z gromadą kotów i od czasu do czasu z jakimś przybłędą, którego matka przyjmowała pod swój dach. Niełatwe życie u boku Setha odcisnęło się na niej głębokim piętnem, i matka Herschela była lekko zbzikowana.

Herschel minął granicę okręgu i jeszcze bardziej sposępniał. Jeździł małym sportowym datsunem, kupionym w stanie używanym głównie dlatego, że ojciec nienawidził japońskich samochodów, a właściwie wszystkiego co japońskie. Podczas drugiej wojny światowej Seth stracił kuzyna z rąk Japończyków, i potem uwielbiał afiszować się swoją pryncypialnością.

Herschel znalazł stację radiową z Clanton i ze zdumieniem słuchał szczeniackich wygłupów didżeja mówiącego z lokalnym nosowym akcentem. Był to zupełnie inny świat, który wiele lat temu opuścił i do którego miał nadzieję nigdy nie wracać. Współczuł kolegom, którzy nadal mieszkali w okręgu Ford i którzy nigdy się nie zdobędą na ucieczkę stąd. Dwie trzecie jego klasy maturalnej wciąż tu mieszkało, pracując w fabrykach, jeżdżąc ciężarówkami i piłując drewno. Zjazd absolwentów na dziesięciolecie matury tak go przygnębił, że na dwudziestolecie już nie pojechał.

Po rozwodzie matka Herschela uciekła stąd i osiadła w Memphis. Druga żona ojca też się z nim rozwiodła i zamieszkała w Jackson. Stary dom i otaczająca go ziemia przypadły wtedy Sethowi i dlatego Herschel, chcąc odwiedzić ojca, musiał stawiać czoło strasznym wspomnieniom z dzieciństwa. Do czasu zachorowania ojca na raka robił to tylko raz na rok. Dom był wiejską chałupą z czerwonej cegły, oddaloną od drogi i ukrytą w kępie rozłożystych dębów i wiązów. Przed budynkiem ciągnął się długi, nieogrodzony trawnik, na którym Herschel bawił się jako dziecko, ale nigdy z ojcem. Ani razu nie kopali ani nie rzucali piłką, nigdy nie ustawili bramki do piłki nożnej, nigdy w nic nie grali. Skręcił w podjazd prowadzący do domu i raz jeszcze się zdumiał, jak ten trawnik teraz zmalał. Stanął za jakimś nieznanym samochodem z miejscową rejestracją i przez chwilę wpatrywał się w dom.

Zawsze zakładał, że śmierć ojca nie zrobi na nim żadnego wrażenia, choć niektórzy koledzy ostrzegali go, że się myli. Człowiek dorasta i uczy się panować nad emocjami, nie obejmuje ojca na przywitanie i pożegnanie, bo ojciec nie zalicza się do tych, których chce się obejmować, nie wysyła mu prezentów ani listów, a gdy umiera, to wiadomo, że człowiek bez trudu sobie bez niego poradzi. Może w trakcie pogrzebu zrobi mu się na chwilę przykro, może nawet uroni ze dwie łzy, ale po paru dniach przestanie o tym myśleć i wszystko wróci do normy, nie zostawiając żadnych blizn. Jednak koledzy mówili ciepło o swoich ojcach. Patrzyli, jak się starzeją i podchodzą do śmierci bez lęku i zbędnych emocji. I wszyscy byli potem pogrążeni w żałobie.

Herschel nie czuł nic. Nie miał poczucia straty, żalu z powodu zamknięcia rozdziału, śladu współczucia dla kogoś, komu życie tak dopiekło, że sam je sobie odebrał. Siedział w samochodzie, wpatrując się w dom i przyznając w duchu, że nic nie czuje. Może co najwyżej pewną ulgę, że odejście ojca oznacza uwolnienie się od drobnych niedogodności w życiu. Może.

Wysiadł i ruszył do wejścia. Drzwi otworzyły się, nim do nich dotarł, i na progu stanęła Lettie Lang z chusteczką przytkniętą do oczu.

– Witam, panie Hubbard – powiedziała drżącym głosem.

– Witaj, Lettie – odrzekł, stając na gumowej macie ułożonej na betonowej werandzie. Może gdyby znał ją lepiej, podszedłby bliżej i objął w geście współczucia, ale nie potrafił się na to zdobyć. Widział ją raptem trzy lub cztery razy w życiu i nigdy tak naprawdę z nią nie rozmawiał. Była służącą ojca, w dodatku czarną, więc podczas rodzinnych spotkań miała obowiązek trzymać się z boku.

– Tak mi przykro – dodała, cofając się od drzwi.

– Mnie też – odrzekł Herschel. Podążył za nią do wnętrza, przeszedł przez salon i wkroczył do kuchni.

Lettie wskazała dzbanek z kawą.

– Przed chwilą zaparzyłam.

– To twój samochód stoi przed domem? – spytał Herschel.

– Tak, proszę pana.

– Dlaczego stawiasz go przed wejściem? Myślałem, że zawsze parkujesz z boku, obok pick-upa taty.

– Przepraszam. Nie pomyślałam. Zaraz go przestawię.

– Nie, zostaw. Nalej mi kawy, dwie łyżeczki cukru.

– Tak, proszę pana.

– A gdzie samochód taty? Cadillac?

Lettie uważnie napełniła filiżankę kawą.

– Szeryf go zabrał. Mają go dziś odstawić.

– Po co go zabrał?

– Będzie pan musiał jego o to spytać.

Herschel odsunął krzesło, usiadł i objął dłońmi filiżankę. Upił łyk, skrzywił się i spytał:

– Jak dowiedziałaś się o tacie?

Lettie oparła się o blat i skrzyżowała ręce na piersiach. Herschel obrzucił ją szybkim spojrzeniem. Miała na sobie tę samą co zawsze białą bawełnianą sukienkę do kolan, nieco przyciasną w pasie i mocno opinającą wydatny biust.

Jego spojrzenie nie uszło jej uwagi. Zawsze dostrzegała takie spojrzenia. Mimo swych czterdziestu siedmiu lat i pięciu porodów, Lettie Lang wciąż przyciągała wzrok mężczyzn, jednak nie białych.

– Wczoraj wieczorem zadzwonił Calvin i powiedział mi, co się stało. Kazał mi otworzyć dom dziś rano i czekać na wszystkich.

– Masz klucze od domu?

– Nie, proszę pana. Nigdy nie miałam kluczy. Dom nie był zamknięty na klucz.

– Kto to jest Calvin?

– Biały, pracuje w gospodarstwie. Powiedział, że pan Seth zadzwonił do niego wczoraj rano i kazał przyjść na mostek o drugiej. No i pan Seth tam był. – Zamilkła i uniosła do oczu chusteczkę.

Herschel upił następny łyk.

– Szeryf mi mówił, że tata zostawił jakiś list i instrukcje.

– Ja tego nie widziałam, ale Calvin tak. Było tam napisane, że pan Seth odbiera sobie życie. – Zaczęła szlochać.

Herschel przez chwilę słuchał jej zawodzenia. Gdy ucichła, zapytał:

– Od jak dawna tu pracujesz, Lettie?

Westchnęła i obtarła sobie policzki.

– Bo ja wiem? Będzie ze trzy lata. Zaczęłam od sprzątania dwa razy w tygodniu, w poniedziałki i środy po parę godzin, nie miałam dużo pracy, bo pan Seth mieszkał sam, wie pan, i był bardzo porządny jak na chłopa. A potem sobie zażyczył, żebym dla niego gotowała, a ja bardzo chętnie, bo mogłam więcej zarobić. Gotowałam furę jedzenia i zostawiałam mu na kuchni albo w lodówce. A potem, jak zachorował, to kazał mi przychodzić co rano i się nim opiekować. Jak ta chemia go męczyła, to dzień i noc nie wstawał z łóżka.

– Zdawało mi się, że opłacał pielęgniarkę.

Lettie wiedziała, jak rzadko pan Herschel i pani Dafoe widywali ojca podczas jego choroby. Tak naprawdę Lettie wiedziała o Secie wszystko, oni prawie nic. Ale nie dawała tego po sobie poznać i odzywała się jak zawsze z szacunkiem.

– Tak, proszę pana, przychodziły tu takie, ale potem starszy pan przestał je lubić. Wciąż mu przysyłali nowe i nigdy nie było wiadomo, kto przyjdzie.

– Czyli pracowałaś tu na okrągło dzień i noc. Od jak dawna?

– Tak gdzieś od roku.

– Ile tata ci płacił?

– Pięć dolarów za godzinę.

– Pięć! To bardzo dużo jak za pomoc domową, nie sądzisz? Mieszkam w Memphis, w dużym mieście, a matka płaci pomocy domowej cztery pięćdziesiąt za godzinę.

Lettie tylko pokiwała głową, bo nie wiedziała, co powiedzieć. Mogłaby najwyżej dodać, że pan Seth zawsze płacił jej z ręki do ręki, często dodawał coś ekstra i pożyczył pięć tysięcy dolarów, gdy jej syn wpadł w tarapaty i trafił do więzienia. Cztery dni temu pożyczka została umorzona, ale nie miała tego na piśmie.

Herschel popijał kawę, wyraźnie poirytowany. Lettie stała ze wzrokiem wbitym w podłogę.

Z dworu dobiegło trzaśnięcie drzwi samochodu.

* * *

Ramona Hubbard Dafoe zaczęła płakać, zanim jeszcze przekroczyła próg domu. Objęła starszego brata już na werandzie, jemu zaś udało się przybrać pozę należycie przejętego. Zacisnął powieki, wydął wargi i zmarszczył czoło, jak przystało na zbolałego mężczyznę. Ramona głośno łkała i jej żal wyglądał na autentyczny, choć Herschel miał co do tego pewne wątpliwości.

Ramona weszła do środka i utuliła Lettie z taką serdecznością, jakby obie straciły ukochanego ojca. Herschel został na werandzie, by przywitać się z mężem Ramony, którego serdecznie nie znosił, zresztą z wzajemnością. Ian Dafoe był lalusiem z bankierskiej rodziny z Jackson – stolicy i największego miasta stanu oraz kolebki co najmniej połowy najgorszych palantów z całego Missisipi. Należące do rodziny banki padły już dawno temu, jednak Ian nadal starał się roztaczać wokół siebie aurę młodzieńca z lepszych sfer i nie zmieniał tego fakt, że ożenił się z kobietą z nizin i musiał – jak inni – mocno się starać, aby wiązać koniec z końcem.

Uprzejmie podali sobie ręce i Herschel zerknął przez ramię na ich samochód. No oczywiście, lśniący nowością biały mercedes, najnowszy model. Dzięki piciu Ramony i jej trudnościom z trzymaniem języka za zębami wiedział, że drogi szwagier bierze swoje auta w leasing na trzydzieści sześć miesięcy i zwraca przed terminem. Raty leasingowe poważnie obciążały ich domowy budżet, ale nie miało to znaczenia. Grunt, że państwo Dafoe mogli pokazywać się w północnym Jackson w odpowiednio eleganckim aucie.

Wszyscy troje usiedli w salonie. Lettie podała im kawę i colę, po czym dyskretnie wycofała się do sypialni oddalonej o parę metrów. Często się tam chowała, aby podsłuchiwać rozmowy telefoniczne pana Setha w salonie. Z sypialni wszystko było słychać. Ramona jeszcze trochę popłakała i pozawodziła, że trudno w to wszystko uwierzyć. Mężczyźni słuchali jej żalów, od czasu do czasu kiwając głowami i cedząc pojedyncze sylaby. W pewnej chwili to użalanie przerwał dzwonek do drzwi. Przyszły dwie panie z kółka parafialnego – jedna z ciastem, druga z zapiekanką – i oczywiście je wpuszczono. Lettie zabrała jedzenie do kuchni, panie, nie czekając na zaproszenie, rozsiadły się w salonie i zaczęły wspominać. Brata Setha widziały w kościele nie dalej jak wczoraj i tak dobrze wtedy wyglądał. Wiedziały o jego raku płuc i w ogóle, ale – Boże Święty – wyglądał tak, jakby to w sobie zwalczył.

Herschel i państwo Dafoe nie mieli nic do dodania, Lettie słuchała z mroku sypialni.

Widać było, że panie z parafii miały ochotę zasypać gospodarzy lawiną pytań typu: „Jak on to zrobił?”, „Czy zostawił jakiś list?”, „Kto odziedziczy jego pieniądze?”, „Czy coś wskazuje na udział osób trzecich?”. Z żalem musiały jednak pogodzić się z myślą, że ich wścibstwo nie zostanie dobrze przyjęte. Po dwudziestu minutach siedzenia w niemal całkowitej ciszy w końcu dały za wygraną i zaczęły się żegnać.

Pięć minut po ich wyjściu ponownie rozległ się dzwonek przy drzwiach. Najwyraźniej dom był pod obserwacją i zaparkowane przed nim trzy samochody przyciągały uwagę.

– Zajmij się tym, Lettie! – krzyknął Herschel z salonu. – My schowamy się w kuchni.

Sąsiadka z naprzeciwka przyniosła ciasto cytrynowe. Lettie podziękowała i wyjaśniła, że dzieci pana Setha są wprawdzie w domu, ale „nie przyjmują”. Kobieta jeszcze przez chwilę postała na werandzie, starając się zerkać do środka i pławić się w rodzinnej tragedii, jednak Lettie grzecznie, lecz stanowczo zagradzała jej drogę. Gdy sąsiadka wreszcie odeszła, Lettie zaniosła ciasto do kuchni i położyła na blacie, ale nikt się nim nie zainteresował.

* * *

Nie trzeba było długo czekać, by zgromadzeni przy kuchennym stole przystąpili do rzeczy.

– Widziałeś jego testament? – spytała Ramona. Jej oczy już zupełnie obeschły, nabrały pełnej przejrzystości i błyszczały ciekawością z domieszką podejrzliwości.

– Nie, a ty?

– Nie. Byłam tu parę miesięcy temu…

– W lipcu – wtrącił Ian.

– Dobrze, w lipcu. Próbowałam rozmawiać z tatą o testamencie. Powiedział, że zlecił to jakimś prawnikom w Tupelo i że zadbał w nim o nas, ale to wszystko. A ty kiedyś z nim o tym rozmawiałeś?

– Nie – przyznał Herschel. –Wiesz, nie bardzo wypadało. Człowiek umiera na raka, a ja wypytuję go o testament. Nie wypadało.

Lettie siedziała ukryta w mroku sypialni, chłonąc każde słowo.

– A jak wygląda jego majątek? – spytał Ian. Miał powody do ciekawości, gdyż jego majątek był w całości zastawiony w banku. Jego firma budowała tanie centra i galerie handlowe i każda nowa inwestycja pakowała go w kolejny kredyt. Starał się trzymać o krok przed wierzycielami, ale oni wciąż go dopadali.

Herschel spojrzał z niechęcią na szwagra pijawkę, nic jednak nie powiedział. Wszyscy troje przeczuwali kłopoty z podziałem majątku Setha, więc nie było powodu, by się śpieszyć. Wiadomo było, że wkrótce i tak wybuchnie wojna.

– Nie mam pojęcia – odrzekł Herschel, wzruszając ramionami. – Jak wiesz, ojciec był bardzo skryty. Ten dom, osiemdziesiąt hektarów ziemi wokół, tartak, ale nie wiem nic o jego zadłużeniu i innych zobowiązaniach. Nigdy nie rozmawialiśmy o interesach.

– Nigdy nie rozmawialiście o czymkolwiek – burknęła Ramona, zaraz się jednak zreflektowała. – Przepraszam, Herschel.

Ale takiej podłej złośliwości ze strony siostry nie dało się pominąć milczeniem. Herschel prychnął i rzucił zjadliwie:

– Nie wiedziałem, że ty byłaś tak blisko ze starym.

By zmienić temat, Ian szybko zadał następne pytania:

– Ma tu swoje biuro? Jakieś miejsce, gdzie trzymał papiery? Przecież chyba możemy się rozejrzeć, nie? Gdzieś muszą być wyciągi bankowe, akty własności ziemi, jakieś umowy. Cholera, założę się, że kopia testamentu też leży w tym domu.

– Może Lettie coś wie – zauważyła Ramona.

– Jej lepiej do tego nie mieszać – mruknął Herschel. – Wyobraźcie sobie, że płacił jej pięć dolarów za godzinę za cały czas spędzany w tym domu.

– Pięć dolarów? – powtórzył Ian. – Ile my płacimy Berneice?

– Trzy pięćdziesiąt – powiedziała Ramona. – Za dwadzieścia godzin.

– My swojej w Memphis płacimy po cztery i pół – rzekł z dumą Herschel, jakby to on wystawiał czeki, a nie matka.

– Dlaczego taki stary skąpiec jak on płacił tyle forsy służącej? – zdumiała się Ramona. Zadała pytanie, choć wiedziała, że i tak nikt na nie nie odpowie.

– Niech się nacieszy – mruknął Herschel. – Jej dni są policzone.

– Chcesz powiedzieć, że ją zwalniamy? – spytała Ramona.

– Jak najszybciej. Nie mamy wyboru. Masz zamiar wyrzucać taką kasę w błoto? Posłuchaj, siostrzyczko, plan jest taki. Pójdziemy na pogrzeb, każemy Lettie doprowadzić dom do porządku, zwolnimy ją, zamkniemy dom na cztery spusty i w przyszłym tygodniu wystawimy go na sprzedaż. Miejmy nadzieję, że szybko pójdzie. Nie ma żadnego powodu, żeby miała zbijać tu bąki po pięć dolców za godzinę.

Siedząca w sypialni Lettie spuściła głowę.

– Może się tak nie śpieszmy – rzekł pojednawczo Ian. – Niedługo zapoznamy się z testamentem i dowiemy się, kto będzie jego wykonawcą. Zapewne któreś z was. Zwykle jest nim wdowa, wdowiec lub jedno z dzieci. Zgodnie z zapisami w testamencie wykonawca zajmie się sprzedażą majątku.

– Wszystko to wiem – syknął Herschel, choć wcale tak nie było. Ponieważ Ian miał na co dzień do czynienia z prawnikami, często udawał eksperta w kwestiach prawnych. Jeszcze jeden powód, żeby go nie cierpieć.

– Po prostu nie mogę uwierzyć, że on już nie żyje – jęknęła Ramona i nawet otarła sobie łzę.

Herschel obrzucił ją nienawistnym spojrzeniem. Najchętniej walnąłby ją na odlew. Przyjeżdżała tu raptem raz w roku, zwykle sama, bo Ian nie znosił tego miejsca, a Seth nie znosił Iana. Wyruszała z Jackson około dziewiątej i upierała się, by spotkać się z ojcem na lunchu zawsze w tej samej przydrożnej knajpie z grillem, piętnaście kilometrów na północ od Clanton, po czym jechała z nim do domu. O drugiej była już śmiertelnie znudzona towarzystwem ojca i o czwartej wyruszała w drogę powrotną. Dwójka jej dzieci w wieku szkolnym (chodziły do prywatnego gimnazjum) od lat nie widziała dziadka. Oczywiście Herschel nie mógł się pochwalić ani odrobinę bliższymi relacjami, przynajmniej jednak nie udawał i nie wylewał krokodylich łez, by okazać, jak bardzo brakuje mu starego.

Rozległo się pukanie do kuchennych drzwi i cała trójka aż podskoczyła. Za drzwiami stało dwóch mężczyzn w mundurach. Herschel wpuścił ich do środka. Wszyscy sztywno się sobie przedstawili, mężczyźni z biura szeryfa zdjęli kapelusze i podali ręce pozostałym.

– Przepraszam, że przeszkadzamy – powiedział funkcjonariusz Prather – ale wysłał nas szeryf Walls, który przy okazji przekazuje najszczersze kondolencje. Przyprowadziliśmy samochód pana Hubbarda. – Podał kluczyki Herschelowi, a ten je wziął i podziękował.

Drugi, funkcjonariusz, Pirtle, wyjął z kieszeni kopertę.

– A to pan Hubbard zostawił tu, na kuchennym stole. Zabraliśmy to wczoraj po tym, jak go znaleźliśmy. Szeryf Walls zrobił kopię, ale uważa, że rodzina powinna mieć oryginał. – Podał kopertę Ramonie, która znów żałośnie chlipała.

Ona, jej mąż i brat kolejno podziękowali i po chwili niezręcznej ciszy, kiwania głowami i ściskania dłoni ludzie z biura szeryfa wyszli. Ramona otworzyła kopertę i wyjęła dwie kartki. Na pierwszej znajdował się liścik do Calvina, w którym Seth powiadamiał go, że jego śmierć jest zaplanowanym samobójstwem. Druga była adresowana „Do wszystkich, których to dotyczy”.

Instrukcje w sprawie mojego pogrzebu:

Życzę sobie skromnego nabożeństwa w Chrześcijańskim Kościele Irlandzkiej Drogi we wtorek, 4 października, o 16.00, które odprawi wielebny Don McElwain. Chcę, żeby pani Nora Baines odśpiewała „Ten stary umęczony krzyż”. Nie życzę sobie żadnych mów pogrzebowych, zresztą nie sądzę, by ktoś chciał je wygłaszać. Wielebny McElwain może mówić, co mu się spodoba, ale najwyżej pół godziny.

Jeśli jacyś czarni przyjdą na mój pogrzeb, mają być wpuszczeni do środka. Jeśli nie chcecie ich wpuszczać, dajcie sobie spokój z całą ceremonią i po prostu zakopcie mnie w ziemi.

Moją trumnę mają nieść: Harvey Moss, Duane Thomas, Steve Holland, Billy Bowles, Mike Mills i Walter Robinson.

Instrukcja w sprawie pochówku:

Niedawno wykupiłem kwaterę na przykościelnym cmentarzu Irlandzkiej Drogi. Rozmawiałem z panem Magargelem z zakładu pogrzebowego i zapłaciłem mu za trumnę. Nie życzę sobie grobowca. Pogrzeb ma nastąpić zaraz po nabożeństwie żałobnym. Najwyżej pięć minut i trumna ma być opuszczona.

Na razie. Do zobaczenia po tamtej stronie.

Seth Hubbard

Przekazali sobie kartki z rąk do rąk, chwilę pomilczeli i dolali sobie kawy. Herschel odkroił kawał ciasta cytrynowego i oznajmił, że jest pyszne. Oboje Dafoe odmówili.

– Wygląda na to, że wasz ojciec wszystko dokładnie zaplanował – mruknął Ian, czytając ponownie instrukcje. – Szybko i sprawnie.

– Musimy się zastanowić, czy ktoś inny nie maczał w tym palców – powiedziała Ramona. – W ogóle o tym nie mówimy. Czy nie powinniśmy przynajmniej się zastanowić? A jeśli to nie było samobójstwo? A jeśli ktoś inny to zrobił, i tylko wszystko upozorował? Naprawdę wierzycie, że tata mógł się zabić?

Herschel i Ian popatrzyli na nią z takim zdumieniem, jakby nagle wyrosły jej rogi. Obaj mieli ochotę ostro ją ofuknąć, wytknąć jej głupotę, jednak żaden tego nie zrobił i zapadło niezręczne milczenie. Herschel wolno ugryzł następny kęs ciasta, Ian wziął do ręki obie kartki i cicho spytał:

– Kochanie, jak by ktoś mógł upozorować coś takiego? Przecież charakter pisma Setha można poznać na kilometr.

Ramona chlipała, ocierając łzy.

– Mono, już zadałem szeryfowi to pytanie – dodał Herschel. – Jest pewny, że to było samobójstwo.

– Wiem, wiem – wyjąkała.

– Twój ojciec umierał na raka – przypomniał Ian. – Miał straszne bóle i różne takie, więc postanowił wziąć sprawę w swoje ręce. Wygląda na to, że zrobił to bardzo dokładnie.

– Nie mogę w to uwierzyć. Dlaczego nie mógł z nami porozmawiać?

Bo nigdy z sobą nie rozmawialiście, pomyślała słuchająca w sypialni Lettie.

– To nic niezwykłego w przypadku samobójstwa – oznajmił wszystkowiedzący Ian. – Samobójcy nigdy z nikim nie rozmawiają i potrafią wszystko bardzo szczegółowo zaplanować. Mój wujek, który zastrzelił się dwa lata temu…

– Twój wujek był pijakiem – prychnęła Ramona, wycierając sobie oczy.

– Tak, był. I był pijany, kiedy do siebie strzelał, a i tak wszystko dokładnie zaplanował.

– Możemy porozmawiać o czymś innym? – powiedział Herschel. – Nie, Mono, nikt mu w tym nie pomógł. Seth zrobił to sam i na dowód zostawił te listy. Proponuję poszperać po domu i poszukać papierów. Wyciągów bankowych, może testamentu. Czegoś, co może się nam przydać. Jesteśmy najbliższą rodziną i my tu teraz rządzimy. Chyba mamy prawo, nie?

Ian i Ramona pokiwali głowami.

Lettie uśmiechnęła się w duchu. Pan Seth wywiózł papiery do firmy i zamknął w szafie w swoim gabinecie. Przez ostatni miesiąc systematycznie opróżniał biurko i szuflady ze wszystkiego, co mogłoby mieć jakiekolwiek znaczenie. W pewnym momencie powiedział: „Lettie, gdyby coś się ze mną stało, to pamiętaj, że wszystkie ważne papiery są w szafie w moim gabinecie w zakładzie. Zajmą się nimi prawnicy, nie moje dzieci”.

A na koniec dodał jeszcze: „I jest tam też coś dla ciebie”.

Rozdział 5

W poniedziałek w południe całe środowisko prawnicze okręgu Ford już huczało od plotek o samobójstwie i domysłów, która z kancelarii adwokackich została wybrana do administrowania testamentem. Większość zgonów wywoływała podobne poruszenie, śmiertelne wypadki samochodowe z oczywistych względów nawet większe. Wyjątkiem były zwykłe morderstwa, gdyż mordercy z reguły wywodzili się z biedoty i nie gwarantowali godziwych honorariów. Wychodząc rano z domu, Jake nie miał nic do roboty – żadnych morderstw, żadnych karamboli samochodowych, żadnych obiecujących testamentów do zatwierdzenia. W porze lunchu zaczynał już w myślach wydawać zarobione honorarium.

W budynku sądu po drugiej stronie ulicy zawsze można było znaleźć coś do zrobienia. Dział ksiąg wieczystych mieścił się na pierwszym piętrze, w ogromnym pomieszczeniu z regałami pełnymi grubych ksiąg z wpisami nieruchomości za ostatnie dwieście lat. W początkach kariery zdarzało się Jake’owi – z nudów lub by się ukryć przed Lucienem – ślęczeć godzinami nad starymi aktami własności i darowizn, jakby szykował się do grubszej sprawy z tego zakresu. Teraz, mając trzydzieści pięć lat i dziesięć lat pracy za sobą, starał się unikać tego miejsca. Uważał się za adwokata procesowego, a nie gryzipiórka; za wojownika sądowego, a nie cichego i skromnego prawnika, któremu wystarcza grzebanie w archiwach i przekładanie papierków z miejsca na miejsce. Niemniej zdarzały się sytuacje, kiedy Jake, jak każdy prawnik w mieście, uznawał za konieczne zanurzenie się na godzinę lub więcej w miejscowych archiwaliach.

W sali było tłoczno. Bogatsze firmy zatrudniały asystentów do grzebania w rejestrach i teraz też kilku siedziało przy stołach i przerzucało księgi. Jake zamienił parę słów z kolegami, którzy zapewne zjawili się tu w tym samym celu co on, jednak tematy rozmów ograniczyły się głównie do futbolu. Nikt nie chciał się przyznać do szperania w papierach Setha Hubbarda. Na wszelki wypadek Jake zajrzał do rejestru testamentów, by się upewnić, że Seth nie odziedziczył ziemi czy innych dóbr po jakimś Hubbardzie, jednak w rejestrze obejmującym ostatnie dwadzieścia lat nic nie znalazł. Wyszedł z sali i przespacerował się do kancelarii głównej. Chciał zajrzeć do starych akt rozwodowych, jednak kancelarię okupowali już inni prawnicy.

Nie pozostało mu nic innego, jak wyjść z sądu i poszukać lepszego źródła informacji.

* * *

Trudno było dziwić się niechęci Setha Hubbarda do prawników z Clanton. Większość pozwanych, czy to w sprawach rozwodowych, czy innych, którzy starli się z Harrym Rexem Vonnerem, do końca życia lizała rany i nienawidziła całej profesji prawniczej. Seth nie był pierwszym samobójcą.

Harry Rex wytaczał z człowieka krew, a wraz z nią wyciskał pieniądze, ziemię i wszystko, co się dało. Rozwody były jego specjalnością, im paskudniejsze, tym lepsze. Uwielbiał babrać się w brudach, toczyć rynsztokowe boje, walczyć wręcz, korzystać z nielegalnych podsłuchów telefonicznych i zaskakiwać delikwenta fotografią kochanki w jej nowym kabriolecie. Jego procesy przypominały walkę pozycyjną w okopach. Wysokość wywalczanych przez niego alimentów biła rekordy. Dla własnej satysfakcji potrafił zamienić przyjazny rozwód bez orzekania o winie w morderczą dwuletnią batalię. Lubił oskarżać byłych kochanków o rozkład życia uczuciowego. Gdy żadna z jego brudnych sztuczek nie dawała rezultatu, wymyślał nowe. Wykorzystując niemal monopolistyczną pozycję na rynku, sprawował kontrolę nad rejestrem spraw i terroryzował urzędników sądowych. Młodzi adwokaci przed nim uciekali, starzy, którzy już się na nim sparzyli, trzymali się na odległość. Miał niewielu przyjaciół, a ci, którzy zachowywali wobec niego lojalność, często musieli się do tego zmuszać.

Spośród miejscowych adwokatów Harry Rex ufał tylko Jake’owi, a on odwzajemniał się tym samym. Gdy w trakcie procesu Haileya Jake cierpiał na bezsenność, tracił wagę i koncentrację, był nękany skrytobójczymi kulami i groźbami śmierci i coraz bardziej się obawiał, że zawali największą sprawę w swojej karierze, Harry Rex nagle przyszedł mu z pomocą. Pozostał w cieniu do końca procesu, pracował wiele godzin bez wynagrodzenia, udzielił Jake’owi masy bezpłatnych rad i pomógł mu nie oszaleć.

Jak zwykle w poniedziałek Harry Rex siedział u siebie w biurze i jadł ogromnego po’boya³ na lunch. Dla adwokatów specjalizujących się w rozwodach poniedziałki są najpracowitszymi dniami tygodnia, bo w weekendy dochodzi do licznych awantur domowych i małżonkowie noszący się wcześniej z myślą o rozstaniu przystępują do działania. Jake wszedł do biura od tyłu, co pozwalało uniknąć opryskliwych sekretarek oraz zadymionej poczekalni z tłumem podenerwowanych klientów. Drzwi gabinetu Harry’ego Rexa były zamknięte. Jake przytknął do nich ucho, nie usłyszał żadnych odgłosów, i nacisnął klamkę.

– Czego chcesz? – burknął Harry Rex z ustami pełnymi jedzenia. Nadgryziona kanapka leżała na kawałku papieru śniadaniowego, obok wznosił się kopczyk frytek polanych sosem barbecue i stała butelka piwa Bud Light.

– Też cię witam, Harry Rexie. Przepraszam, że przeszkadzam ci w lunchu.

Harry wytarł usta wierzchem pulchnej dłoni.

– W lunchu mi nie przeszkadzasz – mruknął. – Co jest?

– Od rana pijesz? – spytał Jake, zapadając się w obszerny skórzany fotel.

– Jakbyś miał takich klientów, to zaczynałbyś od śniadania.

– Myślałem, że właśnie tak robisz.

– Nigdy w poniedziałki. Co u panny Carli?

– W porządku, dziękuję. A jak sobie radzi panna… mmm… jak ona ma na imię?

– Jane, dowcipnisiu, Jane Ellen Vonner. I nie radzi sobie, tylko świetnie się bawi i jest wdzięczna losowi za szczęście, jakie ją spotkało. W końcu znalazłem kobietę, która mnie rozumie. – Chwycił garść czerwonych od sosu frytek i wpakował sobie do ust.

– Gratuluję. To kiedy będę miał zaszczyt ją poznać?

– Jesteśmy małżeństwem od dwóch lat.

– Wiem, ale wolę odczekać pięć. Nie ma sensu się śpieszyć, skoro twoje panienki mają taki krótki okres przydatności do spożycia.

– Przyszedłeś mnie obrażać?

– Ależ skąd! – Przerzucanie się obelgami było ich ulubionym wygłupem. Adwokat ważył sto czterdzieści kilo i poruszał się jak stary rozleniwiony niedźwiedź, jednak język miał zaskakująco szybki i kąśliwy. – Powiedz mi coś o Secie Hubbardzie.

Harry Rex parsknął śmiechem, pryskając okruchami jedzenia.

– Ostatni palant. Czemu pytasz?

– Wiem od Ozziego, że zajmowałeś się jednym z jego rozwodów.

– Jego drugim, jakieś dziesięć lat temu. Mniej więcej wtedy, gdy zjawiłeś się w tym mieście i zacząłeś udawać adwokata. A czemu on cię interesuje?

– Bo zanim się zabił, napisał list oraz dwustronicowy testament. Jedno i drugie dostałem dziś rano pocztą.

Harry Rex pociągnął łyk piwa, zmrużył oczy i na moment się zamyślił.

– Poznaliście się kiedyś? – spytał.

– Nigdy.

– To szczęściarz z ciebie. Nic nie straciłeś.

– Nie mów tak o moim kliencie.

– I co jest w tym testamencie?

– Nie mogę powiedzieć. Wolno mi go złożyć w sądzie dopiero po pogrzebie.

– Kto wszystko dostanie?

– Nie mogę powiedzieć. Powiem ci w środę.

– Dwustronicowy testament holograficzny sporządzony dzień przed samobójstwem? Wygląda mi to na pięcioletnią zabawę na sali sądowej.

– Liczę na to.

– Na jakiś czas nudę masz z głowy.

– Przyda mi się dobrze płatne zajęcie. Co wiesz o jego majątku?

Harry Rex pokręcił głową i sięgnął po kanapkę.

– Nic nie wiem – rzekł, odgryzając kęs. Zdecydowana większość znajomych Jake’a starała się nie mówić z pełnymi ustami, ale tego rodzaju towarzyskie fanaberie nigdy nie obchodziły Harry’ego Rexa. – Jeśli dobrze pamiętam, a w końcu było to dziesięć lat temu, miał dom przy Simpson Road i wokół spory kawał ziemi. Najcenniejszym składnikiem majątku był tartak i skład drewna przy szosie dwadzieścia jeden pod Palmyrą. Moją klientką była… mmm… Sybil, Sybil Hubbard, żona numer dwa. Dla niej to też było drugie czy trzecie małżeństwo.

Po dwudziestu latach i niezliczonych sprawach sądowych Harry Rex wciąż potrafił wygrzebać z pamięci nazwiska dawnych klientów. Im ich proces był obrzydliwszy, tym dłużej go pamiętał.

Znów napił się piwa i mówił dalej:

– Była dość fajna, całkiem atrakcyjna babka, cholernie sprytna. Pracowała w składzie drewna, praktycznie nim kierowała. Firma świetnie prosperowała i Seth postanowił się rozwinąć. Dokupił skład drewna w Alabamie i zaczął tam przesiadywać. Okazało się, że w tamtejszym biurze pracowała sekretarka, która zagięła na niego parol. Wszystko się wydało, Seth został przyłapany na gorącym uczynku i Sybil wynajęła mnie, żebym mu przypiekł tyłek. No to przypiekłem. Przekonałem sąd, żeby mu nakazał sprzedaż tartaku i składu drewna pod Palmyrą. Tego w Alabamie nie ruszaliśmy, bo nie przynosił zysków. Firma poszła za dwieście tysięcy dolców i całość dostała się mojej klientce. Mieli też niezły apartament koło Destin nad Zatoką Meksykańską, który sąd również przyznał Sybil. To w skrócie przebieg sprawy, ale akta mają ze trzydzieści centymetrów grubości. Możesz do nich zajrzeć, jeśli chcesz.

– Może później. Nie wiesz, jak wygląda jego ostatni bilans?

– Pojęcia nie mam. Straciłem go z oczu. Po rozwodzie zapadł się pod ziemię. Gdy ostatni raz rozmawiałem z Sybil, mieszkała przy plaży z nowym mężem, o wiele młodszym od niej. Powiedziała, że świetnie się bawi. Słyszała, że Seth wrócił do branży drzewnej, ale nie znała szczegółów. – Przełknął duży kęs, przepłukał usta piwem i głośno beknął, nawet nie mrugnąwszy okiem na znak zażenowania. – Rozmawiałeś z jego dziećmi?

– Jeszcze nie. Znasz ich?

– Wtedy ich poznałem. Postarają się, żebyś się z nimi nie nudził. Herschel to prawdziwa łajza. A jego siostra… jak ona się nazywa?

– Ramona Hubbard Dafoe.

– O właśnie. Jest kilka lat młodsza od Herschela i obraca się w towarzyskich kręgach północnego Jackson. Żadne nie miało wspólnego języka z Sethem, ale zawsze mi się zdawało, że to on nie nadaje się na ojca. Oboje lubili Sybil, swoją macochę. Kiedy się okazało, że Sybil wyjdzie z tego rozwodu zwycięsko i zgarnie całą forsę, opowiedzieli się po jej stronie. Czekaj, niech zgadnę! Stary nic im nie zapisał, tak?

Jake bez słowa skinął głową.

– No to się wściekną i wezmą adwokata. Czeka cię niezła zabawa, Jake. Szkoda, że nie mogę się wkręcić i coś z tego uszczknąć.

– I to jaka.

Harry Rex przełknął ostatni kęs kanapki i resztę frytek, zgniótł opakowania i razem z pustą butelką wrzucił wszystko gdzieś pod biurko. Odsunął szufladę, wyjął długie czarne cygaro i wetknął sobie do ust, ale nie zapalił. Rzucił palenie cygar, wciąż jednak zużywał ich po dziesięć dziennie, rozgryzając je i plując kawałkami tytoniu.

– Słyszałem, że się powiesił. To prawda?

– Prawda. Wszystko skrupulatnie zaplanował.

– Wiesz może dlaczego?

– Znasz plotki. Podobno umierał na raka. Nic ponadto nie wiadomo. Kto go reprezentował w sprawie rozwodowej?

– Zrobił błąd i zaangażował Stanleya Wade’a.

– Wade’a? Od kiedy Wade zajmuje się rozwodami?

– Już się nie zajmuje – powiedział Harry Rex, śmiejąc się. Oblizał wargi i jego twarz spoważniała. – Posłuchaj, Jake, z żalem ci to mówię, ale to, co się wydarzyło dziesięć lat temu, nie ma żadnego związku z tą sprawą. Oskubałem Hubbarda ze wszystkiego, co miał, oczywiście zatrzymałem sobie odpowiednio dużo, całą resztę przekazałem klientce i zamknąłem sprawę. To, co Seth robił po rozwodzie numer dwa, w ogóle mnie nie dotyczy. – Wskazał ręką stertę papierów na biurku. – To moja poniedziałkowa porcja. Chcesz się później umówić na drinka, proszę bardzo, ale w tej chwili jestem zawalony robotą.

Drink z Harrym Rexem oznaczał zwykle spotkanie po dziewiątej wieczorem.

– Jasne, umówimy się. – Jake ruszył do wyjścia, uważając, by nie potknąć się o rozrzucone po podłodze akta.

– Jake, czy to znaczy, że Hubbard unieważnił swój poprzedni testament?

– Tak.

– I że ten poprzedni testament został spisany w firmie nieco większej od twojej?

– Tak.

– No to na twoim miejscu pognałbym do sądu i jako pierwszy złożył wniosek o zatwierdzenie nowego testamentu.

– Mój klient zażyczył sobie, żeby to zrobić dopiero po pogrzebie.

– A kiedy jest pogrzeb?

– Jutro o szesnastej.

– Sąd zamykają o siedemnastej. Zjaw się tam. Kto pierwszy, ten lepszy.

– Dzięki, Harry Rexie.

– Nie ma za co. – Vonner znów głośno beknął i wziął do ręki teczkę z aktami.

* * *

Przez całe popołudnie trwał nieustanny ruch. Sąsiedzi, członkowie kółka parafialnego i znajomi pielgrzymowali do domu Setha, znosząc jedzenie i składając kondolencje, ale przede wszystkim próbując wywęszyć, ile jest prawdy w pogłoskach rozchodzących się po północno-wschodniej części okręgu Ford. Większość odchodziła z kwitkiem, grzecznie, ale stanowczo odprawiana przez Lettie, która strzegła drzwi, odbierała ciasta i zapiekanki, przyjmowała kondolencje i cierpliwie tłumaczyła, że „rodzina jest bardzo wdzięczna, ale nie przyjmuje żadnych gości”. Mimo to niektórym udawało się wcisnąć do środka. Wchodzili do salonu i rozglądali się po wnętrzu, chłonąc atmosferę domu ich świętej pamięci drogiego przyjaciela. Nigdy wcześniej tu nie byli i Lettie o żadnym z nich nie słyszała, ale wszyscy byli pogrążeni w głębokim smutku. Cóż za tragiczny koniec. Naprawdę się powiesił?

Rodzina zebrała się na patio za domem. Siedzieli przy stole piknikowym i kryli się przed ludzkim wzrokiem. Przeszukanie biurka i szuflad Setha nic nie dało. Na ich pytania Lettie odpowiadała, że nic nie wie, choć mieli co do tego wątpliwości. Mówiła cichym, spokojnym głosem, namyślała się nad każdą odpowiedzią, co budziło jeszcze większą podejrzliwość. Korzystając z chwilowej przerwy w odwiedzinach, o drugiej podała im lunch. Zażyczyli sobie, by nakryła stół piknikowy obrusem, położyła płócienne serwetki i srebrne sztućce, choć nieużywana od lat zastawa była w opłakanym stanie. Nie powiedzieli tego głośno, ale z ich min wynikało, że przy stawce pięciu dolarów za godzinę Lettie powinna zachowywać się jak prawdziwa służąca.

Krążąc między kuchnią a patio, Lettie słyszała, jak się spierają, kto z rodziny ma wziąć udział w pogrzebie, a kto nie. Na przykład Ian był akurat w trakcie walki o ogromny kontrakt, który mógł rzutować na finansową przyszłość całego stanu. Miał na jutro poumawiane ważne spotkania i ich odwołanie mogło spowodować poważne problemy.

Herschel i Ramona niechętnie pogodzili się z myślą, że nie uda im się wymigać od obecności na nabożeństwie, choć słuchając ich, Lettie miała wrażenie, że starają się jeszcze coś wymyślić. Stan zdrowia Ramony z godziny na godzinę ulegał pogorszeniu i nie wiedziała, czy to wszystko zniesie. Na byłą żonę Herschela nie mogli liczyć, zresztą on wcale jej tu nie chciał. Nigdy nie lubiła Setha, a ten jej wręcz nie cierpiał. Herschel miał dwie córki, jedną w college’u w Teksasie, drugą w liceum w Memphis. Starsza nie mogła sobie pozwolić na opuszczenie kolejnych zajęć, zresztą Herschel przyznał, że nie była specjalnie zżyta z dziadkiem. No coś takiego, parsknęła w duchu Lettie, sprzątając ze stołu. Przyjazd młodszej córki też był wątpliwy.

Seth miał jednego brata, ich stryjka Ancila, którego żadne nigdy nie widziało na oczy i nic o nim nie wiedziało. Według szczątkowych wiadomości rodzinnych, stryjek Ancil podał fałszywą datę urodzenia i w wieku szesnastu czy siedemnastu lat zaciągnął się do marynarki wojennej. Został ranny na Pacyfiku, ale przeżył, po czym kręcił się po kraju, imając się różnych zajęć związanych z morzem. Wiele lat temu Seth stracił kontakt z młodszym bratem i nigdy o nim nie wspominał. Nie mieli żadnej możliwości (ani powodu), by próbować zawiadomić Ancila o śmierci brata. Zresztą pewnie i tak już nie żył.

Porozmawiali o kilku dalszych krewnych, z którymi od lat nie utrzymywali kontaktu i nie mieli ochoty, by go teraz nagle nawiązywać. Co za nieszczęsna i dziwaczna rodzina, myślała Lettie, stawiając na stole talerze z ciastami. Zapowiadał się skromny i szybki pogrzeb.

– Wyrzućmy ją – zaproponował Herschel, gdy Lettie wróciła do kuchni. – Zdziera z nas po pięć dolców za godzinę.

– Z nas? – żachnęła się Ramona. – Od kiedy my jej płacimy?

– No cóż, tak czy siak, jest teraz naszą pracownicą. Wszystko idzie ze spadku.

– Nie mam zamiaru sprzątać w tym domu, Herschel, a ty?

– Oczywiście, że nie.

– Uspokójcie się – wtrącił Ian. – Odwalmy ten pogrzeb i całą resztę, potem każemy jej wysprzątać dom, w środę zamkniemy go na klucz i wyjedziemy.

– Kto ją powiadomi o zwolnieniu? – spytała Ramona.

– Mogę ja – zaofiarował się Herschel. – To nic wielkiego. Przecież to tylko sługa.

– Trochę dziwnie się zachowuje – powiedział Ian. – Nie potrafię tego nazwać, ale zachowuje się tak, jakby wiedziała coś, o czym my nie wiemy. Nie macie takiego wrażenia?

– Coś tu jest zdecydowanie nie tak – potwierdził Herschel, zaskoczony, że może się w czymś zgodzić ze szwagrem.

Tym razem Ramona była innego zdania.

– Nie, jest tylko smutna i przybita. To jedna z niewielu osób, które Seth tolerował, a ona tolerowała jego, więc to oczywiste, że jest jej smutno. Wie też, że straci pracę.

– Myślisz, że czuje, że ją zwolnimy? – spytał Herschel.

– Na pewno się tym martwi.

– Jest tu tylko sługą.

* * *

Lettie wróciła do domu z tortem, wspaniałomyślnie podarowanym jej przez Ramonę. Tort był cienki, jednowarstwowy, oblany z wierzchu kupnym lukrem z zatopionymi w nim kawałkami podpieczonego ananasa. Bez wątpienia wyglądał najmniej smakowicie ze wszystkich deserów stojących na kuchennym blacie. Przyniósł go jakiś mężczyzna z parafii, który przy okazji spytał Lettie, czy rodzina zamierza sprzedać pick-upa marki Chevrolet, należącego do Setha Hubbarda. Lettie odrzekła, że nic jej na ten temat nie wiadomo, obiecała spytać rodzinę, ale tego nie zrobiła.

Poważnie się wahała, czy po drodze do domu nie wyrzucić ciasta do przydrożnego rowu, nie mogła jednak zdobyć się na takie marnotrawstwo. Jej matka walczyła z cukrzycą i nie potrzebowała dodatkowej porcji słodyczy, gdyby jej przyszło do głowy spróbować tego specjału.

Lettie zaparkowała na żwirowanym podjeździe, odnotowując w myślach, że pod domem nie ma starej półciężarówki Simeona. Nie zdziwiło jej to, bo mąż nie pojawiał się już od paru dni.

Nawet wolała, gdy go nie było, tyle że nigdy nie wiedziała, kiedy może się zjawić. Ich dom nie należał do szczęśliwych nawet w dobrych czasach, a obecność męża nie poprawiała sytuacji.

Dzieci wciąż jeszcze jeździły po okolicy szkolnym autobusem, powoli zbliżając się do domu. Lettie weszła tylnymi drzwiami i położyła tort na kuchennym stole. Cypress była w salonie, jak zwykle tkwiąc przed telewizorem od rana i oglądając wszystko jak leci.

Na widok Lettie wyrzuciła w górę ramiona.

– Moja córeczka – powiedziała z uśmiechem. – Jak ci minął dzień?

Lettie pochyliła się i czule ją uściskała.

– Trochę się działo. A u ciebie?

– Tylko ja i ekran. Jak ci Hubbardowie radzą sobie z taką stratą? Siadaj i opowiadaj.

Lettie wyłączyła telewizor, usiadła na stołku obok wózka matki i zaczęła relacjonować swój dzień. Od przyjazdu Herschela i państwa Dafoe do domu ich dzieciństwa bez przerwy coś się działo. Byli w nim po raz pierwszy pod nieobecność ojca i nie mieli ani chwili spokoju: sąsiedzi, poczęstunki, niekończący się korowód. Jak wynikało z relacji, nie można się było nudzić. Lettie ani słowem nie wspomniała o kłopotach. Ciśnienie Cypress ledwo dawało się utrzymać na jakim takim poziomie za pomocą zestawu lekarstw, ale najmniejsze zdenerwowanie mogło spowodować nagły skok. Lettie zamierzała powiedzieć matce, że wkrótce straci pracę, ale postanowiła zrobić to w dogodniejszej chwili. Na pewno taka się trafi.

– A co z pogrzebem? – spytała Cypress, gładząc córkę po ręce.

Lettie opowiedziała o przygotowaniach, potwierdziła, że zamierza w nim uczestniczyć, i z naciskiem podkreśliła wolę pana Hubbarda, że czarni mają być wpuszczeni do kościoła.

– Pewnie posadzą cię w ostatniej ławce. – Cypress się skrzywiła.

– Pewnie tak. Ale i tak pójdę.

– Szkoda, że ja nie mogę.

– Też żałuję. – Z uwagi na tuszę i trudności z poruszaniem, Cypress rzadko wychodziła z domu. Żyła tak już od pięciu lat, cały czas tyła i z miesiąca na miesiąc była coraz bardziej nieruchawa. Simeon uciekał z domu z wielu powodów, i jednym z nich niewątpliwie była teściowa. – Pani Dafoe dała nam w prezencie tort. Masz ochotę na kawałek?

– A z czym? – Choć ważyła tonę, Cypress bywała wybredna w sprawach jedzenia.

– Na wierzchu z ananasem i czymś jeszcze. Chyba nigdy takiego nie jadłam, ale może warto spróbować. Napijesz się do tego kawy?

– Tak, i mały kawałeczek.

– Usiądźmy na dworze, mamo, łykniemy trochę świeżego powietrza.

– Chętnie. – Wózek Cypress ledwo się mieścił między sofą a telewizorem i sięgał niemal od ściany do ściany wąskiego korytarzyka do kuchni. Otarł się o kuchenny stół i z trudem zmieścił w tylnych drzwiach. Lettie ostrożnie wypchnęła wózek na zapadający się drewniany podest za domem, który Simeon wiele lat temu sklecił z desek.

Przy ładnej pogodzie Lettie lubiła wypić popołudniową kawę lub mrożoną herbatę na dworze, bo pozwalało to uciec od hałasów i ciasnoty w starym domu, w którym były tylko trzy nieduże sypialnie, o wiele za mało dla tylu domowników. Cypress zajmowała jedną, Lettie i Simeon (jeśli był w domu) drugą, dzieląc ją z którymś z wnucząt. Córki jakoś się upychały w trzeciej. Szesnastoletnia Clarice chodziła do liceum i nie miała dzieci. Dwudziestojednoletnia Phedra miała jedno dziecko w przedszkolu, drugie w pierwszej klasie i nie miała męża. Najmłodszy, czternastoletni syn Kirk spał na kanapie w salonie. Do tego dochodziła cała czereda siostrzenic i bratanków, którzy pomieszkiwali całymi miesiącami, czekając, aż ich rodzice dojdą z sobą do ładu.

Cypress upiła łyk kawy rozpuszczalnej i dziobnęła widelcem kawałek tortu. Włożyła go do ust, pogryzła i się skrzywiła. Lettie też nie smakował, obie ograniczyły się więc do kawy i zaczęły rozmawiać o pokręconej rodzinie Hubbarda. Pośmiały się trochę z białych i tego, że zawsze tak się śpieszą z pogrzebaniem swoich bliskich, zwykle w ciągu dwóch czy trzech dni od śmierci. Czarni nigdy się z tym nie śpieszyli.

– Wyglądasz na zatroskaną, kochanie. Co ci jest? – spytała łagodnym tonem Cypress.

Wkrótce dzieci wrócą ze szkoły, potem Phedra z pracy. Lettie wiedziała, że to ostatnia spokojna chwila przed pójściem spać. Zaczerpnęła powietrza i zaczęła mówić:

– Słyszałam ich rozmowę, mamo. Zamierzają mnie zwolnić. Pewnie już w tym tygodniu, zaraz po pogrzebie.

Cypress pokręciła swą wielką okrągłą głową i zrobiła taką minę, jakby miała się rozpłakać.

– Ale dlaczego?

– Pewnie niepotrzebna im będzie gospodyni. Zamierzają sprzedać dom, bo żadne z nich go nie chce.

– Boże święty.

– Nie mogą się już doczekać, żeby dobrać się do jego pieniędzy. Nigdy nie mieli czasu na odwiedziny, a teraz krążą nad nim jak sępy.

– Jak to biali. Zawsze tak robią.

– Uważają, że za dużo mi płacił, więc chcą się mnie jak najszybciej pozbyć.

– A ile on ci płacił?

– No wiesz, mamo. – Lettie nie przyznała się nikomu z rodziny, że pan Hubbard płaci jej pięć dolarów za godzinę, i to gotówką do ręki. Jak za pomoc domową w wiejskich rejonach Missisipi była to rzeczywiście dość wysoka stawka, i Lettie wolała się tym nie chwalić, żeby nie narobić sobie kłopotu.

Rodzina mogłaby zacząć dopominać się o więcej, znajomi mogliby zacząć gadać. „Trzymaj zawsze język za zębami, Lettie – powtarzał pan Hubbard. – Nigdy nie rozmawiaj o swoich pieniądzach”. Wiedząc, ile zarabia żona, Simeon mógłby stracić resztki chęci do pracy. Jego zarobki były równie nieregularne jak obecność w domu, więc Lettie nie chciała dodatkowo zniechęcać męża do przynoszenia pieniędzy. – Słyszałam, jak mnie nazwali sługą.

– Sługą? Już dawno tego nie słyszałam.

– To nie są dobrzy ludzie, mamo. Nie sądzę, żeby pan Hubbard był dobrym ojcem, ale jego dzieci są okropne.

– A teraz dostaną po nim wszystkie pieniądze.

– Pewnie tak. Na to liczą.

– Ile tego jest?

Lettie pokręciła głową i upiła łyk zimnej kawy.

– Nie mam pojęcia. Chyba nikt tego nie wie.

Rozdział 6

Gdy we wtorek za pięć czwarta po południu przed Chrześcijański Kościół Irlandzkiej Drogi podjechał dyskretnie oznakowany samochód szeryfa, parking był w połowie zapełniony. Ozzie wolał unikać ostentacji i na karoserii wozu nie było żadnych z daleka widocznych napisów czy numerów, niemniej od razu dawało się poznać, że to pojazd policyjny. Wielki, czterodrzwiowy brązowy ford z czarnymi felgami, pęczkiem anten na dachu i niebieską, częściowo ukrytą lampą na desce rozdzielczej był typowym pojazdem wszystkich szeryfów w całym stanie.

Ozzie zaparkował obok stojącego na uboczu czerwonego saaba. Obaj z Jakiem wysiedli niemal równocześnie i ruszyli przez parking.

– Coś nowego? – spytał Jake.

– Nic – odrzekł Ozzie. Miał na sobie ciemny garnitur z krawatem, a na nogach czarne kowbojki. Jake był ubrany podobnie, z wyjątkiem kowbojek. – A u ciebie?

– Nic. Pewnie jutro zacznie się zadyma.

Ozzie parsknął śmiechem.

– Już nie mogę się doczekać.

Kościół zbudowano z czerwonej cegły jako kaplicę z niską, przysadzistą wieżą nad wejściem, jednak później obudowano nieodzownymi dodatkami – budynkiem tuż obok, przy którym kaplica optycznie zmalała, drugim z tyłu, gdzie młodzież grywała w koszykówkę. Na łagodnym stoku za kościołem rozciągał się ocieniony drzewami cmentarz, ładne i spokojne miejsce na wieczny spoczynek.

Przed wejściem stała grupka miejscowych kmiotków w rzadko noszonych garniturach, którzy łapczywie pociągali ostatniego dymka przed wejściem do środka. Chóralnie powitali szeryfa i uprzejmie kiwnęli głowami Jake’owi. W kościelnych ławkach zebrał się już tłumek żałobników, światła były przytłumione, organista cicho grał żałobną muzykę, wprowadzającą obecnych w odpowiedni nastrój. Przystrojoną kwiatami zamkniętą trumnę z ciałem Setha ustawiono na środku poniżej pulpitu, obok pianina po lewej siedzieli rządkiem mężczyźni wyznaczeni do niesienia trumny.

Jake i Ozzie usiedli jako jedyni w ostatnim rzędzie i rozejrzeli się po wnętrzu. Kilka rzędów przed nimi siedziało pięcioro czarnoskórych uczestników uroczystości.

Ozzie wskazał ich głową i szeptem powiedział:

– Ta w zielonej sukience to Lettie Lang.

– A ci inni? – spytał szeptem Jake.

Ozzie pokręcił głową.

– Z tej odległości nie poznaję.

Jake spojrzał na głowę Lettie i pomyślał o awanturze, która wkrótce ich czeka. Nigdy wcześniej nie słyszał o tej kobiecie i nigdy się nie spotkali, a teraz przyjdzie im się poznać aż za dobrze.

Lettie siedziała nieświadoma jego obecności, z rękami splecionymi na kolanach. Rano przepracowała trzy godziny, po czym Herschel kazał jej wyjść. Gdy była już przy drzwiach, powiadomił ją, że jutro, w środę, o piętnastej przestaje być zatrudniona w domu Setha, a dom zostanie zamknięty, po czym aż do wydania przez sąd ostatecznej decyzji będzie stał pusty. Lettie miała odłożone na koncie czterysta dolarów, o których istnieniu Simeon nawet nie wiedział, a także trzysta dolarów w słoiku po ogórkach konserwowych, który stał ukryty w spiżarce. Poza tym była bez grosza i miała nikłe szanse na znalezienie nowej pracy. Nie rozmawiała z mężem od blisko trzech tygodni. Zdarzało się, że wracał do domu z czekiem lub gotówką w portfelu, jednak najczęściej przyjeżdżał urżnięty i od razu kładł się spać.

Można by pomyśleć, że jako przyszła bezrobotna z rachunkami do zapłacenia i gębami do wykarmienia Lettie siedziała, słuchając żałobnych organów i zamartwiając się o przyszłość, jednak wcale tak nie było. Pan Hubbard nieraz ją zapewniał, że gdy umrze – a wiedział, że dużo życia mu już nie zostało – coś dla niej zostawi. Nie wiedziała, jak duże jest to „coś”, więc mogła jedynie marzyć. Gdyby tylko wiedziała, myślał siedzący cztery rzędy za nią Jake. Ale nie wiedziała nawet, że on tu jest. Lettie później utrzymywała, że zapamiętała nazwisko Brigance z procesu Haileya, jednak nigdy wcześniej nie widziała adwokata na oczy.

W środku pierwszego rzędu, tuż za trumną, siedziała Ramona Dafoe, mając po bokach Iana i Herschela. Żadnemu z wnuków Setha nie udało się przyjechać na pogrzeb. Byli zbyt zajęci, zresztą ich rodzice specjalnie nie naciskali. Za nimi rozsiedli się krewni tak dalecy, że musieli się sobie przedstawiać przed wejściem do kościoła, a nazwiska zostały od razu zapomniane. Rodzice Hubbarda nie żyli od kilkudziesięciu lat, kontakty z jego jedynym bratem Ancilem urwały się dawno temu. Rodzina nie należała do najliczniejszych, a ostatnie lata mocno ją jeszcze przetrzebiły.

W mrocznym wnętrzu siedziało kilkadziesiąt innych osób – pracowników Setha, znajomych i członków jego kółka parafialnego. Gdy punktualnie o szesnastej pastor Don McElwain stanął za pulpitem, wszyscy poczuli, że nabożeństwo nie będzie długie. Pastor odmówił modlitwę i wygłosił krótką mowę żegnającą Setha urodzonego dziesiątego maja 1917 roku w okręgu Ford i tam zmarłego drugiego października 1988 roku. Seth dołączył do świętej pamięci rodziców i zostawił po sobie dwoje dzieci i kilkoro wnucząt. I tak dalej.

Kilka rzędów przed sobą i nieco w lewo Jake rozpoznał znajomą twarz mężczyzny w eleganckim garniturze. Był jego rówieśnikiem i kolegą ze studiów. Nazywał się Stillman Rush, był adwokatem i wyjątkowym kutasem, reprezentującym trzecie pokolenie znanej prawniczej rodziny, elity pierwszoligowych prawników korporacyjnych i ubezpieczeniowych, przynajmniej w skali wiejskiego Południa. Rush & Westerfield, największa firma prawnicza w północnym Missisipi z siedzibą w Tupelo i oddziałem blisko ciebie, w twoim centrum handlowym. Seth Hubbard wspomniał o firmie Rusha w liście do Jake’a i w swoim testamencie, nie ulegało więc wątpliwości, że Stillman Rush i towarzyszący mu dwaj wystrojeni mężczyźni zjawili się na pogrzebie, aby pilnować interesu. Prawnicy od ubezpieczeń zwykle działają parami. Nawet najprostsze czynności o charakterze prawnym zawsze wymagają udziału dwóch osób: dwie składają wniosek w sądzie; dwie stawiają się na wezwanie w sprawie ustalenia terminu; dwie biorą udział w przesłuchaniu w sprawie wniosku nieoprotestowanego; dwie jadą tu czy tam; no i oczywiście dwie zapełniają teczkę dokumentami i wystawiają rachunki. Wielkie firmy prawnicze kochają wszelkie niedoróbki, bo im więcej czasu muszą poświęcić na ich wyprostowanie, tym wyższe jest honorarium.

Ale aż trzech? Na krótkim pogrzebie gdzieś na zadupiu? To robiło wrażenie. To pachniało pieniędzmi. Czujny i pracujący na wysokich obrotach umysł Jake’a nie miał wątpliwości, że wszyscy trzej włączyli liczniki w chwili wyjazdu z biura w Tupelo i teraz siedzą w kościele pogrążeni w żałobie po dwieście dolarów za godzinę. Według słów Hubbarda, jego testament sporządził we wrześniu 1987 Lewis McGwyre i Jake domyślał się, że jednym z dwóch wystrojonych palantów jest właśnie on. Jake nie znał nikogo o tym nazwisku, ale w firmie pracowało wielu prawników, a skoro sporządzili testament, to oczywiście zakładali, że także oni zajmą się jego zatwierdzaniem.

Jutro znów tu przyjadą, pomyślał. Co najmniej dwóch, ale może i trzech, by dostarczyć dokumenty do sekretariatu sądu kanclerskiego na pierwszym piętrze gmachu. Stawią się tam i poinformują Evę lub Sarę, że przybyli z testamentem Setha Hubbarda, a Eva lub Sara stłumi uśmiech i będzie udawała zmieszanie. Pogrzebie w papierach, zada kilka pytań, po czym ich zaskoczy: przykro mi, panowie, ale troszkę się spóźniliście. Postępowanie w sprawie spadku po panu Hubbardzie już zostało otwarte.

A potem Eva lub Sara pokaże im nowy wpis w rejestrze, a oni w niemym zdumieniu będą się wpatrywać w krótki, własnoręcznie sporządzony testament, w którym jest wyraźnie napisane, że jego autor odwołuje i unieważnia poprzedni, na który panowie tak liczyli. I wybuchnie wojna. W pierwszym odruchu się wściekną i obrzucą Brigance’a wyzwiskami, potem jednak dojdą do wniosku, że taka wojna może być korzystna dla wszystkich biorących w niej udział prawników.